# زجا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زجا

زَجَا الشَّيءُ يَزْجُو زَجْواً وزُجُوّاً وزَحاءً: تَيَسَّر واسْتقام. وزَجا الخرَاجُ يَزْجُو زَجاءً: هو تيَسُّر جِبايتِه. والتَّزْجِيةُ: دَفْعُ الشيء كما تُزَجِّي البَقَرةُ ولَدَها أَي تَسُوقُه؛ وأَنشد:وصاحِبٍ ذِي غِمْرةٍ داجَيْتُهُ،
زَجَّيْتُه بالقَوْلِ وازْدَجَيْتُه
ويقال: أَزْجَيْتُ الشيءَ إِزْجاءً أَي دافَعْت بقليله. ويقال: أَزْجَيْتُ أَيامي وزَجَّيْتُها أَي دافَعْتها بقُوتٍ قليل. قال الأَزهري: وسمعت أَعرابيّاً من بني فزارة يقول أَنتم معاشِرَ
الحاضِرَة قَبِلْتُم دُنْياكُم بِقُبْلانٍ
(* قوله «قبلتم دنياكم
بقبلان» هكذا في الأصل، وضبط في التهذيب بهذا الضبط). ونحن نُزَجِّيها زَجاةً أَي نَتَبَلَّغ بقليل القُوت فنَجْتَزِئُ به. ويقال: زَجَّيْت الشَّيءَ تَزْجِيةً إِذا دفَعته بِرِفْقٍ يقال: كيف تُزَجِّي الأَيَّامَ أَي كيف تُدافِعُها؟ ورجل مُزَجٍّ أَي مُزَلِّج. وتزَجَّيت بكذا: اكتفيت به؛ وقال:تَزَجَّ من دُنْياكَ بالبَلاغِ
وزَجَّى الشيءَ وأَزجاه: ساقَه ودَفَعه. والرِّيحُ تُزجِي السَّحابَ أَي تَسُوقُه سَوْقاً رفيقاً. وفي التنزيل العزيز: أَلم ترَ أَنَّ الله يُزْجي سَحاباً؛ وقال الأَعشى:
إِلى ذَوْدَة الوَهَّابِ أُزْجِي مَطِيَّتي،
أُرَجِّي عَطاءً فاضِلاً من نَوالِكا
(* قوله «إلى ذودة إلخ» هكذا في الأصل، والذي في المحكم إلى هوذة). وقيل: زَجَّاهُ وأَزْجاهُ ساقَه سَوْقاً لَيِّناً؛ وبه فسَّر بعضُهم قولَالنَّابغة:
تُزْجِي الشَّمالُ عليه جامِدَ البَرَد
وأَزْجَيْتُ الإِبلَ: سُقْتها؛ قال ابن الرِّقاعِ:
تُزْجِي أَغَنَّ، كأَنَّ إِبْرةَ رَوْقِه
قَلَمٌ أَصابَ مِن الدَّواةِ مِدادَها
ورجُل مِزْجاءٌ للمَطِيّ: كثير الإِزجاءِ لها يُزْجيها ويرسلها؛ قال: وإِنِّي لَمِزْجاءُ المَطِيِّ على الوَجَى،
وإِنِّي لَتَرَّاكُ الفِراشِ المُمَهَّدِ
وفي الحديث: كان يَتخلَّف في السير فيُزْجِي الضَّعيف أَي يَسُوقُه لِيُلْحِقه بالرِّفاق. وفي حديث علي، رضي الله عنه: ما زالَتْ تُزْجِيني حتى دخلتُ عليه أَي تَسُوقُني وتَدْفَعُني. وفي حديث جابر: أَعْيا ناضِحِي فجَعَلْت أُزْجيه أَي أُسُوقُه. والزَّجاءُ: النَّفاذُ في الأَمر. يقال: فلان أَزْجَى بهذا الأَمر من فلان أَي أَشَدُّ نَفاذاً فيه منه. والمُزْجَى: القَلِيل. وبضاعةٌ مُزْجاةٌ: قليلة. وفي التنزيل العزيز: وجِئْنا ببِضاعةٍ مُزجاةٍ؛ وقال ثعلب: بِضاعةٌ مُزجاةٌ فيها إِغْماضٌ لم يَتِمَّ صلاحُها، وقيل: يسيرة قليلة؛ وأَنشد:
وحاجة غيرْ مُزْجاةٍ مِنَ الحاجِ
وروي عن أَبي صالح في قوله مُزْجاةٍ قال: كانت حَبَّةَ الخضراءِ والصَّنوْبَرِ، وقال إِبراهيم النخعي: ما أُراها إِلاَّ القليلة، وقيل: كانت مَتاعَ الأَعراب الصُّوفَ والسَّمْنَ، وقال سعيد بن جبير: هي دراهم سَوْء؛ وقال عكرمة: هي الناقِصةُ، وقال عطاء: قليل يَزْجُو خير من كثير لا يَزْجُو. وقوله: فتصدَّقْ علينا؛ أَي بفَضْلِ ما بين الجَيِّد والرَّدِيء. ويقال: هذا أَمر قد زَجَوْنا عليه نَزْجُو. وفي الحديث: لا تَزْجُو صلاةٌ لا يُقْرأُ فيها بفاتحة الكتاب، هو من أَزْجَيتُ
الشَّيءَ فَزَحا إِذا رَوَّجْته فَراجَ وتيسَّر، المعنى لا تُجزِئ وتصحُّ صلاةٌ إِلاَّ بالفاتحة. وضَحِكَ حتى زَجَا أَي انقَطع ضَحِكُه. والمُزَجَّى من كل شيء: الذي ليس بِتامِّ الشَّرف ولا غيره من الخِلال المحمودة؛ قال:
فذاكَ الفَتى، كلُّ الفَتى، كانَ بَيْنه
وبينَ المُزَجَّى نَفْنَفٌ مُتَباعِدُ
قال ابن سيده: الحكاية عن ابن الأَعرابي والإِنشاد لغيره، وقيل: إِنَّ المُزَجَّى هنا كان ابن عم لأُهْبانَ هذا المرثي، وقد قيل: إِنه المَسْبُوق إِلى الكَرَم على كُرْهٍ.

