# زجر — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: زجر

زجر
زَجَرَ - يَزْجُرُ - زَجْر - زَجْرَة - زَاجِر - زَاجِرَة - زَاجِرَات - ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ، ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ - مُزْدَجَر
زَجَرَ - يَزْجُرُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يدفعه بعنف بيده أو بصوته مصوباً مساره وعمله: يدفعه بقوة وعنف محولاً مساره من الاتجاه الأصلي، والذي يفترض أنه خاطئ، إلى اتجاه جديد يظنه الذي يزجر صواباً
والدفع بقوة وعنف يكون بفعل مادي من عضل وأيدي، ويكون كذلك بالقول بالأمر والنهي، حيث يكون التقريع والنهي والتوبيخ، فيه دفع وعنف وقوة، يُحَوِّل اتجاه الإرادة والفعل، من الاتجاه الأصلي إلى اتجاه جديد، بحسب ما يريد الذي يزجر بقوله
زَجْر: اسم فعل " زَجَرَ - يَزْجُرُ "
زَجْرَة: على وزن " فـَعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " زَجَرَ - يَزْجُرُ ": الزجر لمرة واحدة  بطريقة معلومة: الدفع وتحويل المسار بقوة اليد، أو بالقول والأمر
زَاجِر: اسم فاعل صفة مشبهة من فعل " زَجَرَ - يَزْجُرُ "
زَاجِرَة: مؤنث " زَاجِر"
زَاجِرَات: جمع " زاجِرَة "
ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ: على وزن " افتعل" من " زَجَرَ - يَزْجُرُ " وهي في الأَصل "ازتَجَر - يَزْتَجِرُ ": يجهد أن" يَزْجُرَ " بإرادة ذاتية: جهد بإرادة ذاتية أن يدفعه بعنف بيده أو بصوته مصوباً مساره وعمله
ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ: مبني للمجهول من " ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ "
مُزْدَجَر: اسم مفعول من " ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ ": وهي كذلك اسم آلة ومكان منه: الشيء الذي يردع ويحول مسار آخر، من طريقه الأصلي والذي يفترض أنه مسار خاطىء، إلى المسار الصواب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع بقوة للزجر والردع والقمع والضبط لحفظ النظام، وما ينجم عن ذلك من تضييق وحصر وتقييد حركة، بالأقوال والأفعال العنيفة القاسية"، وهي:
نَكَلَ - يَنْكُلُ (نَكَلَ - يَنْكِلُ)، قَمَعَ - يَقْمَعُ، زَبَنَ - يَزْبِنُ، زَجَرَ - يَزْجُرُ، عَذَبَ - يَعْذِبُ، وَزَعَ - يَزَعُ (وَزَعَ - يَزِعُ)
زَجْر
 	﴿فالزاجرات زجرا(2)﴾ الصافات
زَجْرَة
 ﴿فإنما هي زجرة واحدة فإذا هم ينظرون(19)﴾ الصافات ﴿فإنما هي زجرة واحدة (13)﴾ النازعات
زاجر - الزاجرات زجرا
 ﴿فالزاجرات زجرا(2)﴾ الصافات
ازْدَجَرَ - ازْدُجِر
 ﴿كذبت قبلهم قوم نوح فكذبوا عبدنا وقالوا مجنون وازدجر(9)﴾ القمر
مزدجر
 ﴿وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ(4)﴾ القمر
جاء في التفسير : زجرة : صيحة - مزدجر : انتهار وردع
مختار الصحاح
