# زجج (ز-ج-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cam demektir

- Harfler: ز - ج - ج
- Kur'an'da: 2 geçiş · 1 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الزُّجَاجَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8F%D9%91%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفُعَالَةُ | Cam | 1 | 1 | [24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/ayet/24:35.md) |
| [زُجَاجَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/siga/%D8%B2%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فُعَالَةٍ | Cam | 1 | 1 | [24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/ayet/24:35.md) |

## Mücavir kökler — 23 mücavir (32 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Abajur gibi
2. [درر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Dürre (dal) : Büyük parlak inci demektir
3. [كوكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · “Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir
4. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Zeytindir
5. [ضوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Aydınlattı
6. [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Onun yakıtı
7. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Güneşin doğduğu yerdir
8. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
9. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Neredeyse o
10. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ağaç
11. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Birkan yanardağ demektir
12. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Tan demektir
13. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Örnek verdi
14. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ona dokundu
15. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
16. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir
17. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
18. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
19. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
20. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
21. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
22. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زجج |
| Yapı | Üçlü (sülâsî mücerred) |
| Özel Durum | Müzâaf (mükerrer son harf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بلر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B1.md), [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md), [شفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [كدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Mızrak veya okun alt ucuna takılan sivri demir, incelik, kavis ve saydam kırılgan nesne |
| Çekirdek Özet 2 | Işığı engellemeyip toplayarak yansıtan ve muhafaza eden berrak cam kandil haznesi |
| Çekirdek Özet 3 | Şeffaf sınır işleviyle içeriği dış etkenlerden korurken mahiyetini bütünüyle dışa aktarma |
| Kritik Hata Riski | Camı sadece estetik veya kırılgan bir nesne sayıp ışığı odaklama ve koruma işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زج | Sivrilterek itmek, dar ve keskin bir uçla sevk etmek; [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md) kökünde sesle menedip itme, [زجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%88.md) kökünde ise önündekini hafifçe sevk edip sürme hareketinde görüldüğü gibi itici bir hat boyunca ilerletme | ج | Hareketi sabit bir uçta yoğunlaştırarak mızrak dipçiği, sivri kavis ve eriyikten süzülüp katılaşan saydam, ince bir zemin biçimine daraltır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Keskinlik, ayrıştırma, ince ve sivri bir uç oluşturma hareketi |
| ج | Değnek, deve | Doğrultu boyunca yönelme, taşıma, bir yükü veya sınırı ileri sürme |
| ج | Değnek, deve | Taşınan etkinin yinelenerek belirli bir sınırda sabitlenmesi ve sertleşmesi |
| زجج | Kesici alet ile sınırlandıran iki desteğin birleşimi | Keskin ve ince bir ucun yahut sınırın, katılaşıp biçim alarak bir muhafaza ve odak noktası kurması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Mızrağın ve okun yere saplanan veya itmeye yarayan sivri demir dipçiği (زُجّ); ayrıca kaşın incelip yay gibi kavis alması (زَجَج) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer şiirinde mızrağın demir dipçiğini anlatırken şöyle der: أَصَمَّ رُدَيْنِيّاً، كأَنَّ كُعُوبَهُ / نَوى القَضْبِ، عَرَّاضاً مُزَجّاً مُنَصَّلا. Züheyr b. Ebî Sülmâ ise barışa yanaşmayıp mızrak arkasıyla savuşturulamayanların sivri uçla muhatap olacağını belirtir: وَمَنْ يَعْصِ أَطْرَافَ الزِّجَاجِ فَإِنَّهُ / يُطِيعُ العَوَالِي رُكِّبَتْ كُلَّ لَهْذَمِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde şeffaf kadehler, cam kaplar ve lambalar için زُجَاج kullanımı yaygınlaşmış; dirseğin sivri ucuna da mecazen زُجَّ المرفق denmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Dīvānu Evs b. Hacer, Dīvānu Züheyr.

### Sami etimolojik katman

Arapça زجج kökü, Sami dillerinde hem keskin/sivri alet hem de cam malzemesiyle ilgili katmanlar taşır. İbranice z-ḵ-ḵ (זכך) kökünde bulunan arılık, berraklık, şeffaflık ve saflık anlamı (zəḵūḵīṯ / זְכוּכִית kelimesinde cam anlamında) Arapçadaki cam anlamıyla doğrudan anlamsal ve fonetik temas halindedir. Aramice ve Süryanicede z-g-g / z-k-k ekseninde şeffaf nesne ve cam şişe karşılıkları mevcuttur. Diğer taraftan kökün mızrak dipçiği ve itme bildiren fiziksel katmanı, Güney Sami ve erken bedevi Arapçasında nesnenin sivri ucu ve kavisli inceliği üzerinden gelişmiş özgün bir semantik hat sunar. Cam anlamının Sami coğrafyasında berraklık ve şeffaflık kökleriyle ortaklaşa veya ödünçleme yoluyla zenginleştiği kabul edilir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زج ikili kökünden türeyen mızrak dipçiği, sivri kavis ve incelik | Keskin, sert ve ince bir ucun biçimlendirilmesi üzerinden pürüzsüz ve berrak kap yapısına intikal | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice זכך (arı, berrak olmak; cam), Süryanice zəgūgīṯā (cam kap) | Sami dillerinde ışığı geçiren saflık ve arılık ile cam nesne arasındaki kök bağı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dışı doğrudan kök bağı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زجج | Anlamlı | Mızrak dipçiği, kaş inceliği, cam | Sivri ve ince uç, kavis, saydam ve pürüzsüz cisim | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جزج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız bir anlam kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ججز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonotaktik yapı dolayısıyla Arapçada işlek kök olarak kurulmamıştır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زجج | Merkez | Saydamlık, muhafaza, incelik | Işığı geçirip odaklayan, koruyucu ve berrak cam hazne | Fiziksel incelik ile saydamlığın birleştiği kap formu |
| [بلر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B1.md) | Komşu | Kristal berraklığı | Kırılgan camdan ziyade taşsı sertlikteki berrak kristal yapıyı ifade eder | Saydamlıkta saflık ancak sert madeni yapı |
| [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) | Komşu | Saflık ve arılık | Maddenin şeffaf cisim oluşundan çok tortusuz, arınmış halini bildirir | Niteliksel berraklık ve kirlilikten uzaklık |
| [شفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Şeffaflık ve incelik | Arkasındakini gösteren ince tül veya zar gibi örtüleri önceler | Işığı geçirme özelliği var ancak sert bir kap değildir |
| [كدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B1.md) | Zıt | Bulanıklık ve kesafet | Işığın geçişini engelleyen tortulu, mat ve bulanık yapı | Berraklık ve ışık geçirgenliğinin tam karşıtı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زجج (زُجَاجَة) | Cam kap, kandil haznesi | Hem saydamlığı hem de ışığı toplayıp koruyan ince cidarlı kabı karşılar | Kesin |
| Latince | Vitrum, phiala | Cam, cam şişe | Vitrum genel cam maddesini, phiala ise sıvı veya ışık haznesini karşılar; mızrak dipçiği nüansı yoktur | Güçlü |
| İngilizce | Glass, glass vessel | Cam, cam fanus | Maddenin şeffaflığını ve kabı verir; kökün incelik ve kavis boyutu dışarıda kalır | Kesin |
| Almanca | Glas, Glaskolben | Cam, cam küre | Saydam muhafaza işlevini karşılar; etimolojik kök bağı farklıdır | Kesin |
| Fransızca | Verre, fiole | Cam, saydam kap | Saydamlık ve muhafaza anlamını tam taşır; Arapçadaki mızrak ucu bağlantısını içermez | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زُجَاجَةٍ / الزُّجَاجَةُ | Kandil ateşini rüzgârdan koruyan, ışığı dağıtmadan toplayıp inci gibi parıldatan berrak cam hazne | İlâhî nurun kalpteki ve kâinattaki tecellisini tasvir eden misal bağlamı (Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nur ayetinin tevili ve marifet teorisi | Zücâce lafzının müminin berrak ve temiz fıtrattaki kalbine delaleti | Kalbin lekesiz, saydam ve hidayet ışığını bütünüyle yansıtan yapısı |
| Fıkıh | İbadet kapları ve temizlik | Cam kapların necis maddeleri emmeyip kolay temizlenmesi ve suyun durumunu göstermesi | Geçirgen olmayan, tortu tutmayan sert ve saydam cisim |
| Tefsir | Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md) ayetindeki teşbih unsurları | Zücâcenin ışığı rüzgârdan korurken aydınlığı kısmayıp aksine artıran niteliği | Işığı muhafaza eden, odaklayan ve yıldız gibi parıldatan saydam zemin |
| Hadis | Rivayetlerde kadınlar ve zarafet tasviri | Kadınların nezaket ve hassasiyetini cam şişelere (kavârîr / zücâc) benzetme bağlamı | Kırılganlık, incelik ve özenle muhafaza edilme gereği |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve vahiy karşılaşması | Arınmış kalp haznesi | Vahiy ateşini dış fitnelerden korurken nurunu engelsiz yayma | İmanın kalpte saf bir berraklık içinde parlaması | Güçlü |
| İlmi | Optik ve gözlem araçları | Saydam ortam | Işığı kırmadan veya odaklayarak iletme | Bilginin bozulmadan ve gizlenmeden aktarılabilirlik zemini | Güçlü |
| Siyasi | Yönetimde şeffaflık ve denetim | Açık idari mekanizma | Kararları ve işleyişi perdelemeden koruma altında tutma | Gücün keyfiliğe kaçmasını önleyen saydam kurumsal sınır | Muhtemel |
| İktisadi | Ticari şeffaflık ve emtia niteliği | Ayıpsız, açık muamele | Değerin ve akdin taraflarca net görülmesini sağlama | Aldatmayı ve kapalılığı ortadan kaldıran aleniyet | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Saydam dielektrik ortam (Optik geçirgenlik) | Işık dalgalarının absorbe edilmeksizin ve saçılmaksızın içinden geçebildiği, aynı zamanda sınır şartlarıyla ışığı hapseden ve yönlendiren fiziksel sınır ortamı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal şeffaflık ve koruyucu zırh | İç işleyişi dışarıya bütünüyle görünür kılarken iç dinamikleri dış baskı ve manipülasyonlardan koruyan hukuki çeper | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Camı sadece sıradan, kırılgan ve dekoratif bir madde olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Işığı dış rüzgârdan koruyarak alevin sönmesini engelleyen, aynı zamanda ışığın parlaklığını inci gibi çoğaltarak yansıtan işlevsel bir optik odak ve muhafaza |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nûr suresindeki misali sadece estetik bir ışık tasviri zannedip kalbin hem korunmaya muhtaç hassaslığını hem de vahyi kesintisiz yansıtma vazifesini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ışığı ile insanın idrak zemini arasındaki irtibatı en berrak biçimde resmeden Nûr ayetinin temel imgesini oluşturduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman, hidayet, ilâhî nur ve kalbin fıtri berraklığının işlendiği ayetlerde (Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Korumanın mutlaka karanlık veya opak bir perdeyle sağlanacağı zannını yıkarak hem tam korunmanın hem de tam görünürlüğün bir arada bulunabileceğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Mızrağın itici ve delici sivri demir ucu, kaşın incelip yay gibi kavislenmesi ve pürüzsüz eritilerek şeffaflaştırılmış cam kap.
- Soyut anlam: Özü ve içeriği dış etkenlere karşı koruyan, ancak ışığın ve bilginin geçişine hiçbir engel çıkarmayıp onu toplayarak yansıtan saydam sınır.
- Sistematik karşılık: Dış fitne ve rüzgârlara karşı koruyucu bir kalkan vazifesi görürken hakikatin tecellisini kısıtlamayan, aksine parlatan berrak fıtrat zemini.
- LaTeX modeli: $$T = \frac{I_t}{I_i} \approx 1, \quad P_{d} \to 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $I_i$ gelen ışık şiddetini, $I_t$ camdan geçen ışık şiddetini, $T$ ise saydamlık ve geçirgenlik katsayısını temsil eder; $T \approx 1$ değeri ışığın engellenmeden aktarıldığını gösterir. $P_{d}$ ise dış yıkıcı etkenlerin (rüzgâr, toz vb.) içeriye geçiş olasılığını simgeler ve bu değerin sıfıra yaklaşması ($P_{d} \to 0$) kabın koruyucu muhafaza işlevini ifade eder. Böylece zücâce, içeriği korurken aydınlığı kesintisiz dışa aktaran mükemmel saydam sınırı temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Nur 24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/ayet/24:35.md) — زُجَاجَةٍ · الزُّجَاجَةُ

اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah; göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali; içinde çerağ bulunan bir kandil yuvası gibidir. O çerağ bir sırça içindedir. Sırça sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Güneşin doğduğu yere de, battığı yere de nisbeti olmayan mübarek bir ağaçtan, zeytinden tutuşturulup yakılır. Ateş değmese dahi, neredeyse yağın kendisi aydınlatacak. Nur üstüne nurdur. Allah; dilediğini nuruna kavuşturur. Allah; insana misaller verir. Ve Allah; her şeyi bilendir.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cam demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم مع الزاي
ج ز، ز ج مستعملان
جز:
الجّزُّ جَزُّ الشَّعر والصُّوفِ وغيره.
والجَزَزُ: الصُّوفُ الذي لم يُستعملُ بعدَ ما جُزَّ، وتقول: صُوفٌ جَزَزٌ.
والجَزاز كالحَصاد يَقعُ على الحِينِ والأوانِ.
وأجّزَّ النخلُ مثل أحصَدَ البُرُّ.
وجَزَّةُ: اسم أرض، يقال: إن الدَّجّال يخرجُ منها.
والجُزازُ: ما فَضَلَ من الأديم إذا قُطِعَ، الواحدة جُزازة.
وصُوفُ كلِّ شاةٍ جِزَّةٌ.
والجِزَائِزُ: عُهُونٌ تُشَدُّ على الهَوادِجِ.
زج:
الزِّجّاجُ جَمع زُجِّ الرُّمحِ والسَّهمِ.
والزِّجاجُ: أنياب الفَحل، قال الراجز:
له زِجاجٌ وله قَوارِضُ
ويُروى: ولهَاةٌ فارضُ.
والزَّجحُ: دِقَّةُ الحاجِبِ واستِقواسُه أيضاً، وزَجَّجَتِ المرأةُ حاجِبَها بالمِزَجِّ.
وظليم أزَجُّ: أي فوق عَينيه ريشٌ أبيضُ، والجميعُ الزُّجُّ.
والمِزَاجُّ: رُمحٌ قصيرٌ في أسفلِه زُجٌ.
والزَّجُّ: رَميُكَ بالشيء تزُجُّ به عن نفسِكَ.
ويقال للظلم إذا عَدَا: زَجَّ برجليه.
والزُّجاجُ، لغات،: القَواريرُ و "وأقلها الكسر"، فأما في القرآن فهي "القناديل".
والأرج من النَّعام: المُحَدَّدُ الزُّجّ، وهو مَنسِمُه، وسُمِّيَ أزَجَّ لزَجَّه.
والزُّجُ: جماعة الأزج، وهو البعيد الخَطوِ.
والزُّجُ: طرفُ مِرفَقِ الإنسانِ.

##### Türkçe

باب **الجيم** مع **الزاي**
**ج ز**، **ز ج** kullanımdadırlar
**جز**:
**الجّزُّ**: saçın, yünün ve başkasının kırkılmasıdır.
**الجَزَزُ**: kırkıldıktan sonra henüz kullanılmamış olan yündür; ve dersin ki: **صُوفٌ جَزَزٌ**.
**الجَزاز** tıpkı ekin biçme gibi, vakit ve zamana vâki olur.
Hurma ağaçları **أجّزَّ** oldu; tıpkı buğdayın **أحصَدَ** olması gibi.
**جَزَّةُ**: bir yer adıdır; denilir ki: Deccâl ondan çıkar.
**الجُزازُ**: deriden kesildiği zaman artan şeydir; bir tanesi **جُزازة**.
Her koyunun yünü **جِزَّةٌ**’dir.
**الجِزَائِزُ**: hevâdiclerin üzerine bağlanan yünlerdir.

**زج**:
**الزِّجّاجُ**: mızrağın ve okun **زُجّ**’larının çoğuludur.
**والزِّجاجُ**: aygırın dişleridir; râciz dedi ki:
له **زِجاجٌ** وله **قَوارِضُ**
Ve şöyle rivayet olunur: ولهَاةٌ فارضُ.
**والزَّجحُ**: kaşın inceliği ve onun yay gibi olması da; kadın kaşını **بالمِزَجِّ** ile **زَجَّجَتِ**.
**وظليم أزَجُّ**: yani iki gözünün üstünde beyaz tüy vardır; hepsi **الزُّجُّ**’dür.
**والمِزَاجُّ**: alt tarafında **زُجٌ** bulunan kısa bir mızraktır.
**والزَّجُّ**: bir şeyi kendinden uzaklaştırmak için onunla atmandır; onunla **تزُجُّ**.
Ve zulüm (devekuşu) koştuğu zaman ona denilir: iki ayağıyla **زَجَّ**.
**والزُّجاجُ**: lugatlar (çeşitli söyleyişler): şişelerdir; ve “en azı kesr iledir”; Kur’an’da ise o “**القناديل**”dir.
Devekuşundan **الأرج**: ucu sivri **الزُّجّ**’dur; o onun tırnağıdır; **أزَجَّ** diye adlandırıldı, **لزَجَّه** sebebiyle.
**والزُّجُ**: **الأزج**’lerin topluluğudur; o, adımı uzak (geniş) olandır.
**والزُّجُ**: insanın dirseğinin ucu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزُجُّ: طرف المِرفَق. والزُجُّ أيضاً: الحديدة التي في أسفل الرمح، والجمع زِجَجَةٌ وزِجاجٌ؛ ولا تقل أَزِجُّه. ابن السكيت: أَزْجَجْتُ الرمح فهو مُزَجٌّ، إذا عمِلت له زُجَّاً. قال: وزَجَجْتُ الرجلَ أَزُجُّهُ زَجَّاً فهو مزجوجٌ، إذا طعنتَه بالزُجِّ. والمِزَجُّ، بكسر الميم: رُمْحٌ قصيرٌ كالمِزْراق: والزَجَجُ: دِقَّةٌ في الحاجبَين وطولٌ. والرجل أَزَجُّ. وزَجَّجَتِ المرأة حاجبَها: دَقَّقَتْهُ وطَوَّلتْهُ. وقول الشاعر:
إذا ما الغانياتُ خَرَجْنَ يوماً		وزَجَّجْنَ الحَواجِبَ والعُيُونا
يعني: وكَحَّلْنَ العيون. وظليمٌ أَزَجُّ: بعيد الخَطْوِ. ونعامةٌ زَجَّاءُ.والزُجاجة معروفة، والجمع زُجاجٌ وزِجاجٌ وزَجاجٌ. وجمع زُجّ الرُمْحِ زِجاجٌ بالكسر لا غير.

##### Türkçe

**الزُجُّ**: dirseğin ucu. Ve **الزُجُّ** ayrıca: mızrağın alt tarafındaki demir; çoğulu **زِجَجَةٌ** ve **زِجاجٌ**; ve “**أَزِجُّه**” deme. İbnü’s-Sikkît: “**أَزْجَجْتُ**” mızrağı; o da **مُزَجٌّ**dur; ona bir **زُجّاً** yaptığın zaman. Dedi ki: ve “**زَجَجْتُ**” adamı, “**أَزُجُّهُ**” **زَجَّاً**; o da **مزجوجٌ**dur; onu **بالزُجِّ** ile mızrakladığın zaman. Ve **المِزَجُّ**, mimin kesresiyle: **كالمِزْراق** gibi kısa bir mızraktır. Ve **الزَجَجُ**: iki kaşta incelik ve uzunluktur. Ve adam **أَزَجُّ**dur. Ve kadın kaşını **زَجَّجَتِ**: onu inceltti ve uzattı. Ve şairin sözü:
إذا ما الغانياتُ خَرَجْنَ يوماً		وزَجَّجْنَ الحَواجِبَ والعُيُونا
Yani: ve gözlere sürme çektiler. Ve bir erkek devekuşu **أَزَجُّ**: adımı uzak olandır. Ve dişi devekuşu **زَجَّاءُ**. Ve **الزُجاجة** bilinen (şey)dir; çoğulu **زُجاجٌ** ve **زِجاجٌ** ve **زَجاجٌ**. Ve mızrağın **زُجّ**unun çoğulu, kesre ile **زِجاجٌ**dur, başka değil.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ج ج
لا تقـاس الصخـور بالزجـاج ولا الخرصـان بالزجـاج‏.‏
وزججـت الرمـح وأزججته‏:‏ جعلت له زجاً‏.‏
وقيل‏:‏ أزججته‏:‏ نزعت زجه‏.‏
وقال أوس‏:‏ أصـم ردينيـاً كـأن كعوبـه نوى القسب عراصاً مزجاً منصلاً وزججته زجاً‏:‏ طعنته بالزج وزججتـه بالرمـح‏:‏ زرقتـه بـه‏.‏
ورجـل أزج وامـرأة زجـاء‏:‏ بينـة الزجـج وهو دقة الحاجب واستقواسه‏.‏
وحاجب أزج وزججت حاجبها‏.‏
قال‏:‏ إذا ما الغانيات برزن يوماً وزججن الحواجب والعيونا ومن المجاز‏:‏ إتكأ على زجى مرفقيه واتكؤا على زجاج مرافقهم‏.‏
قال ذو الرمة يصف حمراً‏:‏ وقد أسهرت ذا أسهم بات جاذلا له فوق زجى مرفقيـه وحـاوح ومن الوحوحة وهي صوت في الحلق وترديد نفس يقال‏:‏ وحوح من شدة البرد‏.‏
وعضه الفحل لزجاجـه‏:‏ بأنيابه‏.‏
وزج بالشيء‏:‏ رمى به عن نفسه‏.‏
ويقال للظليم إذا عدا‏:‏ زج برجليه‏.‏
ونزلنا بواد يزج النبات وبالنبات‏:‏ يخرجه وينميه كأنه يرمى به عن نفسه رمياً‏.‏
قال‏:‏ في عازب أزج يزج نباته خالٍ تَمَعَّجَ دونَهُ الرُّوّادُ
تردّد. والأزجُ البعيد.

