# زجر (ز-ج-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kırık kemiktir

- Harfler: ز - ج - ر
- Kur'an'da: 6 geçiş · 5 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [زَجْرَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%AC%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعْلَةٌ | Çığlık | 2 | 2 | [37:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/37:19.md) |
| [زَجْرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%AC%D9%92%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Sesle uzaklaştırmak | 1 | 1 | [37:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/37:2.md) |
| [فَالزَّاجِرَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | فَالْفَاعِلَاتِ | Hemen sesle uzaklaştıranlar | 1 | 1 | [37:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/37:2.md) |
| [مُزْدَجَرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B2%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8C.md) | مُفْتَعَلٌ | Sesle uzaklaştırılan | 1 | 1 | [54:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/54:4.md) |
| [وَازْدُجِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B2%D9%92%D8%AF%D9%8F%D8%AC%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | وَافْتُعِلَ | Ve sesle uzaklaştırıldı | 1 | 1 | [54:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/54:9.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (19 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
2. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
3. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Korkuluk demektir
4. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
5. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
6. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
7. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
8. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
9. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
10. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زجر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md), [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md), [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md), [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığı ses çıkararak, bağırarak veya sertçe azarlayarak yönlendirmek, durdurmak ve bulunduğu yerden geri püskürtmek. |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ikazların insanı günahtan caydıran birer sesli ve manevi engel teşkil etmesi; diriliş ve sevk anındaki tek ve nihai ilahi sayha. |
| Çekirdek Özet 3 | Caydırıcı müdahalenin fiziksel şiddetten önce ses ve irade baskısıyla bir sınırı koruma ve kitleyi yönlendirme mekanizmasına dönüşmesi. |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece fiziki bir kovma veya basit bir yasaklama gibi algılanıp sesle men etme, gürleme ve ruhsal caydırıcılık boyutunun göz ardı edilmesi. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زج | Hızlıca itmek, fırlatmak, ileri doğru sürmek ve mesafe açmak; nitekim [زجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%88.md) kökünde bulutların veya gemilerin ileri sevk edilmesi, [زجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC.md) kökünde ise mızrağın demir ucuyla sertçe itilmesi veya hedefe fırlatılması esastır. | ر | Titreşim, süreklilik ve ses tonundaki dalgalanmayı katarak, itme ve sürme eylemini salt fiziksel bir temastan çıkarıp sesle azarlama, bağırma ve psikolojik baskıyla geri püskürtme anlamına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Keskin bir müdahale, hareketi aniden bıçak gibi kesme ve sınır çizme iradesi. |
| ج | Değnek, deve | Kütlesel ağırlık, sevk etme, yürütme ve direnç gösteren bir yapıyı taşıyıp yönlendirme. |
| ر | İnsan başı | Bilinçli bir üst irade, yönlendirici akıl, yüksek perdeden gelen buyurgan ses ve tepe müdahalesi. |
| زجر | Keskin ve buyurgan bir yönlendirmeyle direnci kırma | Üst bir otoritenin (baş/ses), direnen veya yön arayan bir kütleyi (deve/sürü) keskin ve ani bir ses müdahalesiyle durdurup ters istikamete sevk etmesi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Deveyi veya sürüyü hızlandırmak yahut gitmemesi gereken bir sınırdan geri çevirmek için çobanın yüksek sesle bağırması, haykırmasıdır. Ayrıca kuşun uçuş istikametinden uğur veya uğursuzluk çıkarma amacıyla taş atıp seslenerek kuşu ürkütmeye de bu kök temelinde زجر الطير denilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Haris b. Ubbâd şiirinde kabile taşkınlığını ve savaşı durdurma çabasını bu kökle anmış, topluluğun azgınlıktan birbirini ses ve uyarıyla caydırmadığını şu sözlerle ifade etmiştir: لا بجير أغنى فتيلا ولا رهـ / ط كليب تزاجروا عن ضلال |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ahmer ve erken bedevi dilinde kök, hem yırtıcı hayvanı veya köpeği sesle azarlayıp savuşturmada hem de yavrusunu burnuyla reddedip ancak sertçe bağırıldığında (zecre dildiğinde) süt veren dişi deve için kullanılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça زجر kökü, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde özellikle bağırma, gürleme, azarlama ve bir tehdit veya ikaz savurarak engelleme semantik dairesiyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede ses benzerliği ve semantik yakınlık taşıyan g-ʿ-r kökü (azarlamak, püskürtmek, ilahi haykırışla dizginlemek) ve Süryanicede z-ʿ-r veya g-ʿ-r biçimleri benzer bağlamlarda tanıklanır. Kökün Afro-Asyatik katmandaki en ilksel izi, hayvanları gütmek, yırtıcıları kovmak veya tehlike anında kabilenin dikkatini çekmek için boğazdan çıkarılan sert, patlamalı ve rezonanslı ünlemdir. Arapçada bu ilksel ünlem tam bir eylem köküne dönüşerek hem göksel sesleri (gök gürültüsü, bulutların sevki) hem de zihinsel-hukuki yasakları ifade eden zengin bir semantik genişleme yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çoban ve avcı dilinde sesle kovma | Hayvana veya hasma karşı sesin bir kalkan ve itici güç olarak kullanılması, daha sonra soyutlaşarak genel yasak ve engelleme anlamı kazanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice azarlama/kükreme kökleri | Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde ilahi azarlama ve sesle geri çekilmeye zorlama kavramlarıyla fonetik ve anlamsal örtüşme mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik gütme ve ikaz nidası | Sürüyü korumak ve tehlikeyi savmak için çıkarılan ilksel yönlendirici nida katmanıyla muhtemel akrabalık taşır. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زجر | Anlamlı | Sesle men etmek, azarlamak | Bir kimseyi veya hayvanı yüksek sesle ikaz edip geri çevirmek ve yönlendirmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [زرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | İnce ve esnek mızrak | Hızlı atılan ve hedefe doğru hızla fırlayan esnek kargı ve mızrak anlamındadır. | İtme ve fırlatma boyutuyla ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |
| [جزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1.md) | Anlamlı | Kesmek, çekilmek | Suyun çekilmesi (cezir), devenin boğazlanıp etinin parçalanması ve kökün budanması. | Bir şeyi kesip geriye çekme boyutu taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [جرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B2.md) | Anlamlı | Kökünden biçmek, tüketmek | Yeryüzündeki bitkilerin tamamen kuruması veya hayvanlarca yenilip tüketilmesi (çorak toprak). | Kesme ve yok etme anlamındadır; Kur'an'da geçer. |
| رزج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte bağımsız bir kök teşekkül etmemiştir. | Mühmel kombinasyondur; Kur'an'da geçmez. |
| [رجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2.md) | Anlamlı | Sarsılmak, ıstırap, düzensiz hareket | Devenin bacaklarının titremesi, azap, pislik ve zihni sarsan manevi kirlilik. | Şiddetli sarsıntı ve gürültü boyutuyla komşudur; Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زجر | Merkez | Sesli engelleme ve püskürtme | Engellemenin yüksek ses, haykırış, sayha ve psikolojik baskıyla birlikte gerçekleşmesidir. | Bireyi azarlayarak, korkutarak veya tek bir buyrukla hareketten alıkoymak veya sevk etmek. |
| [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) | Komşu | Yasaklama | Salt sözel veya hukuki bir yasağı ifade eder; içinde yüksek perdeden ses veya tehditkâr savuşturma şartı yoktur. | Bir fiilin yapılmamasını akla veya emre dayanarak istemek. |
| [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Geri çevirme | Kişiyi bir eylemden çarpıcı bir müdahaleyle, sert bir frenlemeyle veya fiili bir engelle durdurmaktır. | Cürme yeltenen kimseye had bildirilerek geri adım attırılması. |
| [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Kovma ve uzaklaştırma | Bir varlığı bulunduğu mekândan fiziksel olarak uzaklaştırmak ve peşine düşmektir; ses tonu zorunlu değildir. | Kişinin bir alandan dışarı atılması ve tecrit edilmesi. |
| [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) | Komşu | Yüksek ses çıkarma | Sadece sesin şiddetini ve patlamasını bildirir; bu sesin mutlaka caydırıcı bir yasak içermesi gerekmez. | Yırtıcı ve yüksek frekanslı ses, çığlık veya haykırış. |
| [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md) | Zıt | Hızlandırma ve kışkırtma | Birini bir işi yapması için arkasından iteklemek, heveslendirmek ve sürekli ileri sürmektir. | Durdurmanın ve geri çevirmenin tam aksine hareketi başlatıp hızlandırmak. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زجر | Sesle men etmek, azarlamak | Bir varlığı yüksek ses, ikaz veya haykırışla geri püskürtmek veya tek bir sayhayla sevk etmek. | Kesin |
| Latince | increpare, deterrere | Şiddetle azarlamak, korkutup vazgeçirmek | increpare kelimesi ses çıkararak gürültüyle paylamayı karşılarken, deterrere korkutarak caydırma boyutunu verir; ancak her ikisi de tek bir sesle ontolojik sevk (kıyamet sayhası) boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | rebuke, deter, chide | Azarlamak, caydırmak, geri püskürtmek | rebuke sert sözlü kınamayı, deter caydırıcılığı karşılar; kökün gök gürültüsü benzeri sarsıcı ve sevk edici fiziksel çığlık nüansını tam taşımaz. | Kesin |
| Almanca | zurechtweisen, abschrecken | Paylamak, gözdağı verip caydırmak | abschrecken tehdit veya tehlike göstererek geri adım attırmayı, zurechtweisen sözlü ikazı verir; ilahi emirle toplu yönlendirme nüansı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | réprimander, dissuader | Azarlamak, caydırmak | dissuader ikna veya korkuyla fikirden vazgeçirmeyi, réprimander sert çıkışmayı karşılar; sesin fiziki şiddetini ve toplu diriliş sayhasını bütünüyle kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَالزَّاجِرَاتِ زَجْرًا | Bulutları veya göksel unsurları ilahi buyrukla sevk etme | Kozmolojik sevk ve meleklerin idare bağlamı; göksel güçlerin ilahi iradeye boyun eğerek yönlendirilmesi (Sâffât [37:2](https://lisan.digital/tr/ayet/37:2.md)). |
| زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ | Kıyamet dirilişini ve toplanmayı başlatan dehşetli ve tek sayha | Eskatolojik uyanış bağlamı; kabirdekilerin veya ölülerin tek bir ilahi haykırışla ayağa fırlatılması ve mahşere sürülmesi (Sâffât [37:19](https://lisan.digital/tr/ayet/37:19.md), Nâziât [79:13](https://lisan.digital/tr/ayet/79:13.md)). |
| مُزْدَجَرٌ | İnsanı günahtan ve azgınlıktan alıkoyacak kesin caydırıcı ibret | Tarihsel helak ve uyarı bağlamı; geçmiş kavimlerin haberlerinde insanı kötülükten vazgeçirecek caydırıcı gücün bulunması (Kamer [54:4](https://lisan.digital/tr/ayet/54:4.md)). |
| وَازْدُجِرَ | Peygamberin toplum tarafından bağırılıp çağrılarak, hakaretle susturulup kovulması | Nuh peygamberin maruz kaldığı toplumsal baskı bağlamı; inkârcıların peygamberi sözlü tehdit ve zorbalıkla susturması (Kamer [54:9](https://lisan.digital/tr/ayet/54:9.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi hitabın caydırıcılığı ve ceza tehdidi (va'îd) | Kur'an kıssalarının ve cehennem tehditlerinin mükellef üzerinde oluşturduğu 'müzdecer' (caydırıcı etki); teklifin cebir mi yoksa iradi bir sakındırma mı olduğu meselesi. | İlahi hitabın insan vicdanında kurduğu sarsıcı ve engelleyici ahlaki bariyer. |
| Fıkıh | Zecr ve ta'zir cezalarının hukuki işlevi | Hadd ve ta'zir cezalarının birincil gayesinin intikam değil, suçluyu ve toplumu gelecekteki cürümlerden men edici (zecr/caydırıcılık) bir bariyer oluşturması ilkesi. | Suç ile ceza arasındaki caydırıcı, önleyici ve geri püskürtücü kamu yaptırımı. |
| Tefsir | Kıyamet sayhası ve meleklerin bulutları sevki | Sâffât ve Nâziât surelerindeki tekil sayhanın (zecretün vahide) mahiyeti; Sûr üflemesiyle ilişkisi ve meleklerin evrendeki yönlendirici rolü. | Kainatın ve insanın tek bir ses dalgasıyla mutlak itaate ve harekete zorlanması. |
| Hadis | Peygamberi nehiyler ve kehanetin yasaklanması | 'Zecru't-tayr' (kuşların uçuşundan uğursuzluk çıkarma falcılığı) uygulamasının kesin bir dille nehyedilmesi ve sünnetteki sert sakındırmalar. | Boş inançlara karşı zihinsel bir set çekme ve kesin ahlaki/dini yasaklama. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ikaz edici dili ve eskatoloji | Müzdecer ve Nihai Sayha | Bilinci sarsıp kötülükten alıkoyma; dirilişi tek hamlede başlatma | Dini uyanış, vahyedilen geçmiş helak tablolarının insanda oluşturduğu caydırıcı idrak ve ahiretteki tek emirle toplanma bilinciyle kurulur. | Kesin |
| İlmi | İkaz, yanlışlama ve metodolojik sınır | Hata bariyeri ve denetim mekanizması | Bilimsel araştırmada batıl ve temelsiz ön kabulleri dışlama | Metodolojik kurallar, araştırmacıyı yanılgıdan ve hurafe üretmekten men eden kuramsal ve mantıksal bir 'zecr' işlevi görür. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve kolluk caydırıcılığı | Yasal müeyyide ve caydırıcı otorite | Toplumsal anarşiyi ve azgınlığı sesli/hukuki uyarıyla frenleme | İktidarın meşru gücü, fiili şiddete başvurmadan önce ilan edilen açık yasalar ve caydırıcı uyarılarla toplumu nizam içinde tutar. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa denetimi ve spekülasyonu önleme | Piyasa regülasyonu ve tekel engeli | Haksız kazancı, fahiş fiyatı ve sömürüyü men etme | Devletin piyasaya getirdiği müeyyideler ve kamu müdahaleleri, tekelci ve hilekâr eğilimleri püskürten bir iktisadi bariyerdir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dalga şoku ve potansiyel bariyeri (akustik veya elektromanyetik itme) | Fizikte yüksek frekanslı bir şok dalgasının veya potansiyel enerji bariyerinin, yaklaşan parçacığı fiziksel temas olmaksızın aniden geri püskürtmesi ve durdurması ile birebir yapısal benzerlik taşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Cezanın caydırıcılık teorisi (Genel ve Özel Önleme) | Ceza hukukunda ve kriminolojide yaptırım tehdidinin, failin rasyonel muhakemesine korku ve ikaz dalgası göndererek suçu işlenmeden önce zihinde engellemesi mekanizmasıdır. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece kaba bir bağırma veya kabilevi bir kovma biçiminde anlaşılması; yahut fıkıhta sadece bir ceza türü olarak görülüp ontolojik ve kozmolojik boyutunun unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; geçmiş kavimlerin helak tablolarından süzülen derin ahlaki caydırıcılığı (müzdecer), peygamberlerin inkârcı zorbalarca psikolojik lince ve susturulmaya uğramasını (uzducir), meleklerin evrendeki sevk gücünü ve bütün bir insanlığın tek bir kozmik çığlıkla (zecretün vahide) mahşere fırlatılışını kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen 'müzdecer' kelimesinin sadece teorik bir bilgi sanılması, kıyametteki 'zecre'nin mahiyetinin anlaşılamaması ve peygamberlerin maruz kaldığı toplumsal baskının niteliğinin kavranamaması sonucunu doğurur. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem dilindeki uyarıcı ve sarsıcı tonun (inzâr ve va'îd) ontolojik karşılığını gösterir hem de ahiret uyanışının fiziki değil ilahi bir ses dalgası ve buyrukla gerçekleştiğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin tebliğ esnasında gördüğü toplumsal direnci anlatan kıssalarda (özellikle Kamer suresi), meleklerin ve kozmik güçlerin vazifelerini bildiren yemin ayetlerinde (Sâffât suresi) ve kıyamet sahnelerinde (Nâziât suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin tehditlerini içi boş bir korkutma zanneden zihniyeti düzeltir; uyarının bizatihi kendisinin insanı helaktan koruyan ilahi bir bariyer ve rahmet eseri bir caydırıcı olduğunu fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir canlıyı yüksek sesle, bağırarak veya tehditkâr bir nidayla bulunduğu konumdan geri püskürtmek veya tek bir nidayla ileri sürmek.
- Soyut anlam: Bir iradeyi veya kütleyi, içine işleyen sarsıcı bir ikaz, ahlaki bir bariyer veya ilahi bir buyruk vasıtasıyla cürümden caydırmak yahut mutlak itaate sevk etmek.
- Sistematik karşılık: Bireysel ve kolektif sapmaları fiili çatışmaya girmeden önce yüksek perdeden uyarı ve yaptırım tehdidiyle durduran koruyucu hukuk ve ahlak bariyeri.
- LaTeX modeli: $$B(t) = \int_{0}^{t} \Theta(S(\tau) - \Omega) \cdot \nabla \Psi(\tau) \, d\tau$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $B(t)$, zaman içinde oluşan kümülatif caydırıcılık ve geri püskürtme bariyerini temsil eder. $\Theta$, sesli veya manevi ikazın şiddeti ($S$) kritik eşiği ($\Omega$) aştığında devreye giren basamak fonksiyonudur. $\nabla \Psi$, muhatabın yönelim potansiyeline uygulanan ters yönlü itici kuvveti ve yönlendirmeyi sembolize eder. Böylece kökün ses dalgasıyla eşik aşılınca ortaya çıkan ani durdurma ve sevk etme fonksiyonu matematiksel olarak ifade edilmiş olur.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Saffat 37:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/37:2.md) — فَالزَّاجِرَاتِ · زَجْرًا

فَالزَّاجِرَاتِ زَجْرًا

Meal (IK): Haykırıp sürenlere.

### [Saffat 37:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/37:19.md) — زَجْرَةٌ

فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ

Meal (IK): O, sadece bir tek çığlıktır ki onların birden bire gözleri açılıverecektir.

### [Kamer 54:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/54:4.md) — مُزْدَجَرٌ

وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara vazgeçirecek nice önemli haberler gelmiştir.

### [Kamer 54:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/54:9.md) — وَازْدُجِرَ

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا وَقَالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ

Meal (IK): Onlardan önce Nuh kavmi de yalanlamış, kulumuzu tekzib ederek; delidir, demişler ve yolunu kesmişlerdi.