● [زجر] ز ج ر: الزَّجْرُ المنع والنهي و ازْدَجَرهُ فازْدَجَر و الزَّجْرُ أيضا العيافلة وهو ضرب من التكهن تقول زَجَرْتُ أن يكون كذا وكذا و زَجَرَ البعير ساقه وباب الثلاثة نصر
الراغب
زجر
- الزجر: طرد بصوت، يقال: زجرته فانزجر، قال: }فإنما هي زجرة واحدة﴿[النازعات/13]، ثم يستعمل في الطرد تارة، وفي الصوت أخرى، وقوله:﴾فالزاجرات زجرا﴿[الصافات/2]، أي: الملائكة التي تزجر السحاب، وقوله:﴾ما فيه مزدجر﴿[القمر/4]، أي: طرد ومنع عن ارتكاب المآثم. وقال:﴾وقالوا مجنون وازدجر{ [القمر/9]، أي: طرد، واستعمال الزجر فيه لصياحهم بالمطرود، نحو أن يقال: اعزب وتنح ووراءك (انظر: المسائل الحلبيات للفارسي ص 106؛ وأصول النحو 1/141).
ملخص اللسان
1.    الزَّجْرُ: المَنْعُ والنهيُ والانْتِهارُ. زَجَرَهُ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ.
2.     وازدجر كان في الأَصل ازتجر، فقلبت التاء  دالاً لقرب مخرجيهما واختيرت الدال لأَنها أَليق بالزاي من التاء
3.     وفي حديث  العَزْلِ: كأَنه زَجَرَ؛ أَي نَهَى عنه، وحيث وقع الزَّجْرُ في الحديث  فإِنما يراد به النهي. وزَجَرَ السَّبُعَ والكلبَ وزَجَرَ به: نَهْنَهَهُ.
4.     وزَجَرْتُ البعير حتى ثَارَ ومَضَى أَزْجُرُهُ  زَجْراً، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوءِ فانْزَجَرَ، وهو كالرَّدْع للإِنسان،
5.     وأَما للبعير فهو كالحث بلفظ يكون زَجْراً له.
6.     والزَّجْرُ للطير وغيرها التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِها والتَّشَاؤُمُ  بِبُروحِها، وإِنما سمي الكاهنُ زَاجِراً لأَنه إِذا رَأَى ما يظن أَنه  يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المُضِيِّ في تلك الحاجة برفع صوت وشدّة،  وكذلك الزَّجْرُ للدواب والإِبل والسباع. الليث: الزَّجْرُ أَن تَزْجُرَ  طائراً أَو ظَبْياً سانِحاً أَو بارِحاً فَتَطَيَّرَ منه، وقد نُهِيَ عن  الطِّيَرَةِ.
7.    والزَّجْرُ: العِيافَةُ، وهو ضرب من التَّكَهُّن؛
لسان العرب
● - زجر: الزَّجْرُ: المَنْعُ والنهيُ والانْتِهارُ. زَجَرَهُ يَزْجُرُه  زَجْراً وازْدَجَرَهُ فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ. قال الله تعالى: وازْدُجِرَ  فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوب فانْتَصِرْ. قال: يوضع الازْدِجارُ  مَوْضِعَ الانْزِجارِ فيكون لازماً، وازدجر كان في الأَصل ازتجر، فقلبت التاء  دالاً لقرب مخرجيهما واختيرت الدال لأَنها أَليق بالزاي من التاء. وفي حديث  العَزْلِ: كأَنه زَجَرَ؛ أَي نَهَى عنه، وحيث وقع الزَّجْرُ في الحديث  فإِنما يراد به النهي. وزَجَرَ السَّبُعَ والكلبَ وزَجَرَ به: نَهْنَهَهُ.  