##### Türkçe

ز ج ج
Kayalar **الزجـاج** ile ölçülmez; **الخرصـان** da **الزجـاج** ile (ölçülmez).‏.‏
**زججـت** **الرمـح** ve **أزججته**: ona bir **زجاً** yaptım.‏.‏
Ve denildi: **أزججته**: onun **زجه**’sini çıkardım.‏.‏
Ve Evs dedi:
Sağır (ses çıkarmaz) bir Redînî; sanki topukları, **القسب**’in çekirdekleri; geniş yerlerde, karışık, sivriltilmiş.
Ve **زججته** **زجاً**: onu **الزج** ile dürttüm; ve **زججتـه** **بالرمـح**: onu onunla deldim.‏.‏
Ve **رجـل أزج** ve **امـرأة زجـاء**: **الزجـج**’i açık (belli) olan; o da kaşın inceliği ve onun yay gibi oluşudur.‏.‏
Ve **حاجب أزج** ve **زججت حاجبها**.‏.‏
Dedi:
Ne zaman ki şarkıcı kadınlar bir gün ortaya çıksalar,
Ve kaşları ve gözleri **زججن** etseler.
Ve mecazdandır: dirseklerinin **زجى**’sı üzerine dayandı; ve dirseklerinin **زجاج**’ı üzerine dayandılar.‏.‏
Zü’r-Rumme, yaban eşeklerini vasfederek dedi:
Ve uykusuz bıraktı; ok gibi (ince) birini; o, (geceyi) böbürlenerek geçirdi;
Onun için, dirseklerinin **زجى**’sı üzerinde; ve **حـاوح**.
Ve (bu) **الوحوحة**’dandır; o, boğazda bir sestir ve nefes tekrarıdır; denilir: şiddetli soğuktan **وحوح** etti.‏.‏
Erkek deve onun **زجاجـه**’sini ısırdı: dişleriyle.‏.‏
**زج** bir şeyle: onu kendinden attı.‏.‏
Ve devekuşuna, koştuğu zaman, denilir: iki ayağıyla **زج** etti.‏.‏
Ve bitkiyi ve bitkiyle **يزج** eden bir vadiye indik: onu çıkarır ve büyütür; sanki onu kendinden bir atışla atıyor gibidir.‏.‏
Dedi:
Issız bir yerde, bitkisini **يزج** eden bir **أزج**’de; boş; onun önünde kılavuzlar büküldü.
Tekrar eder. Ve **الأزجُ**: uzak olan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزُّجُّ: زُجُّ الرُّمْحِ والسَّهم. ابن سيده: الزُّجُّ الحديدة التي تُرَكَّبُ في أَسفل الرمح، والسِّنانُ يُرَكَّبُ عاليَتَه؛ والزُّجُّ تُرْكَزُ به الرُّمْح في الأَرض، والسِّنانُ يُطْعَنُ به، والجمع أَزْجاجٌ وأَزِجَّةٌ وزِجاجٌ وزِجَجَةٌ. الجوهري: جمع زُجّ الرمح زِجاجٌ، بالكسر، لا غير؛ وفي الصحاح: ولا تقل أَزِجَّة.
وأَزَجَّ الرُّمْحَ وزَجَّجَه وزَجَّاه، على البدل: ركَّبَ فيه الزُّجَّ وأَزْجَجْتُه، فهو مُزَجٌّ؛ قال أَوْسُ بن حَجَرٍ:
أَصَمَّ رُدَيْنِيّاً، كأَنَّ كُعُوبَهُ
نَوى القَضْبِ، عَرَّاضاً مُزَجّاً مُنَصَّلا
قال ابن الأَعرابي: ويقال أَزَجَّهُ إِذا أَزال منه الزُّجَّ؛ وروي عنه أَيضاً أَنه قال: أَزْجَجْتُ الرُّمح جعلت له زُجّاً، ونَصَلْتُه: جعلت له نَصْلاً، وأَنْصَلْتُه: نزعت نَصْلَه؛ قال: ولا يقال أَزْجَجْتُه إِذا نزعت زُجَّه؛ قال: ويقال لنَصْل السَّهْم زُجٌّ؛ قال زهير: ومَنْ يَعْصِ أَطرافَ الزِّجاجِ ، فإِنه
يُطِيعُ العَوالي، رُكِّبَتْ كلَّ لَهْذَمِ
قال ابن السكيت: يقول: من عصى الأَمر الصغير صار إِلى الأَمر الكبير؛ وقال أَبو عبيدة: هذا مَثَلٌ. يقول: إِن الزج ليس يطعن به، إِنما الطعن بالسنان، فمن أَبى الصلح، وهو الزجُّ الذي لا طعن به، أُعطي العوالي، وهي التي بها الطعن. قال: ومَثل العرب: الطَّعْنُ يَظْأَرُ أَي يَعْطِفُ على الصلح. قال خالد بن كلثوم: كانوا يستقبلون أَعداءهم إِذا أَرادوا الصلح بأَزجة الرماح؛ فإِذا أَجابوا إِلى الصلح، وإِلا قلبوا الأَسنة وقاتلوهم.ابن الأَعرابي: زَجَّ إِذا طعن بالعَجَلَةِ. وزَجَّه يَزُجُّه زَجّاً: طعنه بالزُّجِّ ورماه به، فهو مَزْجُوج.
والزِّجاجُ: الأَنياب. وزِجاجُ الفحل: أَنيابه؛ وأَنشد:
لهازِجاجٌ ولَهاة فارِضُ
وزُجُّ المِرْفَقِ: طَرَفُه المحدَّدُ، كله على التشبيه. الأَصمعي: الزُّجُّ طرف المرفق المحدّد وإِبرة الذراع التي يَذْرَعُ الذارع من عندها.والمِزَجُّ، بكسر الميم: رمح مصير كالمِزْراقِ في أَسفله زُجٌّ. وزَجَّ بالشيء من يده يَزُجُّ زَجّاً: رمى به. والزَّجُّ: رميك بالشيء تَزُجُّ به عن نفسك.
والزُّجُجُ: الحِرابُ المُنَصَّلَة. والزُّجُجُ أَيضاً: الحمير المُقْتَتِلَةُ.
والزَّجَّاجَةُ: الاست، لأَنها تَزُجُّ بالضَّرْطِ والزبل. وزَجَّ الظلِيمُ برجله زَجّاً: عدا فرمى بها. وظليم أَزَجُّ: يَزُّجُّ برجليه؛ ويقال للظليم إِذا عَدا: زَجَّ برجليه. والزَّجَجُ في النعامة: طولُ ساقيها وتباعد خَطْوها؛ يقال: ظَلِيم أَزَجُّ ورجل أَزَجُّ طويل الساقين. والأَزَجُّ من النعام: الذي فوق عينه ريش أَبيض، والجمع الزُّجُّ. والزُّجُّ: النعام، الواحدة زَجَّاءُ، وأَزَجُّ للذكر، وهو البعيد الخَطْوِ؛ قال لبيد:يَطْرُدُ الزُّجَّ، يُبارِي ظِلَّهُ
بِأَسِيلٍ كالسِّنانِ المُنْتَخَلْ
يقول: رأْس هذا الفرس مع رأْس الزُّجِّ يباريه بخدِّه. والزُّج ههنا: السنان. بأَسِيل: بخد طويل. وظَلِيمٌ أَزَجُّ: بعيدُ الخَطْوِ. ونعامة زَجَّاءُ؛ قال ذو الرمة يصف ناقة:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سَنادٌ، يَشُلُّها
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِ، ظَمْآنُ سَهْوَقُ
جُماليَّةٌ أَي عظيمة الخلق كأَنها جمل. وحَرْفٌ: قوية. وسَناد: مُشْرِفَة. وأَزَجُّ الخطوِ: واسعه. والوظيف: عظم الساق. والسَّهْوَقُ: الطويل. ويَشُلُّها: يطردها. والزَّجَجُ في الإِبل: رَوَحٌ في الرجلين وتحنيب. والزَّجَجُ: رِقَّة مَحَطِّ الحاجبين ودِقَّتُهُما وطولهما وسُبُوغُهما واسْتِقْواسُهُما؛ وقيل: الزَّجَجُ دِقَّة في الحاجبَيْن وطُولٌ؛ والرجل أَزَجُّ، وحاجب أَزَجُّ ومُزَجَّجٌ.
وزَجَّجَتِ المرأَةُ حاجبها بالمِزَجِّ: دققته وطوّلته؛ وقيل: أَطالته بالإِثمد؛ وقوله:
إِذا ما الغانيات بَرَزْنَ يَوْماً،
وزَجَّجْنَ الحواجبَ والعُيونا
إِنما أَراد: وكحلن العيونَ؛ كما قال:
شَرّابُ أَلْبانٍ وتَمْرٍ وأَقِطْ
أَراد: وآكل تمرٍ وأَقِط، ومثله كثير؛ وقال الشاعر:
عَلَفْتُها تِبْناً وماءً بارداً،
حتى شَتَتْ، هَمَّالَةً، عَيْناها
أَي وسقيتها ماءً بارداً. يريد أَن ما جاء من هذا فإِنما يجيء على إِضمار فعل آخر يصح المعنى عليه؛ ومثله قول الآخر:
يا لَيْتَ زَوْجَكِ، قد غَدا
مُتَقَلِّداً سَيْفاً ورُمْحاَ
تقديره: وحاملاً رمحاً؛ قال ابن بري: ذكر الجوهري عجز بيت على: زججت المرأَة حاجبيها، وهو:
وزَجَّجْنَ الحواجبَ والعيونا
قال: هو للراعي وصوابه يُزَجِّجْنَ؛ وصدره:
وهِزَّةِ نِسْوَةٍ مِنْ حَيِّ صِدْقٍ،
يُزَجِّجْنَ الحواجبَ والعُيونا
وبعده:
أَنَخْنَ جِمالَهُنَّ بذاتِ غِسْلٍ،
سَراةَ اليَوْمِ، يَمْهَدْنَ الكُدُونا
ذات غِسْل: موضع. ويَمْهَدْنَ: يوطئن. والكدون: جمع كِدْنٍ، وهو ما توطئ به المرأَة مركبها من كساء ونحوه.
وفي صفة النبي، صلى الله عليه وسلم: أَزَجُّ الحواجب؛ الزَّجَجُ: تَقَوُّسٌ في الناصية مع طول في طرفه وامتدادٍ. والمِزَجَّةُ: ما يُزَجَّجُ به الحاجبُ. والأَزَجُّ: الحاجبُ، اسم له في لغة أَهل اليمن. وفي حديث الذي استسلف أَلف دينار في بني إِسرائيل: فأَخذ خشبة فنقرها وأَدخل فيها أَلف دينار وصحيفة، ثم زَجَّجَ مَوْضِعَها أَي سَوَّى موضع النَّقْرِ وأَصلحه؛ مِن تزجيج الحواجب، وهو حذف زوائد الشعر؛ قال ابن الأَثير: ويحتمل أَن يكون مأْخوذاً من الزُّجِّ النصل، وهو أَن يكون النَّقْرُ في طرف الخشبة، فترك فيه زُجّاً ليمسكه ويحفظ ما في جوفه. وازْدَجَّ النبتُ: اشْتَدَّتْ خُصاصُه. وفي حديث عائشة قالت: صلى النبي، صلى الله عليه وسلم، ليلةً في رمضان فتحدّثوا بذلك فأَمسى المسجد من الليلة المقبلة زاجّاً؛ قال ابن الأَثير: قال الجرمي أَظنه جأْزاً أَي غاصّاً بالناس، فقلب، من قولهم: جَئِزَ بالشراب جَأَزاً إِذا غُصَّ به؛ قال أَبو موسى: ويحتمل أَن يكون راجّاً، بالراء؛ أَراد أَنَّ له رَجَّةً من كثرة الناس. والزُّجاجُ والزَّجاجُ والزِّجاجُ: القوارير، والواحدة من ذلك زُجاجَةٌ، بالهاء، وأَقلها الكسر. الليث: والزُّجاجَةُ في قوله تعالى: القِنْديلُ. وأَجماد الزِّجاج: بالصَّمَّان؛ ذكره ذو الرمة:
فَظَلَّتْ، بأَجْمادِ الزِّجاجِ، سَواخِطاً
صِياماً، تُغَنِّي، تَحْتَهُنَّ، الصفائحُ
يعني الحمير سَخِطت على مرتعها ليبسه. أَبو عبيدة: يقال للقَدَحِ: زُجاجَة، مضمومة الأَول، وإِن شئت مكسورة، وإِن شئت مفتوحة، وجمعها زِجاجٌ وزُجاج وزَجاجٌ.
والزَّجَّاجُ: صانع الزُّجاج، وحرفته الزِّجاجَةُ؛ قال ابن سيده: وأُراها عِراقِيَّة.
وفي الحديث ذكر زُجِّ لاوَةَ، وهو بضم الزاي وتشديد الجيم: موضع نَجْدِيٌّ بعث إِليه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، الضحاكَ بن سفيان يدعو أَهله إِلى الإِسلام.
وزُجٌّ أَيضاً: ماءُ أَقطعه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، العَدَّاءَ بن خالد.

##### Türkçe

**الزُّجُّ**: mızrağın ve okun **زُجُّ**’u. İbn Sîde: **الزُّجُّ** mızrağın altına takılan demirdir; **السِّنانُ** ise onun üst tarafına takılır; **الزُّجُّ** ile mızrak yere saplanır, **السِّنانُ** ile de dürtülür; çoğulu **أَزْجاجٌ** ve **أَزِجَّةٌ** ve **زِجاجٌ** ve **زِجَجَةٌ**’dir. Cevherî: mızrağın **زُجّ**’unun çoğulu yalnızca **زِجاجٌ**’dır, kesre ile, başka değil; **الصحاح**’ta: **أَزِجَّة** demeyin.

Ve **أَزَجَّ الرُّمْحَ** ve **زَجَّجَه** ve **زَجَّاه** (bedel üzere): içine **الزُّجَّ**’u taktı; ve **أَزْجَجْتُه**; o hâlde o **مُزَجٌّ**’dur; Evs b. Hacer dedi:
أَصَمَّ رُدَيْنِيّاً، كأَنَّ كُعُوبَهُ
نَوى القَضْبِ، عَرَّاضاً مُزَجّاً مُنَصَّلا
İbnü’l-A‘râbî dedi: ondan **الزُّجَّ**’u giderdiği zaman **أَزَجَّهُ** denir; ondan ayrıca şöyle dediği de rivayet edildi: **أَزْجَجْتُ الرُّمح**: ona bir **زُجّ** yaptım; ve **نَصَلْتُه**: ona bir **نَصْل** yaptım; ve **أَنْصَلْتُه**: onun **نَصْل**’unu söktüm; dedi ki: onun **زُجّ**’unu söktüğün zaman **أَزْجَجْتُه** denmez; dedi ki: okun **نَصْل**’una **زُجٌّ** denir; Züheyr dedi:
ومَنْ يَعْصِ أَطرافَ الزِّجاجِ ، فإِنه
يُطِيعُ العَوالي، رُكِّبَتْ كلَّ لَهْذَمِ
İbnü’s-Sikkît dedi: şöyle diyor: küçük emre karşı gelen, büyük emre varır; Ebû Ubeyde dedi: bu bir meseldir. Şöyle diyor: **الزج** ile dürtülmez; dürtme ancak **بالسنان** iledir; kim sulhu reddederse—ki o, dürtmesi olmayan **الزجُّ**’dur—ona **العوالي** verilir; o da dürtmenin onunla olduğu şeylerdir. Dedi ki: Arapların meseli: **الطَّعْنُ يَظْأَرُ** yani sulha meyleder. Hâlid b. Kulsûm dedi: sulh istedikleri zaman düşmanlarını mızrakların **بأَزجة**’leriyle karşılarlardı; sulha icabet ederlerse (tamam), yoksa **الأَسنة**’leri çevirir ve onlarla savaşırlar. İbnü’l-A‘râbî: **زَجَّ**: **بالعَجَلَةِ** ile dürttüğü zaman. Ve **زَجَّه يَزُجُّه زَجّاً**: onu **بالزُّجِّ** ile dürttü ve onunla attı; o hâlde o **مَزْجُوج**’dur.

**والزِّجاجُ**: köpekdişleri. Erkek devenin **زِجاجُ**’ı: köpekdişleridir; ve şu beyit okundu:
لهازِجاجٌ ولَهاة فارِضُ
**وزُجُّ المِرْفَقِ**: onun sivriltilmiş ucu; hepsi benzetme üzeredir. Asma‘î: **الزُّجُّ** dirseğin sivriltilmiş ucu ve kolun iğnesidir; ölçen kimsenin ölçmeyi onun yanından yaptığı yer. Ve **المِزَجُّ** (mîm’in kesresiyle): alt tarafında **زُجٌّ** bulunan, **كالمِزْراقِ** gibi yapılmış mızrak. Ve bir kimse elinden bir şeyle **زَجَّ بالشيء** **يَزُجُّ زَجّاً**: onunla attı. Ve **الزَّجُّ**: kendinden uzaklaştırmak için onunla attığın şeyle atmandır.