### [Naziat 79:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/ayet/79:13.md) — زَجْرَةٌ

فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ

Meal (IK): Doğrusu o, bir tek çığlıktır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kırık kemiktir. Çığlık anlamında da kullanılmıştır.
Doğurduğu yavrusuna baktığında yavrusu olduğunu hissedip kokladığında inkar edip emzirmekten çekinen devedir. Zecretmek çekinmek, kaçınmak anlamlarına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والزاي والراء معهما
ز ج ر، ج ز ر، ز ر ج، ج ر ز، ر ج ز مستعملات
زجر:
زَجَرتُه فانزَجَرَ أي نهيته، وهو في الإبل، تقول: زَجَرته وازدجرتُه ما وقد ازدَجَرَ بمعنى انزَجَرَ.
وقوله تعالى: "وازدُجِر فدعا رَبَّه" أي زُجِرَ وأذعنَ أي يدعُوهم إلى الله".
وزَجرُ الطَّير أن يقول الإنسان إذا رأى طائراً أو ظبياً أو نحوه: ينبغي أن يكون كذا، فعند ذلك يقال: يزجرُ الطَّيرَ فَيرى في زَجرِها كذا. وإنّما طائِرُ الإنسان سهمه الذي يطيرُ له وحَظُّه الذي يُقسمُ له.
والطِّيرةُ اشتقَّ منه.
والزَّجرُ ضرب من السَّمك عِظامٌ صِغارٌ الحَرشفِ، ويجمع الزُّجُورَ.
والأَزجَرُ من الإبل الذي في فقار ظهره انخزالٌ أو من دبرٍ.
قال مُزاحمُ: الأزجَرُ من الإبل مثل الأفزَرِ، والفَزَرُ في الظَّهرِ.
وناقة زَجراءُ ونوقٌ زُجرُ، وكذلك قوم فزرٌ، وجمل أزجَرُ.
وناقة زَجراءُ وهي التي في وَرِكيها ثقل فلا تكاد تقوم.
جزر:
الجَزرُ: انقطاع المدِّ، وجَزر البحرِ، والجَزرُ: نهرٌ أو مدُّ البحر والنَّهرِ في كثرةِ الماء.
والجَزيرةُ: أرض في البحر ينفرجُ عنها ماء البحر فتبدو، وكذلك الأرض لا يعلوها السَّيل فيحدقُ بها فهي الجَزيرةُ.
والجزيرةُ: كورةٌ بجنب الشّام، والجَزيرة بالبصرة: أرضٌ نَخلٍ بين البصرةِ والأبُلَّةِ خصَّت بهذا الاسم. وجزيرة العرب محلَّتها لأن البحرين بحر فارس الحَبَشِ ودِجلةَ والفُراتَ قد أحاطت بجزيرةِ العرب، وهي أرضها ومعدِنها.
والجَزر: نَحرُ الجَزّارِ الجَزّارِ الجَزورَ، والفعل: جَزَرَ يَجْزُرُ.
والجُزارةُ: اليدان والرِّجلان والعنق، سمِّيت بها لأنَّها لا تقسم في سهامِ الجَزُور، قال:
شَخت الجُزارةِ.......
والجُزارةُ حقُّه الذي يُعطى إذا نَحرها وقَسمها.
وإذا أفردوا الجَزُورَ أنَّثوا لأنهم أكثر ما كانوا ينحرون النُّوقَ.
واجتزَر القوم جَزوراً إذا جُزِرَ لهم.
ولأجزَرتُ فلاناً جَزُوراً أي جعلتها له.
والجَزَرُ: كل شيءٍ مباح للذَّبح، الواحد جَزَرَةٌ، فإذا قلت: أعطيت فلاناً جَزَرَةً فهي شاةٌ ذكراً كان أو أنثى لأن الشاة ليست إلا للذَّبح خاصَّةً، ولا تقع الجَزَرَةُ على الناقةِ والجمل لأنّهما لسائر العمل. ويقال: الجَزَرةُ السَّمينةُ من الغنمِ.
والجَزورة من الإبل: السَّمينةُ وهي القلعةُ والقلُوعُ أي الكثيرةُ.
ويقال في الحربِ: جُزِروا واجتُزِروا، وصاروا جَزَراً لعدوِّهِم.
والجَزَرُ: نباتٌ، الواحدةُ جَزَرةٌ.
والجَزيرُ بلغة السَّوادِ: رجل يختاره أهل القرية لما ينويهم من نفقات من ينزلُ بهم قبل السُّلطان، قال:
إذا ما رأونا قلَّسُوا من مَهـابةٍ		ويسعى علينا بالطعامِ جَزيرُها
وقلَّسوا: ضمُّوا لأيديهم.
ورجل جَزورٌ أي سمين، وكلُّ ما كان ثقيلاً فهو جَزُورٌ، لأنَّ القوم ربَّما اقتتلوا فإذا كان فيهم رجل ثقيل فادنما هو جَزُورٌ للسُّيوف.
زرج:
الزَّرج في بعضٍ: جبلةُ الخيل وأصواتها.
والزَّرَجُونُ بلغة أهل الطائِف وأهل الغَور: قضبانُ الكرمِ، قال:
اسقِنـي يا ابـنَ أُذينٍ		من شراب الزَّرجُونِ
جرز:
الجَرزُ: شدَّةُ الأكل، وجَرَزَ يجرزُ، قال:
لا تُكريَنَّ بعدها عجـوزاً		أرى العجُوزَ خبَّةً جَرُوزا
تأكلُ في مقعدها قَـفـيزاً		تشربُ حُبًّا وتَبولُ كُـوزا
وأرض جُرزٌ، وجَرِزَت جَرَزاً أي لم يبق عليها من النَّبتِ شيء إلا مأكولاً، وأرضٌ مَجروزةٌ أجرازٌ ويجمعون على سعة الأرض.
والجِرزُ: لِباسٌ للنِّساء من الوبر، أو مسوك الشاءِ، والجميعُ الجُروزُ.
والجُرزُ من السِّلاح، والجميع الجِرَزة.
والجُرزَةُ: الحُزمةُ من وقتِّ ونحوه.
وسيف جُرازٌ: سريع القطع، قال:
يا بيض هِنيَّ جُرازُ المضارِبِ
ويقال: رماه الله بشَرزةٍ وجَرزَةٍ، يريد به الهلاك.
ورجل جَرُوزٌ أي مقتول في المعركة.
رجز:
قال الخليل: الرَّجَزُ المشطور والمنهوك ليسا من الشِّعر، وقيل له: ما هُما? قال: أنصاف مَسجَّعةٌ، فلما ردَّ عليه قال: لأحتجَّنَّ عليهم بحجَّةٍ فإن لم يقرّوا بها عسفوا فأحتجُّ عليهم بأنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم كان لا يجري على لسانه الشِّعرُ.
وقيل لرسول الله صلى الله عليه وسلم:
سَتُبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك بالأخبارِ من لم تُـزَوِّدِ
فكان يقول عليه السلام:
ستبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك من لم تُزَوِد بالأخبـارِ
فقد علمنا أنّ النِّصف الذي جرى على لسانه لا يكون شعراَ إلا بتمامِ النصف الثاني على لفظهِ وعروضه، فالرَّجَزُ المشطورُ مثل ذلك النِّصف.
وقال النبيُّ صلى الله عليه وسلم في حفر الخندق:
هل أنتَ إلاّ إصبعً دَميتِ		وفي سبيل الله ما لَقِيتِ
فهذا على المشطورِ.
وقال النبيّ صلى الله عليه وسلم:
أنا النَّبـيُّ لا كَـذِب		أنا ابنُ عبدِ المُطَّلِب
فهذا من المنهوك، ولو كان شعراً ما جرى على لسانه، فإنَّ الله عزَّ وجلَّ يقول: "وما علَّمناه وما ينبغي له" قال فعَجبنا من قوله حين سمعنا حجَّته.
فأما الرَّجَزُ فمصدر رَجَزَ يرجُزُ، ويَرتَجزُ الأراجيزَ، الواحدةُ أُجُوزَةَ، وهو الرَّجّازةُ.
والرِّجازةُ: شيء يُعدل به ميل الحمل، وهو شيء من وسادةٍ أو أدمٍ إذا مال أحدُ الشِّقَّين وضع في الشِّقِّ الآخر ليستوي تُسمَّى رِجازَةَ الميل.
والرِّجازةُ: مركب دون الهَودَجِ للنِّساء، قال السمّاخ:
كما جلَّلت نضو القِرام الرَّجائِز
والرِّجازَةُ: المحفَّةُ، وسميت رِجازةً لأنَّها ترجُزه عن الميل أي نردُّه وتعدلُه.
والرِّجزُ: العَذابُ، وكلُّ عذابٍ أُنزل على قومٍ فهو رِجزٌ.
ووسواس الشَّيطان رِجزٌ، والرِّجزُ: عبادةُ الأوثانِ، ويقال: اسم الشِّركِ كُلهِّ رِجزٌ.
وقرئ: "والرُّجز فاهجُر" بكسر الراء وضمِّها وهما واحدٌ، ويُراد به الصَّنمُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الزاي** و**الراء** معهما
**ز ج ر**، **ج ز ر**، **ز ر ج**، **ج ر ز**، **ر ج ز** müstameldirler.

**زجر**:
**زَجَرتُه** de **فانزَجَرَ**; yani onu men ettim; ve bu develer hakkındadır; dersin ki: **زَجَرته** ve **وازدجرتُه**; ve muhakkak ki **وقد ازدَجَرَ** mânâca **انزَجَرَ** demektir.
Ve O’nun (yüce) sözü: “**وازدُجِر فدعا رَبَّه**” yani **زُجِرَ** ve boyun eğdi; yani “onları Allah’a çağırır”.
Ve **زَجرُ الطَّير**: insanın bir kuş yahut bir ceylan yahut benzerini gördüğünde: şöyle olması gerekir, demesidir; o vakit denir ki: **يزجرُ الطَّيرَ**; böylece onun **زَجرِها**sında şöyle görür. Ancak insanın **طائِرُ**u, kendisi için uçan oku ve kendisi için taksim olunan nasibidir.
Ve **الطِّيرةُ** ondan türetilmiştir.
Ve **الزَّجرُ**: balıktan bir türdür; küçük pullu iri kemikler(den ibaret); **الزُّجُورَ** diye cem‘ olunur.
Ve develerden **الأَزجَرُ**: sırt omurlarında bir çöküklük bulunan yahut arka taraftan (bir çöküklük bulunan)dır.
Muzâhim dedi: develerden **الأزجَرُ**, **الأفزَرِ** gibidir; ve **الفَزَرُ** sırttadır.
Ve **ناقة زَجراءُ** ve **نوقٌ زُجرُ**; yine bunun gibi: **قوم فزرٌ**; ve **جمل أزجَرُ**.
Ve **ناقة زَجراءُ**: o, iki kalçasında ağırlık bulunan, bu yüzden neredeyse kalkamayan dişi devedir.

**جزر**:
**الجَزرُ**: meddin kesilmesidir; ve denizin **جَزر**i; ve **الجَزرُ**: bir nehir yahut suyun çokluğunda denizin ve nehrin meddi.
Ve **الجَزيرةُ**: denizde bir arazidir; deniz suyu ondan ayrılır da görünür; yine bunun gibi, selin üzerine çıkmadığı, böylece selin onu kuşattığı arazi; işte o **الجَزيرةُ**dir.
Ve **الجزيرةُ**: Şam’ın yanında bir **كورة**dur; ve Basra’daki **الجَزيرة**: Basra ile **الأبُلَّة** arasında hurmalık bir arazidir; bu adla tahsis edilmiştir. Ve **جزيرة العرب**: onun yerleşimidir; çünkü **البحرين** (iki deniz), Fars denizi, Habeş denizi, Dicle ve Fırat, **جزيرة العرب**ı kuşatmıştır; ve o, onun toprağı ve madenidir.
Ve **الجَزر**: kasabın **الجَزور**u boğazlamasıdır; fiil: **جَزَرَ يَجْزُرُ**.
Ve **الجُزارةُ**: iki el, iki ayak ve boyundur; ona bu ad verilmiştir; çünkü **الجَزُور**un paylarında taksim edilmez; dedi ki:
**شَخت الجُزارةِ.......**
Ve **الجُزارةُ**: onu boğazladığında ve onu paylaştırdığında verilen hakkıdır.
Ve **الجَزُور**u müfred yaptıklarında müennes yaparlar; çünkü onların çoğu, dişi develeri boğazlarlardı.
Ve **اجتزَر** kavim bir **جَزوراً** (boğazlık hayvan) (edinmiş olur) — kendileri için boğazlandığında.
Ve “**لأجزَرتُ** falanı bir **جَزُوراً**” yani onu ona kıldım.
Ve **الجَزَرُ**: boğazlamaya mubah olan her şeydir; tekili **جَزَرَةٌ**dur; “falana bir **جَزَرَةً** verdim” dediğinde, o bir koyundur; erkek de olsa dişi de olsa; çünkü koyun ancak özellikle boğazlamak içindir. Ve **الجَزَرَةُ** dişi deveye ve deveye (erkek deveye) söylenmez; çünkü ikisi diğer işler içindir. Ve denir ki: **الجَزَرةُ السَّمينةُ** koyunlardan (olan) semizdir.
Ve develerden **الجَزورة**: semizdir; ve o **القلعةُ** ve **القلُوعُ**dur; yani çok olan.
Ve savaşta denir: **جُزِروا** ve **اجتُزِروا**; ve düşmanları için **جَزَراً** oldular.
Ve **الجَزَرُ**: bir bitkidir; tekili **جَزَرةٌ**dur.
Ve **الجَزيرُ** Sevâd lügatinde: köy halkının, kendilerine inenlerin masraflarından, sultanın huzuruna çıkmadan önce, kendilerine niyetlenen (yüklenen) için seçtikleri adamdır; dedi ki:
إذا ما رأونا قلَّسُوا من مَهـابةٍ		ويسعى علينا بالطعامِ جَزيرُها
Ve **قلَّسوا**: ellerini kendilerine doğru topladılar (demektir).
Ve **رجل جَزورٌ**: yani semiz; ve ağır olan her şey **جَزُورٌ**dur; çünkü kavim belki çarpışır; içlerinde ağır bir adam olursa, ancak o kılıçlar için bir **جَزُورٌ**dur.

**زرج**:
**الزَّرج** bazı (lehçelerde): atların tabiatı ve sesleridir.
Ve **الزَّرَجُونُ** Tâif ehlinin ve **الغَور** ehlinin lügatinde: asma çubuklarıdır; dedi ki:
اسقِنـي يا ابـنَ أُذينٍ		من شراب الزَّرجُونِ

**جرز**:
**الجَرزُ**: yemenin şiddetidir; ve **جَرَزَ يجرزُ**; dedi ki:
لا تُكريَنَّ بعدها عجـوزاً		أرى العجُوزَ خبَّةً جَرُوزا
تأكلُ في مقعدها قَـفـيزاً		تشربُ حُبًّا وتَبولُ كُـوزا
Ve **أرض جُرزٌ**; ve **جَرِزَت** (arazi) **جَرَزاً**; yani üzerinde bitkiden hiçbir şey kalmadı; ancak yenmiş (olarak kaldı). Ve **أرضٌ مَجروزةٌ** (ve) **أجرازٌ**; ve yerin genişliğine göre cem‘ ederler.
Ve **الجِرزُ**: kadınlar için kıldan bir giysi; yahut koyun derileri; hepsi **الجُروزُ**dur.
Ve silahtan **الجُرزُ**; hepsi **الجِرَزة**dir.
Ve **الجُرزَةُ**: ot ve benzerinden bir demettir.
Ve **سيف جُرازٌ**: hızlı kesen; dedi ki:
يا بيض هِنيَّ جُرازُ المضارِبِ
Ve denir: Allah onu **بشَرزةٍ** ve **جَرزَةٍ** ile attı; bununla helâki kasteder.
Ve **رجل جَرُوزٌ**: yani muharebede öldürülmüş.

**رجز**:
Halîl dedi: **الرَّجَزُ**un **المشطور**u ve **المنهوك**u şiirden değildir. Ve ona denildi: “İkisi nedir?” Dedi: “Secili yarımlar.” Ona karşılık verildiğinde dedi: “Onlara bir hüccetle mutlaka delil getireceğim; eğer onunla ikrar etmezlerse zorbalık ederler; o hâlde onlara, Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وسلم’in dilinde şiirin akmadığıyla delil getiririm.”
Ve Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وسلم’e denildi:
سَتُبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك بالأخبارِ من لم تُـزَوِّدِ
Bunun üzerine o (selâm üzerine olsun) şöyle derdi:
ستبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك من لم تُزَوِد بالأخبـارِ
Böylece bildik ki, dilinde cereyan eden yarım, ancak ikinci yarımın onun lafzı ve arûzu üzere tamamlanmasıyla şiir olur; işte **الرَّجَزُ المشطورُ** o yarım gibidir.
Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم hendek kazmada dedi:
هل أنتَ إلاّ إصبعً دَميتِ		وفي سبيل الله ما لَقِيتِ
Bu, **المشطور** üzeredir.
Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi:
أنا النَّبـيُّ لا كَـذِب		أنا ابنُ عبدِ المُطَّلِب
Bu, **المنهوك**tandır; şiir olsaydı dilinde cereyan etmezdi; çünkü Allah عزّ وجلّ şöyle der: “**وما علَّمناه وما ينبغي له**”. Dedi ki: Hüccetini işittiğimizde onun sözünden şaşırdık.
أما **الرَّجَزُ** ise, **رَجَزَ يرجُزُ**un masdarıdır; ve **يَرتَجزُ** **الأراجيزَ**i; tekili **أُجُوزَةَ**dır; ve o **الرَّجّازةُ**dir.
Ve **الرِّجازةُ**: yükün meylini düzeltmekle (kullanılan) bir şeydir; bir yastıktan yahut deriden bir şeydir; iki taraftan biri meylettiğinde, diğer tarafa konur ki eşitlensin; meylin **رِجازَةَ**si diye adlandırılır.
Ve **الرِّجازةُ**: kadınlar için **الهَودَجِ**den aşağı bir binek; **السمّاخ** dedi:
كما جلَّلت نضو القِرام الرَّجائِز
Ve **الرِّجازَةُ**: **المحفَّةُ**dir; ve ona **رِجازةً** adı verildi; çünkü onu meyilden **ترجُزه** eder; yani onu geri çevirir ve düzeltir.
Ve **الرِّجزُ**: azaptır; bir kavme indirilen her azap **رِجزٌ**dür.
Ve şeytanın vesvesesi **رِجزٌ**dür; ve **الرِّجزُ**: putlara ibadettir; ve denir ki: şirkin tamamının adı **رِجزٌ**dür.
Ve “**والرُّجز فاهجُر**” diye, **الراء**ın kesriyle ve zammıyla okunmuştur; ikisi birdir; ve bununla **الصَّنمُ** kastedilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَجرُ: المَنْعُ والنَهْيُ. يقال: زَجَرَهُ وازْدَجَرَهُ، فانْزَجَرَ، وازْدَجَرَ. والزَجور من الإبل: التي تَعْرِفُ بعَيْنِها وتُنكِر بأنفها. والزَجرُ: العِياقةُ، وهو ضَرْبٌ من التكَهُّنِ تقول: زَجَرْتُ أنَّه يكون كذا وكذا. وزَجَرَ البعيرُ، أي ساقَهُ.