قال سيبويه: وقالوا هو مِنِّي مَزْجَرَ الكلب أَي بتلك المنزلة فحذف  وأَوصل، وهو من الظروف المختصة التي أُجريت مجرى غير المختصة. قال: ومن  العرب من يرفع بجعل الآخر هو الأَوّل، وقوله:  مَنْ كانَ لا يَزْعُمُ أَنِّي شاعِرُ،  فَلْيَدْنُ منِّي تَنهَهُ المَزاجِرُ  عنى الأَسباب التي من شأْنها أَن تَزْجُرَ، كقولك نَهَتْهُ النَّواهِي،  ويروى:  من كان لا يزعم أَني شاعر،  فيدن مني تنهه المزاجر  أَراد فَلْيَدْنُ فحذف اللام، وذلك أَن الخبن في مثل هذا أَخف على  أَلسنتهم والإِتمام عربيّ. وزَجَرْتُ البعير حتى ثَارَ ومَضَى أَزْجُرُهُ  زَجْراً، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوءِ فانْزَجَرَ، وهو كالرَّدْع للإِنسان،  وأَما للبعير فهو كالحث بلفظ يكون زَجْراً له. قال الزجاج: الزَّجْرُ  النَّهْرُ، والزَّجْرُ للطير وغيرها التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِها والتَّشَاؤُمُ  بِبُروحِها، وإِنما سمي الكاهنُ زَاجِراً لأَنه إِذا رَأَى ما يظن أَنه  يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المُضِيِّ في تلك الحاجة برفع صوت وشدّة،  وكذلك الزَّجْرُ للدواب والإِبل والسباع. الليث: الزَّجْرُ أَن تَزْجُرَ  طائراً أَو ظَبْياً سانِحاً أَو بارِحاً فَتَطَيَّرَ منه، وقد نُهِيَ عن  الطِّيَرَةِ. والزَّجْرُ: العِيافَةُ، وهو ضرب من التَّكَهُّن؛ تقول:  زَجَرْتُ أَنه يكون كذا وكذا. وفي الحديث: كان شُرَيْحٌ زَاجِراً شاعِراً؛  الزَّجْرُ للطير هو التَّيَّمُّنُ والتَّشَاؤُمَ بها والتَّفَؤُّلُ بطيرانها  كالسَّانِحِ والبارِحِ، وهو نوع من الكَهَانَة والعِيَافَةِ. وزَجَرَ  البعير أَي ساقه. وفي حديث ابن مسعود: من قرأَ القرآن في أَقَلَّ من ثلاثٍ،  فهو زَاجِرٌ؛ من زَجَرَ الإِبلَ يَزْجُرُها إِذا حَثَّها وحَمَلها على  السُّرْعَةِ، والمحفوظ رَاجِزٌ، وسنذكره في موضعه؛ ومنه الحديث: فسمع وراءه  زَجْراً؛ أَي صِياحاً على الإِبل وحَثّاً. قال الأَزهري: وزَجْرُ البعير  أَن يقال له: حَوْبٌ، وللناقة: حَلْ. وأَما البغلُ فَزَجْرُه: عَدَسْ،  مَجْزُومٌ؛ ويُزْجَرُ السبع فيقال له: هَجْ هَجْ وجَهْ جَهْ وجَاه جَاه.  ابن سيده: وزَجَرَ الطائِرَ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ تفاءل به  وتَطَيَّر فنهاه ونَهَرَهُ؛ قال الفرزدق:  وليس ابنُ حَمْراءِ العِجَانِ بِمُفْلِتِي،  ولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحوسِ الأْشَائم  والزَّجُورُ من الإِبل: التي تَدِرُّ على الفصيل إِذا ضُرِبَتْ، فإِذا  تُرِكَتْ مَنَعَتْهُ، وقيل: هي التي لا تَدِرُّ حتى تُزْجَرَ وتُنْهَرَ.  ابن الأَعرابي: يقال للناقة العَلُوقِ زَجُورٌ؛ قال الأَخطل:  والحَرْبُ لاقِحَةٌ لهُنَّ زَجُورُ  وهي التي تَرْأَمُ بأَنفها وتَمْنَعُ دَرَّها. الجوهري: الزَّجُورُ من  الإِبل التي تَعْرِفُ بعَيْنِها وتُنْكِرُ بأَنفها. وبعير أَزْجَرُ: في  فَقَارِه انْخِزَالٌ من داءٍ أَو دَبَرٍ. وزَجَرَتِ الناقةُ بما في بطنها  زَجْراً رمت به ودفعته.  والزَّجْرُ: ضَرْبٌ من السَّمَكِ عِظامٌ صِغارُ الحَرْشَفِ، والجمع  زُجُورٌ، يتكلم به أَهل العراق؛ قال ابن دُرَيْدٍ: ولا أَحسبه عربيّاً، والله  أَعلم.
