# زجج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زجج

الزج، بالضم: طرف المرفق المحدد، وإبرة الذراع التي يذرع الذراع من عندها؛ قاله الأصمعي. وفي الأساس: ومن المجاز: اتكأ على زجى مرفقيه، واتكئوا على زجاج مرافقهم. وفي اللسان: زج المر}فق: طرفه المحدد، على التشبيه. والزج: زج الرمح والسهم. قال ابن سيده: الزج:  الحديدة  التي تركب  في أسفل الرمح  ، والسنان يركب عاليته. الوزج يركز به الرمح في الأرض، والسنان يطعن به.  ج  زجاج  كجلال  ، بالكسر جمع جل، قال الجوهري: جمع زج الرمح زجاج، بالكسر لا غير، ويجمع أيضا على زججة، مثل  فيلة  ، وأزجاج وأزجة. وفي الصحاح: ولا تقل أزجة.
 الزج:  ع:.
 الزج أيضا:  جمع الأزج  وهو  من النعام للبعيد الخطو  . وفي اللسان: الزجج في النعامة: طول ساقيها وتباعد خطوها، يقال ظليم أزج، ورجل أزج: طويل الساقين: أو الأزج من النعام:  الذي فوق عينيه ريش أبيض  .
 الزج:  نصل السهم  ، عن ابن الأعرابي.  ج زججة  كعنبة  وزجاج كجلال، وأزجة. قال زهير:
  ومن يعص أطراف الزجاج فإنه                      يطيع العوالي ركبت كل لهـذم قال ابن السكيت: يقول: من عصى الأمر الصغير صار إلى الأمر الكبير. وقال أبو عبيدة: هذا مثل، يقول إن الزج ليس يطعن به، إنما يطعن بالسنان؛ فمن أبى الصلح - وهو الزج الذي لا طعن به - أعطى العوالي - وهي التي بها الطعن. قال خالد بن كلثوم: كانوا يستقبلون أعداءهم إذا أرادوا الصلح بازجة الرماح، فإذا أجابوا إلى الصلح وإلا قلبوا الأسنة وقاتلوهم.
 والزج  بالفتح: الطعن بالزج  يقال: زجه يزجه زجا: طعنه بالزج ورماه به، فهو مزجوج.
 ومن المجاز: الزج:  الرمي  . يقال: زج بالشيء من يده يزج زجا: رمى به. وفي اللسان: الزج: رميك بالشيء تزج به عن نفسك.