##### Türkçe

**الزَجرُ**: engelleme ve yasaklama. Denir ki: **زَجَرَهُ** ve **ازْدَجَرَهُ**; böylece **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ**. Ve develerden **الزَجور**: gözüyle tanıyan ve burnuyla yadırgayan (deve)dir. Ve **الزَجرُ**: **العِياقةُ**dır; o, kehânetten bir türdür; şöyle dersin: **زَجَرْتُ** ki o şöyle şöyle olur. Ve **زَجَرَ** deve, yani onu sevk etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ز ر
جزر ، جرز ، زجر ، زرج ، رجز : مستعملة .
زجر : قال الليث : زَجَرْتُ البعيرَ حتى ثارَ ومضى أزجُرُهُ زَجْراً ، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوء فانزَجَرَ ، وهو كالرَّدع للإنسان ، وأما للبعير فهو كالحَثِّ بلفظٍ يكون زجْراً له .
قال الزجاج : الزَّجْرُ : النهي ، والزَّجْرُ للطير وغيرها : التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِهَا ، أو التَّشَاؤُمُ بِبِرُوحِهَا وإنما سُمِّي الكاهنُ زاجراً لأنه إذا رأى ما يظن أنه يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المضي في تلك الحاجة برفع صوتٍ وشدة ، وكذلك الزجرُ للإبل ، والدواب ، والسباع .
ويقال : زَجَرْتُهُ ، وازدَجَرْتُهُ .
قال الله تعالى : ( مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنُّى مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ ) ( القمر : 9 ، 10 ) .
وقد يوضع الإزدجار موضع الإنزِجَار فيكونُ لازماً .
وازْدَجَرَ كان في الأصل ازتجر فقُلبت التاء دالاً لقرب مَخْرَجَيْهما ، واخْتِيَرت الدال لأنها أليق بالزاي من التاء .
وقال الليث : الزَّجرُ : أن يَزْجُرَ طائراً أو ظبياً سَانِحاً أو بَارِحاً فَيَتَطَيَّرَ منه ، وقد نُهي عن الطِّيَرَةِ .
( قلت ) : وزَجْرُ البعير أن يقول له حَوْب ، وللناقة : حَلْ ، وأمَّا البغل فَزَجْرُهُ : عَدَسْ مجزومٌ ، ويُزْجَرُ السَّبُعُ فيقال له : هَجْ هَجْ ، وَجَهْ جَهْ ، وجَاه جَاه .
وقال الليث : الزَّجْرُ : ضربٌ من السَّمَكِ عِظامٌ ، والجميع : الزُّجُورُ .
وقال ابن الأعرابي : يقال للناقة العَلُوقِ : زَجُورٌ .
قال الأخطل :
والحرب لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ
وهي التي تَرأَمُ بأنفها وتمنَعْ درَّها .
جزر : قال الليث : الجَزْرُ مجزُومٌ : انقطاعُ المد .
يقال : مَدَّ البَحْرُ أو النهر في كثرة الماء ، وفي الانقطاع : جَزَرَ جَزْراً ، وهما يَجْزُرَان .
والجَزِيْرَةُ : أرضٌ في البَحْرِ يَنْفَرِجُ عنها ماء البحر فتبدو ، وكذلك الأرض التي لا يعلوها السيل ، ويُحْدِقُ بها فهي جَزِيْرَةٌ .
والجَزِيْرَةُ أيضاً : كُورةٌ تُتَاخِمُ كُوَرَ الشَّامِ وحُدُوَدَهَا .
والجَزِيرَة بالبَصْرَةِ : أرض نَخْلٍ بين البصرة والأبُلَّة ، خُصَّت بهذا الاسم .
وجزيرة العرب : مَجَالها ، سُمِّيت جزيرة لأن البحرين بحرَ فَارِس ، وبَحْرَ السُّودان أحاطا بجانِبَيْها ، وأحاط بالجانب الشَّمالي : دجلةُ والفراتُ ، وهي أرض العرب ومَعدِنُها .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) قال : جزيرة العرب : ما بين عَدَنِ أبيَنَ إلى أطراف الشام في الطول وأما العرض فمن جُدَّة وما والاها من شط البحر إلى ريف العراق .
وقال أبو عبيدة : هي ما بين حَفَرِ أبي موسى إلى أقصى تِهَامَةَ في الطول . وأما العرض فما بين رمل يَبْرِينَ إلى منقطع السَّمَاوَةِ .
وقال الليث : الجَزْرُ : نَحْرُ الجزَّار الجَزُورَ ، والفعل : جَزَرَ يَجْزُرُ .
والجُزَارَةُ : حق الجَزَّارِ .
وتُسَمَّى قَوَائِمُ البعير ورأسُهُ جُزَارَةً ، لأنها كانت لا تُقسَّم في المَيْسِرِ وتُعطى الجزَّار .
وقال ذو الرمة :
شَخْتُ الجُزَارَةُ مثل البيت سَائِرُهُ
من المُسُوح خِدَبٌّ شَوقَبٌ خَشِبُ
وقال الليث : الجَزُورُ إذا أُفْرِدَ أُنّثَ ، لأن أكثر ما يَنْحَرُونَ النُّوقَ .
وقد اجتَزَرَ القومُ جَزُوراً إذا جُزِرَ لهم .
وأجزرتُ فُلاناً جَزُوراً إذا جعلتها له ، قال : والجَزَرُ : كل شيء مباح للذبح ، والواحدة : جَزَرَةٌ وإذا قُلتَ : أعطيتُه جَزَرَةً فهي شاةٌ ، ذكراً كان أو أنثى ، لأن الشاة ليست إلا للذبح خاصة ، ولا تقع الجَزَرَةُ على الناقةِ والجَملِ لأنهما لسائر العَمَل .
ويقالُ : صارَ القومُ جزَراً لعدوهِمْ إذا قتِلُوا .
وقال ابنُ السكيت : يقالُ أجزرتهُ شاةً إذا دفعتَ إليه شاةً يذبحُهَا ، نعجةً أو كبشاً أو عنزاً ، وهي الجَزَرَةُ إذا كانت سَمِينَةً ، والجميع : جَزَرٌ ، ولا تكون الجَزَرَةُ إلاَّ مِن الغَنَمِ ، ولا يقالُ : أجزرتُه ناقَةً .
( أبو عبيد عن الفراء ) : هُوَ الجِزَرُ ، والجزرُ للذي يُؤْكَلُ ، ولا يقالُ في الشاةِ إلا الجَزَرُ .
وقال الليثُ : الجَزيرُ بلُغَة أهلِ السوادِ : رجلٌ يختارهُ أهلُ القريةِ لِمَا ينُوبهُمْ من نفقاتِ مَنْ يَنزلُ بهمْ من قِبَلِ السلطانِ ،
وأنشد :
إذَا مَا رَأَونَا قَلَّسُوا مِنْ مَهَابَةٍ
ويَسْعَى عَلَيْنَا بِالطَّعَامِ جَزِيرُهَا
( أبو عبيد عن اليزيدي ) : أجزرَ القومُ ، من الجزَار ، والجَزَار ، وهُوَ وَقْتُ صِرَامِ النَّخْلِ ، مِثْلُ الجَزَازِ .
يقالُ : جَزروا نخلهمْ إذَا صرموهُ ، وأجزرَ النخلُ إذا حانَ صرامُهُ .
ويقال أجزرَ الرجُلُ إذا أسَنَّ ودَنَا فناؤهُ كما يُجْزِرُ النخلُ إذا أتى صِرامُه .
ويقال : جزرتُ العسلَ إذا شُرْتَهُ واستخرجتَهُ من خليَّتِهِ .
وتوعَّدَ الحجاجُ بنُ يوسفَ أنسَ بنَ مالكٍ فقالَ : ( لأَجْزُرَنَّكَ جَزْرَ الضرَبِ ) أي لأستأصلنَّكَ ، والعَسَلُ يُسَمَّى ضَرَباً إذا غلُظَ ، وإذا استضرَبَ : سَهُلَ اشتيارُه عَلَى العاسِلِ لأنَّهُ إذا رَقَّ سالَ .
وفي حديث عمر ( اتَّقُوا هذه المَجَازِرَ فَإنَّ لَهَا ضراوةً كضراوةِ الخمرِ ) أرادَ بالمجازرِ : مواضِعَ الجزَّارينَ التي تُنحَرُ فيها الإبلُ وتُذبحُ البَقَرُ ، ويُباعُ لُحْمَانُها ، وواحدُ المجازِرِ : مَجْزَرَةٌ ومَجْزِرَةٌ ، وإنَّمَا نَهاهُمْ عُمر عن المجازر لأنه كَرِهَ لهم إدمانَ أَكْلِ اللحُومِ وجَعَلَ لها ضَراوَة الخَمْرِ أي عادةً كعادتِها لأنَّ مَنِ اعتادَ أكلَ اللحومِ أسرفَ في النفقةِ ، فجعلَ العادةَ في أكلِ اللحمِ كالعادةِ في شربِ الخمرِ لمِا في الدوَامِ عليهِما منْ صَرْفِ النَّفَقةِ والفَسادِ .
ويقال : ضري فلان في الصيد وفي أكل اللحم إذا اعتادَه ضَراوة .
( أبو عبيد عن الأحمر ) : جَزَرَ النخلَ يَجْزِرُهُ ويَجْزُرُهُ إذا صرمه ويَحْزِرُهُ ، ويَحْزُرُهُ إذا خَرَصَهُ .
قال : وأجزَرَ القوم ، من الجَزُورِ .
وقال الكسائي : أجْزَرَ النخل وأصْرَمَ وأجدَّ بمعنى واحد .
زرج : قال الليث الزَّرجُ في بعض : جَلَبَةُ الخيل وأصواتُها .
( قلت ) : لا أعرف الزَّرْجَ ، ولا أدري ما هو .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الزَّرَجُونُ : الخمرُ .
ويقال : شَجَرُها .
( شمر ) : قال ابن شميل : الزَّرَجُونُ : شَجَرُ العِنَب ، كل شجرة : زَرَجُونَةٌ .
قال شمر : أُراها فارسية معرَّبة ذَرْدَقُونَ .
قال : وليست بمعروفة في أسماء الخمر .
وقال غيره : زَرْكُون فصُيِّرتِ الكافُ جيماً ، يريدون لونَ الذهبِ .
وقال الليث : الزَّرَجُونُ بلغة أهل الطائف وأهل الغَوْرِ : قُضْبانُ الكَرْمِ .
وأنشد :
بُدِّلوا من منابت الشِّيحِ والإذ
خِرِ تيناً ويانعاً زَرَجُونا
جرز : ( أبو عبيد عن الكسائي والأصمعي ) : أرض مَجرُوزَة من الجُرُزِ وهي التي لم يُصِبْها المَطَرُ .
ويقال : التي أُكل نباتها .
وقال الله : ( أَفَلاَ يَسْمَعُونَ أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا نَسُوقُ الْمَآءَ إِلَى الاَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنفُسُهُمْ أَفَلاَ يُبْصِرُونَ ) ( السجدة : 27 ) .
قال الفراء : الجُرُز : أن تكون الأرض لا نباتَ فيها .
يقال : قد جُرِزَتِ الأرض ، فهي مُجرَوزَةٌ ، جَرَزَهَا الجراد أو الشاء والإبل ونحو ذلك .
قال أبو إسحاق قال : الجرُزُ : الأرض التي لا تُنبِتُ كأنها تأكل النبتَ أكلاً .
يقال : أرضٌ جُرُزٌ ، وأرَضُوُنَ أجْرازٌ .
وقال الأخفش : سَنَةٌ جُرُزٌ إذا كانت جَدْبةً .
وقال القتيبي : الجُرُزُ : الرَّغيبة التي تَنْشَفُ مَطَراً كثيراً .
وقال أبو إسحاق : يجوز : الجُرَزُ ، والجَرَزُ ، والجُرْزُ ، كل ذلك قد حُكي .
قال : وقد جاء في التفسير أنها أرضُ اليمن .
ويقال : امرأة جَرُوزٌ إذا كانت أكولاً .
ويقال : سيف جُرَازٌ إذا كان مستأصِلاً .
قال : فَمَنْ قال : الجُرْزُ فهو تخفيفُ الجُرُزِ ، ومن قال : الجَرَزُ والجَرْزُ فهما لغتان ، ويجوز أن يكون جَرْزٌ مصدراً وُصف به كأنها أرض ذات جَرْزٍ أي ذات أكل للنبات .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : أرض جُرُزٌ : لا نبات فيها .
وأجْرَزَ القوم : وقعوا في أرض جُرُزٍ .
وقال الفراء : ناقة جَرُوزٌ إذا كانت تأكل كل شيء .
وإنسان جَرُوزٌ إذا كان أكولاً .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الجُرَازُ من السيوف : الماضي النافذ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجَرَزُ : لحم ظهر الجمل ، وجمعه : أجْرَازٌ ، وأنشد في صِفَةِ جَمَلٍ كان سميناً ففضخه الحِمْل فقال :
وانْهَمَّ هَامُومُ السَّدِيفِ الواري
من جَرَزٍ صُلْبٍ وجَرْزٍ عَارِي
قال : والجَرْزُ : القَتْلُ .
قال رؤبة :
حتى وَقَمْنَا كَيْدَهُ بالرِّجزِ
والصَّقعِ من قَاذِفَةٍ وجرْزِ
قالوا : أراد بالجَرزِ : القَتلَ ، كالسُّمِّ الجُرَازِ ، والسيفِ الجُرَازِ .
يقال : رماه الله بشَرْزَةٍ وَجَرْزَةٍ ، يراد به
الهلاك .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : قال : الجَارِزُ : السُّعَال .
وقال الشَّماخُ يصف حُمُرَ الوحش :
لها بالرُّغَامى والخَيَاشِيمِ جَارِزُ
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : جرزه بالشَّتم إذا ما رماه بكلامٍ سوء .
قال : التجارز بالكلام والفعال .
ويقال : طوى فلان أجْرَازَهُ إذا انقَبَضَ وانضم بعضُهُ إلى بعض .
وَطوَى الحَيَّةُ أجرَازَهُ أي ترحَّى ، وأجْرَازُه جمع الجَرَزِ .
يقال : إنه لذو جَرَزٍ ، أي : ذو خُلُقٍ شديد .
وقال الراجز يصف حية :
إذا طوى أجْرَازَهُ أثلاثا
فعاد بعد طَرْقَةٍ ثلاثا
أي عاد ثلاث طَرْقٍ بعدما كان طَرْقَةً واحدة .
وقال الليث : الجُرْزُ من لباس النساء من الوَبَرِ ، أو مُسُوك الشَّاءِ ، والجميع : الجُرُوزُ .
قال : والجُرْزُ من السلاح ، والجميع : الجِرْزَةُ .
( قلت ) : هو عمود من حديد .
قال : الجُرْزَةُ : الحُزْمَةُ من قتَ ونحو ذلك .
ويقال للناقة إنها لجُرَازٌ للشجر ، أي تأكله وتكسِرهُ .
رجز : قال الله جل وعز : ( ( فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ ) ( المدثر : 5 ) .
قال أبو إسحاق : قرىء : ( والرِّجْزَ ) ( والرُّجْزَ ) ، ومعناهما : واحد : وهو العمل الذي يؤدي إلى العذاب .
قال الله جل وعز : ( لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ ) ( الأعراف : 134 ) أي كشفت عنا العذاب .
قال : ويقال في قوله : ( ( فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ ( إنه عبادة الأوثان .
قال : وأصل الرِّجْزِ في اللغة : تتابع الحركات ، ومن ذلك : قولهم : ناقة رَجْزَاءُ إذا كانت قوائمها ترتعد عند قيامها ، ومن هذا : رَجَزُ الشعر لأنه أقصر أبيات الشعر ، فالانتقال من بيت إلى بيت سَرِيْعٌ ، نحو قوله :
يا ليتني فيها جَذَعْ
أخُبُّ فيها وأضَعْ
ونحو قوله :
صبراً بني عبد الدار
وكقوله :
ما هاج أشجاناً وشجواً قد شجا
قال : وزعم الخليل أن الرَّجَزَ ليس بِشِعْرٍ ، وإنما هو أنصاف أبيات وأثلاث ، ودليل الخليل في ذلك ما روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في قوله :
ستُبدي لك الأيَّامُ ما كنتَ جاهلاً
ويأتيك من لم تُزَوَّدِ بالأخبار
قال الخليل : لو كان نِصْفُ البيتِ شِعْراً ما جرى على لسان النبي عليه السلام :
ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلاً
وجاء بالنصف الثاني على غير تأليف الشعر ، لأن نصف البيت لا يقال له شِعرٌ ، ولا بيتٌ ، ولا جاز أن يقال لنصف البيت : شِعرٌ ؛ لقيل لجُزْءٍ منه شعر ، وجرى على لسانه فيما يُروى :
أنا النبي لا كذب
أنا ابن عبد المطلب
قال بعضهم : إنما هو : لا كَذبَ بفتح الباء في الوَصْل .
قال الخليل : فلو كان شِعْراً لم يَجْرِ على لسان النبي ( صلى الله عليه وسلم )
قال الله تعالى : ( أَفَلاَ يَعْقِلُونَ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنبَغِى لَهُ ) ( يس : 69 ) أي وما يتسَهَّل له .
وقال أبو إسحاق : قال الأخفش : قول الخليل إن هذه الأشياء شِعْرٌ وأنا أقول : إنها ليست شِعْراً ، وذكر أنه هو ألزَمَ الخليل ما ذكرنا ، وأنَّ الخليل اعتقده .
قال أبو إسحاق ، ومعنى الرِّجْز في العَذَابِ هو العذاب المقَلْقِل لشدته ، قَلْقَلَةً شديدة متتابعة .
وقال الليث قال الخليلُ : الرَّجَزُ المشطُورُ والمنهوكُ : ليَسا من الشعر كقوله :
أنا النَّبيُّ لا كذب
والمُشْطُورُ : الأنصاف المسجَّعَةُ .
والرَّجَزُ : مصدر رَجَزَ يَرْجُزُ .
والأُرَجُوْزَةُ : الواحدة ، والجميع : الأَرَاجِيْزُ .
وارتَجَزَ الرَّجَّازُ ارتِجَازاً ، وهو رَجَّازٌ ، وَرَجَّاَزَةٌ ، ورَاجِزٌ .
( أبو عبيد ) : الرَّجَائِزُ : مراكبُ أصغر من الهَوَادِجِ .
وقال الشماخ :
كما جَلَّلَتْ نِضْوَ القِرَامِ الرَّجَائِزُ
وقال الليث : الرِّجَازَةُ : شيء يُعدل به ميل الحِمْلِ ، وهو شيء من وِسَادَةٍ أو أَدمٍ إذا مال أحد الشِّقَّين وُضِع في الشِّقِّ الآخر ليستوي تُسَمَّى رجَازَةَ الميل ، قال : وَوَسْوَاسُ الشيطان : رِجْزٌ .
( أبو عبيد عن العَدَبَّس الكنائي ) : قال : البعير إذا كان يصيبه اضطراب في فخذيه إذا أراد القيام ساعة ثم ينبسط فهو أَرْجَزُ ، وقد رَجِزَ رَجَزَاً .
قال الراعي يصف الأثافي :
ثَلاَثٌ صَلَيَن النَّاَر شهراً وأرْزمَتَ
عليهنَّ رَجْزَاءُ القيامِ هَدُوجُ
يعني ريحاً تَهْدِجُ ، لها رَزَمَةٌ .
ويقال : أراد برَجْزَاءِ القيام قِدْراً كبيرةً ثقيلةً ، هَدُوجٌ : سريعةُ الغَلَيَان .
وقال أبو النجم في صفة النَّاقة الرَّجْزَاء :
حتى يقومَ تكلُّفَ الرَّجْزَاءِ
ويقال للريح إذا كانت دائمة : إنها لرَجْزَاءُ ، وقد رَجَزَتْ رَجْزاً .
وارتَجَزَ الرعد ارتِجَازاً إذا سمعت له صوتاً متتابعاً .
وَتَرَجَّزَ السحاب أي تحرك تحركاً بطيئاً لكثرة مائه .
قال الراعي :
ورجَّافاً يَحِنّ المزنُ فيه
تَرَجَّزَ من تِهَامة فاسْتَطَارا
أراد بالرَّجَّاف : السحاب .

##### Türkçe

ج ز ر
**جزر** , **جرز** , **زجر** , **زرج** , **رجز** : kullanımdadır.

**زجر** : Leys dedi ki: Deveyi, ürküp coşuncaya ve gidinceye kadar **زَجَرْتُ**; onu **زَجْراً** ile **أزجُرُهُ**; falancayı da kötülükten **زَجَرْتُ** da o **انزَجَرَ**; bu, insan için **الرَّدع** gibidir; deve için ise, ona bir **زجْر** olacak bir lafızla **الحَثّ** gibidir.

Zeccâc dedi ki: **الزَّجْرُ**: yasaklama; kuş ve başkası için **الزَّجْرُ**: onların **سُنُوحِهَا**’sıyla uğur sayma yahut onların **بِرُوحِهَا**’sıyla uğursuz saymadır. Kâhin ancak, kendisiyle uğursuzluk sayacağını zannettiği şeyi gördüğünde, o ihtiyaçta ilerlemekten yasaklamak üzere ses yükseltme ve şiddet ile **زَجَرَ** ettiği için **زاجراً** diye adlandırıldı; develer, binek hayvanları ve yırtıcılar için **الزجرُ** de böyledir.

Ve denir: **زَجَرْتُهُ** , ve **ازدَجَرْتُهُ**.

Allah Teâlâ dedi ki: ( **مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنُّى مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ** ) (Kamer: 9, 10).

Bazen **الإزدجار** , **الإنزِجَار** yerinde konur da lâzım olur.

**وازْدَجَرَ** aslında **ازتجر** idi; iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı **التاء** **دالاً**’a çevrildi; **الدال** seçildi, çünkü **الزاي** ile **التاء**’dan daha uygundur.

Leys dedi ki: **الزَّجرُ**: bir **طائراً** yahut **ظبياً** **سَانِحاً** veya **بَارِحاً** olarak **يَزْجُرَ** da ondan **فَيَتَطَيَّرَ** etmesidir; hâlbuki **الطِّيَرَةِ**’den nehiy olunmuştur.

( Dedim ): Devenin **زَجْرُ**’ü ona **حَوْب** demendir; dişi deve için: **حَلْ**; katırın **زَجْرُ**’ü ise: cezmedilmiş **عَدَسْ**’tir. Yırtıcı **يُزْجَرُ** da ona: **هَجْ هَجْ** , **وَجَهْ جَهْ** , **وجَاه جَاه** denir.

Leys dedi ki: **الزَّجْرُ**: iri kemikli bir tür balıktır; çoğulu: **الزُّجُورُ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العَلُوقِ** dişi deveye **زَجُورٌ** denir.

Ahtal dedi ki:
والحرب لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ

O, burnuyla merhamet edip (yavrusunu) koklayandır ve sütünü vermeyi engelleyendir.

**جزر** : Leys dedi ki: cezmedilmiş **الجَزْرُ**: meddin kesilmesidir.
Denir: su çokluğunda deniz yahut nehir **مَدَّ** etti; kesilmede: **جَزَرَ جَزْراً**; ikisi de **يَجْزُرَان**.

**والجَزِيْرَةُ**: denizde bir arazidir; deniz suyu ondan ayrılıp açılır da görünür; selin üstüne çıkmadığı ve etrafını kuşattığı arazi de böyledir; o da **جَزِيْرَةٌ**’dir.

**والجَزِيْرَةُ** ayrıca: Şam’ın **كُوَرَ**’ına ve sınırlarına bitişik bir **كُورةٌ**’dur.

Basra’daki **الجَزِيرَةُ**: Basra ile Übülle arasında hurmalık bir arazidir; bu adla tahsis edilmiştir.

**وجزيرة العرب**: onun sahasıdır; iki deniz, yani Fars denizi ve Sudan denizi iki yanını kuşattığı için **جزيرة** diye adlandırıldı; kuzey yanını da Dicle ve Fırat kuşattı; o, Arapların toprağı ve madenidir.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ) dedi ki: **جزيرة العرب**: uzunlukta **عَدَنِ أبيَنَ** ile Şam’ın uçları arasıdır; genişlik ise Cidde ve ona bitişik deniz kıyısından Irak’ın kırsalına kadardır.

Ebû Ubeyde dedi ki: uzunlukta **حَفَرِ أبي موسى** ile Tihâme’nin en ucu arasıdır; genişlik ise **رمل يَبْرِينَ** ile **السَّمَاوَةِ**’nin kesildiği yer arasıdır.

Leys dedi ki: **الجَزْرُ**: kasabın **الجَزُورَ**’u boğazlamasıdır; fiil: **جَزَرَ يَجْزُرُ**.

**والجُزَارَةُ**: kasabın hakkıdır.

Devenin ayakları ve başı da **جُزَارَةً** diye adlandırılır; çünkü bunlar **المَيْسِرِ**’de taksim edilmez ve kasaba verilirdi.

Zü’r-Rumme dedi ki:
شَخْتُ الجُزَارَةُ مثل البيت سَائِرُهُ
من المُسُوح خِدَبٌّ شَوقَبٌ خَشِبُ

Leys dedi ki: **الجَزُورُ** tekil olarak kullanıldığında müennes yapılır; çünkü en çok boğazladıkları **النُّوقَ**tur.

Kavim, kendileri için boğazlanınca, bir **جَزُوراً** **اجتَزَرَ** etmiş olur.

Falancaya bir **جَزُوراً** **أجزرتُ**: onu ona verdim demektir. Dedi ki: **الجَزَرُ**: boğazlamaya mubah olan her şeydir; tekili: **جَزَرَةٌ**. “Ona bir **جَزَرَةً** verdim” dediğinde o, erkek olsun dişi olsun bir koyundur; çünkü koyun ancak özellikle boğazlamak içindir. **الجَزَرَةُ** dişi deveye ve erkek deveye denmez; çünkü ikisi diğer işler içindir.

Ve denir: Kavim düşmanlarına **جزَراً** oldu; yani öldürüldüler.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Ona bir koyun **أجزرتهُ** denir; yani ona boğazlayacağı bir koyun verdin; dişi koyun yahut koç yahut keçi; o, semiz olursa **الجَزَرَةُ**’dir; çoğulu: **جَزَرٌ**. **الجَزَرَةُ** ancak koyundan olur; “ona bir dişi deve **أجزرتُه**” denmez.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ): O, **الجِزَرُ**’dir; yenilen için **الجزرُ**; koyunda ancak **الجَزَرُ** denir.

Leys dedi ki: **الجَزيرُ** (Sevâd ehlinin dilinde): köy halkının, sultanın tarafından kendilerine inen kimselerin masraflarından kendilerine isabet eden şeyler için seçtikleri adamdır,
ve şu beyit okundu:
إذَا مَا رَأَونَا قَلَّسُوا مِنْ مَهَابَةٍ
ويَسْعَى عَلَيْنَا بِالطَّعَامِ جَزِيرُهَا

( Ebû Ubeyd, Yezîdî’den ): Kavim **أجزرَ** etti; **الجزَار**’dan; **الجَزَار** ise hurmanın kesim vaktidir; **الجَزَازِ** gibidir.
Denir: Hurmayı kestiklerinde “hurmalarını **جَزروا**” derler; hurma da kesimi gelince **أجزرَ** eder.

Ve denir: Adam yaşlanıp sonu yaklaşınca **أجزرَ** etti; tıpkı hurma kesimi gelince **يُجْزِرُ** ettiği gibi.

Ve denir: Balı **جزرتُ**: onu sağdım ve kovanından çıkardım.

Haccâc b. Yûsuf, Enes b. Mâlik’i tehdit etti de dedi ki: (Seni mutlaka **جَزْرَ الضرَبِ** ile **لأَجْزُرَنَّكَ**) yani seni mutlaka kökünden kazıyacağım. Bal, kalınlaşınca **ضَرَباً** diye adlandırılır; **استضرَبَ** edince, balcıya onu sağmak kolay olur; çünkü incelince akar.

Ömer’in hadisinde: ( **اتَّقُوا هذه المَجَازِرَ فَإنَّ لَهَا ضراوةً كضراوةِ الخمرِ** ) **المجازر** ile kasapların yerlerini kastetti: orada develer boğazlanır, sığırlar kesilir ve etleri satılır. **المجازِر**’in tekili: **مَجْزَرَةٌ** ve **مَجْزِرَةٌ**. Ömer onları **المجازر**’den ancak, et yemeyi onlara sürekli kılmayı kerih gördüğü için nehyetti; ve ona şarabın **ضَراوَة**’sini, yani onun âdeti gibi bir âdet kıldı; çünkü et yemeye alışan masrafta israf eder; böylece et yemekteki âdeti, ikisine devam etmede masrafı sarf ve fesat bulunduğundan, şarap içmedeki âdet gibi kıldı.

Ve denir: Falanca avda ve et yemede **ضري** oldu; yani onu **ضَراوة** olarak alıştı.

( Ebû Ubeyd, Ahmer’den ): Hurmayı kestiğinde **جَزَرَ النخلَ يَجْزِرُهُ ويَجْزُرُهُ**; ve onu tahmin edip ölçtüğünde **يَحْزِرُهُ** ve **يَحْزُرُهُ**.
Dedi ki: Kavim **أجزَرَ** etti; **الجَزُورِ**’dan.

Kisâî dedi ki: Hurma için **أجْزَرَ** ve **أصْرَمَ** ve **أجدَّ** bir mânâdadır.

**زرج** : Leys dedi ki: **الزَّرجُ** bazı (rivayetlerde): atların gürültüsü ve sesleridir.

( Dedim ): **الزَّرْجَ**’i tanımıyorum; ne olduğunu da bilmiyorum.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **الزَّرَجُونُ**: şaraptır.
Ve denir: onun ağacıdır.