مقاييس اللغة:
(زجر) الزاء والجيم والراء كلمة تدل على الانتهار. يقال زَجَرت البعيرَ حتَّى مضَى، أزجُره. وزجَرْت فلاناً عن الشيء فانْزَجر. والزَّجور من الإبل: التي تعرف بعينها وتُنكر بأنْفها.‏
القاموس المحيط:
زَجَرَهُ مَنَعَهُ ونَهاهُ، كازْدَجَرَهُ فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ، الكلبَ به نَهْنَهَهُ، الطيرَ تَفاءَلَ به، فَتَطَيَّرَ، فَنَهَرَهُ، كازْدَجَرَهُ البعيرَ ساقَهُ، الناقةُ بما في بَطْنِها رَمَتْ به.والزَّجْرُ العِيافةُ، والتَّكَهُّنُ، وسَمَكٌ عِظامٌ، ويُحَرَّكُ ج زُجورٌ. وبعيرٌ أزْجَرُ في فَقارِهِ انْخِزالٌ من داءٍ أو دَبارٍ وقوله تعالى
" فالزاجِراتِ زَجْراً " أي: الملائكةُ تَزْجُرُ السَّحابَ.والزَّجُورُ: الناقةُ التي تَعْرِفُ بِعَيْنِها وتُنْكِرُ بأنْفِها، والتي لا تَدِرُّ حتى تُزْجَرَ، والناقةُ العَلُوقُ.
تاج العروس:
زَجَرَه عنه يَزْجُره زَجْراً : مَنَعَه ونَهاهُ وانْتَهَره كازْدَجَرَه كانَ في الأَصْل ازْتَجَر فقلبت التاءُ دَالاً لقُرْب مخرَجَيْهِما واخْتِيرت الدَّال لأَنها أَلْيَقُ بالزَّاي من التاءِ . فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ وَضَعَ الازْدِجَار مَوْضِع الانْزِجار فيكون لازِماً . وحيث وَقعَ الزَّجْر في الحَدِيث فإِنما يُرَادُ به النَّهْى . وهو مَزْجُور ومُزْدَجِرٌ . وزَجَرَ الكَلْبَ والسَّبُعَ وزَجَرَ بِهِ : نَهْنَهَهُ . من المَجَاز : زَجَرَ الطَّيْرَ يَزْجُرُه زَجْراً : تَفاءَلَ به فتَطَيَّرَ فنَهَرَه ونَهَاه كازْدَجَرَه قال الفرزْدَق :
" ولَيْسَ ابنُ حَمْرَاءِ العِجَانِ بمُفْلِتِيولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحُوسِ الأَشَائِمِ وقال اللَّيْثُ : الزَّجْر : أَن تَزْجُرَ طائِراً أَو ظَبْياً سانِحاً أَو بارِحاً فتَطَيَّرَ منه وقد نُهِي عن الطِّيَرَة . وزَجَرَ البَعِيرَ حَتَّى ثَارَ ومَضَى يَزْجُره زَجْراً : سَاقَه وحَثَّه بلفْظ يَكُون زَجْراً له وهو للإِنْسان كالرَّدْعِ وقد زَجَرَه عن السُّوءِ فانْزَجَر . وزَجَرَت النَّاقَةُ بما في بَطْنِها زَجْراً : رَمَتْ به ودَفَعَتْه . ومن المَجَاز : الزَّجْرُ : العِيَافَة وهو يَزْجُر الطَّيْرَ : يَعِيفُهَا وأَصله أَنْ يَرْمِيْ الطَّيْرَ بحصَاةٍ ويَصِيح فإِن وَلاَّه في طَيَرَانه مَيامِنَه تَفاءَلَ به أو مَياسِرَه تَطَيَّرَ كذا في الأَساس . وهو ضَرْبٌ من التَّكَهُّن يَقول إِنه يكون كذا وكذا . وفي الحَدِيث : " كان شُرَيْحٌ زَاجِراً شَاعراً " . وقال الزَّجَّاجُ : الزَّجْر للطَّيْر وغَيْرِهَا التَّيَمُّن بسُنُوحها والتشاؤُم ببُرُوحها وإِنَّمَا سُمِّيَ الكاهِنُ زَاجِراً