  والزج:  عدو الظليم  . يقال زج الظليم برجله زجا: عدا فرمى بها. وهو مجاز. وظليم أزج: يزج برجليه. ويقال للظلم إذا عدا: زج برجليه أزج الرمح، وزججه، وزجاه، على البدل: ركب فيه الزج: وأزججته فهو مزج. قال أوس بن حجر:
  أصـم ردينـيا كـأن كـعـوبـه                      نوى القسب عراصا مزجا منصلا قال ابن الأعرابي: ويقال: أزجه: إذا أزال منه الزج، ويروى عنه أيضا أنه قال:  أزججت الرمح: جعلت له زجا  ، ونصلته: جعلت له نصلا، وأنصلته: نزعت نصله. قال: ولا يقال: أزججته إذا نزعت زجه.
  والزجاج:  القوارير،  م، ويثلث  . والواحد من ذلك زجاجة، بالهاء. وأقلها الكسر. وعن الليث: الزجاجة - في قوله تعالى - القنديل. وعن أبي عبيدة: يقال للقدح: زجاجة. مضمومة الأول، وإن شئت مكسورة، وإن شئت مفتوحة، وجمعها زجاج، وزجاج وزجاج.
  والزجاج  . كعطار  :عامله  وصانعه. وحرفته الزجاجة: قال ابن سيده: وأراها عراقية.
  والزجاجي  بالضم وياء النسبة:  بائعه  .
  وأبو القاسم  إسماعيل بن أبي حارث، وفي نسخة: حرب بدل حارث  صاحب الأربعين  . روى عن يوسف بن موسى، وعنه أحمد بن محمد بن علي بن إبراهيم الآبندوني وغيره.
 وأبو القاسم يوسف بن عبد الله، اللغوي المصنف المحدث. سكن جرجان، وروى عن الغطريفي، ومات سنة 415.  وعبد الرحمن بن أحمد الطبري.
 وأبو علي الحسن بن محمد بن العباس، روى عن علي بن محمد بن مهرويه القزويني، مات قبل الأربعمائة.  والفضل بن أحمد بن محمد  .
 وبالفتح مشددا، أبو القاسم عبد الرحمن بن إسحاق النحوي  الزجاجي صاحب الجمل  ، بغدادي، سكن دمشق عن محمد بن العباس اليزيدي وابن دريد وابن الأنباري،  نسب إلى شيخه أبي إسحاق  إبراهيم بن السري ابن سهل النحوي  الزجاج  ، صاحب معاني القرآن، روى عن المبرد وثعلب، وكان يخرط الزجاج، ثم تركه وتعلم الأدب، توفي ببغداد سنة 311.
  والمزج  ، بالكسر:  رمح قصير كالمزراق  ، في أسفله زج، وقد استعملوه في السريع النفوذ.
  والزجج، محركة  : رقة مخط الحاجبين ودقتهما وطولهما وسبوغهما واستقواسهما. وقيل: الزجج:  دقة الحاجبين في طول  . وفي بعض النسخ: دقة في الحاجبين وطول.  والنعت أزج  . يقال: رجل أزج، وحاجب أزج، ومزجج. وهي  زجاء  ، بينه الزجج.  وزججه  أي الحاجب بالمزج، إذا  دققه وطوله  . وقيل: أطاله بالإثمد. وقوله:
  إذا ما الغانيات برزن يوما                      وزججن الحواجب والعيونا إنما أراد: وكحلن العيون.
 وفي اللسان: وفي صفة النبي صلى الله عليه وسلم:  أزج الحواجب  . الزجج: تقوس في الناصية، مع طول في طرفه وامتداد.
 والمزجة: ما يزجج به الحواجب.
 والأزج: الحاجب: اسم له في لغة أهل اليمن، وفي حديث الذي استسلف ألف دينار في بني إسرائيل:  فأخذ خشبة فنقرها وأدخل فيها ألف دينار وصحيفة، ثم زجج موضعها  أي سوى موضع النقر وأصلحه، من تزجيج الحواجب، وهو حذف زوائد الشعر. قال ابن الأثير: ويحتمل أن يكون مأخوذا من الزج: النصل، وهو أن يكون النقر في طرف الخشبة، فترك فيه زجا ليمسكه ويحفظ ما في جوفه.
  والزجج - بضمتين - الحمير المقتلة  ، وفي بعض النسخ: المقتتلة.
 والزجج أيضا:  الحراب المنصلة  ، ظاهر صنيعه أنه جمع ولم يذكر مفرده.

  وفي الحديث ذكر  زج لاوة  ، وهو بالضم  :ع  نجدي بعث إليه رسول الله صلى الله عليه وسلم الضحاك ابن سفيان يدعو أهله إلى الإسلام.
 ومن المجاز:  زجاج الفحل، بالكسر: أنيابه  ، وأنشد:
  لها زجاج ولهاة فارض  وأجماد الزجاج: ع بالصمان  ذكره ذو الرمة:
  فظلت بأجماد الزجاج سواخطا                      صياما تغني تحتهن الصفائح يعني الحمير سخطت على مراتعها ليبسها.
  وازدج الحاجب: تم إلى ذنابى العين  .
  والمزجوج  : المرمي به، و  غرب لا يديرونه ويلاقون بين شفتيه ثم يخرزونه  .
 ومما يستدرك عليه: زج: إذا طعن بالعجلة.
 والزجاجة: الاست، لأنها تزج بالضرط والزبل.
 والزجج في الإبل: روح في الرجلين وتجنيب.
 وازدج النبت: اشتدت خصاصه.
 وفي الأساس:  ومن المجاز: نزلنا بواد يزج النبات وبالنبات أي يخرجه ويرميه كأنه يرمي به عن نفسه  ، انتهى.
 وفي حديث عائشة قالت:  صلى النبي صلى الله عليه وسلم ليلة في رمضان، فتحدثوا بذلك. فأمسى المسجد من الليلة المقبلة زاجا. قال ابن الأثير: قال الحربي: أظنه جأزا، أي غاصا بالناس، فقلب، من قولهم: جئز بالشراب جأزا: إذا غص به. قال أبو موسى: ويحتمل أن يكون: راجا، بالراء، أراد أن له رجة من كثرة الناس.
 وزج: ماء أقطعه رسول الله صلى الله عليه وسلم العداء بن خالد.
 قلت: ومزجاجة، بالكسر: موضع بالقرب من زبيد، منه شيخنا رضي الدين عبد الخالق بن أبي بكر بن الزين ابن الصديق بن محمد بن المزجاجي، ورهطه.
 وأبو محمد عبد الرحيم بن محمد ابن أحمد بن فارس الثعلبي البغدادي الحنبلي، عرف بابن الزجاج، سمع ابن صرما وابن روزبه وجماعة، وحدث.
 وقال قطرب في مثلثه: الزجاج بالفتح: حب القرنفل.