( Şemr ): İbn Şümeyl dedi ki: **الزَّرَجُونُ**: üzüm ağacıdır; her ağaç: **زَرَجُونَةٌ**.

Şemr dedi ki: Onu Farsça, Arapçalaştırılmış **ذَرْدَقُونَ** görüyorum.
Dedi ki: Şarap adlarında bilinen değildir.

Başkası dedi ki: **زَرْكُون**; sonra **الكافُ** **جيماً** yapıldı; altının rengini kastederler.

Leys dedi ki: **الزَّرَجُونُ** Tâif ehli ve Gawr ehlinin dilinde: asmanın çubuklarıdır.
Ve şu beyit okundu:
بُدِّلوا من منابت الشِّيحِ والإذ
خِرِ تيناً ويانعاً زَرَجُونا

**جرز** : ( Ebû Ubeyd, Kisâî ve Asmaî’den ): **الجُرُزِ**’den **مَجرُوزَة** bir arazi: yağmur isabet etmemiş olan arazidir.
Ve denir: bitkisi yenmiş olan.

Allah dedi ki: ( **أَفَلاَ يَسْمَعُونَ أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا نَسُوقُ الْمَآءَ إِلَى الاَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنفُسُهُمْ أَفَلاَ يُبْصِرُونَ** ) (Secde: 27).

Ferrâ dedi ki: **الجُرُز**: arazinin bitkisiz olmasıdır.
Denir: Arazi **جُرِزَت**; o da **مُجرَوزَةٌ**’dir; çekirge yahut koyun ve deve ve benzeri onu **جَرَزَهَا**.

Ebû İshâk dedi ki: **الجرُزُ**: bitki bitirmeyen arazidir; sanki bitkiyi yiyiş olarak yer.

Denir: **أرضٌ جُرُزٌ**; ve **أرَضُوُنَ أجْرازٌ**.

Ahfeş dedi ki: **سَنَةٌ جُرُزٌ**: kıtlık yılı olduğunda.

Kuteybî dedi ki: **الجُرُزُ**: çok yağmuru emip kurutan **الرَّغيبة**’dir.

Ebû İshâk dedi ki: caizdir: **الجُرَزُ** , **الجَرَزُ** , **الجُرْزُ**; bunların hepsi rivayet edilmiştir.
Dedi ki: Tefsirde onun Yemen toprağı olduğu gelmiştir.

Ve denir: Kadın **جَرُوزٌ**: çok yiyici olduğunda.

Ve denir: Kılıç **جُرَازٌ**: kökünden kazıyıcı olduğunda.

Dedi ki: Kim **الجُرْزُ** derse, o **الجُرُزِ**’ün hafifletilmesidir; kim **الجَرَزُ** ve **الجَرْزُ** derse, ikisi iki lehçedir. Ve caizdir ki **جَرْزٌ** bir mastar olup onunla vasfedilmiş olsun; sanki “bitkiyi yeme sahibi” yani “bitkiyi yiyiş sahibi” arazi gibi.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **أرض جُرُزٌ**: bitki yoktur.
Ve kavim **أجْرَزَ** etti: **أرض جُرُزٍ**’e düştüler.

Ferrâ dedi ki: Dişi deve **جَرُوزٌ**: her şeyi yediğinde.
Ve insan **جَرُوزٌ**: çok yiyici olduğunda.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): Kılıçlardan **الجُرَازُ**: keskin, delip geçen.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الجَرَزُ**: devenin sırt eti; çoğulu: **أجْرَازٌ**. Ve semiz olup yük onu ezdiği bir devenin vasfında şu beyit okundu:
وانْهَمَّ هَامُومُ السَّدِيفِ الواري
من جَرَزٍ صُلْبٍ وجَرْزٍ عَارِي

Dedi ki: **الجَرْزُ**: öldürmedir.

Rü’be dedi ki:
حتى وَقَمْنَا كَيْدَهُ بالرِّجزِ
والصَّقعِ من قَاذِفَةٍ وجرْزِ

Dediler ki: **الجَرزِ** ile öldürmeyi kastetti; **السُّمِّ الجُرَازِ** ve **السيفِ الجُرَازِ** gibi.

Denir: Allah onu **بشَرْزَةٍ وَجَرْزَةٍ** ile vurdu; bununla helâk kastedilir.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): dedi ki: **الجَارِزُ**: öksürüktür.

Şemmâh, yaban eşeklerini vasfederken dedi ki:
لها بالرُّغَامى والخَيَاشِيمِ جَارِزُ

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Ona kötü sözle attığında, sövmeyle onu **جرزه** etti.
Dedi ki: söz ve fiillerle **التجارز**.

Ve denir: Falanca **أجْرَازَهُ**’ni dürdü; yani büzüldü ve bir kısmı bir kısmına toplandı.
Yılan da **أجرَازَهُ**’ni dürdü; yani kıvrıldı; **أجْرَازُه** , **الجَرَزِ**’in çoğuludur.

Denir: O, **ذو جَرَزٍ**’dir; yani şiddetli huylu.

Recez söyleyen, bir yılanı vasfederken dedi ki:
إذا طوى أجْرَازَهُ أثلاثا
فعاد بعد طَرْقَةٍ ثلاثا

Yani bir tek **طَرْقَةٍ** iken, üç **طَرْقٍ** olarak geri döndü.

Leys dedi ki: **الجُرْزُ** kadınların giyiminden, deve tüyünden; yahut koyun postlarından; çoğulu: **الجُرُوزُ**.
Dedi ki: **الجُرْزُ** silahtandır; çoğulu: **الجِرْزَةُ**.

( Dedim ): O, demirden bir sütundur.

Dedi ki: **الجُرْزَةُ**: **قتَ** ve benzeri şeylerden bir demettir.

Ve dişi deveye “o, ağaç için **لجُرَازٌ**” denir; yani onu yer ve kırar.

**رجز** : Allah, aziz ve celîl, dedi ki: ( **فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ** ) (Müddessir: 5).

Ebû İshâk dedi ki: ( **والرِّجْزَ** ) ve ( **والرُّجْزَ** ) diye okunmuştur; ikisinin mânâsı birdir: azaba götüren ameldir.

Allah, aziz ve celîl, dedi ki: ( **لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ** ) (A‘râf: 134) yani bizden azabı kaldırdın.

Dedi ki: Şu sözünde de denir: ( **فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ** ) bunun, putlara ibadet olduğudur.

Dedi ki: Dilde **الرِّجْزِ**’in aslı: hareketlerin peş peşe gelmesidir; bundan: “Dişi deve **رَجْزَاءُ**” derler; ayağa kalktığında ayakları titrerse. Bundan da: şiirin **رَجَزُ**’i; çünkü şiir beyitlerinin en kısasıdır; beyitten beyte geçiş hızlıdır; şu söz gibi:
يا ليتني فيها جَذَعْ
أخُبُّ فيها وأضَعْ
ve şu söz gibi:
صبراً بني عبد الدار
ve şu sözü gibi:
ما هاج أشجاناً وشجواً قد شجا

Dedi ki: Halîl, **الرَّجَزَ**’in şiir olmadığını, ancak beyitlerin yarımları ve üçte birleri olduğunu iddia etti; Halîl’in buna delili, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunan şu sözdür:
ستُبدي لك الأيَّامُ ما كنتَ جاهلاً
ويأتيك من لم تُزَوَّدِ بالأخبار

Halîl dedi ki: Eğer beyitin yarısı şiir olsaydı, Peygamber’in (aleyhi’s-selâm) dilinde şu şekilde akardı:
ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلاً
ve ikinci yarıyı şiirin tertibi üzere olmaksızın getirdi; çünkü beyitin yarısına ne şiir denir, ne beyit; beyitin yarısına şiir denmesi de caiz olmaz; zira ondan bir parçaya da şiir denirdi. Ve onun dilinde, rivayet olunduğu üzere, şu da akmıştır:
أنا النبي لا كذب
أنا ابن عبد المطلب

Bazıları dedi ki: O ancak, وصل’de **لا كَذبَ** (bâ’nın fethiyle)dir.

Halîl dedi ki: Şiir olsaydı, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) dilinde akmazdı.

Allah Teâlâ dedi ki: ( **أَفَلاَ يَعْقِلُونَ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنبَغِى لَهُ** ) (Yâsîn: 69) yani ona kolay gelmez.

Ebû İshâk dedi ki: Ahfeş dedi ki: Halîl’in “bu şeyler şiirdir” sözüne karşı ben derim ki: bunlar şiir değildir; ve zikretti ki, Halîl’e bizim zikrettiğimizi o zorunlu kılmıştır ve Halîl de onu benimsemiştir.

Ebû İshâk dedi ki: Azapta **الرِّجْز**’in mânâsı, şiddetinden dolayı sarsıcı azaptır; şiddetli, peş peşe bir sarsıntı.

Leys dedi; Halîl dedi ki: **الرَّجَزُ**’in **المشطُورُ**’u ve **المنهوكُ**’u şiirden değildir; şu söz gibi:
أنا النَّبيُّ لا كذب
**والمُشْطُورُ**: secili yarımlardır.

**والرَّجَزُ**: **رَجَزَ يَرْجُزُ**’un mastarıdır.

**والأُرَجُوْزَةُ**: tekildir; çoğulu: **الأَرَاجِيْزُ**.

**الرَّجَّازُ** **ارتَجَزَ** etti, **ارتِجَازاً**; o, **رَجَّازٌ** ve **رَجَّاَزَةٌ** ve **رَاجِزٌ**’dir.

( Ebû Ubeyd ): **الرَّجَائِزُ**: **الهَوَادِجِ**’den daha küçük bineklerdir.

Şemmâh dedi ki:
كما جَلَّلَتْ نِضْوَ القِرَامِ الرَّجَائِزُ

Leys dedi ki: **الرِّجَازَةُ**: yükün eğimini düzeltmek için kendisiyle denkleştirilen bir şeydir; bir taraf eğilince, diğer tarafa konulan bir yastık yahut deri parçası gibi bir şeydir ki eşitlensin; buna “eğimin **رجَازَة**’si” denir. Dedi ki: Şeytanın vesvesesi: **رِجْزٌ**’dür.

( Ebû Ubeyd, Adabbes el-Kinânî’den ): dedi ki: Deve, kalkmak istediğinde uyluklarında bir süre bir sarsıntı olur, sonra yayılırsa, o **أَرْجَزُ**’dür; ve **رَجِزَ رَجَزَاً** etmiştir.

Râ‘î, üçayak taşlarını vasfederken dedi ki:
ثَلاَثٌ صَلَيَن النَّاَر شهراً وأرْزمَتَ
عليهنَّ رَجْزَاءُ القيامِ هَدُوجُ

Bir rüzgârı kasteder: **تَهْدِجُ** eder; onun bir **رَزَمَةٌ**’si vardır.

Ve denir: **رَجْزَاءِ القيام** ile büyük, ağır bir tencereyi kastetti; **هَدُوجٌ**: kaynaması hızlı.

Ebû’n-Necm, **النَّاقة الرَّجْزَاء** vasfında dedi ki:
حتى يقومَ تكلُّفَ الرَّجْزَاءِ

Ve rüzgâra, sürekli olduğunda “o, **لرَجْزَاءُ**’dır” denir; ve **رَجَزَتْ رَجْزاً** etmiştir.

Gök gürültüsü, peş peşe bir ses işittiğinde **ارتَجَزَ** eder, **ارتِجَازاً**.

Bulut da **تَرَجَّزَ** eder; yani suyunun çokluğundan dolayı yavaş bir hareketle hareket eder.

Râ‘î dedi ki:
ورجَّافاً يَحِنّ المزنُ فيه
تَرَجَّزَ من تِهَامة فاسْتَطَارا

**الرَّجَّاف** ile bulutu kastetti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاءِ والجيم وما يثلثهما)
(زجر) الزاء والجيم والراء كلمة تدل على الانتهار. يقال زَجَرت البعيرَ حتَّى مضَى، أزجُره. وزجَرْت فلاناً عن الشيء فانْزَجر. والزَّجور من الإبل: التي تعرف بعينها وتُنكر بأنْفها.‏
(زجل) الزاء والجيم واللام أصلٌ يدلُّ على الرمْي بالشيء والدفعِ له. يقال قَبَحَ اللهُ أمّاً زَجَلَتْ به. والزَّجْل: إرسال الحمام الهادِي. والمِزْجل: المِزْرَاق. وزَجَلَ الفَحْل، إذا ألْقى ماءَه في الرَّحِم. ويقال أن الزَّاجَلُ(1): ماءُ الظليم؛ لأنه يزْجُل به. قال ابنُ أحمر:‏
وما بيضاتُ ذِي لِبَدٍ هِجَفٍّ *** سُقِينَ بِزَاجَلٍ حَتى رَوِينا(2)‏
ويقال بل الزَّاجَل مُخُّ البيض، والأول أقيس.‏
ومما شذّ عن الباب الزُّجلة: القطعة من كل شيء، وجمعها زُجَل.والزِّئجِيل(3): الرجل الضَّعيف.‏
ومن هذا، إن كان صحيحاً، الزَّاجَل: حَلقة تكون في طَرف حبل الثقَل(4).‏
(زجم(5)) الزاء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على صوتٍ ضعيف .يقال: ما تكلم بِزَجْمَةٍ، أي بِنَبْسة. والزَّجوم: القوس ليست بشديدة الإرنان. والله أعلم بالصواب.‏
(زجي) الزاء والجيم والحرف المعتلّ يدلُّ على الرّمي بالشيء وتسييره من غير حبس(6). يقال أزجتِ البقرةُ ولدَها، إذا ساقته. والرِّيح تُزْجِي السَّحابَ: تسوقهُ سَوْقاً رفِيقاً. فأمّا المُزْجَى فالشيء القليل، وهو من قياس الباب، أي يُدفع به الوقت. وهذه بضاعة مُزْجَاة، أي يسيرة الاندفاع.‏
ومن الباب زجا الخراجُ يزجُو، أي تيسَّرت جِبايته.‏
---------------------
(1) الزاجل، بفتح الجيم، يهمز ولا يهمز.‏
(2) البيت في الحيوان (4: 328، 341)، واللسان (هجف، زجل)، والمخصص (8: 55). وفي الأصل: "بعجف"، بدل "هجف"، تحريف.‏
(3) والزنجيل أيضاً، يقال بالهمز وبالنون كما في اللسان.‏
(4) الثقل، بالتحريك. متاع المسافر. وفي المجمل: "في طرف الحبل حبل الثقل".‏
(5) وردت هذه المادة في الأصل مؤخرة عن (زجي) ورددتها إلى موضعها المطابق لموضعها من المجمل.‏
(6) حبس، أي إمساك. وفي الأصل: "جنس".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الجيم** وما يثلثهما)

(**زجر**) **الزاء** ve **الجيم** ve **الراء**; azarlamaya delâlet eden bir kelimedir. Denilir: Deveyi yürüyüp gidinceye kadar azarladım; onu azarlarım. Ve falancayı bir şeyden men ettim de o da men olundu. Ve develerden **الزَّجور**: gözüyle tanınan ve burnuyla yadırganan (deve)dir.‏

(**زجل**) **الزاء** ve **الجيم** ve **اللام**; bir asıl olup bir şeyi atmaya ve onu itmeye delâlet eder. Denilir: Allah, onunla (çocuğuyla) **زَجَلَتْ** eden bir anneyi çirkin kılsın. Ve **الزَّجْل**: yol gösteren güvercini salıvermek. Ve **المِزْجل**: **المِزْرَاق**. Ve **زَجَلَ** erkek (hayvan), rahme suyunu attığı zaman. Ve denilir ki **الزَّاجَلُ**(1): devekuşunun suyudur; çünkü onunla atar. İbn Ahmer dedi ki:‏
Ve ne de (şunlar) tüylü bir (kuş)un beyaz yumurtalarıdır, ince yapılı, *** **بِزَاجَلٍ** ile sulandırıldılar, nihayet kandık(2)‏

Ve denilir: bilakis **الزَّاجَل** yumurtanın iliğidir; ve birincisi daha kıyasîdir.‏
Ve babdan şâz olanlardan: **الزُّجلة** her şeyden bir parçadır; onun çoğulu **زُجَل**’dir. Ve **الزِّئجِيل**(3): zayıf adamdır.‏
Ve bundan, eğer sahih ise, **الزَّاجَل**: yük ipinin ucunda bulunan bir halka(4)dır.‏

(**زجم**(5)) **الزاء** ve **الجيم** ve **الميم**; tek bir asıldır, zayıf bir sese delâlet eder. Denilir: **بِزَجْمَةٍ** ile konuşmadı; yani bir **بِنَبْسة** ile. Ve **الزَّجوم**: şiddetli yankılanması olmayan yaydır. Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏

(**زجي**) **الزاء** ve **الجيم** ve illetli harf; bir şeyi atmaya ve onu tutmaksızın sevk etmeye delâlet eder(6). Denilir: İnek yavrusunu **أزجتِ**; onu sürdüğü zaman. Ve rüzgâr bulutu **تُزْجِي**: onu yumuşak bir sürüşle sürer. Amma **المُزْجَى** az şeydir; ve bu, babın kıyasındandır; yani onunla vakit itilir. Ve bu, **بضاعة مُزْجَاة**’dır; yani azca itilen (mal)dır.‏
Ve babdandır: haraç **زجا** eder, **يزجُو**; yani onun toplanması kolaylaştı.‏

---------------------
(1) **الزاجل**; **الجيم**’in fethiyle; hem hemzelenir hem hemzelenmez.‏
(2) Beyit, el-Hayevân’da (4: 328، 341), ve el-Lisân’da (**هجف**، **زجل**), ve el-Muḫaṣṣaṣ’ta (8: 55). Asılda: “بعجف”, “هجف” yerine; tahriftir.‏
(3) Ve **الزنجيل** de; hemze ile ve **النون** ile denilir; Lisân’da olduğu gibi.‏
(4) **الثقل**; hareke ile. Yolcunun eşyası. Ve el-Mücmel’de: “yük ipinin ucunda yük ipi”.‏
(5) Bu madde asılda (**زجي**)’den sonra gelmişti; onu el-Mücmel’deki yerinin uygun olan yerine döndürdüm.‏
(6) **حبس**; yani tutma. Asılda: “جنس”.‏

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزجر: طرد بصوت، يقال: زجرته فانزجر، قال: ﴿فإنما هي زجرة واحدة﴾ [النازعات/13]، ثم يستعمل في الطرد تارة، وفي الصوت أخرى، وقوله: ﴿فالزاجرات زجرا﴾ [الصافات/2]، أي: الملائكة التي تزجر السحاب، وقوله: ﴿ما فيه مزدجر﴾ [القمر/4]، أي: طرد ومنع عن ارتكاب المآثم. وقال: ﴿وقالوا مجنون وازدجر﴾ [القمر/9]، أي: طرد، واستعمال الزجر فيه لصياحهم بالمطرود، نحو أن يقال: اعزب وتنح ووراءك (انظر: المسائل الحلبيات للفارسي ص 106؛ وأصول النحو 1/141).

##### Türkçe

- **الزجر**: ses ile kovmadır; denir ki: **زجرته فانزجر** (onu kovdum da kovuldu). Dedi: ﴿فإنما هي **زجرة** واحدة﴾ [النازعات/13]; sonra bazen kovmada, başka bir defa seste kullanılır. Ve onun sözü: ﴿فـ**الزاجرات** **زجرا**﴾ [الصافات/2], yani: bulutları kovan melekler. Ve onun sözü: ﴿ما فيه **مزدجر**﴾ [القمر/4], yani: günahları işlemeye girişmekten kovma ve men etme. Ve dedi: ﴿وقالوا مجنون و**ازدجر**﴾ [القمر/9], yani: kovuldu; ve onda **الزجر**’in kullanımı, kovulana karşı onların bağırması sebebiyledir; şu gibi ki denilsin: **اعزب** ve **تنح** ve **وراءك** (bak: المسائل الحلبيات للفارسي s. 106; وأصول النحو 1/141).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ج ر
زجرته عن كذا وازدجرته فانزجر وازدجر‏.‏
تقول‏:‏ المرء عما لا يعنيه مزجور وعلى ما يعنيه مأجور‏.‏
وتزاجروا عن المنكر‏.‏
قال الحرث بن عباد‏:‏ لا بجير أغنى فتيلا ولا ره - ط كليب تزاجروا عن ضلال ومـن المجاز‏:‏ زجر الراعي النعم‏:‏ صاح بها ‏"‏ فإنما هي زجرة واحدة ‏"‏ وهو يزجر الطير‏:‏ يعافها وأصله أن يرمي الطائر بحصاة أو يصيح به فإن ولاه في طيرانه ميامنه تفاءل به وإن ولاه مياسره تطيـر منـه‏.‏
وناقـة زجـور‏:‏ لا تـدرّ حتى تزجر وهي من باب ركوب وحلوب وقد يستعار لصفة الحرب كالزبون‏.‏
قال الأخطل‏:‏ خوصاً أضرّ بها ابن يوسف فانطوت والحر لاقحة لهـن زجـور والريح تزجر السحاب‏.‏
وكررت على سمعه المواعظ والزواجر وكفى بالقرآن زاجراً وذكر الله مزجرة ومدحرة للشيطان‏.‏
وتركتنا بمزجر الكلب وأقبلت عليه‏.‏