لأَنه إِذَا رأَى ما يَظُنُّ أَنه يُتَشاءَم به زَجَرَ بالنَّهْي عن المُضِيِّ في تِلْكَ الحَاجَة برفع صَوْت وشِدّة وكذلك الزَّجْرُ للدَّوابّ والإِبل والسِّباع . والزَّجْر بالفَتْح كما هو مُقْتَضَى سِيَاقه وضَبَطَه الصَّغَانيّ بالتَّحْرِيك : سَمَكٌ عِظَامٌ صِغَارٌ الحَرْشَفِ ويُحَرَّكُ ج زُجُورٌ هكذا تتكلّم به أَهْلُ العِرَاق . قال ابن دُرَيد : ولا أَحسَبُه عَرَبِياً . وبَعِيرٌ أَزْجَرُ وأَرجَلُ وهو الذي في فَقَارِهِ أَي فَقارِ ظَهْرِه انْخِزالٌ من داءٍ أو دَبَرٍ . وفي البصائر للمُصَنِّف : الزَّجْر : طَرْدٌ بصَوْت ثم يُسْتَعْمَل في الطَّرْد تارةً وفي الصَّوت أُخْرَى . وقولُه تَعَالَى " فالزَّاجِرَاتِ زَجْراً " أَي الملائكَة التي تَزْجُرُ السَّحَابَ أَي تَسُوقُه سَوْقاً وهو مَجَاز . وقولُه تَعَالى : " ولقَدْ جَاءَهُم مِنَ الأَنْبَاءِ ما فِيهِ مُزْدَجَرٌ " أَي طَرْدٌ ومَنْعٌ من ارْتِكَاب المَآثِم . وقوله تعالى : " وقالُوا مَجْنُونٌ وازْدُجِرَ " أَي طُرِدَ . وفي الصّحاح : الزَّجُورُ كصَبُور : النَّاقَةُ التي تَعْرِف بعَيْنِها وتُنْكِر بأَنْفِهَا أَو هي التِّي لا تَدِرُّ حتى تُزْجَرَ وتُنْهَر وهو مَجَاز وقيل : هي التي تَدِرُّ على الفَصِيلِ إِذَا ضُرِبَتْ فإِذا تُرِكَت مَنَعَتْه و قال ابنُ الأَعرابِيِّ : الزَّجُور : النَّاقةُ العَلُوقُ قال الأَخطَلُ :
" والحَرْبُ لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ وهي التي تَرْأَم بأَنْفِهَا وتمَنْعَ دَرَّها ويُوجَد هنا في بَعْضِ النُّسَخ : العَلُوف بالفَاءِ والذي نَصَّ عليه ابنُ الأَعرابِيّ في النَّوادِر العَلُوق بالقَاف
ومما يُستَدْرَك عليه :
ذِكْرُ اللّهِ مَزْجَرةٌ للشَّيْطَانِ ومَدْحَرَةٌ وهو مَجَاز . قال سِيبَوَيْه : وقالوا هو مِنِّي مَزْجَرَ الكلبِْ أَي بِتِلْك المنزلَة فحذَفَ وأَوصْلَ قال الزَّمَخْشَرِىّ : وهو مَجَاز . وكَرَّرْتُ على سَمْعِه المواعِظَ والزَّواجرَِ . وقال الشاعر :
مَنْ كلان لا يَزْعُم أَنّي شاعِرٌ ... فَلْيَدْنُ مِنّي تَنْهَهُ المَزَاجِرُ عَنَى الأَسبابَ التي من شَأْنِهَا أَن تَزْجُرَ كقَوْلك : نَهَتْه النَّواهِي . وكَفَى بالقُرْآنِ زَاجِراً وهو مُجَاز . وفي حَدِيث ابنِ مَسْعُودٍ " مَنْ قَرَأَ القُرْآنَ في أَقَلَّ من ثلاثٍ فهو زَاجِر " . مِنْ زَجَرَ الإِبِلَ يَزْجُرُهَا إِذَا حَثَّهَا وحَمَلَها على السُّرْعَة والمحفوظ راجزٌ وسيُذْكَر في مَحَلّه . وفي حَدِيثٍ آخرَ : فسَمِعَ وَراءَه زَجْراً " أَي صِيَاحاً على الإِبل وحَثّاً قال الأَزْهَرِيّ : وزَجْرُ البَعِيرِ : أَن يقال له حَوْبُِ والناقَة حَلٍْ . وتزَاجَرُوا عن المُنْكَر . وزَجَرَ الراعِي الغَنَمَ : صاح بها وهو مَجَازٌ . وزَاجِرٌ بنُ الهَيْثم وزَاجِرُ بن الصَّلْت : مُحَدِّثانِ . تَرْجَم لهما البُخَارِي في التَّارِيخ