### Türkçe

**الزج**, ötre ile: dirseğin sivri ucu; ve kolun iğnesi ki kol, ondan itibaren ölçülür; bunu الأصمعي söylemiştir. Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: “Dirseklerinin **زج**’ine dayandı”, “Dirseklerinin **زجاج**’ına dayanın.” Ve **اللسان**’da: **زج المر}فق**: onun sivri ucu; benzetme üzere. Ve **الزج**: mızrağın ve okun **زج**’i. İbn Sîde dedi: **الزج**: mızrağın altına takılan demir parça; **السنان** ise onun üst tarafına takılır. **الوزج** ile mızrak yere saplanır; **السنان** ile dürtülür. Çoğulu **زجاج** “**جلال**” gibi; esre ile, “**جل**”in çoğulu gibi. الجوهري dedi: mızrağın **زج**’inin çoğulu **زجاج**’dır; esre ile, başka değil. Ayrıca **زججة** üzerine de çoğul yapılır; “**فيلة**” gibi; ve **أزجاج** ve **أزجة**. Ve **الصحاح**’ta: **أزجة** deme.

**الزج**: ع:.

**الزج** ayrıca: uzak adımlı olan devekuşundan **الأزج**’in çoğuludur. Ve **اللسان**’da: devekuşunda **الزجج**: iki bacağının uzunluğu ve adımının uzak oluşudur; **ظليم أزج** denir. Ve **رجل أزج**: iki bacağı uzun: yahut devekuşundan **الأزج**: iki gözünün üstünde beyaz tüy bulunan.

**الزج**: okun ucu; İbnü’l-A‘râbî’den. Çoğulu **زججة** “**عنبة**” gibi, ve **زجاج** “**جلال**” gibi, ve **أزجة**. Züheyr dedi:
  “Kim **الزجاج**’ın uçlarına karşı gelirse,
  her **لهـذم**’a bindirilmiş **العوالي**’ye itaat eder.”
İbnü’s-Sikkît dedi: der ki: küçük emre karşı gelen, büyük emre varır. Ebû Ubeyde dedi: bu bir meseldir; der ki: **الزج** ile dürtülmez; ancak **السنان** ile dürtülür; öyleyse sulhu reddeden — ki o, kendisiyle dürtme olmayan **الزج**’dir — **العوالي**’yi verir — ki onlar, kendileriyle dürtme olanlardır. Hâlid b. Külsûm dedi: sulh istediklerinde düşmanlarını mızrakların **أزجة**’siyle karşılarlardı; sulha icabet ederlerse (tamam), yoksa **الأسنة**’yi çevirir ve onlarla savaşırlar.

Ve **الزج** fethe ile: **الزج** ile dürtme; denir ki: **زجه يزجه زجا**: onu **الزج** ile dürttü ve onunla attı; o da **مزجوج**’dur.

Mecazdan: **الزج**: atma. Denir ki: **زج بالشيء من يده يزج زجا**: onu attı. Ve **اللسان**’da: **الزج**: kendinden uzaklaştırmak için bir şeyle atmandır; onunla **تزج** edersin.