**والزُّجُجُ**: **المُنَصَّلَة** mızraklar. Ve **الزُّجُجُ** ayrıca: dövüşen eşekler.

**والزَّجَّاجَةُ**: makat; çünkü **بالضَّرْطِ** ve gübre ile iter. Ve devekuşu erkeği ayağıyla **زَجَّ** **زَجّاً**: koştu da onunla fırlattı. Ve **ظليم أَزَجُّ**: ayaklarıyla iter; ve devekuşu erkeği koştuğu zaman: **زَجَّ برجليه** denir. Ve devekuşunda **الزَّجَجُ**: iki bacağının uzunluğu ve adımının uzak oluşu; **ظَلِيم أَزَجُّ** ve iki bacağı uzun adam için **رجل أَزَجُّ** denir.

Devekuşundan **الأَزَجُّ**: gözünün üstünde beyaz tüy olan; çoğulu **الزُّجُّ**. Ve **الزُّجُّ**: devekuşları; bir tanesi **زَجَّاءُ**; erkek için **أَزَجُّ**; o, adımı uzak olandır; Lebîd dedi:
يَطْرُدُ الزُّجَّ، يُبارِي ظِلَّهُ
بِأَسِيلٍ كالسِّنانِ المُنْتَخَلْ
Şöyle diyor: bu atın başı, **الزُّجِّ**’ün başıyla, yanağıyla ona denk koşar. Burada **الزُّج**: **السنان**’dır. **بأَسِيل**: uzun yanakla. Ve **ظَلِيمٌ أَزَجُّ**: adımı uzak. Ve dişi devekuşu **زَجَّاءُ**; Zü’r-Rumme bir dişi deveyi vasfederken dedi:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سَنادٌ، يَشُلُّها
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِ، ظَمْآنُ سَهْوَقُ
**جُماليَّةٌ**: yaratılışı büyük, sanki deve. Ve **حَرْفٌ**: güçlü. Ve **سَناد**: yüksekçe. Ve **أَزَجُّ الخطوِ**: adımı geniş. Ve **الوظيف**: incik kemiği. Ve **السَّهْوَقُ**: uzun. Ve **يَشُلُّها**: onu sürer. Ve develerde **الزَّجَجُ**: iki bacakta gevşeklik ve yana kayma.

Ve **الزَّجَجُ**: iki kaşın bitiş yerinin inceliği ve ikisinin inceliği ve uzunluğu ve ikisinin yayılıp uzaması ve ikisinin yay gibi kıvrılması; ve denildi ki: **الزَّجَجُ** iki kaşta incelik ve uzunluktur; adam **أَزَجُّ**; kaş **أَزَجُّ** ve **مُزَجَّجٌ**.

Kadın kaşını **بالمِزَجِّ** ile **زَجَّجَتِ**: onu inceltti ve uzattı; ve denildi ki: onu **بالإِثمد** ile uzattı; ve şu sözü:
إِذا ما الغانيات بَرَزْنَ يَوْماً،
وزَجَّجْنَ الحواجبَ والعُيونا
Ancak şunu kastetti: ve gözleri sürmelediler; nitekim şöyle dedi:
شَرّابُ أَلْبانٍ وتَمْرٍ وأَقِطْ
Kastetti: ve hurma ve keş yiyen; bunun benzeri çoktur; şair dedi:
عَلَفْتُها تِبْناً وماءً بارداً،
حتى شَتَتْ، هَمَّالَةً، عَيْناها
Yani: ve ona soğuk su içirdim. Şunu kasteder: bundan gelen şey ancak, mananın onun üzerine sahih olduğu başka bir fiilin gizli takdiri üzere gelir; bunun benzeri diğerinin sözü:
يا لَيْتَ زَوْجَكِ، قد غَدا
مُتَقَلِّداً سَيْفاً ورُمْحاَ
Takdiri: ve mızrak taşıyan; İbn Berrî dedi: Cevherî, **زججت المرأَة حاجبيها** üzerine bir beytin ikinci mısraını zikretti; o da:
وزَجَّجْنَ الحواجبَ والعيونا
Dedi ki: o, er-Râ‘î’nindir; doğrusu **يُزَجِّجْنَ**’dir; birinci mısraı:
وهِزَّةِ نِسْوَةٍ مِنْ حَيِّ صِدْقٍ،
يُزَجِّجْنَ الحواجبَ والعُيونا
Ve ondan sonra:
أَنَخْنَ جِمالَهُنَّ بذاتِ غِسْلٍ،
سَراةَ اليَوْمِ، يَمْهَدْنَ الكُدُونا
**ذات غِسْل**: bir yer. Ve **يَمْهَدْنَ**: çiğnerler. Ve **الكدون**: **كِدْنٍ**’in çoğulu; o, kadının binitini üzerine çiğnediği, örtü ve benzeri şeylerdir.

Peygamberin sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: **أَزَجُّ الحواجب**; **الزَّجَجُ**: alın kısmında bir kavis ile, ucunda uzunluk ve uzama. Ve **المِزَجَّةُ**: kaşın onunla **يُزَجَّجُ** edildiği şey. Ve **الأَزَجُّ**: kaş; Yemen ehlinin dilinde onun adıdır.

Benî İsrâîl’de bin dinar borç alanın hadîsinde: bir tahta aldı, onu oydu ve içine bin dinar ve bir sahife koydu; sonra onun yerini **زَجَّجَ** yani oyma yerini düzeltti ve onardı; kaşları **تزجيج** etmekten, o da fazla kılları gidermektir; İbnü’l-Esîr dedi: **الزُّجِّ**’den, yani **النصل**’den alınmış olması da muhtemeldir; o da, oyma işleminin tahtanın ucunda olmasıdır; böylece içinde bir **زُجّ** bıraktı ki onu tutsun ve içindeki şeyi korusun. Ve bitki **ازْدَجَّ**: onun seyrekliği şiddetlendi. Âişe’nin hadîsinde dedi ki: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Ramazan’da bir gece namaz kıldı; bunu konuştular; ertesi gece mescid **زاجّاً** oldu; İbnü’l-Esîr dedi: Cermî dedi ki: zannederim **جأْزاً** yani insanlarla dolup tıkanmış; çevrilmiş; onların sözü: **جَئِزَ بالشراب جَأَزاً**: onunla boğulduğu zaman; Ebû Mûsâ dedi: **راجّاً** (râ ile) olması da muhtemeldir; insanların çokluğundan ona bir sarsıntı olduğunu kastetti.

**والزُّجاجُ** ve **الزَّجاجُ** ve **الزِّجاجُ**: cam şişeler; bunların bir tanesi **زُجاجَةٌ**’dır, **بالهاء** ile; en azı kesirdir. Leys: ve Allah Teâlâ’nın sözü olan **زُجاجَةُ**’de: **القِنْديلُ**’dür. Ve **أَجماد الزِّجاج**: **بالصَّمَّان**’dadır; Zü’r-Rumme onu zikretti:
فَظَلَّتْ، بأَجْمادِ الزِّجاجِ، سَواخِطاً
صِياماً، تُغَنِّي، تَحْتَهُنَّ، الصفائحُ
Yani: eşekler, otlaklarına, kuruluğundan dolayı öfkelendi. Ebû Ubeyde: kadehe **زُجاجَة** denir; başı damme ile; istersen kesreli, istersen fethalı; çoğulu **زِجاجٌ** ve **زُجاج** ve **زَجاجٌ**’dır.

**والزَّجَّاجُ**: **الزُّجاج** ustası; onun mesleği **الزِّجاجَةُ**’dır; İbn Sîde dedi: onu Irakça görüyorum.

Hadîste **زُجِّ لاوَةَ** zikredildi; o, zâ’nın dammesi ve cîm’in şeddelenmesi iledir: Necdî bir yerdir; Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ehline İslâm’a davet etsin diye Dahhâk b. Sufyân’ı ona gönderdi.

Ve **زُجٌّ** ayrıca: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, el-Addâ’ b. Hâlid’e iktâ ettiği sudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ج ج * * الزُّجُّ * بالضم الحديدة التي في أسفل الرمح والجمع * زِجَجَةٌ * بوزن عنبة * وزِجَاجٌ * بالكسر لا غير و * الزَّجَجُ * بفتحتين دقة في الحاجبين وطول والرجل * أزَجُّ * وجمع * الزُّجَاجَةِ * * ِزَُجَاجٌ * بضم الزاي وكسرها وفتحها

##### Türkçe

* ز ج ج * * **الزُّجُّ** * (ضم ile) mızrağın alt tarafında olan demir; çoğulu **زِجَجَةٌ** (عنبة vezninde) ve **زِجَاجٌ** (kesre ile), başka değil. Ve **الزَّجَجُ** (iki fetha ile): kaşlarda incelik ve uzunluk; adam **أزَجُّ**dur. Ve **الزُّجَاجَةِ**’nin çoğulu **ِزَُجَاجٌ**dur: **الزاي**’ın zammı, kesresi ve fethasıyla.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزج، بالضم: طرف المرفق المحدد، وإبرة الذراع التي يذرع الذراع من عندها؛ قاله الأصمعي. وفي الأساس: ومن المجاز: اتكأ على زجى مرفقيه، واتكئوا على زجاج مرافقهم. وفي اللسان: زج المر}فق: طرفه المحدد، على التشبيه. والزج: زج الرمح والسهم. قال ابن سيده: الزج:  الحديدة  التي تركب  في أسفل الرمح  ، والسنان يركب عاليته. الوزج يركز به الرمح في الأرض، والسنان يطعن به.  ج  زجاج  كجلال  ، بالكسر جمع جل، قال الجوهري: جمع زج الرمح زجاج، بالكسر لا غير، ويجمع أيضا على زججة، مثل  فيلة  ، وأزجاج وأزجة. وفي الصحاح: ولا تقل أزجة.
 الزج:  ع:.
 الزج أيضا:  جمع الأزج  وهو  من النعام للبعيد الخطو  . وفي اللسان: الزجج في النعامة: طول ساقيها وتباعد خطوها، يقال ظليم أزج، ورجل أزج: طويل الساقين: أو الأزج من النعام:  الذي فوق عينيه ريش أبيض  .
 الزج:  نصل السهم  ، عن ابن الأعرابي.  ج زججة  كعنبة  وزجاج كجلال، وأزجة. قال زهير:
  ومن يعص أطراف الزجاج فإنه                      يطيع العوالي ركبت كل لهـذم قال ابن السكيت: يقول: من عصى الأمر الصغير صار إلى الأمر الكبير. وقال أبو عبيدة: هذا مثل، يقول إن الزج ليس يطعن به، إنما يطعن بالسنان؛ فمن أبى الصلح - وهو الزج الذي لا طعن به - أعطى العوالي - وهي التي بها الطعن. قال خالد بن كلثوم: كانوا يستقبلون أعداءهم إذا أرادوا الصلح بازجة الرماح، فإذا أجابوا إلى الصلح وإلا قلبوا الأسنة وقاتلوهم.
 والزج  بالفتح: الطعن بالزج  يقال: زجه يزجه زجا: طعنه بالزج ورماه به، فهو مزجوج.
 ومن المجاز: الزج:  الرمي  . يقال: زج بالشيء من يده يزج زجا: رمى به. وفي اللسان: الزج: رميك بالشيء تزج به عن نفسك.