### Türkçe

**زَجَا** şey **يَزْجُو** **زَجْواً** ve **زُجُوّاً** ve **زَحاءً**: kolaylaştı
ve doğruldu. Ve **زَجا** **الخرَاجُ** **يَزْجُو** **زَجاءً**: o, onun toplanmasının kolaylaşmasıdır.
Ve **التَّزْجِيةُ**: şeyi itmek; tıpkı ineğin yavrusunu **تُزَجِّي** etmesi gibi; yani onu sevk eder;
ve okudu:
وصاحِبٍ ذِي غِمْرةٍ داجَيْتُهُ،
زَجَّيْتُه بالقَوْلِ وازْدَجَيْتُه

Ve denir: **أَزْجَيْتُ** şeyi **إِزْجاءً**; yani onun azıyla savdım. Ve denir:
**أَزْجَيْتُ** günlerimi ve **زَجَّيْتُها**; yani onları az bir azıkla savdım. Ezherî dedi: ve işittim
Fezâre oğullarından bir bedevînin şöyle dediğini: siz, yerleşik olanlar topluluğu,
dünyanızı **بِقُبْلانٍ** ile kabul ettiniz
(* onun sözü “**قبلتم دنياكم بقبلان**” asılda böyle; Tehzîb’de bu ضبط ile ضبط edilmiştir). Biz ise onu **زَجاةً** olarak **نُزَجِّيها**
yani az bir azıkla geçiniriz de onunla yetiniriz. Ve denir: **زَجَّيْتُ** şeyi
**تَزْجِيةً**; onu yumuşaklıkla ittiğin zaman; denir: günleri nasıl **تُزَجِّي** ediyorsun; yani onları nasıl
savıyorsun? Ve **مُزَجٍّ** bir adam: yani **مُزَلِّج**. Ve **تزَجَّيت** bununla: onunla yetindim;
ve dedi:
تَزَجَّ من دُنْياكَ بالبَلاغِ