Ve **الزج**: erkek devekuşunun koşması. Denir ki: **زج الظليم برجله زجا**: koştu da onunla (ayağıyla) fırlattı. Bu mecazdır. Ve **ظليم أزج**: iki ayağıyla **يزج** eder. Ve erkek devekuşu koştuğunda denir ki: **زج برجليه**. **أزج الرمح** ve **زججه** ve **وزجاه**; بدل üzere: ona **الزج**’i taktı. Ve **أزججته**: onu **مزج** kıldım. Evs b. Hacer dedi:
  “Sağır, **ردينيا**; sanki topukları
  **القسب** çekirdekleri; geniş avluda, **مزجا** ve **منصلا**.”
İbnü’l-A‘râbî dedi: ve denir ki: **أزجه**: ondan **الزج**’i giderdiği zaman. Ondan ayrıca şöyle dediği de rivayet olunur: **أزججت الرمح**: ona **زج** yaptım; ve **نصلته**: ona **نصل** yaptım; ve **أنصلته**: onun **نصل**’ini çıkardım. Dedi: **أزججته** denmez, onun **زج**’ini çıkardığında.

Ve **الزجاج**: şişeler; müzekkerdir; ve üç türlü (harekelenir). Bunun teki **زجاجة**’dir; ه ile. En azı esredir. Leys’ten: **الزجاجة** — Yüce Allah’ın sözü içinde — kandildir. Ebû Ubeyde’den: kadehe **زجاجة** denir; başı ötreli; istersen esreli, istersen fethalı; çoğulu **زجاج** ve **زجاج** ve **زجاج**’dır.

Ve **الزجاج** “**عطار**” gibi: onun işleyeni ve yapanı. Mesleği **الزجاجة**’dir. İbn Sîde dedi: onu Irakça görüyorum.

Ve **الزجاجي** ötre ile ve nisbet yâ’sı ile: onun satıcısı.

Ve Ebû’l-Kâsım İsmâ‘îl b. Ebî Hâris; bir nüshada: Hâris yerine Harb; **صاحب الأربعين**. Yûsuf b. Mûsâ’dan rivayet etti; ondan da Ahmed b. Muhammed b. Alî b. İbrâhîm el-Âbendûnî ve başkaları rivayet etti.

Ve Ebû’l-Kâsım Yûsuf b. Abdillâh; lugavî, musannif, muhaddis. Cürcân’da oturdu; el-Gıtrîfî’den rivayet etti; 415 yılında öldü. Ve Abdurrahmân b. Ahmed et-Taberî.

Ve Ebû Alî el-Hasen b. Muhammed b. el-Abbâs; Alî b. Muhammed b. Mehruveyh el-Kazvînî’den rivayet etti; dörtyüzden önce öldü. Ve el-Fadl b. Ahmed b. Muhammed.

Ve fethe ile, şeddeli olarak: Ebû’l-Kâsım Abdurrahmân b. İshâk en-nahvî **الزجاجي**; **صاحب الجمل**; Bağdatlı; Dımaşk’ta oturdu; Muhammed b. el-Abbâs el-Yezîdî’den ve İbn Düreyd’den ve İbnü’l-Enbârî’den (rivayet etti); şeyhi Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl en-nahvî **الزجاج**’a nisbet edildi; **صاحب معاني القرآن**; el-Müberred’den ve Sa‘leb’den rivayet etti; camı yontardı; sonra onu bıraktı ve edebi öğrendi; Bağdat’ta 311 yılında vefat etti.

Ve **المزج**, esre ile: **مزراق** gibi kısa bir mızrak; alt tarafında **زج** vardır; onu hızlı nüfuz edende kullanmışlardır.

Ve **الزجج**, harekeli: iki kaşın çizgisinin inceliği ve narinliği ve uzunluğu ve tam oluşu ve yay gibi kıvrılışı. Ve denildi ki: **الزجج**: uzunlukta kaşların inceliğidir. Bazı nüshalarda: kaşlarda incelik ve uzunluk. Sıfatı **أزج**’dir. Denir ki: **رجل أزج**; ve **حاجب أزج**; ve **مزجج**. O (kadın) **زجاء**’dır; onda **الزجج** açıktır. Ve **زججه** yani kaşı **بالمزج** ile: onu inceltti ve uzattı. Ve denildi ki: onu **الإثمد** ile uzattı. Ve şu sözü:
  “Ne zaman süslü kadınlar bir gün ortaya çıksalar,
  kaşları ve gözleri **زججن** ettiler”
ancak şunu kastetti: gözleri sürmelediler.