  والزج:  عدو الظليم  . يقال زج الظليم برجله زجا: عدا فرمى بها. وهو مجاز. وظليم أزج: يزج برجليه. ويقال للظلم إذا عدا: زج برجليه أزج الرمح، وزججه، وزجاه، على البدل: ركب فيه الزج: وأزججته فهو مزج. قال أوس بن حجر:
  أصـم ردينـيا كـأن كـعـوبـه                      نوى القسب عراصا مزجا منصلا قال ابن الأعرابي: ويقال: أزجه: إذا أزال منه الزج، ويروى عنه أيضا أنه قال:  أزججت الرمح: جعلت له زجا  ، ونصلته: جعلت له نصلا، وأنصلته: نزعت نصله. قال: ولا يقال: أزججته إذا نزعت زجه.
  والزجاج:  القوارير،  م، ويثلث  . والواحد من ذلك زجاجة، بالهاء. وأقلها الكسر. وعن الليث: الزجاجة - في قوله تعالى - القنديل. وعن أبي عبيدة: يقال للقدح: زجاجة. مضمومة الأول، وإن شئت مكسورة، وإن شئت مفتوحة، وجمعها زجاج، وزجاج وزجاج.
  والزجاج  . كعطار  :عامله  وصانعه. وحرفته الزجاجة: قال ابن سيده: وأراها عراقية.
  والزجاجي  بالضم وياء النسبة:  بائعه  .
  وأبو القاسم  إسماعيل بن أبي حارث، وفي نسخة: حرب بدل حارث  صاحب الأربعين  . روى عن يوسف بن موسى، وعنه أحمد بن محمد بن علي بن إبراهيم الآبندوني وغيره.
 وأبو القاسم يوسف بن عبد الله، اللغوي المصنف المحدث. سكن جرجان، وروى عن الغطريفي، ومات سنة 415.  وعبد الرحمن بن أحمد الطبري.
 وأبو علي الحسن بن محمد بن العباس، روى عن علي بن محمد بن مهرويه القزويني، مات قبل الأربعمائة.  والفضل بن أحمد بن محمد  .
 وبالفتح مشددا، أبو القاسم عبد الرحمن بن إسحاق النحوي  الزجاجي صاحب الجمل  ، بغدادي، سكن دمشق عن محمد بن العباس اليزيدي وابن دريد وابن الأنباري،  نسب إلى شيخه أبي إسحاق  إبراهيم بن السري ابن سهل النحوي  الزجاج  ، صاحب معاني القرآن، روى عن المبرد وثعلب، وكان يخرط الزجاج، ثم تركه وتعلم الأدب، توفي ببغداد سنة 311.
  والمزج  ، بالكسر:  رمح قصير كالمزراق  ، في أسفله زج، وقد استعملوه في السريع النفوذ.
  والزجج، محركة  : رقة مخط الحاجبين ودقتهما وطولهما وسبوغهما واستقواسهما. وقيل: الزجج:  دقة الحاجبين في طول  . وفي بعض النسخ: دقة في الحاجبين وطول.  والنعت أزج  . يقال: رجل أزج، وحاجب أزج، ومزجج. وهي  زجاء  ، بينه الزجج.  وزججه  أي الحاجب بالمزج، إذا  دققه وطوله  . وقيل: أطاله بالإثمد. وقوله:
  إذا ما الغانيات برزن يوما                      وزججن الحواجب والعيونا إنما أراد: وكحلن العيون.
 وفي اللسان: وفي صفة النبي صلى الله عليه وسلم:  أزج الحواجب  . الزجج: تقوس في الناصية، مع طول في طرفه وامتداد.
 والمزجة: ما يزجج به الحواجب.
 والأزج: الحاجب: اسم له في لغة أهل اليمن، وفي حديث الذي استسلف ألف دينار في بني إسرائيل:  فأخذ خشبة فنقرها وأدخل فيها ألف دينار وصحيفة، ثم زجج موضعها  أي سوى موضع النقر وأصلحه، من تزجيج الحواجب، وهو حذف زوائد الشعر. قال ابن الأثير: ويحتمل أن يكون مأخوذا من الزج: النصل، وهو أن يكون النقر في طرف الخشبة، فترك فيه زجا ليمسكه ويحفظ ما في جوفه.
  والزجج - بضمتين - الحمير المقتلة  ، وفي بعض النسخ: المقتتلة.
 والزجج أيضا:  الحراب المنصلة  ، ظاهر صنيعه أنه جمع ولم يذكر مفرده.

  وفي الحديث ذكر  زج لاوة  ، وهو بالضم  :ع  نجدي بعث إليه رسول الله صلى الله عليه وسلم الضحاك ابن سفيان يدعو أهله إلى الإسلام.
 ومن المجاز:  زجاج الفحل، بالكسر: أنيابه  ، وأنشد:
  لها زجاج ولهاة فارض  وأجماد الزجاج: ع بالصمان  ذكره ذو الرمة:
  فظلت بأجماد الزجاج سواخطا                      صياما تغني تحتهن الصفائح يعني الحمير سخطت على مراتعها ليبسها.
  وازدج الحاجب: تم إلى ذنابى العين  .
  والمزجوج  : المرمي به، و  غرب لا يديرونه ويلاقون بين شفتيه ثم يخرزونه  .
 ومما يستدرك عليه: زج: إذا طعن بالعجلة.
 والزجاجة: الاست، لأنها تزج بالضرط والزبل.
 والزجج في الإبل: روح في الرجلين وتجنيب.
 وازدج النبت: اشتدت خصاصه.
 وفي الأساس:  ومن المجاز: نزلنا بواد يزج النبات وبالنبات أي يخرجه ويرميه كأنه يرمي به عن نفسه  ، انتهى.
 وفي حديث عائشة قالت:  صلى النبي صلى الله عليه وسلم ليلة في رمضان، فتحدثوا بذلك. فأمسى المسجد من الليلة المقبلة زاجا. قال ابن الأثير: قال الحربي: أظنه جأزا، أي غاصا بالناس، فقلب، من قولهم: جئز بالشراب جأزا: إذا غص به. قال أبو موسى: ويحتمل أن يكون: راجا، بالراء، أراد أن له رجة من كثرة الناس.
 وزج: ماء أقطعه رسول الله صلى الله عليه وسلم العداء بن خالد.
 قلت: ومزجاجة، بالكسر: موضع بالقرب من زبيد، منه شيخنا رضي الدين عبد الخالق بن أبي بكر بن الزين ابن الصديق بن محمد بن المزجاجي، ورهطه.
 وأبو محمد عبد الرحيم بن محمد ابن أحمد بن فارس الثعلبي البغدادي الحنبلي، عرف بابن الزجاج، سمع ابن صرما وابن روزبه وجماعة، وحدث.
 وقال قطرب في مثلثه: الزجاج بالفتح: حب القرنفل.

##### Türkçe

**الزج**, ötre ile: dirseğin sivri ucu; ve kolun iğnesi ki kol, ondan itibaren ölçülür; bunu الأصمعي söylemiştir. Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: “Dirseklerinin **زج**’ine dayandı”, “Dirseklerinin **زجاج**’ına dayanın.” Ve **اللسان**’da: **زج المر}فق**: onun sivri ucu; benzetme üzere. Ve **الزج**: mızrağın ve okun **زج**’i. İbn Sîde dedi: **الزج**: mızrağın altına takılan demir parça; **السنان** ise onun üst tarafına takılır. **الوزج** ile mızrak yere saplanır; **السنان** ile dürtülür. Çoğulu **زجاج** “**جلال**” gibi; esre ile, “**جل**”in çoğulu gibi. الجوهري dedi: mızrağın **زج**’inin çoğulu **زجاج**’dır; esre ile, başka değil. Ayrıca **زججة** üzerine de çoğul yapılır; “**فيلة**” gibi; ve **أزجاج** ve **أزجة**. Ve **الصحاح**’ta: **أزجة** deme.

**الزج**: ع:.

**الزج** ayrıca: uzak adımlı olan devekuşundan **الأزج**’in çoğuludur. Ve **اللسان**’da: devekuşunda **الزجج**: iki bacağının uzunluğu ve adımının uzak oluşudur; **ظليم أزج** denir. Ve **رجل أزج**: iki bacağı uzun: yahut devekuşundan **الأزج**: iki gözünün üstünde beyaz tüy bulunan.

**الزج**: okun ucu; İbnü’l-A‘râbî’den. Çoğulu **زججة** “**عنبة**” gibi, ve **زجاج** “**جلال**” gibi, ve **أزجة**. Züheyr dedi:
  “Kim **الزجاج**’ın uçlarına karşı gelirse,
  her **لهـذم**’a bindirilmiş **العوالي**’ye itaat eder.”
İbnü’s-Sikkît dedi: der ki: küçük emre karşı gelen, büyük emre varır. Ebû Ubeyde dedi: bu bir meseldir; der ki: **الزج** ile dürtülmez; ancak **السنان** ile dürtülür; öyleyse sulhu reddeden — ki o, kendisiyle dürtme olmayan **الزج**’dir — **العوالي**’yi verir — ki onlar, kendileriyle dürtme olanlardır. Hâlid b. Külsûm dedi: sulh istediklerinde düşmanlarını mızrakların **أزجة**’siyle karşılarlardı; sulha icabet ederlerse (tamam), yoksa **الأسنة**’yi çevirir ve onlarla savaşırlar.

Ve **الزج** fethe ile: **الزج** ile dürtme; denir ki: **زجه يزجه زجا**: onu **الزج** ile dürttü ve onunla attı; o da **مزجوج**’dur.

Mecazdan: **الزج**: atma. Denir ki: **زج بالشيء من يده يزج زجا**: onu attı. Ve **اللسان**’da: **الزج**: kendinden uzaklaştırmak için bir şeyle atmandır; onunla **تزج** edersin.

Ve **الزج**: erkek devekuşunun koşması. Denir ki: **زج الظليم برجله زجا**: koştu da onunla (ayağıyla) fırlattı. Bu mecazdır. Ve **ظليم أزج**: iki ayağıyla **يزج** eder. Ve erkek devekuşu koştuğunda denir ki: **زج برجليه**. **أزج الرمح** ve **زججه** ve **وزجاه**; بدل üzere: ona **الزج**’i taktı. Ve **أزججته**: onu **مزج** kıldım. Evs b. Hacer dedi:
  “Sağır, **ردينيا**; sanki topukları
  **القسب** çekirdekleri; geniş avluda, **مزجا** ve **منصلا**.”
İbnü’l-A‘râbî dedi: ve denir ki: **أزجه**: ondan **الزج**’i giderdiği zaman. Ondan ayrıca şöyle dediği de rivayet olunur: **أزججت الرمح**: ona **زج** yaptım; ve **نصلته**: ona **نصل** yaptım; ve **أنصلته**: onun **نصل**’ini çıkardım. Dedi: **أزججته** denmez, onun **زج**’ini çıkardığında.

Ve **الزجاج**: şişeler; müzekkerdir; ve üç türlü (harekelenir). Bunun teki **زجاجة**’dir; ه ile. En azı esredir. Leys’ten: **الزجاجة** — Yüce Allah’ın sözü içinde — kandildir. Ebû Ubeyde’den: kadehe **زجاجة** denir; başı ötreli; istersen esreli, istersen fethalı; çoğulu **زجاج** ve **زجاج** ve **زجاج**’dır.

Ve **الزجاج** “**عطار**” gibi: onun işleyeni ve yapanı. Mesleği **الزجاجة**’dir. İbn Sîde dedi: onu Irakça görüyorum.

Ve **الزجاجي** ötre ile ve nisbet yâ’sı ile: onun satıcısı.

Ve Ebû’l-Kâsım İsmâ‘îl b. Ebî Hâris; bir nüshada: Hâris yerine Harb; **صاحب الأربعين**. Yûsuf b. Mûsâ’dan rivayet etti; ondan da Ahmed b. Muhammed b. Alî b. İbrâhîm el-Âbendûnî ve başkaları rivayet etti.

Ve Ebû’l-Kâsım Yûsuf b. Abdillâh; lugavî, musannif, muhaddis. Cürcân’da oturdu; el-Gıtrîfî’den rivayet etti; 415 yılında öldü. Ve Abdurrahmân b. Ahmed et-Taberî.

Ve Ebû Alî el-Hasen b. Muhammed b. el-Abbâs; Alî b. Muhammed b. Mehruveyh el-Kazvînî’den rivayet etti; dörtyüzden önce öldü. Ve el-Fadl b. Ahmed b. Muhammed.

Ve fethe ile, şeddeli olarak: Ebû’l-Kâsım Abdurrahmân b. İshâk en-nahvî **الزجاجي**; **صاحب الجمل**; Bağdatlı; Dımaşk’ta oturdu; Muhammed b. el-Abbâs el-Yezîdî’den ve İbn Düreyd’den ve İbnü’l-Enbârî’den (rivayet etti); şeyhi Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl en-nahvî **الزجاج**’a nisbet edildi; **صاحب معاني القرآن**; el-Müberred’den ve Sa‘leb’den rivayet etti; camı yontardı; sonra onu bıraktı ve edebi öğrendi; Bağdat’ta 311 yılında vefat etti.

Ve **المزج**, esre ile: **مزراق** gibi kısa bir mızrak; alt tarafında **زج** vardır; onu hızlı nüfuz edende kullanmışlardır.

Ve **الزجج**, harekeli: iki kaşın çizgisinin inceliği ve narinliği ve uzunluğu ve tam oluşu ve yay gibi kıvrılışı. Ve denildi ki: **الزجج**: uzunlukta kaşların inceliğidir. Bazı nüshalarda: kaşlarda incelik ve uzunluk. Sıfatı **أزج**’dir. Denir ki: **رجل أزج**; ve **حاجب أزج**; ve **مزجج**. O (kadın) **زجاء**’dır; onda **الزجج** açıktır. Ve **زججه** yani kaşı **بالمزج** ile: onu inceltti ve uzattı. Ve denildi ki: onu **الإثمد** ile uzattı. Ve şu sözü:
  “Ne zaman süslü kadınlar bir gün ortaya çıksalar,
  kaşları ve gözleri **زججن** ettiler”
ancak şunu kastetti: gözleri sürmelediler.

Ve **اللسان**’da: Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) sıfatında: **أزج الحواجب**. **الزجج**: perçemde bir kavis; ucu tarafında uzunluk ve uzama ile birlikte.

Ve **المزجة**: kaşların **يزجج** edilmesi için kullanılan şey.