##### Türkçe

ز ج ر
**زجرته** onu şundan men ettim ve **ازدجرته** onu men ettim; derken **فانزجر** men oldu ve **وازدجر** men oldu.
Dersin ki: kişi, kendisini ilgilendirmeyen şeyden dolayı **مزجور**dur; kendisini ilgilendiren şey üzerine de **مأجور**dur.
Ve onlar münkerden dolayı **تزاجروا** (birbirlerini men ettiler).
Hâris b. Abbâd dedi ki:
لا بجير أغنى فتيلا ولا ره - ط كليب تزاجروا عن ضلال
Ve mecazdandır: çoban **زجر** etti davarı: ona bağırdı; “**فإنما هي زجرة واحدة**”; ve o, kuşu **يزجر** eder: onu uğursuz sayar. Aslı şudur ki: kuşa bir çakıl taşı atar yahut ona bağırır; eğer (kuş) uçuşunda ona sağ tarafını dönerse onunla uğur sayar; eğer ona sol tarafını dönerse ondan uğursuzlanır.
Ve **ناقة زجور**: (o) men edilmedikçe süt vermez; ve bu, **ركوب** ve **حلوب** babındandır. Ve savaşın sıfatı için, **الزبون** gibi, ödünçlenebilir.
Ahtal dedi ki:
خوصاً أضرّ بها ابن يوسف فانطوت والحر لاقحة لهـن زجـور
Ve rüzgâr bulutu **تزجر** eder.
Ve onun işitmesine öğütleri ve **الزواجر**i tekrar ettim; ve Kur’ân ile **زاجراً** olmak yeter; ve Allah’ın zikri, şeytan için **مزجرة** ve **مدحرة**dır.
Ve bizi, köpeğin **مزجر**i ile bıraktın ve ona yöneldin.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّجْرُ: المَنْعُ والنهيُ والانْتِهارُ. زَجَرَهُ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ. قال الله تعالى: وازْدُجِرَ فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوب فانْتَصِرْ. قال: يوضع الازْدِجارُ مَوْضِعَ الانْزِجارِ فيكون لازماً، وازدجر كان في الأَصل ازتجر، فقلبت التاء دالاً لقرب مخرجيهما واختيرت الدال لأَنها أَليق بالزاي من التاء. وفي حديث العَزْلِ: كأَنه زَجَرَ؛ أَي نَهَى عنه، وحيث وقع الزَّجْرُ في الحديث فإِنما يراد به النهي. وزَجَرَ السَّبُعَ والكلبَ وزَجَرَ به: نَهْنَهَهُ. قال سيبويه: وقالوا هو مِنِّي مَزْجَرَ الكلب أَي بتلك المنزلة فحذف وأَوصل، وهو من الظروف المختصة التي أُجريت مجرى غير المختصة. قال: ومن العرب من يرفع بجعل الآخر هو الأَوّل، وقوله:
مَنْ كانَ لا يَزْعُمُ أَنِّي شاعِرُ،
فَلْيَدْنُ منِّي تَنهَهُ المَزاجِرُ
عنى الأَسباب التي من شأْنها أَن تَزْجُرَ، كقولك نَهَتْهُ النَّواهِي، ويروى:
من كان لا يزعم أَني شاعر،
فيدن مني تنهه المزاجر
أَراد فَلْيَدْنُ فحذف اللام، وذلك أَن الخبن في مثل هذا أَخف على أَلسنتهم والإِتمام عربيّ. وزَجَرْتُ البعير حتى ثَارَ ومَضَى أَزْجُرُهُ زَجْراً، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوءِ فانْزَجَرَ، وهو كالرَّدْع للإِنسان، وأَما للبعير فهو كالحث بلفظ يكون زَجْراً له. قال الزجاج: الزَّجْرُ النَّهْرُ، والزَّجْرُ للطير وغيرها التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِها والتَّشَاؤُمُ بِبُروحِها، وإِنما سمي الكاهنُ زَاجِراً لأَنه إِذا رَأَى ما يظن أَنه يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المُضِيِّ في تلك الحاجة برفع صوت وشدّة، وكذلك الزَّجْرُ للدواب والإِبل والسباع. الليث: الزَّجْرُ أَن تَزْجُرَ طائراً أَو ظَبْياً سانِحاً أَو بارِحاً فَتَطَيَّرَ منه، وقد نُهِيَ عن الطِّيَرَةِ. والزَّجْرُ: العِيافَةُ، وهو ضرب من التَّكَهُّن؛ تقول: زَجَرْتُ أَنه يكون كذا وكذا. وفي الحديث: كان شُرَيْحٌ زَاجِراً شاعِراً؛ الزَّجْرُ للطير هو التَّيَّمُّنُ والتَّشَاؤُمَ بها والتَّفَؤُّلُ بطيرانها كالسَّانِحِ والبارِحِ، وهو نوع من الكَهَانَة والعِيَافَةِ. وزَجَرَ البعير أَي ساقه. وفي حديث ابن مسعود: من قرأَ القرآن في أَقَلَّ من ثلاثٍ، فهو زَاجِرٌ؛ من زَجَرَ الإِبلَ يَزْجُرُها إِذا حَثَّها وحَمَلها على السُّرْعَةِ، والمحفوظ رَاجِزٌ، وسنذكره في موضعه؛ ومنه الحديث: فسمع وراءه زَجْراً؛ أَي صِياحاً على الإِبل وحَثّاً. قال الأَزهري: وزَجْرُ البعير أَن يقال له: حَوْبٌ، وللناقة: حَلْ. وأَما البغلُ فَزَجْرُه: عَدَسْ، مَجْزُومٌ؛ ويُزْجَرُ السبع فيقال له: هَجْ هَجْ وجَهْ جَهْ وجَاه جَاه. ابن سيده: وزَجَرَ الطائِرَ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ تفاءل به وتَطَيَّر فنهاه ونَهَرَهُ؛ قال الفرزدق:
وليس ابنُ حَمْراءِ العِجَانِ بِمُفْلِتِي،
ولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحوسِ الأْشَائم
والزَّجُورُ من الإِبل: التي تَدِرُّ على الفصيل إِذا ضُرِبَتْ، فإِذا تُرِكَتْ مَنَعَتْهُ، وقيل: هي التي لا تَدِرُّ حتى تُزْجَرَ وتُنْهَرَ. ابن الأَعرابي: يقال للناقة العَلُوقِ زَجُورٌ؛ قال الأَخطل: والحَرْبُ لاقِحَةٌ لهُنَّ زَجُورُ
وهي التي تَرْأَمُ بأَنفها وتَمْنَعُ دَرَّها. الجوهري: الزَّجُورُ من الإِبل التي تَعْرِفُ بعَيْنِها وتُنْكِرُ بأَنفها. وبعير أَزْجَرُ: في فَقَارِه انْخِزَالٌ من داءٍ أَو دَبَرٍ. وزَجَرَتِ الناقةُ بما في بطنها زَجْراً رمت به ودفعته.
والزَّجْرُ: ضَرْبٌ من السَّمَكِ عِظامٌ صِغارُ الحَرْشَفِ، والجمع زُجُورٌ، يتكلم به أَهل العراق؛ قال ابن دُرَيْدٍ: ولا أَحسبه عربيّاً، والله أَعلم.

##### Türkçe

**الزَّجْرُ**: men etme ve yasaklama ve azarlama. Onu **زَجَرَهُ يَزْجُرُه** **زَجْراً** ve **ازْدَجَرَهُ**; böylece **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ**. Yüce Allah dedi ki: **وازْدُجِرَ فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوب فانْتَصِرْ**. Dedi ki: **الازْدِجارُ**, **الانْزِجارِ**ın yerine konulur da lâzım olur; ve **ازدجر** aslında **ازتجر** idi; sonra iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı **التاء** **دالاً**a çevrildi ve **الدال** seçildi; çünkü o, **الزاي**e **التاء**dan daha uygundur. Ve **العَزْلِ** hadîsinde: “Sanki **زَجَرَ**”; yani ondan nehyetti; ve hadîste **الزَّجْرُ** nerede vâki olursa, ancak onunla nehy kastedilir. Ve **زَجَرَ السَّبُعَ والكلبَ** ve **زَجَرَ به**: onu susturdu. Sîbeveyh dedi ki: “Ve dediler: O, benden **مَزْجَرَ الكلب**tir”; yani o menzileyle; sonra hazf etti ve ulaştırdı; ve o, yalnızca kendine mahsus zarf(lar)dandır ki, mahsus olmayanın yürütüldüğü yola yürütüldü. Dedi ki: Ve Araplardan kimi, sonuncuyu birincinin kendisi kılarak ref eder; ve onun sözü:

مَنْ كانَ لا يَزْعُمُ أَنِّي شاعِرُ،
فَلْيَدْنُ منِّي تَنهَهُ المَزاجِرُ

**تَزْجُرَ**ması şanından olan sebepleri kastetti; senin “**نَهَتْهُ النَّواهِي**” demen gibi. Ve şöyle rivayet olunur:

من كان لا يزعم أَني شاعر،
فيدن مني تنهه المزاجر

**فَلْيَدْنُ** istedi de **اللام**ı hazf etti; bu, bunun gibi yerde **الخبن**in onların dillerine daha hafif olmasındandır; ve tamamlama Arapçadır. Ve ben deveyi, kalkıp gittiği vakte kadar **زَجَرْتُ**; onu **أَزْجُرُهُ زَجْراً**. Ve falancayı kötülükten **زَجَرْتُ** da **انْزَجَرَ**; ve o, insan için **الرَّدْع** gibidir; deve için ise, ona **زَجْراً** olacak bir lafızla dürtme gibidir. Ez-Zeccâc dedi ki: **الزَّجْرُ** azarlamadır; ve kuş ve başkası için **الزَّجْرُ**, onun **سُنُوحِها**sıyla uğur sayma ve onun **بُروحِها**sıyla uğursuz saymadır. Ve kâhin ancak **زَاجِراً** diye adlandırıldı; çünkü uğursuz sayacağını zannettiği şeyi gördüğü vakit, o ihtiyaca gitmekten nehy ile, ses yükseltme ve şiddet ile **زَجَرَ** etti; ve binek hayvanları ve develer ve yırtıcılar için **الزَّجْرُ** de böyledir. Leys: **الزَّجْرُ**, bir kuşu yahut **ظَبْياً**yi, **سانِحاً** yahut **بارِحاً** iken **تَزْجُرَ** etmen, sonra ondan uğursuzluk saymandır; ve **الطِّيَرَةِ**den nehy olunmuştur. Ve **الزَّجْرُ**: **العِيافَةُ**dır; ve o, **التَّكَهُّن**den bir darbdir; dersin ki: “Şöyle şöyle olacağını **زَجَرْتُ**.” Ve hadîste: “**شُرَيْحٌ** **زَاجِراً** **شاعِراً** idi”; kuş için **الزَّجْرُ**, onunla uğur sayma ve onunla uğursuz sayma ve onun uçmasıyla fal tutmadır; **السَّانِحِ** ve **البارِحِ** gibi; ve o, **الكَهَانَة** ve **العِيَافَةِ**den bir türdür. Ve **زَجَرَ البعير**: yani onu sürdü. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Kim Kur’ân’ı üçten daha azda okursa, o **زَاجِرٌ**dir”; **زَجَرَ الإِبلَ يَزْجُرُها**dan; onu dürttüğü ve onu sürate taşıdığı vakit. Ve mahfuz olan **رَاجِزٌ**dir; onu yerinde zikredeceğiz. Ve ondan hadîs: “Arkasında **زَجْراً** işitti”; yani develere bağırma ve dürtme. Ezherî dedi ki: Devenin **زَجْرُ**ü, ona “**حَوْبٌ**” denmesidir; dişi deveye: “**حَلْ**”. Amma katır ise, onun **زَجْرُ**ü: “**عَدَسْ**”, meczûm. Ve yırtıcı **يُزْجَرُ** edilir de ona “**هَجْ هَجْ**” ve “**جَهْ جَهْ**” ve “**جَاه جَاه**” denir. İbn Sîde: **زَجَرَ الطائِرَ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ**: onunla fal tuttu ve uğursuz saydı; sonra onu nehyetti ve azarladı; Ferazdak dedi ki:

وليس ابنُ حَمْراءِ العِجَانِ بِمُفْلِتِي،
ولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحوسِ الأْشَائم

Ve develerden **الزَّجُورُ**: yavruya, dövüldüğü vakit süt veren; bırakıldığı vakit onu men eden (dişi)dir. Ve denildi ki: O, ancak **تُزْجَرَ** ve **تُنْهَرَ** edilince süt veren (dişi)dir. İbnü’l-A‘râbî: **العَلُوقِ** dişi deveye **زَجُورٌ** denir; Ahtal dedi ki:

والحَرْبُ لاقِحَةٌ لهُنَّ زَجُورُ

Ve o, burnuyla şefkat gösterir ve sütünü vermeyi men eder. Cevherî: Develerden **الزَّجُورُ**, gözüyle tanıyan ve burnuyla inkâr eden (dişi)dir. Ve **بعير أَزْجَرُ**: omurlarında, bir hastalıktan yahut bir yaradan dolayı bir çöküklük vardır. Ve dişi deve, karnında olanı **زَجْراً** ile **زَجَرَتِ**: onu attı ve onu itti.

Ve **الزَّجْرُ**: küçük pullu, iri (türden) küçük balık; cem‘i **زُجُورٌ**dur; Irak ehli onunla konuşur. İbn Düreyd dedi ki: Onu Arapça saymıyorum; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ج ر * * الزَّجْرُ * المنع والنهي و * ازْدَجَرهُ * * فازْدَجَر * و * الزَّجْرُ * أيضا العيافلة وهو ضرب من التكهن تقول * زَجَرْتُ * أن يكون كذا وكذا و * زَجَرَ * البعير ساقه وباب الثلاثة نصر

##### Türkçe

* ز ج ر * * **الزَّجْرُ** * engelleme ve yasaklama; ve **ازْدَجَرهُ**: onu engelledi; böylece **فازْدَجَر**; ve **الزَّجْرُ** ayrıca **العيافلة**’dir; o, kehânetten bir türdür; şöyle dersin: **زَجَرْتُ** şu ve şu olmasını; ve **زَجَرَ** deveyi: onu sevk etti; ve (bu fiilin) üçlü babı **نصر**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زجره عنه يزجره زجرا: منعه ونهاه وانتهره، كازدجره، كان في الأصل ازتجر، فقلبت التاء دالا لقرب مخرجيهما، واختيرت الدال، لأنها أليق بالزاي من التاء. فانزجر وازدجر، وضع الازدجار موضع، الانزجار، فيكون لازما. وحيث وقع الزجر في الحديث فإنما يراد به النهى. وهو مزجور ومزدجر. وزجر الكلب والسبع، وزجر به: نهنهه. من المجاز: زجر الطير يزجره زجرا: تفاءل به فتطير، فنهره ونهاه، كازدجره، قال الفرزدق:
  وليس ابن حمراء العجان بمفلتيولم يزدجر طير النحوس الأشائم وقال الليث: الزجر: أن تزجر طائرا أو ظبيا سانحا أو بارحا فتطير منه، وقد نهي عن الطيرة. وزجر البعير حتى ثار ومضى، يزجره زجرا: ساقه وحثه بلفظ يكون زجرا له، وهو للإنسان كالردع، وقد زجره عن السوء فانزجر. وزجرت الناقة بما في بطنها زجرا: رمت به ودفعته. ومن المجاز: الزجر: العيافة، وهو يزجر الطير: يعيفها وأصله أن يرمي الطير بحصاة ويصيح، فإن ولاه في طيرانه ميامنه تفاءل به، أو مياسره تطير، كذا في الأساس. وهو ضرب من التكهن، يقول إنه يكون كذا وكذا. وفي الحديث:  كان شريح زاجرا شاعرا  . وقال الزجاج: الزجر للطير وغيرها التيمن بسنوحها، والتشاؤم ببروحها، وإنما سمي الكاهن زاجرا لأنه إذا رأى ما يظن أنه يتشاءم به زجر بالنهي عن المضي في تلك الحاجة برفع صوت وشدة، وكذلك الزجر للدواب والإبل والسباع. والزجر، بالفتح كما هو مقتضى سياقه، وضبطه الصغاني بالتحريك: سمك عظام صغار الحرشف، ويحرك، ج زجور، هكذا تتكلم به أهل العراق. قال ابن دريد: ولا أحسبه عربيا. وبعير أزجر، وأرجل، وهو الذي في فقاره، أي فقار ظهره انخزال من داء أو دبر. وفي البصائر للمصنف: الزجر: طرد بصوت، ثم يستعمل في الطرد تارة وفي الصوت أخرى. وقوله تعالى  فالزاجرات زجرا  أي الملائكة التي تزجر السحاب، أي تسوقه سوقا، وهو مجاز. وقوله تعالى:  ولقد جاءهم من الأنباء ما فيه مزدجر  أي طرد ومنع من ارتكاب المآثم. وقوله تعالى:  وقالوا مجنون وازدجر  أي طرد. وفي الصحاح: الزجور، كصبور: الناقة التي تعرف بعينها وتنكر بأنفها، أو هي التي لا تدر حتى تزجر وتنهر، وهو مجاز، وقيل: هي التي تدر على الفصيل إذا ضربت، فإذا تركت منعته و قال ابن الأعرابي: الزجور: الناقة العلوق قال الأخطل:
  والحرب لاقحة لهن زجور وهي التي ترأم بأنفها وتمنع درها، ويوجد هنا في بعض النسخ: العلوف بالفاء، والذي نص عليه ابن الأعرابي في النوادر العلوق، بالقاف.
 ومما يستدرك عليه:

  ذكر الله مزجرة للشيطان ومدحرة، وهو مجاز. قال سيبويه: وقالوا هو مني مزجر الكلب أي بتلك المنزلة، فحذف وأوصل، قال الزمخشرى: وهو مجاز. وكررت على سمعه المواعظ والزواجر. وقال الشاعر:
  من كلان لا يزعم أني شاعر                      فليدن مني تنهه المزاجـر عنى الأسباب التي من شأنها أن تزجر، كقولك: نهته النواهي. وكفى بالقرآن زاجرا، وهو مجاز. وفي حديث ابن مسعود  من قرأ القرآن في أقل من ثلاث فهو زاجر  . من زجر الإبل يزجرها، إذا حثها وحملها على السرعة، والمحفوظ راجز، وسيذكر في محله. وفي حديث آخر: فسمع وراءه زجرا  ، أي صياحا على الإبل وحثا، قال الأزهري: وزجر البعير: أن يقال له حوب، والناقة حل. وتزاجروا عن المنكر. وزجر الراعي الغنم: صاح بها، وهو مجاز. وزاجر بن الهيثم، وزاجر بن الصلت: محدثان. ترجم لهما البخاري في التاريخ.

##### Türkçe

**زجره** ondan **يزجره** **زجرا**: onu men etti ve nehyetti ve azarladı; **كازدجره** gibi; aslında **ازتجر** idi; sonra mahreçlerinin yakınlığından dolayı **التاء** **دالا**ya çevrildi; ve **الدال** seçildi; çünkü o, **الزاي**’e **التاء**’dan daha uygundur. Böylece **انزجر** ve **ازدجر**; **الازدجار**ı, **الانزجار**ın yerine koydu; böylece lâzım olur. Ve hadiste **الزجر** nerede vâki olursa, ancak onunla nehy kastedilir. Ve o, **مزجور** ve **مزدجر**dir. Ve köpeği ve yırtıcı hayvanı **زجر** etti; ve onunla **زجر** etti: onu “nehneh”ledi.

Mecazdan: kuşu **زجر** eder, onu **يزجره** **زجرا**: onunla uğur saydı da uğursuzluğa yordu; sonra onu azarladı ve nehyetti; **كازدجره** gibi. **الفرزدق** dedi:
  Ve **ابن حمراء العجان** kaçıp kurtulacak değildir
  Ve uğursuz, uğursuzluk getiren kuşlar onu **يزدجر** etmedi

Ve **الليث** dedi: **الزجر**: bir kuşu yahut bir ceylanı, sağdan geleni yahut soldan geleni **تزجر** etmen; sonra ondan uğursuzluğa yorman; ve **الطيرة**den nehy olunmuştur. Ve deveyi, kalkıp yürüyünceye kadar **زجر** etti; onu **يزجره** **زجرا**: onu sevk etti ve onu, kendisi için **زجر** olacak bir lafızla teşvik etti; ve o, insan için **كالردع** gibidir; ve onu kötülükten **زجر** etti de o **انزجر** oldu. Ve dişi deveyi, karnındakiyle **زجرا** **زجرت**: onu attı ve onu itti.

Mecazdan: **الزجر**: **العيافة**dır; ve o, kuşu **يزجر** eder: onu **يعيفها**; ve aslı şudur: kuşa bir çakıl taşı atar ve bağırır; eğer uçuşunda sağ tarafını ona dönerse onunla uğur sayar; yahut sol tarafını dönerse uğursuzluğa yorar; **الأساس**’ta böyledir. Ve o, kehânetten bir türdür; “şöyle şöyle olur” der. Ve hadiste: “**شريح** **زاجرا** **شاعرا** idi.” Ve **الزجاج** dedi: kuş ve başkası için **الزجر**: onun sağdan gelişiyle uğur saymak, onun soldan gidişiyle uğursuz saymaktır; ve kâhin ancak **زاجرا** diye adlandırıldı; çünkü eğer uğursuz sayacağını zannettiği şeyi görürse, o ihtiyacı sürdürmekten nehy ile, ses yükseltme ve şiddetle **زجر** eder; ve aynı şekilde binek hayvanları, develer ve yırtıcı hayvanlar için de **الزجر** böyledir.

Ve **الزجر**; fetha ile, bağlamının gerektirdiği üzere; ve **الصغاني** onu hareke ile ضبط etti: küçük pullu kemikli balık; ve harekelenir; çoğulu **زجور**; Irak ehli bununla böyle konuşur. **ابن دريد** dedi: “Onun Arapça olduğunu sanmıyorum.” Ve **بعير أزجر** ve **أرجل**: o, omurlarında, yani sırtının omurlarında, bir hastalıktan yahut bir yaradan dolayı çöküklük bulunan kimsedir.

Ve müellifin **البصائر**’inde: **الزجر**: sesle kovmadır; sonra bazen kovmada, bazen seste kullanılır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فالزاجرات زجرا** yani bulutları **تزجر** eden melekler; yani onu sevk eder, sevk edişle; ve o mecazdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولقد جاءهم من الأنباء ما فيه مزدجر** yani günahları işlemeye girişmekten kovma ve men etme. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وقالوا مجنون وازدجر** yani kovuldu.

Ve **الصحاح**’ta: **الزجور**; **كصبور** gibi: gözüyle tanıyıp burnuyla yadırgayan dişi deve; yahut o, ancak **تزجر** edilip azarlanmadıkça süt vermeyen dişi devedir; ve o mecazdır. Ve denildi ki: o, vurulduğu zaman yavru deveye süt verir; bırakıldığı zaman onu men eder. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الزجور**: **الناقة العلوق**. **الأخطل** dedi:
  Ve savaş, onlar için döl tutmuş; onun için **زجور**lar vardır

Ve o, burnuyla yavrusuna şefkat eder ve sütünü men eder. Ve burada bazı nüshalarda: **العلوف** fâ ile vardır; ve **ابن الأعرابي**’nin **النوادر**’de nass ettiği ise **العلوق** kāf iledir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

Allah’ın zikri, şeytan için **مزجرة** ve **مدحرة**dır; ve o mecazdır. **سيبويه** dedi: “Ve ‘o, benden **مزجر الكلب**’dir’ dediler; yani o menzilededir; sonra hazf etti ve ulaştırdı.” **الزمخشري** dedi: “Ve o mecazdır.” Ve onun kulağı üzerine öğütleri ve **الزواجر**i tekrar ettim. Ve şair dedi:
  Her kim “ben şairim” diye iddia etmezse
  Bana yaklaşsın; **المزاجر** onu benden uzak tutsun

Yani, **تزجر** etmesi âdet olan sebepler; senin “**نهته النواهي**” demen gibi. Ve Kur’ân ile **زاجرا** olmak yeter; ve o mecazdır. Ve **ابن مسعود** hadîsinde: “Kim Kur’ân’ı üçten azda okursa o **زاجر**dir.” Develeri **زجر** etmekten; onları **يزجرها**: onları teşvik edip sürate sevk ettiği zaman. Ve mahfuz olan **راجز**dir; ve yerinde zikredilecektir.