Ve **اللسان**’da: Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) sıfatında: **أزج الحواجب**. **الزجج**: perçemde bir kavis; ucu tarafında uzunluk ve uzama ile birlikte.

Ve **المزجة**: kaşların **يزجج** edilmesi için kullanılan şey.

Ve **الأزج**: kaş; Yemen ehlinin dilinde onun adıdır. Ve Benî İsrâîl’de bin dinar borç alanın hadîsinde: “Bir tahta parçası aldı; onu oydu; içine bin dinar ve bir sahife koydu; sonra onun yerini **زجج** etti”; yani oyma yerini düzeltti ve ıslah etti; kaşların **تزجيج**’inden; o da fazla kılları gidermektir. İbnü’l-Esîr dedi: **الزج**’den, yani uçtan alınmış olması da muhtemeldir; o da şudur: oyma, tahta parçasının ucunda olur; içinde bir **زج** bırakır ki onu tutsun ve içindeki şeyi korusun.

Ve **الزجج** — iki ötre ile — öldürücü eşeklerdir; bazı nüshalarda: birbirini öldürenler.

Ve **الزجج** ayrıca: uç takılmış mızraklardır; onun tasarrufunun zahiri, onun çoğul olduğudur; müfredini zikretmedi.

Ve hadiste **زج لاوة** zikredildi; o, zamme ile: Necidli bir adamdır; Resûlullah صلى الله عليه وسلم ona, ailesini İslâm’a davet etmesi için Dahhâk b. Süfyân’ı gönderdi.

Mecazdan: **زجاج الفحل**, kesre ile: onun köpekdişleri; ve şu beyit okundu:
  Onun **زجاج**’ı ve geniş bir **لهاة**’sı vardır

Ve **أجماد الزجاج**: **الصمان**’da bir yer; onu Zû’r-Rumme zikretti:
  Böylece **أجماد الزجاج**’da öfkeli olarak kaldılar                      susuz olarak, altlarında levhalar ötüşürken
Yani: eşekler, meralarının kuruluğundan dolayı meralarına öfkelendiler.

Ve **ازدج الحاجب**: gözün kuyruğuna kadar tamamlandı.

Ve **المزجوج**: onunla atılan (şey); ve **غرب**: onu döndürmezler; iki dudağı arasında karşılarlar, sonra onu dikerler.

Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **زج**: aceleyle sapladığı zaman.

Ve **الزجاجة**: makat; çünkü yellenme ve dışkı ile **تزج** edilir.

Ve develerde **الزجج**: bacaklarda gevşeklik ve yan yürütme.

Ve **ازدج النبت**: onun seyrekliği şiddetlendi.

Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: bitkiyi **يزج** eden, yani onu çıkaran ve atan bir vadiye indik; sanki onu kendinden atıyormuş gibi; bitti.

Ve Âişe’nin hadisinde dedi ki: Peygamber صلى الله عليه وسلم Ramazan’da bir gece namaz kıldı; bunu konuştular. Sonraki gecede mescid akşamleyin **زاجا** oldu. İbnü’l-Esîr dedi ki: Harbî dedi ki: zannederim **جأزا**’dır; yani insanlarla dolup taştı; sonra çevrildi; onların “**جئز** içecekle **جأزا**: onunla boğulduğu zaman” sözünden. Ebû Mûsâ dedi ki: ve muhtemeldir ki **راجا** olsun, **الراء** ile; insanların çokluğundan bir sarsıntısı olduğunu murad etti.

Ve **زج**: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in el-‘Adâ b. Hâlid’e iktâ ettiği bir sudur.

Dedim ki: ve **مزجاجة**, kesre ile: Zebîd yakınında bir yer; ondan şeyhimiz Rıdâüddîn Abdülhâlik b. Ebî Bekr b. ez-Zeyn b. es-Sıddîk b. Muhammed b. el-Muzaccâcî ve onun taifesi.

Ve Ebû Muhammed Abdurrahîm b. Muhammed b. Ahmed b. Fâris es-Se‘lebî el-Bağdâdî el-Hanbelî; İbnü’z-Zeccâc diye tanındı; İbn Sarmâ ve İbn Rûzbeh ve bir topluluktan semâ etti; ve rivayet etti.

Ve Kutrub, müsellesinde dedi ki: **الزجاج** fetih ile: karanfil tanesi.