Ve **الأزج**: kaş; Yemen ehlinin dilinde onun adıdır. Ve Benî İsrâîl’de bin dinar borç alanın hadîsinde: “Bir tahta parçası aldı; onu oydu; içine bin dinar ve bir sahife koydu; sonra onun yerini **زجج** etti”; yani oyma yerini düzeltti ve ıslah etti; kaşların **تزجيج**’inden; o da fazla kılları gidermektir. İbnü’l-Esîr dedi: **الزج**’den, yani uçtan alınmış olması da muhtemeldir; o da şudur: oyma, tahta parçasının ucunda olur; içinde bir **زج** bırakır ki onu tutsun ve içindeki şeyi korusun.

Ve **الزجج** — iki ötre ile — öldürücü eşeklerdir; bazı nüshalarda: birbirini öldürenler.

Ve **الزجج** ayrıca: uç takılmış mızraklardır; onun tasarrufunun zahiri, onun çoğul olduğudur; müfredini zikretmedi.

Ve hadiste **زج لاوة** zikredildi; o, zamme ile: Necidli bir adamdır; Resûlullah صلى الله عليه وسلم ona, ailesini İslâm’a davet etmesi için Dahhâk b. Süfyân’ı gönderdi.

Mecazdan: **زجاج الفحل**, kesre ile: onun köpekdişleri; ve şu beyit okundu:
  Onun **زجاج**’ı ve geniş bir **لهاة**’sı vardır

Ve **أجماد الزجاج**: **الصمان**’da bir yer; onu Zû’r-Rumme zikretti:
  Böylece **أجماد الزجاج**’da öfkeli olarak kaldılar                      susuz olarak, altlarında levhalar ötüşürken
Yani: eşekler, meralarının kuruluğundan dolayı meralarına öfkelendiler.

Ve **ازدج الحاجب**: gözün kuyruğuna kadar tamamlandı.

Ve **المزجوج**: onunla atılan (şey); ve **غرب**: onu döndürmezler; iki dudağı arasında karşılarlar, sonra onu dikerler.

Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **زج**: aceleyle sapladığı zaman.

Ve **الزجاجة**: makat; çünkü yellenme ve dışkı ile **تزج** edilir.

Ve develerde **الزجج**: bacaklarda gevşeklik ve yan yürütme.

Ve **ازدج النبت**: onun seyrekliği şiddetlendi.

Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: bitkiyi **يزج** eden, yani onu çıkaran ve atan bir vadiye indik; sanki onu kendinden atıyormuş gibi; bitti.

Ve Âişe’nin hadisinde dedi ki: Peygamber صلى الله عليه وسلم Ramazan’da bir gece namaz kıldı; bunu konuştular. Sonraki gecede mescid akşamleyin **زاجا** oldu. İbnü’l-Esîr dedi ki: Harbî dedi ki: zannederim **جأزا**’dır; yani insanlarla dolup taştı; sonra çevrildi; onların “**جئز** içecekle **جأزا**: onunla boğulduğu zaman” sözünden. Ebû Mûsâ dedi ki: ve muhtemeldir ki **راجا** olsun, **الراء** ile; insanların çokluğundan bir sarsıntısı olduğunu murad etti.

Ve **زج**: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in el-‘Adâ b. Hâlid’e iktâ ettiği bir sudur.

Dedim ki: ve **مزجاجة**, kesre ile: Zebîd yakınında bir yer; ondan şeyhimiz Rıdâüddîn Abdülhâlik b. Ebî Bekr b. ez-Zeyn b. es-Sıddîk b. Muhammed b. el-Muzaccâcî ve onun taifesi.

Ve Ebû Muhammed Abdurrahîm b. Muhammed b. Ahmed b. Fâris es-Se‘lebî el-Bağdâdî el-Hanbelî; İbnü’z-Zeccâc diye tanındı; İbn Sarmâ ve İbn Rûzbeh ve bir topluluktan semâ etti; ve rivayet etti.

Ve Kutrub, müsellesinde dedi ki: **الزجاج** fetih ile: karanfil tanesi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَجَّ
زَجَّ U ( n. ac. زَجّ 1 ),
a.  Struck with the butt-end of a lance.

b.  [ acc. &  Bi ], Shot at.

c.  Ran ( ostrich ).

d.  A ( n. ac. زَجَج 4 ), Was long & fine ( eye-brow ).

أَزْجَجَ
أَزْجَجَ IV ,
a.  Put a foot to ( lance ).

زُجّ
زُجّ 3 , ( pl. زِجَجَة 7t ,  أَزْجِجَة 15t ,  زِجَاْج 23 ,  أَزْجَاْج 38 ),
a.  Foot of a lance.

b.  Arrow-head.

c.  Tip of the elbow.

زَجَاْج
زَجَاْج 22 ,
a.  Glass; crystal.

زَجَاْجَة
زَجَاْجَة 22t ,
a.  Piece of glass.

b.  Glass drinkingvessel: tumbler, glass &c.

c.  Window-pane.

زِجَاْج
زِجَاْج 23 ,
a.  see 22 .

زِجَاْجَة
زِجَاْجَة 23t ,
a.  see 22t .

زُجَاْج
زُجَاْج 24 ,
a.  see 22 .

زُجَاْجَة
زُجَاْجَة 24t ,
a.  see 22t .

زَجَّاْج
زَجَّاْج 28 ,
a.  Glassmanufacturer.

b.  Glazier.

زُجَّبَة
زُجَّبَة
a.  Word.

##### Türkçe

**زَجَّ**
**زَجَّ** I (mastar: **زَجّ** 1),
a. Bir mızrağın dip ucu ile vurdu.

b. [mef‘ûl ve **بِ** ile] Ona doğru ok attı.

c. Koştu (devekuşu).

d. A (mastar: **زَجَج** 4), Uzun ve ince oldu (kaş).

**أَزْجَجَ**
**أَزْجَجَ** IV,
a. (Mızrağa) bir dip/ayak taktı.

**زُجّ**
**زُجّ** 3, (çoğulu: **زِجَجَة** 7t, **أَزْجِجَة** 15t, **زِجَاْج** 23, **أَزْجَاْج** 38),
a. Mızrağın dibi/ayağı.

b. Ok ucu.

c. Dirseğin ucu.

**زَجَاْج**
**زَجَاْج** 22,
a. Cam; billur.

**زَجَاْجَة**
**زَجَاْجَة** 22t,
a. Cam parçası.

b. Cam içme kabı: bardak, kadeh vb.

c. Pencere camı.

**زِجَاْج**
**زِجَاْج** 23,
a. 22’ye bak.

**زِجَاْجَة**
**زِجَاْجَة** 23t,
a. 22t’ye bak.

**زُجَاْج**
**زُجَاْج** 24,
a. 22’ye bak.

**زُجَاْجَة**
**زُجَاْجَة** 24t,
a. 22t’ye bak.

**زَجَّاْج**
**زَجَّاْج** 28,
a. Cam imalatçısı.

b. Camcı.