Ve **زَجَّى** şeyi ve **أَزجاه**: onu sevk etti ve itti. Ve rüzgâr bulutu **تُزجِي** eder; yani
onu yumuşak bir sevk ile sevk eder. Ve aziz tenzilde: Allah’ın
bulutu **يُزْجي** ettiğini görmedin mi; ve A‘şâ dedi:
إِلى ذَوْدَة الوَهَّابِ أُزْجِي مَطِيَّتي،
أُرَجِّي عَطاءً فاضِلاً من نَوالِكا
(* onun sözü “**إلى ذودة إلخ**” asılda böyle; Muhkem’de olan “**إلى هوذة**”dir).
Ve denildi: **زَجَّاهُ** ve **أَزْجاهُ** onu yumuşak bir sevk ile sevk etti; ve bununla bazıları
Nâbiga’nın sözünü tefsir etti:
تُزْجِي الشَّمالُ عليه جامِدَ البَرَد

Ve **أَزْجَيْتُ** develeri: onları sevk ettim; İbnü’r-Riqâ‘ dedi:
تُزْجِي أَغَنَّ، كأَنَّ إِبْرةَ رَوْقِه
قَلَمٌ أَصابَ مِن الدَّواةِ مِدادَها

Ve binek için **مِزْجاءٌ** bir adam: ona çok **الإِزجاءِ** eden; onu **يُزْجيها** eder ve salıverir; dedi:
وإِنِّي لَمِزْجاءُ المَطِيِّ على الوَجَى،
وإِنِّي لَتَرَّاكُ الفِراشِ المُمَهَّدِ

Ve hadiste: yürüyüşte geri kalırdı da zayıfı **يُزْجِي** ederdi; yani onu sevk ederdi
ki onu kafilelere yetiştirsin. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: beni **تُزْجِيني** etmeye devam etti ta ki
onun yanına girdim; yani beni sevk ediyor ve itiyordu. Ve Câbir’in hadîsinde: su devesi yoruldu
da onu **أُزْجيه** etmeye başladım; yani onu sevk ediyorum. Ve **الزَّجاءُ**: işte nüfuzdur. Denir:
falanca bu işte falancadan daha **أَزْجَى**dır; yani onda ondan daha şiddetli nüfuz sahibidir.
Ve **المُزْجَى**: az. Ve **بضاعةٌ مُزْجاةٌ**: az. Ve aziz tenzilde:
**وجِئْنا ببِضاعةٍ مُزجاةٍ**; ve Sa‘leb dedi: **بِضاعةٌ مُزجاةٌ**; onda bir göz yumma vardır; onun ıslahı tamam olmamıştır; ve denildi: küçük, az;
ve okudu:
وحاجة غيرْ مُزْجاةٍ مِنَ الحاجِ

Ve Ebû Sâlih’ten, **مُزْجاةٍ** sözü hakkında rivayet edildi; dedi: o, yeşil tanenin
ve çam fıstığının tanesi idi. Ve İbrâhîm en-Neha‘î dedi: onu ancak az olan görüyorum. Ve denildi: o,
bedevîlerin eşyası; yün ve sadeyağ idi. Ve Sa‘îd b. Cübeyr dedi: o, kötü dirhemlerdir.
Ve İkrime dedi: o, eksik olandır. Ve Atâ dedi: az olup **يَزْجُو** eden, çok olup
**يَزْجُو** etmeyenden hayırlıdır. Ve onun sözü: **فتصدَّقْ علينا**; yani iyi ile kötü arasındaki fazlalıkla.
Ve denir: bu, üzerinde **زَجَوْنا** olduğumuz bir iştir; **نَزْجُو** ederiz. Ve hadiste: içinde Fâtiha-i Kitap okunmayan bir namaz **تَزْجُو** etmez;
o, **أَزْجَيتُ** şeyi, o da **فَزَحا** etti; onu sürümünü yaptığın zaman, o da sürüm buldu ve kolaylaştı (kökünden)dir; mânâ:
Fâtiha olmaksızın bir namaz ne yeterli olur ne de sahih olur. Ve güldü, ta ki **زَجَا** etti; yani gülmesi kesildi.
Ve her şeyden **المُزَجَّى**: şerefte de övülen huyların diğerinde de tam olmayan kimsedir; dedi:
فذاكَ الفَتى، كلُّ الفَتى، كانَ بَيْنه
وبينَ المُزَجَّى نَفْنَفٌ مُتَباعِدُ

İbn Sîde dedi: hikâye İbnü’l-A‘râbî’den, inşâd ise başkasınadır. Ve denildi: buradaki **المُزَجَّى**, bu mersiye söylenen Ühbân’ın amcaoğlu idi; ve denildi: o,
kereme istemeyerek öne geçirilmiş olandır.