Ve başka bir hadiste: “Onun arkasında **زجرا** işitti”; yani develer üzerine bağırma ve teşvik. **الأزهري** dedi: Deveyi **زجر** etmek: ona **حوب** denmesidir; ve dişi deveye **حل**. Ve onlar, münkerden **تزاجروا**. Ve çoban koyunları **زجر** etti: onlara bağırdı; ve o mecazdır. Ve **زاجر بن الهيثم** ve **زاجر بن الصلت**: iki muhaddistir. **البخاري** onlara **التاريخ**’te terceme yaptı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَجَرَهُ
1 زَجَرَهُ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. زَجُرَ , (Msb, TA,) inf. n. زَجْرٌ, (S, A, Msb,) He chid him, by a cry, by his voice, or by reproof: (S, * K, * TA:) he checked him, restrained him, or forbade him, with rough speech: (TA:) or prevented, hindered, restrained, or withheld, him: or forbade, or prohibited, him: [by any kind of cry or speech:] as also ↓ ازدجرهُ; (S, A, Mgh, Msb, K;) the latter originally ازتجرهُ: (Msb, TA:) عَنْ كَذَا from [doing] such a thing: (A, * Mgh, TA:) and عَنِ السُّوْءِ from evil. (TA.) ― -b2- زَجَرَ الكَلْبَ, (K,) and السَّبُعَ, (TA,) and زَجَرَ بِهِ (K,) (assumed tropical:) He cried out to, or at, the dog, (K,) and the beast of prey, (TA,) in order that he might forbear, refrain, or abstain. (K, TA.) [See a tropical ex. voce حِنْوٌ.] ― -b3- زَجَرَ البَعِيرَ (tropical:) He incited the camel to quickness: (TA:) he drove, or urged, the camel, (S, K, TA,) and incited him with a peculiar cry, so that he became excited, and went on: (TA:) he said to the camel حَوْبِ: and زَجَرَ النَّاقَةَ (assumed tropical:) He said to the she-camel حَلْ: (AZ, TA:) and زَجَرَ الغَنَمَ (tropical:) He (a pastor) cried out to, or at, the sheep or goats: (A, Mgh, TA:) and in like manner, to or at, a horse or the like, and a camel, and a beast of prey, with a high, or loud, voice, and vehemently: (TA:) and الرِّيحُ تَزْجُرُ السَّحَابَ (tropical:) [The wind drives the clouds]. (A.) ― -b4- زَجْرٌ signifies The driving away with crying or a cry: and by subsequent applications, sometimes, (assumed tropical:) the driving away: and sometimes (assumed tropical:) the crying, or crying out, or a cry. (B, TA.) ― -b5- زَجَرَ الطَّائِرَ, (K,) aor. زَجُرَ , inf. n. زَجْرٌ; (TA;) and ↓ ازدجرهُ; (K;) (tropical:) He chid the bird, auguring evil from it. (K, TA.) ― -b6- And زَجَرَ الطَّيْرَ (tropical:) He threw a pebble at the birds, and cried out; and if, in flying, they turned their right sides towards him, he augured well from them; but if their left sides, evil. (A.) ― -b7- Hence, (A,) زَجْرٌ also signifies (tropical:) The auguring from the flight, alightingplaces, cries, kinds, or names, of birds: (S, A, K:) you say, هُوَ يَزْجُرُ الطَّيْرَ He augurs from the flight, &c., of birds: (A:) or زَجْرٌ signifies the auguring well from a bird's or some other thing's سُنُوح [or turning the right side towards one, or the contrary], and evil from its بُرُوح [or turning the left side towards one, or the contrary]. (Zj.) And زَجَرَ غُرَابَ البَيْنِ means (assumed tropical:) He went away, departed, or journeyed. (Har p. 308.) ― -b8- [Hence,] it also signifies (tropical:) The practising of divination: (K:) or a species thereof: you say, زَجَرْتُ أَنَّهُ يَكُونُ كَذَا وَكَذَا I have divined that it is so and so. (S, L.) [See also زَاجِرٌ] ― -b9- زَجَرَتْ بِمَا فِى بَطْنِهَا (assumed tropical:) She (a camel) cast forth what was in her belly. (K, TA.)

تَزَاجَرُوا عَنِ المُنْكَرِ
6 تَزَاجَرُوا عَنِ المُنْكَرِ ذ [They checked, restrained, or forbade, one another, with rough speech; or] they prevented, hindered, or withheld one another; or they forbade, or prohibited, one another; from abominable, foul, or evil, conduct. (A, Msb.)

انزجر
7 انزجر ذ and ↓ اِزْدَجَرَ He, being chidden, by a cry, by the voice, or by reproof; or being checked, restrained, or forbidden, with rough speech; (TA;) or being prevented, hindered, restrained, or withheld; or being forbidden or prohibited; refrained, forbore, or abstained; (S, A, Mgh, Msb, K, TA;) عَنْ كَذَا from [doing] such a thing. (Mgh, TA.) ― -b2- ↓ ازْدُجِرَ, in the Kur liv. 9, means He was driven away. (TA.) ― -b3- انزجر He (a dog) became urged, or incited, by a cry, to pursue the game. (Mgh.)

اِزْدَجَرَ
8 اِزْدَجَرَ ذ , for اِزْتَجَرَ, trans. and intrans.: see 1 and 7; each in two places.

Q. Q. 1  (accord. to the S). زَنْجَرَ: see art. زنجر.

زَجْرٌ
زَجْرٌ ذ inf. n. of 1. (S, A, Msb.) ― -b2- A crying at camels [&c.], and an urging or inciting of them. (TA.) ― -b3- A cry by which one chides, i. e., either checks or urges, a beast &c.; like صَهْ to a man, and عَدَسْ to a mule, &c. (The lexicons, passim.) -A2- See also what next follows.

زَجَرٌ
زَجَرٌ ذ (Az, O, K) and ↓ زَجْرٌ (IDrd, O, K) Large fish, (K,) [i. e.] a species of large fish, (IDrd, O,) with small scales: (TA:) IDrd says, thus called by the people of El-'Irák, but I do not think the appellation to be genuine Arabic: (O:) pl. زُجُورٌ. (O, K.)

زَجْرَةٌ
زَجْرَةٌ ذ A cry. (Mgh.)

زَجُورٌ
زَجُورٌ ذ (tropical:) A she-camel that will not yield her milk abundantly until chidden: (A, K, TA:) or that yields her milk abundantly to her young one if beaten, but does not if let alone: (TA:) or (K, TA, but accord. to the CK “ and ”) a she-camel that knows [her young one] with her eye, but repudiates it with her nose [when she smells it]: (S, K:) and a she-camel that inclines to the young one of another, and not to her own, but only smells it, and refuses to yield her milk to it; syn. عَلُوقٌ. (K.) ― -b2- It is also applied, metaphorically, as an epithet to war. (A, TA.)

زَجَّارٌ
[ زَجَّارٌ ذ One who chides, &c., much, or often.]

زَاجِرٌ
زَاجِرٌ ذ [act. part. n. of 1]. ― -b2- [Hence,] كَفَى بِالقُرْآنِ زَاجِرًا (tropical:) [The Kur-án suffices as a chider, checker, restrainer, or forbidder]. (A, TA.) And الزَّاجِرُ (assumed tropical:) The exhorter, on the part of God, in the heart of the believer; i. e. the light shed into it, [or what we term the light of nature,] that invites him to the truth. (KT.) ― -b3- الزَّاجِرَاتُ, in the Kur xxxvii. 2, means (tropical:) The angels who are the drivers of the clouds. (K, * TA.) ― -b4- زَاجِرٌ also signifies (tropical:) A diviner; because, when he sees that which he thinks to be of evil omen, he cries out with a high, or loud, and vehement, voice, forbidding to undertake the thing in question. (Zj, TA.) ― -b5- أَبُو زَاجِرٍ (assumed tropical:) The crow; because one augurs by means of it. (Har p. 662.)

زَاجِرَةٌ
[ زَاجِرَةٌ ذ a subst. formed from the epithet زَاجِرٌ by the addition of ة. Its pl. occurs in the saying,] كَرِّرَتْ عَلَى سَمْعِهِ المَوَاعِظُ وَالزَّوَاجِرُ (tropical:) [Exhortations, and chiding or restraining speeches, were repeated in his ears]. (A, TA.)

زِنْجِيرٌ
زِنْجِيرٌ ذ and زِنْجِيرَةٌ: see art. زنجر.

أَزْجَرُ
أَزْجَرُ ذ A camel having a looseness in the vertebræ of his back, arising from disease, or from galls, or sores, produced by the saddle: (O, K: *) [or having a fracture in his back;] like أَخْزَلُ. (O.)

مَزْجَرٌ
مَزْجَرٌ ذ [A place of زَجْر, i. e. chiding, &c.]. ― -b2- [Hence,] هُوَ مِنِّى مَزْجَرَ الكَلْبِ, an elliptical phrase, meaning (tropical:) [He is, in relation to me, or مِنِّى is here used in the sense of عِنْدِى, i. e., in my estimation,] as though he were in the مزجر of the dog; (Sb, TA;) [i. e., as though he were to be chidden like the dog, and driven away;] said by Z to be tropical. (TA.)

مَزْجَرَةٌ
مَزْجَرَةٌ ذ [A cause of زَجْر, i. e. chiding, &c.: a noun of the same class as مَبْخَلَةٌ &c.; pl. مَزَاجِرُ]. A poet says,
مَنْ كَانَ لَا يَزْعُمُ أَنِّى شَاعِرُ
فَلْيَدْنُ مِنِّى تَنْهَهُ المَزَاجِرُ
i. e. (assumed tropical:) [He who will not assert that I am a poet, let him approach me:] preventing causes forbid him. (TA.) And one says, ذِكْرُ اللّٰهِ مَزْجَرَةٌ لِلشَّيْطَانِ (tropical:) [The remembrance, or the mention, of God is a cause of driving away the devil]. (A, TA.)

مُزْدَجَرٌ
مُزْدَجَرٌ ذ , in the Kur liv. 4, (Bd, TA,) is [an inf. n.,] syn. with اِزْدِجَارٌ, (Bd,) meaning (assumed tropical:) Depulsion, and prevention, or prohibition, from the commission of sinful actions; (TA;) or from punishment: or it there means a threatening: and some read مَزَّجَرٌ, changing the د into ز, and incorporating it [into the preceding letter]. (Bd.)

##### Türkçe

**زَجَرَهُ**
1 **زَجَرَهُ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **زَجُرَ** , (Msb, TA,) mastarı **زَجْرٌ**, (S, A, Msb,) Ona bir çığlıkla, sesiyle yahut azarlamayla çıkıştı: (S, * K, * TA:) ona kaba sözle engel oldu, onu dizginledi yahut onu yasakladı: (TA:) yahut onu men etti, alıkoydu, dizginledi yahut ondan esirgedi: yahut onu yasakladı yahut haram kıldı: [herhangi bir tür çığlık veya söz ile:] bunun gibi ↓ **ازدجرهُ** da; (S, A, Mgh, Msb, K;) ikincisi aslında **ازتجرهُ** idi: (Msb, TA:) **عَنْ كَذَا** [böyle bir şeyi yapmaktan]: (A, * Mgh, TA:) ve **عَنِ السُّوْءِ** kötülükten. (TA.) ― -b2- **زَجَرَ الكَلْبَ**, (K,) ve **السَّبُعَ**, (TA,) ve **زَجَرَ بِهِ** (K,) (mecaz olduğu varsayılarak:) Köpeğe, (K,) ve yırtıcı hayvana, (TA,) sakınsın, geri dursun yahut kaçınsın diye bağırdı. (K, TA.) [Bkz. mecazî örnek **حِنْوٌ** maddesinde.] ― -b3- **زَجَرَ البَعِيرَ** (mecaz:) Deveyi çabukluğa sevk etti: (TA:) deveyi sürdü yahut dürttü, (S, K, TA,) ve onu kendine mahsus bir çığlıkla kışkırttı; böylece o coştu ve yürüyüp gitti: (TA:) deveye **حَوْبِ** dedi: ve **زَجَرَ النَّاقَةَ** (mecaz olduğu varsayılarak:) dişi deveye **حَلْ** dedi: (AZ, TA:) ve **زَجَرَ الغَنَمَ** (mecaz:) O (çoban) koyunlara yahut keçilere bağırdı: (A, Mgh, TA:) ve aynı şekilde, bir ata veya benzerine, ve bir deveye, ve bir yırtıcı hayvana, yüksek yahut gür bir sesle ve şiddetle [bağırdı]: (TA:) ve **الرِّيحُ تَزْجُرُ السَّحَابَ** (mecaz:) [Rüzgâr bulutları sürer]. (A.) ― -b4- **زَجْرٌ** “çığlıkla yahut bir çığlıkla kovma” demektir: ve sonraki kullanımlarla bazen, (mecaz olduğu varsayılarak:) “kovma”; ve bazen (mecaz olduğu varsayılarak:) “çığlık atma, bağırma yahut bir çığlık” demektir. (B, TA.) ― -b5- **زَجَرَ الطَّائِرَ**, (K,) muzâri‘i **زَجُرَ** , mastarı **زَجْرٌ**; (TA;) ve ↓ **ازدجرهُ**; (K;) (mecaz:) Ondan uğursuzluk çıkararak kuşu azarladı. (K, TA.) ― -b6- Ve **زَجَرَ الطَّيْرَ** (mecaz:) Kuşlara bir çakıl taşı attı ve bağırdı; eğer uçarken sağ yanlarını ona doğru çevirirlerse onlardan hayır yordu; fakat sol yanlarını [çevirirlerse] şer [yordu]. (A.) ― -b7- Buradan, (A,) **زَجْرٌ** ayrıca (mecaz:) Kuşların uçuşundan, konma yerlerinden, seslerinden, türlerinden yahut adlarından fal çıkarmak demektir: (S, A, K:) şöyle dersin: **هُوَ يَزْجُرُ الطَّيْرَ** Kuşların uçuşundan vb. fal çıkarır: (A:) yahut **زَجْرٌ**, bir kuşun yahut başka bir şeyin **سُنُوح**’undan [yahut sağ yanını kişiye doğru çevirmesinden, yahut bunun tersinden] hayır; ve onun **بُرُوح**’undan [yahut sol yanını kişiye doğru çevirmesinden, yahut bunun tersinden] şer falı çıkarmak demektir. (Zj.) Ve **زَجَرَ غُرَابَ البَيْنِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Gitti, ayrıldı yahut yolculuk etti demektir. (Har s. 308.) ― -b8- [Buradan,] ayrıca (mecaz:) Kehanetle uğraşmak demektir: (K:) yahut onun bir türü: şöyle dersin, **زَجَرْتُ أَنَّهُ يَكُونُ كَذَا وَكَذَا** Şöyle şöyle olacağını kehanet ettim. (S, L.) [Bkz. ayrıca **زَاجِرٌ**] ― -b9- **زَجَرَتْ بِمَا فِى بَطْنِهَا** (mecaz olduğu varsayılarak:) O (dişi deve) karnında olanı dışarı attı. (K, TA.)

**تَزَاجَرُوا عَنِ المُنْكَرِ**
6 **تَزَاجَرُوا عَنِ المُنْكَرِ** ذ [Birbirlerini kaba sözle engellediler, dizginlediler yahut yasakladılar; yahut] birbirlerini men ettiler, alıkoydular yahut esirgediler; yahut birbirlerini yasakladılar yahut haram kıldılar; çirkin, iğrenç yahut kötü davranıştan. (A, Msb.)

**انزجر**
7 **انزجر** ذ ve ↓ **اِزْدَجَرَ** O, bir çığlıkla, sesle yahut azarlamayla azarlanmış olarak; yahut kaba sözle engellenmiş, dizginlenmiş yahut yasaklanmış olarak; (TA;) yahut men edilmiş, alıkonmuş, dizginlenmiş yahut esirgenmiş olarak; yahut yasaklanmış yahut haram kılınmış olarak; sakındı, geri durdu yahut kaçındı; (S, A, Mgh, Msb, K, TA;) **عَنْ كَذَا** [böyle bir şeyi yapmaktan]. (Mgh, TA.) ― -b2- ↓ **ازْدُجِرَ**, Kur’ân **liv.** 9’da, “kovuldu” demektir. (TA.) ― -b3- **انزجر** O (köpek) avı takip etmeye bir çığlıkla dürtülmüş yahut kışkırtılmış oldu. (Mgh.)

**اِزْدَجَرَ**
8 **اِزْدَجَرَ** ذ , **اِزْتَجَرَ** yerine, geçişli ve geçişsiz: 1 ve 7’ye bak; her biri iki yerde.

Q. Q. 1  (S’ye göre). **زَنْجَرَ**: زنجر maddesine bak.

**زَجْرٌ**
**زَجْرٌ** ذ 1’in mastarı. (S, A, Msb.) ― -b2- Develere [&c.] bağırma, ve onları sürme yahut kışkırtma. (TA.) ― -b3- Bir hayvanı vb. azarladığı, yani ya engellediği ya da dürttüğü bir çığlık; bir adama **صَهْ**, ve bir katıra **عَدَسْ**, vb. gibi. (Sözlükler, muhtelif yerlerde.) -A2- Bundan sonra gelen şeye de bak.

**زَجَرٌ**
**زَجَرٌ** ذ (Az, O, K) ve ↓ **زَجْرٌ** (IDrd, O, K) Büyük balık, (K,) [yani] küçük pullu büyük balık türlerinden bir tür: (TA:) IDrd der ki: Irak halkı tarafından böyle adlandırılır; fakat ben bu adlandırmanın sahih Arapça olduğunu sanmıyorum: (O:) çoğulu **زُجُورٌ**. (O, K.)

**زَجْرَةٌ**
**زَجْرَةٌ** ذ Bir çığlık. (Mgh.)

**زَجُورٌ**
**زَجُورٌ** ذ (mecaz:) Azarlanmadıkça sütünü bolca vermeyen dişi deve: (A, K, TA:) yahut dövülürse yavrusuna sütünü bolca veren, fakat kendi hâline bırakılırsa vermeyen: (TA:) yahut (K, TA, fakat CK’ye göre “ve”) gözüyle [yavrusunu] tanıyan, fakat burnuyla [kokladığında] onu reddeden dişi deve: (S, K:) ve başka birinin yavrusuna meyleden, kendi yavrusuna değil; fakat onu sadece koklayan ve ona sütünü vermeyi reddeden dişi deve; eşanlamlısı **عَلُوقٌ**. (K.) ― -b2- Ayrıca, mecazen, savaş için bir sıfat olarak kullanılır. (A, TA.)

**زَجَّارٌ**
[ **زَجَّارٌ** ذ Çokça yahut sıkça azarlayan, vb.]

**زَاجِرٌ**
**زَاجِرٌ** ذ [1’in ism-i fâili]. ― -b2- [Buradan,] **كَفَى بِالقُرْآنِ زَاجِرًا** (mecaz:) [Kur’ân, azarlayıcı, engelleyici, dizginleyici yahut yasaklayıcı olarak yeter]. (A, TA.) Ve **الزَّاجِرُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Müminin kalbinde Allah tarafından olan öğüt verici; yani ona atılan nur, [yahut bizim “fıtrat nuru” dediğimiz şey,] ki onu hakka çağırır. (KT.) ― -b3- **الزَّاجِرَاتُ**, Kur’ân **xxxvii.** 2’de, (mecaz:) bulutları süren melekler demektir. (K, * TA.) ― -b4- **زَاجِرٌ** ayrıca (mecaz:) Kâhin demektir; çünkü o, uğursuz saydığı şeyi gördüğünde, yüksek yahut gür ve şiddetli bir sesle bağırır; söz konusu işi yapmayı yasaklar. (Zj, TA.) ― -b5- **أَبُو زَاجِرٍ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Karga; çünkü onunla fal bakılır. (Har s. 662.)

**زَاجِرَةٌ**
[ **زَاجِرَةٌ** ذ, sıfat **زَاجِرٌ**’den ة eklenerek yapılmış bir isimdir. Çoğulu şu sözde geçer:] **كَرِّرَتْ عَلَى سَمْعِهِ المَوَاعِظُ وَالزَّوَاجِرُ** (mecaz:) [Öğütler ve azarlayıcı yahut engelleyici sözler onun kulağına tekrar tekrar okundu]. (A, TA.)

**زِنْجِيرٌ**
**زِنْجِيرٌ** ذ ve **زِنْجِيرَةٌ**: زنجر maddesine bak.

**أَزْجَرُ**
**أَزْجَرُ** ذ Hastalıktan yahut eyerin meydana getirdiği yaralardan, yahut eyer vuruklarından doğan, sırt omurlarında gevşeklik bulunan deve: (O, K: *) [yahut sırtında kırık bulunan;] **أَخْزَلُ** gibi. (O.)

**مَزْجَرٌ**
**مَزْجَرٌ** ذ [**زَجْرٌ**’ün yeri; yani azarlama, vb. yeri]. ― -b2- [Buradan,] **هُوَ مِنِّى مَزْجَرَ الكَلْبِ**, eksiltili bir ibare olup (mecaz:) [O, benimle ilişkide; yahut burada **مِنِّى**, **عِنْدِى** anlamında kullanılmıştır, yani benim nazarımda,] sanki köpeğin **مَزْجَر**’indeymiş gibi [demektir]; (Sb, TA;) [yani sanki köpek gibi azarlanacak ve kovulacakmış gibi;] Z bunun mecaz olduğunu söylemiştir. (TA.)

**مَزْجَرَةٌ**
**مَزْجَرَةٌ** ذ [**زَجْرٌ**’ün sebebi; yani azarlama, vb.: **مَبْخَلَةٌ** vb. ile aynı sınıftan bir isim; çoğulu **مَزَاجِرُ**]. Bir şair der ki,
**مَنْ كَانَ لَا يَزْعُمُ أَنِّى شَاعِرُ**
**فَلْيَدْنُ مِنِّى تَنْهَهُ المَزَاجِرُ**
yani (mecaz olduğu varsayılarak:) [Kim benim şair olduğumu iddia etmeyecekse, bana yaklaşsın:] engelleyici sebepler onu yasaklar. (TA.) Ve şöyle denir, **ذِكْرُ اللّٰهِ مَزْجَرَةٌ لِلشَّيْطَانِ** (mecaz:) [Allah’ı anmak yahut Allah’ı zikretmek, şeytanı kovmanın bir sebebidir]. (A, TA.)