**زُجَّبَة**
**زُجَّبَة**
a. Kelime.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زجج
زَجَّ - يَزُجُّ - زُجَاجَة
زَجَّ - يَزُجُّ + كائن + شيئاً + في شيء: يشكه ويغرزه ويطعن به فيُدْخِلُه ويدفعه بقوة في داخل شيء
زج الجنود في المعركة - زج الرمح في الأرض
زُجَاجَة: على وزن " فـُعالة: اسم فعل بمعنى مفعول من " زَجَّ- يـَزُجُّ ": الشيء الذي زُجُّ فيه شيء: وهي اصطلاحاً: القدح من قوارير الذي " يُزَجُّ " فيه المصباح أو الفتيل، أو يزج فيه الهواء أثناء نفخه وصنعه
زُجَاج: المعدن المعروف الذي تصنع منه الأكواب والمصابيح، ويصنع بزج الهواء في عجينته، أو لأنه جارح شاك يطعن ويغرز في الجلد
واللفظ ينتمي إلى  مجموعة ألفاظ " إدخال شيء في شيء آخر بالوخز والغرز والشك"، وهي:
طَعَنَ - يَطْعَنُ (طَعَنَ - يَطْعُنُ)، قَحَمَ - يَقْحَمُ، رَكَزَ - يَرْكُزُ (رَكَزَ - يَرْكِزُ)، رَمَحَ - يَرْمَحُ، شَاكَ - يَشوْكُ، زَجَّ - يَزُجُّ
زجاجة
 	﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
مختار الصحاح
● [زجج] ز ج ج: الزُّجُّ بالضم الحديدة التي في أسفل الرمح والجمع زِجَجَةٌ بوزن عنبة وزِجَاجٌ بالكسر لا غير و الزَّجَجُ بفتحتين دقة في الحاجبين وطول والرجل أزَجُّ وجمع الزُّجَاجَةِ ِزَُجَاجٌ بضم الزاي وكسرها وفتحها
الراغب
زج
- الزجاج: حجر شفاف، الواحدة زجاجة، قال: }في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري{ [النور/35]، والزج: حديدة أسفل الرمح، جمعه زجاج، وزججت الرجل: طعنته بالزج، وأزججت الرمح: جعلت له زجا، وأزججته: نزعت زجه. والزجج: دقة في الحاجبين مشبه بالزج، وظليم أزج، ونعامة زجاء: للطويلة الرجل.
ملخص اللسان
1.     الزُّجُّ: زُجُّ الرُّمْحِ والسَّهم. ابن سيده: الزُّجُّ الحديدة  التي تُرَكَّبُ في أَسفل الرمح، والسِّنانُ يُرَكَّبُ عاليَتَه؛
2.     والزُّجُّ  تُرْكَزُ به الرُّمْح في الأَرض، والسِّنانُ يُطْعَنُ به،
3.     زَجَّ إِذا طعن بالعَجَلَةِ. وزَجَّه يَزُجُّه زَجّاً:  طعنه بالزُّجِّ ورماه به، فهو مَزْجُوج.
4.     وزَجَّ بالشيء من يده يَزُجُّ زَجّاً: رمى به. والزَّجُّ: رميك بالشيء  تَزُجُّ به عن نفسك.
5.     وزَجَّ بالشيء من يده يَزُجُّ زَجّاً: رمى به. والزَّجُّ: رميك بالشيء  تَزُجُّ به عن نفسك.
6.     الزُّجُّ طرف المرفق المحدّد وإِبرة الذراع التي يَذْرَعُ الذارع من  عندها.
7.     والزِّجاجُ: الأَنياب. وزِجاجُ الفحل: أَنيابه؛
8.     وزَجَّجَتِ المرأَةُ حاجبها بالمِزَجِّ: دققته وطوّلته؛ وقيل: أَطالته  بالإِثمد؛
9.     والزُّجاجُ والزَّجاجُ والزِّجاجُ: القوارير، والواحدة من ذلك زُجاجَةٌ،  بالهاء، وأَقلها الكسر.
10.                        والزُّجاجَةُ في قوله تعالى: القِنْديلُ
11.                       يقال للقَدَحِ:  زُجاجَة، مضمومة الأَول، وإِن شئت مكسورة، وإِن شئت مفتوحة، وجمعها زِجاجٌ  وزُجاج وزَجاجٌ.  والزَّجَّاجُ: صانع الزُّجاج، وحرفته الزِّجاجَةُ؛
لسان العرب
● -   زجج: الزُّجُّ: زُجُّ الرُّمْحِ والسَّهم. ابن سيده: الزُّجُّ الحديدة  التي تُرَكَّبُ في أَسفل الرمح، والسِّنانُ يُرَكَّبُ عاليَتَه؛ والزُّجُّ  تُرْكَزُ به الرُّمْح في الأَرض، والسِّنانُ يُطْعَنُ به، والجمع  أَزْجاجٌ وأَزِجَّةٌ وزِجاجٌ وزِجَجَةٌ. الجوهري: جمع زُجّ الرمح زِجاجٌ،  بالكسر، لا غير؛ وفي الصحاح: ولا تقل أَزِجَّة.  وأَزَجَّ الرُّمْحَ وزَجَّجَه وزَجَّاه، على البدل: ركَّبَ فيه الزُّجَّ  وأَزْجَجْتُه، فهو مُزَجٌّ؛ قال أَوْسُ بن حَجَرٍ:  أَصَمَّ رُدَيْنِيّاً، كأَنَّ كُعُوبَهُ  نَوى القَضْبِ، عَرَّاضاً مُزَجّاً مُنَصَّلا  قال ابن الأَعرابي: ويقال أَزَجَّهُ إِذا أَزال منه الزُّجَّ؛ وروي عنه  أَيضاً أَنه قال: أَزْجَجْتُ الرُّمح جعلت له زُجّاً، ونَصَلْتُه: جعلت  له نَصْلاً، وأَنْصَلْتُه: نزعت نَصْلَه؛ قال: ولا يقال أَزْجَجْتُه إِذا  نزعت زُجَّه؛ قال: ويقال لنَصْل السَّهْم زُجٌّ؛ قال زهير:  ومَنْ يَعْصِ أَطرافَ الزِّجاجِ ، فإِنه  يُطِيعُ العَوالي، رُكِّبَتْ كلَّ لَهْذَمِ  قال ابن السكيت: يقول: من عصى الأَمر الصغير صار إِلى الأَمر الكبير؛  وقال أَبو عبيدة: هذا مَثَلٌ. يقول: إِن الزج ليس يطعن به، إِنما الطعن  بالسنان، فمن أَبى الصلح، وهو الزجُّ الذي لا طعن به، أُعطي العوالي، وهي  التي بها الطعن. قال: ومَثل العرب: الطَّعْنُ يَظْأَرُ أَي يَعْطِفُ على  الصلح. قال خالد بن كلثوم: كانوا يستقبلون أَعداءهم إِذا أَرادوا الصلح  بأَزجة الرماح؛ فإِذا أَجابوا إِلى الصلح، وإِلا قلبوا الأَسنة  وقاتلوهم.ابن الأَعرابي: زَجَّ إِذا طعن بالعَجَلَةِ. وزَجَّه يَزُجُّه زَجّاً:  طعنه بالزُّجِّ ورماه به، فهو مَزْجُوج.  والزِّجاجُ: الأَنياب. وزِجاجُ الفحل: أَنيابه؛ وأَنشد:  لهازِجاجٌ ولَهاة فارِضُ  وزُجُّ المِرْفَقِ: طَرَفُه المحدَّدُ، كله على التشبيه. الأَصمعي:  الزُّجُّ طرف المرفق المحدّد وإِبرة الذراع التي يَذْرَعُ الذارع من  عندها.والمِزَجُّ، بكسر الميم: رمح مصير كالمِزْراقِ في أَسفله زُجٌّ.  وزَجَّ بالشيء من يده يَزُجُّ زَجّاً: رمى به. والزَّجُّ: رميك بالشيء  تَزُجُّ به عن نفسك.  والزُّجُجُ: الحِرابُ المُنَصَّلَة. والزُّجُجُ أَيضاً: الحمير  المُقْتَتِلَةُ.  والزَّجَّاجَةُ: الاست، لأَنها تَزُجُّ بالضَّرْطِ والزبل. وزَجَّ  الظلِيمُ برجله زَجّاً: عدا فرمى بها. وظليم أَزَجُّ: يَزُّجُّ برجليه؛ ويقال  للظليم إِذا عَدا: زَجَّ برجليه. والزَّجَجُ في النعامة: طولُ ساقيها  وتباعد خَطْوها؛ يقال: ظَلِيم أَزَجُّ ورجل أَزَجُّ طويل الساقين.  والأَزَجُّ من النعام: الذي فوق عينه ريش أَبيض، والجمع الزُّجُّ. والزُّجُّ:  النعام، الواحدة زَجَّاءُ، وأَزَجُّ للذكر، وهو البعيد الخَطْوِ؛ قال  لبيد:يَطْرُدُ الزُّجَّ، يُبارِي ظِلَّهُ  بِأَسِيلٍ كالسِّنانِ المُنْتَخَلْ  يقول: رأْس هذا الفرس مع رأْس الزُّجِّ يباريه بخدِّه. والزُّج ههنا:  السنان. بأَسِيل: بخد طويل. وظَلِيمٌ أَزَجُّ: بعيدُ الخَطْوِ. ونعامة  زَجَّاءُ؛ قال ذو الرمة يصف ناقة:  جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سَنادٌ، يَشُلُّها  وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِ، ظَمْآنُ سَهْوَقُ  جُماليَّةٌ أَي عظيمة الخلق كأَنها جمل. وحَرْفٌ: قوية. وسَناد:  مُشْرِفَة. وأَزَجُّ الخطوِ: واسعه. والوظيف: عظم الساق. والسَّهْوَقُ: الطويل.  ويَشُلُّها: يطردها. والزَّجَجُ في الإِبل: رَوَحٌ في الرجلين وتحنيب.  والزَّجَجُ: رِقَّة مَحَطِّ الحاجبين ودِقَّتُهُما وطولهما وسُبُوغُهما  واسْتِقْواسُهُما؛ وقيل: الزَّجَجُ دِقَّة في الحاجبين وطُولٌ؛ والرجل  أَزَجُّ، وحاجب أَزَجُّ ومُزَجَّجٌ.  وزَجَّجَتِ المرأَةُ حاجبها بالمِزَجِّ: دققته وطوّلته؛ وقيل: أَطالته  بالإِثمد؛ وقوله:  إِذا ما الغانيات بَرَزْنَ يَوْماً،  وزَجَّجْنَ الحواجبَ والعُيونا  إِنما أَراد: وكحلن العيونَ؛ كما قال:  شَرّابُ أَلْبانٍ وتَمْرٍ وأَقِطْ  أَراد: وآكل تمرٍ وأَقِط، ومثله كثير؛ وقال الشاعر:  عَلَفْتُها تِبْناً وماءً بارداً،  حتى شَتَتْ، هَمَّالَةً، عَيْناها  أَي وسقيتها ماءً بارداً. يريد أَن ما جاء من هذا فإِنما يجيء على  إِضمار فعل آخر يصح المعنى عليه؛ ومثله قول الآخر:  يا لَيْتَ زَوْجَكِ، قد غَدا  مُتَقَلِّداً سَيْفاً ورُمْحاَ  تقديره: وحاملاً رمحاً؛ قال ابن بري: ذكر الجوهري عجز بيت على: زججت  المرأَة حاجبيها، وهو:  وزَجَّجْنَ الحواجبَ والعيونا  قال: هو للراعي وصوابه يُزَجِّجْنَ؛ وصدره:  وهِزَّةِ نِسْوَةٍ مِنْ حَيِّ صِدْقٍ،  يُزَجِّجْنَ الحواجبَ والعُيونا  وبعده:  أَنَخْنَ جِمالَهُنَّ بذاتِ غِسْلٍ،  سَراةَ اليَوْمِ، يَمْهَدْنَ الكُدُونا  ذات غِسْل: موضع. ويَمْهَدْنَ: يوطئن. والكدون: جمع كِدْنٍ، وهو ما  توطئ به المرأَة مركبها من كساء ونحوه.  وفي صفة النبي، صلى الله عليه وسلم: أَزَجُّ الحواجب؛ الزَّجَجُ:  تَقَوُّسٌ في الناصية مع طول في طرفه وامتدادٍ. والمِزَجَّةُ: ما يُزَجَّجُ به  الحاجبُ. والأَزَجُّ: الحاجبُ، اسم له في لغة أَهل اليمن.  وفي حديث الذي استسلف أَلف دينار في بني إِسرائيل: فأَخذ خشبة فنقرها  وأَدخل فيها أَلف دينار وصحيفة، ثم زَجَّجَ مَوْضِعَها أَي سَوَّى موضع  النَّقْرِ وأَصلحه؛ مِن تزجيج الحواجب، وهو حذف زوائد الشعر؛ قال ابن  الأَثير: ويحتمل أَن يكون مأْخوذاً من الزُّجِّ النصل، وهو أَن يكون النَّقْرُ  في طرف الخشبة، فترك فيه زُجّاً ليمسكه ويحفظ ما في جوفه. وازْدَجَّ  النبتُ: اشْتَدَّتْ خُصاصُه. وفي حديث عائشة قالت: صلى النبي، صلى الله عليه  وسلم، ليلةً في رمضان فتحدّثوا بذلك فأَمسى المسجد من الليلة المقبلة  زاجّاً؛ قال ابن الأَثير: قال الجرمي أَظنه جأْزاً أَي غاصّاً بالناس، فقلب،  من قولهم: جَئِزَ بالشراب جَأَزاً إِذا غُصَّ به؛ قال أَبو موسى: ويحتمل  أَن يكون راجّاً، بالراء؛ أَراد أَنَّ له رَجَّةً من كثرة الناس.  والزُّجاجُ والزَّجاجُ والزِّجاجُ: القوارير، والواحدة من ذلك زُجاجَةٌ،  بالهاء، وأَقلها الكسر. الليث: والزُّجاجَةُ في قوله تعالى: القِنْديلُ.  وأَجماد الزِّجاج: بالصَّمَّان؛ ذكره ذو الرمة:  فَظَلَّتْ، بأَجْمادِ الزِّجاجِ، سَواخِطاً  صِياماً، تُغَنِّي، تَحْتَهُنَّ، الصفائحُ  يعني الحمير سَخِطت على مرتعها ليبسه. أَبو عبيدة: يقال للقَدَحِ:  زُجاجَة، مضمومة الأَول، وإِن شئت مكسورة، وإِن شئت مفتوحة، وجمعها زِجاجٌ  وزُجاج وزَجاجٌ.  والزَّجَّاجُ: صانع الزُّجاج، وحرفته الزِّجاجَةُ؛ قال ابن سيده:  وأُراها عِراقِيَّة.  وفي الحديث ذكر زُجِّ لاوَةَ، وهو بضم الزاي وتشديد الجيم: موضع  نَجْدِيٌّ بعث إِليه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، الضحاكَ بن سفيان يدعو  أَهله إِلى الإِسلام.  وزُجٌّ أَيضاً: ماءُ أَقطعه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، العَدَّاءَ  بن خالد.
مقاييس اللغة:
(زج) الزاء والجيم أصلٌ يدلُّ على رِقَّةٍ في شيء، من ذلك زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ، وجمعه زِجاج بكسر الزاء. يقال زَجَّجْتُه: جعلت له زُجّاً فإذا نزَعْت زُجَّهُ قلت: أزجَجْتُه([12]).والزَّجَج: دِقَّةُ الحاجبينِ وحُسْنُهما. ويقال أنَّ الأزَجَّ من النعام: الذي فوق عينه ريشٌ أبيض.
القاموس المحيط:
الزُّجُّ، بالضم طَرَفُ المِرْفَقِ، والحَدِيدَةُ في أسْفَلِ الرُّمْحِ، ج كجِلالٍ وفِيَلَةٍ، وع، وجَمْعُ الْأَزَجِّ من النَّعامِ لِلبَعيدِ الخَطْو، أو الذي فَوْقَ عَيْنَيْهِ رِيشٌ أبيضُ، ونَصْلُ السَّهْمِ، ج زِجَجَةٌ وزِجاجٌ، وبالفتح الطَّعْنُ بالزُّجِّ، والرَّمْيُ، وعَدْوُ الظَّلِيمِ. وأزْجَجْتُ الرُّمْحَ جَعَلْتُ له زُجًّا.
والزُّجاجُ: م، ويُثَلَّثُ. والزَّجَّاجُ: عامِلُهُ. والزُّجاجيُّ: بائِعُهُ. وأبو القاسِمِ بنُ أبي حارِثٍ صاحِبُ الْأَرْبَعينَ، ويوسُفُ بنُ عبد الله اللُّغَويُّ المُصَنِّفُ المُحَدِّثُ، وعبدُ الرحمنِ بنُ أحمدَ الطَّبَرِيّ، وأبو علِيٍّ الحَسَنُ بنُ محمدِ بنِ العَبَّاسِ، والفَضْلُ بن أحمدَ بنِ محمدٍ، وبالفتح مُشدَّداً: أبو القاسِم عبدُ الرحمنِ بنُ إسْحَاقَ الزَّجَّاجِيُّ صاحِبُ " الجُمَلِ " ، نُسبَ إلى شَيْخِهِ أبي إسْحَاقَ الزَّجَّاجِ. والمِزَجُّ: رُمْحٌ قصيرٌ كالمِزْراقِ. والزَّجَجُ، محركةً: دِقَّةُ الحاجِبينِ في طُولٍ، والنَّعْتُ: أزَجُّ وزَجَّاءُ. وزَجَّجَهُ: دَقَّقَهُ وطَوَّلَهُ. والزُّجُجُ، بضمَّتينِ: الحَمِيرُ المُقَتَّلَةُ، والحِرابُ المُنَصَّلَةُ. وزُجُّ لاوَةَ: ع. وزِجاجُ الفَحْلِ، بالكسر: أنْيابُهُ. وأحْمادُ الزِّجاجِ: ع بالصَّمَّانِ. وازْدَجَّ الحاجِبُ: تَمَّ إلى ذُنابَيِ العينِ. والمَزْجوجُ: غَرْبٌ لا يُدِيرونَهُ، ويُلاقونَ بينَ شَفَتَيْهِ، ثم يَخْرُزونَهُ.
تاج العروس:
زجج
" الزُّجُّ بالضمّ : طَرَفُ المِرْفَقِ المحدَّدِ وإِبرَةُ الذِّراعِ التي يَذْرَعُ الذّراعُ من عِندها ؛ قاله الأصمعيّ . وفي الأَساس : ومن المجاز : اتَّكأَ على زُجَّىْ مِرْفَقَيْه واتَّكَئوا على زِجاجِ مَرَافقِهم . وفي اللسان : زُجُّ المِر } فقِ : طَرَفُه المُحَدَّدُ على التشبيه . والزُّجُّ : زُجُّ الرُّمْحِ والسَّهْمِ . قال ابن سِيده : الزُّجُّ : " الحَديدةُ " التي تُركَّب " في أَسفلِ الرُّمْحِ " والسِّنانُ يُرَكَّبُ عالِيَتَه . الوزُّجُّ يُرْكَزُ به الرُّمْحُ في الأَرض والسِّنانُ يُطْعَن به . " ج " زِجَاجٌ " كجِلاّلٍ " بالكسر جمع جُلٍّ قال الجوهريُّ : جمعُ زُجِّ الرُّمحِ زِجاجٌ بالكسر لا غيرُ ويجمع أَيضاً على زِجَجَةٍ مثل " فِيَلَةٍ " وأَزْجاجٍ وأَزِجَّةٍ . وفي الصّحاح : ولا تَقُلْ أَزِجَّة
الزُّجّ : " ع :
الزُّجُّ أَيضاً : " جمعُ الأَزَجِّ " وهو " من النَّعَامِ للبّعِيدِ الخَطْوِ " . وفي اللسان : الزَّجَج في النّعامِة : طُولُ سَاقَيْهَا وَتَبَاعُدُ خَطْوِهَا يقال ظَلٍيمٌ أَزَجُّ ورَجُلٌ أَزَجُّ : طويلُ الساقَيْن : أو الأَزَجّ من النعامِ : " الذي فوقَ عَينَيْهِ ريشٌ أبيضُ "
الزُّجُّ : " نَصْلُ السَّهْمِ " عن ابن الأَعرابيّ . " ج زِجَجَةٌ " كعِنَبة " وزِجاجٌ كجِلالٍ وأّزِجَّةٌ . قال زُهَيْر :
ومَنْ يَعْصِ أَطْرَافَ الزِّجَاجِ فإِنّه ... يُطِيعُ العَوالِي رُكِّبَتْ كُلَّ لَهْذَمِ قال ابن السِّكّيت : يقول : مَن عَصَى الأَمْرَ الصَغِيرَ صارَ إلى الأَمْرِ الكَبِيرِ . وقال أَبو عُبيدَةَ : هذا مَثَلٌ يقول إِنّ الزُّجَّ ليس يُطْعَنُ به إِنما يُطعَن بالسِّنَان ؛ فمَن أَبَى الصُّلْحَ - وهو الزُّجُّ الذي لا طَعْنَ بهِ - أُعْطِىَ العَوَالِيَ - وهي التي بها الطَّعْنُ . قال خالدُ بنُ كُلْثُومٍ : كانوا يَستقبِلون أَعداءَهم إِذا أَرادوُا الصُّلْحَ باَزِجَّةِ الرِّمَاحِ فإذا أَجابوا إِلى الصُّلْح وإِلاّ قَلَبُوا الأَسِنَّةَ وقَاتلوهم
والزَّجّ " بالفتح : الطَّعْنُ بالزُّجِّ " يقال : زَجَّه يَزُجُّه زَجّاً : طَعَنَه بالزُّجِّ ورَماه به فهو مَزْجُوجٌ
ومن المجاز : الزَّجُّ : " الرَّمْيُ " . يقال : زَجَّ بالشْيءِ من يَدِه يَزُجُّ زَجّاً : رمَى به . وفي اللسان : الزَّجُّ : رَمْيُكَ بالشْيءِ تَزُجُّ به عن نَفْسك
والزَّجُّ : " عَدْوُ الظَّلِيمِ " . يقال زَجَّ الظَّلِيمُ برِجْلِه زَجّاً : عَدَا فرَمَى بها . وهو مَجَازٌ . وظَلِيمٌ أَزَجُّ : يَزُجُّ بِرِجْلَيه . ويقال للظلم إذا عدا : زج برجليه أَزَجَّ الرُّمْحَ وزَجّجَه وزَجَّاه على البَدَلِ : رَكَّبَ فيه الزُّجَّ : وأَزْجَجْته فهو مُزَجٌّ . قال أَوْسُ بن حَجَرٍ :
أَصَمَّ رُدَيْنِيّاً كَأَنَّ كُعوبَهُ ... نَوَى القَسْبِ عَرّاصاً مُزَجّاً مُنَصَّلاَ قال ابن الأَعرابيّ : ويقال : أَزَجَّه : إِذا أَزالَ منه الزُّجَّ ويُرْوَى عنه أَيضاً أَنه قال : " أَزْجَجْت الرُّمْحَ : جَعلتُ له زُجّاً " ونَصَلْتُه : جَعلْت له نَصْلاً وأَنْصَلْته : نَزَعْت نَصْلَه . قال : ولا يقال : أَزْجَجْته إِذا نَزعْت زُجَّه
" والزُّجَاجُ : " القَوارِيرُ " م ويُثَلَّث " . والواحِد من ذلك زُجَاجَة بالهَاءِ . وأَقَلُّهَا الكَسْرُ . وعن اللَّيْث : الزُّجَاجة - في قوله تعالى - القِنْدِيلُ . وعن أبي عُبَيْدةَ : يقال للقَدَح : زُجَاجةٌ . مضمومة الأَوّل وإِن شِئت مكسورة وإِن شِئت مفتوحة وجمعها زُجَاجٌ وزِجَاجٌ وزَجَاجٌ
" والزَّجَّاج " . كعَطَّارٍ " : عاملُه " وصانعُه . وحِرْفتُه الزِّجَاجةُ : قال ابن سِيدَه : وأُراهَا عِراقيّة
" والزُّجَاجِيّ " بالضّمّ وياءِ النِّسبة : " بائعُه "
" وأبو القاسم " إسماعيلُ بنُ أَبي حارثٍ وفي نسخة : حَرْب بدل حارث " صاحبُ الأَربعينَ " . رَوَى عن يُوسفَ بنِ موسى وعنه أَحمدُ بنُ محمدِ بن عليِّ بنِ إِبراهيمَ الآبَنْدُونِيّ وغيرُه
وأبو القاسم يُوسفُ بنُ عبد الله اللُّغويّ المصنِّف المحدِّث . سَكَنَ جُرْجَانَ وَرَوَى عن الغِطْرِيفيّ ومات سنة 415 . " وعبد الرَّحمن بنُ أَحمدَ الطَّبَرِي
وأَبو عليّ الحَسَنُ بنُ محمدِ بن العبَّاس روَى عن عليّ بنِ محمدِ بن مَهْرُويَه القَزْوِينيّ مات قبل الأَربِعِمائَة . " والفَضْل بنُ أَحمدَ بن محمدِ "
وبالفَتْح مشدّداً أَبو القاسم عبد الرَّحمن بن إِسحاقَ النّحويّ " الزّجّاجيّ صاحب الجُمَل " بغداديّ سَكَنَ دِمشقَ عن محمَّدِ بنِ العبَّاسِ اليَزِيدِيّ وابن دُرَيد وابنِ الأَنباريّ " نُسِب إِلى شَيْخِه أَبي إِسحاقَ " إِبراهيمَ بنِ السَّرِيّ ابن سَهْلٍ النَّحْوِيّ " الزَّجّاج " صاحبِ معاني القرآنِ روى عن المبرّد وثَعْلَبٍ وكان يَخْرِطُ الزُّجَاجَ ثم تَرَكَه وتَعلَّمَ الأَدَبَ توفِّيَ ببغدادَ سنة 311
" والمِزَجّ " بالكسر : " رُمْحٌ قصيرٌ كالمِزْراق " في أَسفلِه زُجٌّ وقد استعملوه في السَّرِيعِ النُّفوذِ
" والزَّجَجُ محرَّكةً " : رِقَّةُ مَخَطِّ الحاجِبَين ودِقَّتُهما وطولُهما وسُبوغُهما واسْتِقْواسُهما . وقيل : الزَّجَج : " دِقَّةُ الحاجِبَين في طُولٍ " . وفي بعض النُّسخ : دِقَّةٌ في الحاجِبينِ وطُولٌ . " والنَّعْتُ أَزَجُّ " . يقال : رجلٌ أَزَجُّ وحاجبٌ أَزَجُّ ومُزَجَّجٌ . وهي " زَجَّاءُ " بَيِّنَهُ الزَّجَجِ . " وزَجَّجَه " أي الحاجبَ بالمِزَجّ إِذا " دَقَّقَه وطّوَّله " . وقيل : أَطالَه بالإِثْمِد . وقولهُ :
إِذا ما الغَانِيَاتُ بَرَزْنَ يَوْماً ... وزَجَّجْنَ الحَوَاجِبَ والعُيُونَا إِنما أَراد : وكَحَّلْن العيونَ
وفي اللسان : وفي صفة النّبيّ صلَّى الله عليه وسلّم : " أَزَجُّ الحواجِب " . الزَّجَجُ : تَقَوُّسٌ في النّاصية مع طُولٍ في طَرَفِه وامتداد
والمِزَجّة : ما يُزجَّج به الحَوَاجِب
والأَزَجُّ : الحاجِبُ : اسمٌ له في لغة أَهلِ اليَمنِ وفي حديث الذي اسْتَسْلَف أَلفَ دينارٍ في بني إِسرائيلَ : " فأَخَذَ خَشَبَةً فنَقَرَهَا وأَدخَلَ فيها أَلف دينارٍ وصَحيفةً ثم زَجَّجَ مَوْضِعَها " أَي سَوَّى مَوضِعَ النَّقْرِ وأَصلَحَه من تَزْجِيجِ الحواجبِ وهو حَذْفُ زَوائدِ الشَّعر . قال ابن الأَثير : ويحتمل أَن يكون مأْخوذاً من الزُّجِّ : النَّصْلِ وهو أَنْ يكونَ النَّقْرُ في طَرَفِ الخَشبةِ فتَرَكَ فيه زُجًّا ليُمْسِكَه ويَحْفَظَ ما في جَوْفِهِ
" والزُّجُجُ - بضمّتينِ - الحَمِيرُ المُقَتَّلَة " وفي بعض النسخ : المُقْتَتِلة
والزُّجُج أَيضاً : " الحِرَابُ المُنَصَّلَةُ " ظاهرُ صَنيِعه أَنه جمعٌ ولم يَذْكُرْ مُفْرَدَه
وفي الحديث ذُكِرَ " زُّجُّ لاَوَةَ " وهو بالضمّ " : ع " نَجْديّ بعثَ إِليه رَسُولُ اللهِ صلَّى الله عليه وسلم الضحَّاكَ ابن سُفيانَ يَدْعُو أَهَله إِلى الإِسلام
ومن المجاز : " زِجَاجُ الفَحْلِ بالكسرِ : أَنْيَابُه " وأَنشد :
" لها زِجاجٌ ولَهاةٌ فارضُ " وأَجْمَادُ الزِّجَاجِ : ع بالصَّمّان " ذكره ذو الرُّمَّة :
فَظَلَّتْ بأَجْمَادِ الزِّجاجِ سَواخِطاً ... صِياماً تُغَنِّي تَحْتَهُنّ الصّفائِحُ يعني الحميرَ سَخِطَتْ على مَرَاتِعها ليُبْسها
" وازْدَجَّ الحاجِبُ : تَمَّ إِلى ذُنَابَى العَينِ "
" والمَزْجُوج " : المَرْمِيُّ به و " غَرْبٌ لا يُدِيرونه ويُلاقُون بين شَفَتَيْه ثم يَخْرِزُوُنَه "
ومما يستدرك عليه : زَجَّ : إِذا طَعَنَ بالعَجَلَة
والزَّجّاجَة : الاسْت لأَنها تَزُجّ بالضَّرْط والزِّبْل
والزَّجَج في الإِبل : رَوَحٌ في الرَّجْلَيْن وتَجْنِيب
وازْدَجَّ النَّبْتُ : اشتدَّتْ خُصَاصُه
وفي الأساس : " ومن المجاز : نَزَلْنَا بوَادٍ يَزُجُّ النَّبَاتَ وبالنَّبَات أَي يُخرِجه ويَرْمِيه كأَنّه يَرْمِي به عن نفْسه " انتهى
وفي حديث عائشة قالت : " صلَّى النّبيُّ صَلَّى الله عليه وسلَّم ليلَةً في رَمَضَانَ فَتحَدَّثُوا بذلك . فأَمْسَى المَسجِدُ من الّليلةِ المُقْبِلَةِ زَاجًّا . قال ابن الأَثير : قال الحَرْبيّ : أَظنه جَأْزاً أَي غاصاً بالنّاس فقَلَب من قولهم : جَئِز بالشَّرَابِ جَأَزاً : إِذا غُصّ به . قال أبو موسى : ويحتمل أن يكون : رَاجًّا بالراءِ أَراد أَنّ له رَجّةً من كثرةِ النَاسِ
وزُجٌّ : ماءٌ أَقطَعَه رسولُ الله صلَّى الله عليه وسلم العَدّاءَ بنَ خالدٍ
قلت : ومِزْجَاجَةُ بالكسر : موضعٌ بالقُرْبِ مِن زَبِيدَ منه شيخُنَا رَضِيُّ الدِّين عبدُ الخالق بنْ أَبي بكرِ بنِ الزَّيْن ابن الصِّدّيق بن محمد بن المِزْجاجيّ ورهطُه
وأَبو محمّدٍ عبدُ الرَّحيمِ بنُ محمدِ ابن أَحمد بنِ فارسٍ الثّعْلّبيّ البغداديّ الحَنْبَليّ عُرِف بابنِ الزَّجَّاجِ سَمِع ابنَ صِرْما وابنَ رَوْزَبَه وجماعَةً وحَدَّث
وقال قُطْرُب في مُثَلَّثِه : الزَّجاج بالفتح : حب القَرَنْفُل

_Türkçe çeviri henüz yok_