**مُزْدَجَرٌ**
**مُزْدَجَرٌ** ذ , Kur’ân **liv.** 4’te, (Bd, TA,) [bir mastardır,] **اِزْدِجَارٌ** ile eşanlamlıdır, (Bd,) (mecaz olduğu varsayılarak:) Günah fiillerini işlemekten uzaklaştırma ve men etme yahut yasaklama; (TA;) yahut cezadan: yahut orada “bir tehdit” demektir: ve bazıları **مَزَّجَرٌ** okur; **د**’yi **ز**’ye çevirerek ve onu [önceki harfe] idgam ederek. (Bd.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَجَرَ
زَجَرَ U ( n. ac. زَجْر 1 )
a.  [ acc. or Bi ], Shouted at, scared, drove away; reprimanded, chid, scolded.

b.  [ acc. &  'An ], Prevented from; forbade.

c.  Augured from ( the flight of birds ); conjectured, surmised.

اِنْزَجَرَ
اِنْزَجَرَ VII ,
a.  Was restrained, checked.

اِزْتَجَرَ
اِزْتَجَرَ VIII ( d ),
a.  see I (a) & VII.  زَجْر 1 ,  زَجَر 4 , ( pl. زُجُوْر 27 ), Sturgeon.

زَاْجِر
زَاْجِر 21 , ( pl. زَوَاْجِرُ 41 ),
a.  Repelling; prohibiting, forbidding.

b.  Conscience.

##### Türkçe

زَجَرَ
زَجَرَ U ( i. ac. **زَجْر** 1 )
a. [ acc. veya Bi ], bağırdı; korkuttu; sürdü, uzaklaştırdı; azarladı, payladı, kınadı.

b. [ acc. & 'An ], -den alıkoydu; yasakladı.

c. (kuşların uçuşundan) uğursuzluk/kehanet çıkardı; zannetti, tahmin etti.

اِنْزَجَرَ
اِنْزَجَرَ VII ,
a. dizginlendi, engellendi.

اِزْتَجَرَ
اِزْتَجَرَ VIII ( d ),
a. I (a) ve VII’ye bak. **زَجْر** 1 , **زَجَر** 4 , ( çoğ. **زُجُوْر** 27 ), mersin balığı.

زَاْجِر
زَاْجِر 21 , ( çoğ. **زَوَاْجِرُ** 41 ),
a. uzaklaştırıcı; menedici, yasaklayıcı.

b. vicdan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زجر
زَجَرَ - يَزْجُرُ - زَجْر - زَجْرَة - زَاجِر - زَاجِرَة - زَاجِرَات - ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ، ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ - مُزْدَجَر
زَجَرَ - يَزْجُرُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يدفعه بعنف بيده أو بصوته مصوباً مساره وعمله: يدفعه بقوة وعنف محولاً مساره من الاتجاه الأصلي، والذي يفترض أنه خاطئ، إلى اتجاه جديد يظنه الذي يزجر صواباً
والدفع بقوة وعنف يكون بفعل مادي من عضل وأيدي، ويكون كذلك بالقول بالأمر والنهي، حيث يكون التقريع والنهي والتوبيخ، فيه دفع وعنف وقوة، يُحَوِّل اتجاه الإرادة والفعل، من الاتجاه الأصلي إلى اتجاه جديد، بحسب ما يريد الذي يزجر بقوله
زَجْر: اسم فعل " زَجَرَ - يَزْجُرُ "
زَجْرَة: على وزن " فـَعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " زَجَرَ - يَزْجُرُ ": الزجر لمرة واحدة  بطريقة معلومة: الدفع وتحويل المسار بقوة اليد، أو بالقول والأمر
زَاجِر: اسم فاعل صفة مشبهة من فعل " زَجَرَ - يَزْجُرُ "
زَاجِرَة: مؤنث " زَاجِر"
زَاجِرَات: جمع " زاجِرَة "
ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ: على وزن " افتعل" من " زَجَرَ - يَزْجُرُ " وهي في الأَصل "ازتَجَر - يَزْتَجِرُ ": يجهد أن" يَزْجُرَ " بإرادة ذاتية: جهد بإرادة ذاتية أن يدفعه بعنف بيده أو بصوته مصوباً مساره وعمله
ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ: مبني للمجهول من " ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ "
مُزْدَجَر: اسم مفعول من " ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ ": وهي كذلك اسم آلة ومكان منه: الشيء الذي يردع ويحول مسار آخر، من طريقه الأصلي والذي يفترض أنه مسار خاطىء، إلى المسار الصواب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع بقوة للزجر والردع والقمع والضبط لحفظ النظام، وما ينجم عن ذلك من تضييق وحصر وتقييد حركة، بالأقوال والأفعال العنيفة القاسية"، وهي:
نَكَلَ - يَنْكُلُ (نَكَلَ - يَنْكِلُ)، قَمَعَ - يَقْمَعُ، زَبَنَ - يَزْبِنُ، زَجَرَ - يَزْجُرُ، عَذَبَ - يَعْذِبُ، وَزَعَ - يَزَعُ (وَزَعَ - يَزِعُ)
زَجْر
 	﴿فالزاجرات زجرا(2)﴾ الصافات
زَجْرَة
 ﴿فإنما هي زجرة واحدة فإذا هم ينظرون(19)﴾ الصافات ﴿فإنما هي زجرة واحدة (13)﴾ النازعات
زاجر - الزاجرات زجرا
 ﴿فالزاجرات زجرا(2)﴾ الصافات
ازْدَجَرَ - ازْدُجِر
 ﴿كذبت قبلهم قوم نوح فكذبوا عبدنا وقالوا مجنون وازدجر(9)﴾ القمر
مزدجر
 ﴿وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ(4)﴾ القمر
جاء في التفسير : زجرة : صيحة - مزدجر : انتهار وردع
مختار الصحاح
● [زجر] ز ج ر: الزَّجْرُ المنع والنهي و ازْدَجَرهُ فازْدَجَر و الزَّجْرُ أيضا العيافلة وهو ضرب من التكهن تقول زَجَرْتُ أن يكون كذا وكذا و زَجَرَ البعير ساقه وباب الثلاثة نصر
الراغب
زجر
- الزجر: طرد بصوت، يقال: زجرته فانزجر، قال: }فإنما هي زجرة واحدة﴿[النازعات/13]، ثم يستعمل في الطرد تارة، وفي الصوت أخرى، وقوله:﴾فالزاجرات زجرا﴿[الصافات/2]، أي: الملائكة التي تزجر السحاب، وقوله:﴾ما فيه مزدجر﴿[القمر/4]، أي: طرد ومنع عن ارتكاب المآثم. وقال:﴾وقالوا مجنون وازدجر{ [القمر/9]، أي: طرد، واستعمال الزجر فيه لصياحهم بالمطرود، نحو أن يقال: اعزب وتنح ووراءك (انظر: المسائل الحلبيات للفارسي ص 106؛ وأصول النحو 1/141).
ملخص اللسان
1.    الزَّجْرُ: المَنْعُ والنهيُ والانْتِهارُ. زَجَرَهُ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ.
2.     وازدجر كان في الأَصل ازتجر، فقلبت التاء  دالاً لقرب مخرجيهما واختيرت الدال لأَنها أَليق بالزاي من التاء
3.     وفي حديث  العَزْلِ: كأَنه زَجَرَ؛ أَي نَهَى عنه، وحيث وقع الزَّجْرُ في الحديث  فإِنما يراد به النهي. وزَجَرَ السَّبُعَ والكلبَ وزَجَرَ به: نَهْنَهَهُ.
4.     وزَجَرْتُ البعير حتى ثَارَ ومَضَى أَزْجُرُهُ  زَجْراً، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوءِ فانْزَجَرَ، وهو كالرَّدْع للإِنسان،
5.     وأَما للبعير فهو كالحث بلفظ يكون زَجْراً له.
6.     والزَّجْرُ للطير وغيرها التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِها والتَّشَاؤُمُ  بِبُروحِها، وإِنما سمي الكاهنُ زَاجِراً لأَنه إِذا رَأَى ما يظن أَنه  يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المُضِيِّ في تلك الحاجة برفع صوت وشدّة،  وكذلك الزَّجْرُ للدواب والإِبل والسباع. الليث: الزَّجْرُ أَن تَزْجُرَ  طائراً أَو ظَبْياً سانِحاً أَو بارِحاً فَتَطَيَّرَ منه، وقد نُهِيَ عن  الطِّيَرَةِ.
7.    والزَّجْرُ: العِيافَةُ، وهو ضرب من التَّكَهُّن؛
لسان العرب
● - زجر: الزَّجْرُ: المَنْعُ والنهيُ والانْتِهارُ. زَجَرَهُ يَزْجُرُه  زَجْراً وازْدَجَرَهُ فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ. قال الله تعالى: وازْدُجِرَ  فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوب فانْتَصِرْ. قال: يوضع الازْدِجارُ  مَوْضِعَ الانْزِجارِ فيكون لازماً، وازدجر كان في الأَصل ازتجر، فقلبت التاء  دالاً لقرب مخرجيهما واختيرت الدال لأَنها أَليق بالزاي من التاء. وفي حديث  العَزْلِ: كأَنه زَجَرَ؛ أَي نَهَى عنه، وحيث وقع الزَّجْرُ في الحديث  فإِنما يراد به النهي. وزَجَرَ السَّبُعَ والكلبَ وزَجَرَ به: نَهْنَهَهُ.  قال سيبويه: وقالوا هو مِنِّي مَزْجَرَ الكلب أَي بتلك المنزلة فحذف  وأَوصل، وهو من الظروف المختصة التي أُجريت مجرى غير المختصة. قال: ومن  العرب من يرفع بجعل الآخر هو الأَوّل، وقوله:  مَنْ كانَ لا يَزْعُمُ أَنِّي شاعِرُ،  فَلْيَدْنُ منِّي تَنهَهُ المَزاجِرُ  عنى الأَسباب التي من شأْنها أَن تَزْجُرَ، كقولك نَهَتْهُ النَّواهِي،  ويروى:  من كان لا يزعم أَني شاعر،  فيدن مني تنهه المزاجر  أَراد فَلْيَدْنُ فحذف اللام، وذلك أَن الخبن في مثل هذا أَخف على  أَلسنتهم والإِتمام عربيّ. وزَجَرْتُ البعير حتى ثَارَ ومَضَى أَزْجُرُهُ  زَجْراً، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوءِ فانْزَجَرَ، وهو كالرَّدْع للإِنسان،  وأَما للبعير فهو كالحث بلفظ يكون زَجْراً له. قال الزجاج: الزَّجْرُ  النَّهْرُ، والزَّجْرُ للطير وغيرها التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِها والتَّشَاؤُمُ  بِبُروحِها، وإِنما سمي الكاهنُ زَاجِراً لأَنه إِذا رَأَى ما يظن أَنه  يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المُضِيِّ في تلك الحاجة برفع صوت وشدّة،  وكذلك الزَّجْرُ للدواب والإِبل والسباع. الليث: الزَّجْرُ أَن تَزْجُرَ  طائراً أَو ظَبْياً سانِحاً أَو بارِحاً فَتَطَيَّرَ منه، وقد نُهِيَ عن  الطِّيَرَةِ. والزَّجْرُ: العِيافَةُ، وهو ضرب من التَّكَهُّن؛ تقول:  زَجَرْتُ أَنه يكون كذا وكذا. وفي الحديث: كان شُرَيْحٌ زَاجِراً شاعِراً؛  الزَّجْرُ للطير هو التَّيَّمُّنُ والتَّشَاؤُمَ بها والتَّفَؤُّلُ بطيرانها  كالسَّانِحِ والبارِحِ، وهو نوع من الكَهَانَة والعِيَافَةِ. وزَجَرَ  البعير أَي ساقه. وفي حديث ابن مسعود: من قرأَ القرآن في أَقَلَّ من ثلاثٍ،  فهو زَاجِرٌ؛ من زَجَرَ الإِبلَ يَزْجُرُها إِذا حَثَّها وحَمَلها على  السُّرْعَةِ، والمحفوظ رَاجِزٌ، وسنذكره في موضعه؛ ومنه الحديث: فسمع وراءه  زَجْراً؛ أَي صِياحاً على الإِبل وحَثّاً. قال الأَزهري: وزَجْرُ البعير  أَن يقال له: حَوْبٌ، وللناقة: حَلْ. وأَما البغلُ فَزَجْرُه: عَدَسْ،  مَجْزُومٌ؛ ويُزْجَرُ السبع فيقال له: هَجْ هَجْ وجَهْ جَهْ وجَاه جَاه.  ابن سيده: وزَجَرَ الطائِرَ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ تفاءل به  وتَطَيَّر فنهاه ونَهَرَهُ؛ قال الفرزدق:  وليس ابنُ حَمْراءِ العِجَانِ بِمُفْلِتِي،  ولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحوسِ الأْشَائم  والزَّجُورُ من الإِبل: التي تَدِرُّ على الفصيل إِذا ضُرِبَتْ، فإِذا  تُرِكَتْ مَنَعَتْهُ، وقيل: هي التي لا تَدِرُّ حتى تُزْجَرَ وتُنْهَرَ.  ابن الأَعرابي: يقال للناقة العَلُوقِ زَجُورٌ؛ قال الأَخطل:  والحَرْبُ لاقِحَةٌ لهُنَّ زَجُورُ  وهي التي تَرْأَمُ بأَنفها وتَمْنَعُ دَرَّها. الجوهري: الزَّجُورُ من  الإِبل التي تَعْرِفُ بعَيْنِها وتُنْكِرُ بأَنفها. وبعير أَزْجَرُ: في  فَقَارِه انْخِزَالٌ من داءٍ أَو دَبَرٍ. وزَجَرَتِ الناقةُ بما في بطنها  زَجْراً رمت به ودفعته.  والزَّجْرُ: ضَرْبٌ من السَّمَكِ عِظامٌ صِغارُ الحَرْشَفِ، والجمع  زُجُورٌ، يتكلم به أَهل العراق؛ قال ابن دُرَيْدٍ: ولا أَحسبه عربيّاً، والله  أَعلم.
مقاييس اللغة:
(زجر) الزاء والجيم والراء كلمة تدل على الانتهار. يقال زَجَرت البعيرَ حتَّى مضَى، أزجُره. وزجَرْت فلاناً عن الشيء فانْزَجر. والزَّجور من الإبل: التي تعرف بعينها وتُنكر بأنْفها.‏
القاموس المحيط:
زَجَرَهُ مَنَعَهُ ونَهاهُ، كازْدَجَرَهُ فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ، الكلبَ به نَهْنَهَهُ، الطيرَ تَفاءَلَ به، فَتَطَيَّرَ، فَنَهَرَهُ، كازْدَجَرَهُ البعيرَ ساقَهُ، الناقةُ بما في بَطْنِها رَمَتْ به.والزَّجْرُ العِيافةُ، والتَّكَهُّنُ، وسَمَكٌ عِظامٌ، ويُحَرَّكُ ج زُجورٌ. وبعيرٌ أزْجَرُ في فَقارِهِ انْخِزالٌ من داءٍ أو دَبارٍ وقوله تعالى
" فالزاجِراتِ زَجْراً " أي: الملائكةُ تَزْجُرُ السَّحابَ.والزَّجُورُ: الناقةُ التي تَعْرِفُ بِعَيْنِها وتُنْكِرُ بأنْفِها، والتي لا تَدِرُّ حتى تُزْجَرَ، والناقةُ العَلُوقُ.
تاج العروس:
زَجَرَه عنه يَزْجُره زَجْراً : مَنَعَه ونَهاهُ وانْتَهَره كازْدَجَرَه كانَ في الأَصْل ازْتَجَر فقلبت التاءُ دَالاً لقُرْب مخرَجَيْهِما واخْتِيرت الدَّال لأَنها أَلْيَقُ بالزَّاي من التاءِ . فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ وَضَعَ الازْدِجَار مَوْضِع الانْزِجار فيكون لازِماً . وحيث وَقعَ الزَّجْر في الحَدِيث فإِنما يُرَادُ به النَّهْى . وهو مَزْجُور ومُزْدَجِرٌ . وزَجَرَ الكَلْبَ والسَّبُعَ وزَجَرَ بِهِ : نَهْنَهَهُ . من المَجَاز : زَجَرَ الطَّيْرَ يَزْجُرُه زَجْراً : تَفاءَلَ به فتَطَيَّرَ فنَهَرَه ونَهَاه كازْدَجَرَه قال الفرزْدَق :
" ولَيْسَ ابنُ حَمْرَاءِ العِجَانِ بمُفْلِتِيولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحُوسِ الأَشَائِمِ وقال اللَّيْثُ : الزَّجْر : أَن تَزْجُرَ طائِراً أَو ظَبْياً سانِحاً أَو بارِحاً فتَطَيَّرَ منه وقد نُهِي عن الطِّيَرَة . وزَجَرَ البَعِيرَ حَتَّى ثَارَ ومَضَى يَزْجُره زَجْراً : سَاقَه وحَثَّه بلفْظ يَكُون زَجْراً له وهو للإِنْسان كالرَّدْعِ وقد زَجَرَه عن السُّوءِ فانْزَجَر . وزَجَرَت النَّاقَةُ بما في بَطْنِها زَجْراً : رَمَتْ به ودَفَعَتْه . ومن المَجَاز : الزَّجْرُ : العِيَافَة وهو يَزْجُر الطَّيْرَ : يَعِيفُهَا وأَصله أَنْ يَرْمِيْ الطَّيْرَ بحصَاةٍ ويَصِيح فإِن وَلاَّه في طَيَرَانه مَيامِنَه تَفاءَلَ به أو مَياسِرَه تَطَيَّرَ كذا في الأَساس . وهو ضَرْبٌ من التَّكَهُّن يَقول إِنه يكون كذا وكذا . وفي الحَدِيث : " كان شُرَيْحٌ زَاجِراً شَاعراً " . وقال الزَّجَّاجُ : الزَّجْر للطَّيْر وغَيْرِهَا التَّيَمُّن بسُنُوحها والتشاؤُم ببُرُوحها وإِنَّمَا سُمِّيَ الكاهِنُ زَاجِراً لأَنه إِذَا رأَى ما يَظُنُّ أَنه يُتَشاءَم به زَجَرَ بالنَّهْي عن المُضِيِّ في تِلْكَ الحَاجَة برفع صَوْت وشِدّة وكذلك الزَّجْرُ للدَّوابّ والإِبل والسِّباع . والزَّجْر بالفَتْح كما هو مُقْتَضَى سِيَاقه وضَبَطَه الصَّغَانيّ بالتَّحْرِيك : سَمَكٌ عِظَامٌ صِغَارٌ الحَرْشَفِ ويُحَرَّكُ ج زُجُورٌ هكذا تتكلّم به أَهْلُ العِرَاق . قال ابن دُرَيد : ولا أَحسَبُه عَرَبِياً . وبَعِيرٌ أَزْجَرُ وأَرجَلُ وهو الذي في فَقَارِهِ أَي فَقارِ ظَهْرِه انْخِزالٌ من داءٍ أو دَبَرٍ . وفي البصائر للمُصَنِّف : الزَّجْر : طَرْدٌ بصَوْت ثم يُسْتَعْمَل في الطَّرْد تارةً وفي الصَّوت أُخْرَى . وقولُه تَعَالَى " فالزَّاجِرَاتِ زَجْراً " أَي الملائكَة التي تَزْجُرُ السَّحَابَ أَي تَسُوقُه سَوْقاً وهو مَجَاز . وقولُه تَعَالى : " ولقَدْ جَاءَهُم مِنَ الأَنْبَاءِ ما فِيهِ مُزْدَجَرٌ " أَي طَرْدٌ ومَنْعٌ من ارْتِكَاب المَآثِم . وقوله تعالى : " وقالُوا مَجْنُونٌ وازْدُجِرَ " أَي طُرِدَ . وفي الصّحاح : الزَّجُورُ كصَبُور : النَّاقَةُ التي تَعْرِف بعَيْنِها وتُنْكِر بأَنْفِهَا أَو هي التِّي لا تَدِرُّ حتى تُزْجَرَ وتُنْهَر وهو مَجَاز وقيل : هي التي تَدِرُّ على الفَصِيلِ إِذَا ضُرِبَتْ فإِذا تُرِكَت مَنَعَتْه و قال ابنُ الأَعرابِيِّ : الزَّجُور : النَّاقةُ العَلُوقُ قال الأَخطَلُ :
" والحَرْبُ لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ وهي التي تَرْأَم بأَنْفِهَا وتمَنْعَ دَرَّها ويُوجَد هنا في بَعْضِ النُّسَخ : العَلُوف بالفَاءِ والذي نَصَّ عليه ابنُ الأَعرابِيّ في النَّوادِر العَلُوق بالقَاف
ومما يُستَدْرَك عليه :
ذِكْرُ اللّهِ مَزْجَرةٌ للشَّيْطَانِ ومَدْحَرَةٌ وهو مَجَاز . قال سِيبَوَيْه : وقالوا هو مِنِّي مَزْجَرَ الكلبِْ أَي بِتِلْك المنزلَة فحذَفَ وأَوصْلَ قال الزَّمَخْشَرِىّ : وهو مَجَاز . وكَرَّرْتُ على سَمْعِه المواعِظَ والزَّواجرَِ . وقال الشاعر :
مَنْ كلان لا يَزْعُم أَنّي شاعِرٌ ... فَلْيَدْنُ مِنّي تَنْهَهُ المَزَاجِرُ عَنَى الأَسبابَ التي من شَأْنِهَا أَن تَزْجُرَ كقَوْلك : نَهَتْه النَّواهِي . وكَفَى بالقُرْآنِ زَاجِراً وهو مُجَاز . وفي حَدِيث ابنِ مَسْعُودٍ " مَنْ قَرَأَ القُرْآنَ في أَقَلَّ من ثلاثٍ فهو زَاجِر " . مِنْ زَجَرَ الإِبِلَ يَزْجُرُهَا إِذَا حَثَّهَا وحَمَلَها على السُّرْعَة والمحفوظ راجزٌ وسيُذْكَر في مَحَلّه . وفي حَدِيثٍ آخرَ : فسَمِعَ وَراءَه زَجْراً " أَي صِيَاحاً على الإِبل وحَثّاً قال الأَزْهَرِيّ : وزَجْرُ البَعِيرِ : أَن يقال له حَوْبُِ والناقَة حَلٍْ . وتزَاجَرُوا عن المُنْكَر . وزَجَرَ الراعِي الغَنَمَ : صاح بها وهو مَجَازٌ . وزَاجِرٌ بنُ الهَيْثم وزَاجِرُ بن الصَّلْت : مُحَدِّثانِ . تَرْجَم لهما البُخَارِي في التَّارِيخ

##### Türkçe

زجر
**زَجَرَ - يَزْجُرُ - زَجْر - زَجْرَة - زَاجِر - زَاجِرَة - زَاجِرَات - ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ، ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ - مُزْدَجَر**

**زَجَرَ - يَزْجُرُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu eliyle veya sesiyle şiddetle iter; onun yolunu ve işini doğrultarak: onu güç ve şiddetle iter; onun güzergâhını, aslî yönden—ki onun hatalı olduğu varsayılır—onu **زَجَرَ** edenin doğru sandığı yeni bir yöne çevirerek.

Ve güç ve şiddetle itme, kaslar ve ellerden maddî bir fiil ile olur; aynı şekilde emir ve nehiy ile sözle de olur; burada azarlama, nehiy ve kınama vardır; onda itme, şiddet ve güç vardır; iradenin ve fiilin yönünü, aslî yönden yeni bir yöne çevirir; **زَجَرَ** edenin sözüyle istediğine göre.

**زَجْر**: “**زَجَرَ - يَزْجُرُ**” fiilinin fiil adı.

**زَجْرَة**: “**فـَعـْلـَة**” vezninde; “**زَجَرَ - يَزْجُرُ**”dan bir defalık için mef‘ûl mânasında fiil adı: bilinen bir tarz üzere bir defalık **زجر**; elin gücüyle itme ve güzergâhı çevirme, yahut söz ve emir ile.

**زَاجِر**: “**زَجَرَ - يَزْجُرُ**” fiilinden, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil.

**زَاجِرَة**: **زَاجِر**’in müennesi.

**زَاجِرَات**: “**زاجِرَة**”nin çoğulu.

**ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ**: “**زَجَرَ - يَزْجُرُ**”dan “**افتعل**” vezninde; aslında “**ازتَجَر - يَزْتَجِرُ**”dir: öz irade ile “**يَزْجُرَ**” etmeye çabalar; öz irade ile, onu eliyle veya sesiyle şiddetle itmeye, onun yolunu ve işini doğrultarak, çabaladı.

**ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ**: “**ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ**”ün meçhulü.

**مُزْدَجَر**: “**ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ**”dan ism-i mef‘ûl: aynı şekilde ondan âlet ve mekân ismidir: başka bir şeyin yolunu, aslî yolundan—ki onun hatalı bir güzergâh olduğu varsayılır—doğru güzergâha engelleyen ve çeviren şey.

Ve lafız, “düzeni korumak için **زجر** ve **ردع** ve **قمع** ve **ضبط** için güçle itme; ve bunun neticesi olarak, sert şiddetli söz ve fiillerle hareketi daraltma, sınırlama ve kısıtlama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَكَلَ - يَنْكُلُ (نَكَلَ - يَنْكِلُ)، قَمَعَ - يَقْمَعُ، زَبَنَ - يَزْبِنُ، زَجَرَ - يَزْجُرُ، عَذَبَ - يَعْذِبُ، وَزَعَ - يَزَعُ (وَزَعَ - يَزِعُ)**

**زَجْر**
	﴿**فالزاجرات زجرا(2)**﴾ الصافات

**زَجْرَة**
﴿**فإنما هي زجرة واحدة فإذا هم ينظرون(19)**﴾ الصافات ﴿**فإنما هي زجرة واحدة (13)**﴾ النازعات

zâcir - **الزاجرات زجرا**
﴿**فالزاجرات زجرا(2)**﴾ الصافات

**ازْدَجَرَ - ازْدُجِر**
﴿**كذبت قبلهم قوم نوح فكذبوا عبدنا وقالوا مجنون وازدجر(9)**﴾ القمر

**مزدجر**
﴿**وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ(4)**﴾ القمر

Tefsirde geldi: **زجرة**: çığlık — **مزدجر**: azarlama ve engelleme.

مختار الصحاح
● [**زجر**] ز ج ر: **الزَّجْرُ** men etme ve nehiydir; ve onu **ازْدَجَرَهُ** etti de o **ازْدَجَر** etti; ve **الزَّجْرُ** ayrıca **العيافلة**dir; o, kehânetten bir türdür; “**زَجَرْتُ** şöyle şöyle olmasını” dersin; ve **زَجَرَ** deveyi: onu sürdü; ve üçlü bâb: **نصر**.

الراغب
zجر
- **الزجر**: sesle kovma; “onu **زجر** ettim de o **انزجر** etti” denir. Dedi ki: }**فإنما هي زجرة واحدة**﴿[النازعات/13]. Sonra kovmada bazen, seste başka bir defa kullanılır. Ve onun sözü:﴾**فالزاجرات زجرا**﴿[الصافات/2], yani: bulutları **تزجر** eden melekler. Ve onun sözü:﴾**ما فيه مزدجر**﴿[القمر/4], yani: günahları işlemeye girişmekten kovma ve men etme. Ve dedi ki:﴾**وقالوا مجنون وازدجر**{ [القمر/9], yani: kovuldu. Ve onda **الزجر**’in kullanımı, onların kovulana bağırmaları sebebiyledir; şu gibi ki denilsin: “uzaklaş ve çekil ve arkana (bak)” (bak: المسائل الحلبيات للفارسي s. 106; وأصول النحو 1/141).

ملخص اللسان
1. **الزَّجْرُ**: men etme, nehiy ve azarlama. Onu **زَجَرَهُ** eder, onu **يَزْجُرُه**; **زَجْراً**; ve onu **ازْدَجَرَهُ** eder de o **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ** eder.
2. Ve **وازدجر** aslında **ازتجر** idi; iki mahrecin yakınlığından dolayı **التاء** **دالاً**a çevrildi; ve **الدال** seçildi; çünkü o, **الزاي**’a **التاء**’dan daha uygundur.
3. **العَزْلِ** hadîsinde: sanki **زَجَرَ** etti; yani ondan nehyetti. Ve hadîste **الزَّجْرُ** vâki olduğu yerde, ancak onunla nehiy kastedilir. Ve **زَجَرَ** yırtıcı hayvanı ve köpeği; ve onunla **زَجَرَ** etti: onu susturdu.
4. Ve deveyi, kalkıp gidinceye kadar **زَجَرْتُ**; onu **أَزْجُرُهُ**; **زَجْراً**. Ve falancayı kötülükten **زَجَرْتُ** ettim de o **انْزَجَرَ** etti; o, insan için **الرَّدْع** gibidir.
5. Deve için ise, ona **زَجْراً** olacak bir lafızla dürtme gibidir.
6. Ve kuşlar ve başkaları için **الزَّجْرُ**: onların sağdan geçişiyle uğur sayma ve soldan geçişiyle uğursuz saymadır. Kâhin ancak **زَاجِراً** diye adlandırıldı; çünkü o, uğursuz saydığını sandığı şeyi gördüğünde, o ihtiyaçta yürümekten nehyederek, ses yükseltme ve şiddet ile **زَجَرَ** eder; ve aynı şekilde binek hayvanları, develer ve yırtıcılar için de **الزَّجْرُ** böyledir. **الليث**: **الزَّجْرُ**: sağdan veya soldan geçen bir kuşu yahut bir ceylanı **تَزْجُرَ** etmendir; sonra ondan uğursuzluk çıkarırsın; ve **الطِّيَرَةِ**den nehyedilmiştir.
7. Ve **الزَّجْرُ**: **العِيافَةُ**dır; o, kehânetten bir türdür.

لسان العرب
● - **زجر**: **الزَّجْرُ**: men etme, nehiy ve azarlama. Onu **زَجَرَهُ** eder, onu **يَزْجُرُه**; **زَجْراً**; ve onu **ازْدَجَرَهُ** eder de o **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ** eder. Allah Teâlâ dedi ki: **وازْدُجِرَ فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوب فانْتَصِرْ**. Dedi ki: **الازْدِجارُ**, **الانْزِجارِ**ın yerine konur; böylece lâzım olur. Ve **ازدجر** aslında **ازتجر** idi; iki mahrecin yakınlığından dolayı **التاء** **دالاً**a çevrildi; ve **الدال** seçildi; çünkü o, **الزاي**’a **التاء**’dan daha uygundur. **العَزْلِ** hadîsinde: sanki **زَجَرَ** etti; yani ondan nehyetti. Ve hadîste **الزَّجْرُ** vâki olduğu yerde, ancak onunla nehiy kastedilir. Ve **زَجَرَ** yırtıcı hayvanı ve köpeği; ve onunla **زَجَرَ** etti: onu susturdu. **سيبويه** dedi ki: “Ve dediler: o, benden **مَزْجَرَ الكلب**’dir; yani o menzilededir”; böylece hazf etti ve ulaştırdı; o, hususî zarflardandır; hususî olmayanların yürütüldüğü yolda yürütüldü. Dedi ki: Araplardan kimi, sonuncuyu birincinin kendisi kılarak ref‘ eder. Ve onun sözü:
**مَنْ كانَ لا يَزْعُمُ أَنِّي شاعِرُ،
فَلْيَدْنُ منِّي تَنهَهُ المَزاجِرُ**
o, **تَزْجُرَ** etmesi şanından olan sebepleri kastetti; senin “onu **النَّواهِي** nehyetti” demen gibi. Ve şöyle rivayet edilir:
**من كان لا يزعم أَني شاعر،
فيدن مني تنهه المزاجر**
“**فَلْيَدْنُ**” istedi de **اللام**ı hazf etti; çünkü bu gibi yerde **الخبن** onların dillerine daha hafiftir; ve tamamlama Arapçadır. Ve deveyi, kalkıp gidinceye kadar **زَجَرْتُ**; onu **أَزْجُرُهُ**; **زَجْراً**. Ve falancayı kötülükten **زَجَرْتُ** ettim de o **انْزَجَرَ** etti; o, insan için **الرَّدْع** gibidir; deve için ise, ona **زَجْراً** olacak bir lafızla dürtme gibidir. **الزجاج** dedi ki: **الزَّجْرُ**: azarlamadır. Ve kuşlar ve başkaları için **الزَّجْرُ**: onların sağdan geçişiyle uğur sayma ve soldan geçişiyle uğursuz saymadır. Kâhin ancak **زَاجِراً** diye adlandırıldı; çünkü o, uğursuz saydığını sandığı şeyi gördüğünde, o ihtiyaçta yürümekten nehyederek, ses yükseltme ve şiddet ile **زَجَرَ** eder; ve aynı şekilde binek hayvanları, develer ve yırtıcılar için de **الزَّجْرُ** böyledir. **الليث**: **الزَّجْرُ**: sağdan veya soldan geçen bir kuşu yahut bir ceylanı **تَزْجُرَ** etmendir; sonra ondan uğursuzluk çıkarırsın; ve **الطِّيَرَةِ**den nehyedilmiştir. Ve **الزَّجْرُ**: **العِيافَةُ**dır; o, kehânetten bir türdür; “şöyle şöyle olacağını **زَجَرْتُ**” dersin. Hadîste: **شُرَيْحٌ** **زَاجِراً** **شاعِراً** idi; kuşlar için **الزَّجْرُ**, onlarla uğur ve uğursuzluk sayma ve uçuşlarıyla fal açmadır; **السَّانِحِ** ve **البارِحِ** gibi; o, kâhinlik ve **العِيَافَةِ** türünden bir nev‘dir. Ve **زَجَرَ** deveyi: yani onu sürdü. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Kur’ân’ı üçten azda okuyan, o **زَاجِرٌ**dür”; **زَجَرَ** develeri **يَزْجُرُها**: onları dürttüğünde ve onları sürate yüklediğinde; ve mahfuz olan **رَاجِزٌ**dur; onu yerinde zikredeceğiz. Ve hadîsten: “Arkasında **زَجْراً** işitti”; yani develere bağırma ve dürtme. **الأَزهري** dedi ki: Devenin **زَجْرُ**ü: ona “**حَوْبٌ**” denmesidir; dişi deveye: “**حَلْ**”. Katır ise, onun **زَجْرُ**ü: “**عَدَسْ**”; cezmlidir. Ve yırtıcı hayvan **يُزْجَرُ** edilir de ona “**هَجْ هَجْ**” ve “**جَهْ جَهْ**” ve “**جَاه جَاه**” denir. **ابن سيده**: Kuşu **زَجَرَ** eder, onu **يَزْجُرُه**; **زَجْراً**; ve onu **ازْدَجَرَهُ** eder: onunla uğur saydı ve uğursuz saydı; sonra onu nehyetti ve azarladı. **الفرزدق** dedi ki:
**وليس ابنُ حَمْراءِ العِجَانِ بِمُفْلِتِي،
ولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحوسِ الأْشَائم**
Ve develerden **الزَّجُورُ**: yavruya, vurulduğunda süt veren; bırakıldığında onu men eden. Ve denildi ki: o, ancak **تُزْجَرَ** edilip azarlanmadıkça süt vermeyen. **ابن الأَعرابي**: **العَلُوقِ** dişi deveye **زَجُورٌ** denir. **الأَخطل** dedi ki:
**والحَرْبُ لاقِحَةٌ لهُنَّ زَجُورُ**
O, burnuyla şefkat eder ve sütünü men eder. **الجوهري**: develerden **الزَّجُورُ**, gözüyle tanıyan ve burnuyla yadırgayan. Ve **أَزْجَرُ** deve: omurlarında, hastalıktan veya yara izinden bir çökme vardır. Ve dişi deve, karnındakini **زَجْراً** ile: onu attı ve itti. Ve **الزَّجْرُ**: küçük pullu, iri (kemikli) küçük balıklardan bir türdür; çoğulu **زُجُورٌ**; Irak ehli onunla konuşur. **ابن دُرَيْدٍ** dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum; Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**زجر**) **الزاء** ve **الجيم** ve **الراء**: azarlamaya delâlet eden bir kelimedir. “Deveyi, gidinceye kadar **زَجَرتُ**; onu **أزجُره**” denir. Ve falancayı şeyden **زجَرْتُ** ettim de o **انْزَجر** etti. Ve develerden **الزَّجور**: gözüyle tanıyan ve burnuyla yadırgayan.

القاموس المحيط:
Onu **زَجَرَهُ**: onu men etti ve nehyetti; **ازْدَجَرَهُ** gibi; o da **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ** etti. Köpeği onunla: onu susturdu. Kuşu: onunla uğur saydı; sonra uğursuz saydı; sonra onu azarladı; onu **ازْدَجَرَهُ** gibi. Deveyi: onu sürdü. Dişi deve, karnındakini: onu attı. Ve **الزَّجْرُ**: **العِيافةُ** ve **التَّكَهُّنُ** ve iri (kemikli) bir balıktır; ve harekelenir; çoğulu **زُجورٌ**. Ve **أزْجَرُ** deve: omurlarında, hastalıktan veya yara izinden bir çökme vardır. Ve onun sözü تعالى:
“**فالزاجِراتِ زَجْراً**” yani: bulutları **تَزْجُرُ** eden melekler. Ve **الزَّجُورُ**: gözüyle tanıyan ve burnuyla yadırgayan dişi deve; ve ancak **تُزْجَرَ** edilmedikçe süt vermeyen; ve **العَلُوقُ** dişi deve.

تاج العروس:
Onu ondan **زَجَرَه** eder; onu **يَزْجُره**; **زَجْراً**: onu men etti, nehyetti ve azarladı; onu **ازْدَجَرَه** gibi. Aslında **ازْتَجَر** idi; iki mahrecin yakınlığından dolayı **التاءُ** **دَالاً**a çevrildi; ve **الدَّال** seçildi; çünkü o, **الزَّاي**’a **التاءِ**dan daha uygundur. Böylece o **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ** etti. **الازْدِجَار**ı **الانْزِجار**ın yerine koydu; böylece lâzım olur. Ve hadîste **الزَّجْر** vâki olduğu yerde, ancak onunla nehiy kastedilir. O, **مَزْجُور** ve **مُزْدَجِر**dir. Ve köpeği ve yırtıcıyı **زَجَرَ** etti; ve onunla **زَجَرَ** etti: onu susturdu. Mecazdan: kuşu **زَجَرَ** eder, onu **يَزْجُرُه**; **زَجْراً**: onunla uğur saydı; sonra uğursuz saydı; sonra onu azarladı ve nehyetti; onu **ازْدَجَرَه** gibi. **الفرزدق** dedi ki:
"**ولَيْسَ ابنُ حَمْرَاءِ العِجَانِ بمُفْلِتِيولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحُوسِ الأَشَائِمِ**
Ve **اللَّيْثُ** dedi ki: **الزَّجْر**: sağdan veya soldan geçen bir kuşu yahut bir ceylanı **تَزْجُرَ** etmendir; sonra ondan uğursuzluk çıkarırsın; ve **الطِّيَرَة**den nehyedilmiştir. Ve deveyi, kalkıp gidinceye kadar **زَجَرَ** etti; onu **يَزْجُره**; **زَجْراً**: onu sürdü ve ona **زَجْراً** olacak bir lafızla dürttü; o, insan için **الرَّدْع** gibidir; ve onu kötülükten **زَجَرَه** etti de o **انْزَجَر** etti. Ve dişi deve, karnındakini **زَجْراً** ile: onu attı ve itti. Mecazdan: **الزَّجْر**: **العِيَافَة**dır; o, kuşları **يَزْجُر** eder: onları **يَعِيفُ** eder; onun aslı, kuşu bir çakıl taşıyla taşlamak ve bağırmaktır; eğer uçuşunda sağ tarafını çevirirse onunla uğur sayar; yahut sol tarafını çevirirse uğursuz sayar; **الأَساس**’ta böyledir. O, kehânetten bir türdür; “şöyle şöyle olacağını” der. Hadîste: “**كان شُرَيْحٌ زَاجِراً شَاعراً**”. Ve **الزَّجَّاجُ** dedi ki: kuşlar ve başkaları için **الزَّجْر**: onların sağdan geçişiyle uğur sayma ve soldan geçişiyle uğursuz saymadır. Kâhin ancak **زَاجِراً** diye adlandırıldı; çünkü o, uğursuz saydığını sandığı şeyi gördüğünde, o ihtiyaçta yürümekten nehyederek, ses yükseltme ve şiddet ile **زَجَرَ** eder; ve aynı şekilde binek hayvanları, develer ve yırtıcılar için de **الزَّجْر** böyledir. Ve **الزَّجْر** fetha iledir; siyakının gereği budur; ve **الصَّغَانيّ** onu tahrîk ile ضبط etti: küçük pullu, iri (kemikli) küçük bir balıktır; harekelenir; çoğulu **زُجُورٌ**; Irak ehli onunla böyle konuşur. **ابن دُرَيد** dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Ve **أَزْجَرُ** ve **أَرجَلُ** deve: omurlarında—yani sırt omurlarında—hastalıktan veya yara izinden bir çökme olan. Ve müellifin **البصائر**’inde: **الزَّجْر**: sesle kovmadır; sonra kovmada bazen, seste başka bir defa kullanılır. Ve onun sözü تعالى: “**فالزَّاجِرَاتِ زَجْراً**” yani: bulutları **تَزْجُرُ** eden melekler; yani onu sürer; bu mecazdır. Ve onun sözü تعالى: “**ولقَدْ جَاءَهُم مِنَ الأَنْبَاءِ ما فِيهِ مُزْدَجَرٌ**” yani: günahları işlemeye girişmekten kovma ve men etme. Ve onun sözü تعالى: “**وقالُوا مَجْنُونٌ وازْدُجِرَ**” yani: kovuldu. Ve **الصّحاح**’ta: **الزَّجُورُ** ( **صَبُور** gibi): gözüyle tanıyan ve burnuyla yadırgayan dişi deve; yahut o, ancak **تُزْجَرَ** edilip azarlanmadıkça süt vermeyen; bu mecazdır. Ve denildi ki: o, yavruya vurulduğunda süt verir; bırakıldığında onu men eder. Ve **ابنُ الأَعرابِيِّ** dedi ki: **الزَّجُور**: **العَلُوقُ** dişi devedir. **الأَخطَلُ** dedi ki:
"**والحَرْبُ لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ**
O, burnuyla şefkat eder ve sütünü men eder. Ve burada bazı nüshalarda bulunur: **العَلُوف** **بالفَاءِ** ile; ve **ابنُ الأَعرابِيّ**’nin **النَّوادِر**’de نص ettiği: **العَلُوق** **بالقَاف** ile.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**ذِكْرُ اللّهِ مَزْجَرةٌ للشَّيْطَانِ ومَدْحَرَةٌ**; bu mecazdır. **سِيبَوَيْه** dedi ki: “Ve dediler: o, benden **مَزْجَرَ الكلبِْ**’dir; yani o menzilededir”; böylece hazf etti ve ulaştırdı. **الزَّمَخْشَرِىّ** dedi ki: bu mecazdır. Ve onun işitmesine vaazları ve **الزَّواجرِ**i tekrar ettim. Ve şair dedi ki:
**مَنْ كلان لا يَزْعُم أَنّي شاعِرٌ ... فَلْيَدْنُ مِنّي تَنْهَهُ المَزَاجِرُ**
o, **تَزْجُرَ** etmesi şanından olan sebepleri kastetti; senin “onu **النَّواهِي** nehyetti” demen gibi. Ve Kur’ân ile **زَاجِراً** olmak yeter; bu mecazdır. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “**مَنْ قَرَأَ القُرْآنَ في أَقَلَّ من ثلاثٍ فهو زَاجِر**”. **زَجَرَ** develeri **يَزْجُرُهَا**: onları dürttüğünde ve onları sürate yüklediğinde; ve mahfuz olan **راجزٌ**dur; onu yerinde zikredecektir. Ve başka bir hadîste: “Arkasında **زَجْراً** işitti”; yani develere bağırma ve dürtme. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: Devenin **زَجْرُ**ü: ona **حَوْبُِ** denmesidir; dişi deve: **حَلٍْ**. Ve onlar, münkerden **تزَاجَرُوا** ettiler. Ve çoban koyunu **زَجَرَ** etti: ona bağırdı; bu mecazdır. Ve **زَاجِرٌ بنُ الهَيْثم** ve **زَاجِرُ بن الصَّلْت**: iki muhaddistir; **البُخَارِي** onlara **التَّارِيخ**’te tercüme yaptı.