### Türkçe

زجر
**زَجَرَ - يَزْجُرُ - زَجْر - زَجْرَة - زَاجِر - زَاجِرَة - زَاجِرَات - ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ، ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ - مُزْدَجَر**

**زَجَرَ - يَزْجُرُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu eliyle veya sesiyle şiddetle iter; onun yolunu ve işini doğrultarak: onu güç ve şiddetle iter; onun güzergâhını, aslî yönden—ki onun hatalı olduğu varsayılır—onu **زَجَرَ** edenin doğru sandığı yeni bir yöne çevirerek.

Ve güç ve şiddetle itme, kaslar ve ellerden maddî bir fiil ile olur; aynı şekilde emir ve nehiy ile sözle de olur; burada azarlama, nehiy ve kınama vardır; onda itme, şiddet ve güç vardır; iradenin ve fiilin yönünü, aslî yönden yeni bir yöne çevirir; **زَجَرَ** edenin sözüyle istediğine göre.

**زَجْر**: “**زَجَرَ - يَزْجُرُ**” fiilinin fiil adı.

**زَجْرَة**: “**فـَعـْلـَة**” vezninde; “**زَجَرَ - يَزْجُرُ**”dan bir defalık için mef‘ûl mânasında fiil adı: bilinen bir tarz üzere bir defalık **زجر**; elin gücüyle itme ve güzergâhı çevirme, yahut söz ve emir ile.

**زَاجِر**: “**زَجَرَ - يَزْجُرُ**” fiilinden, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil.

**زَاجِرَة**: **زَاجِر**’in müennesi.

**زَاجِرَات**: “**زاجِرَة**”nin çoğulu.

**ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ**: “**زَجَرَ - يَزْجُرُ**”dan “**افتعل**” vezninde; aslında “**ازتَجَر - يَزْتَجِرُ**”dir: öz irade ile “**يَزْجُرَ**” etmeye çabalar; öz irade ile, onu eliyle veya sesiyle şiddetle itmeye, onun yolunu ve işini doğrultarak, çabaladı.

**ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ**: “**ازْدَجَرَ - يَزْدَجِرُ**”ün meçhulü.

**مُزْدَجَر**: “**ازْدُجِرَ - يُزْدَجَرُ**”dan ism-i mef‘ûl: aynı şekilde ondan âlet ve mekân ismidir: başka bir şeyin yolunu, aslî yolundan—ki onun hatalı bir güzergâh olduğu varsayılır—doğru güzergâha engelleyen ve çeviren şey.

Ve lafız, “düzeni korumak için **زجر** ve **ردع** ve **قمع** ve **ضبط** için güçle itme; ve bunun neticesi olarak, sert şiddetli söz ve fiillerle hareketi daraltma, sınırlama ve kısıtlama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَكَلَ - يَنْكُلُ (نَكَلَ - يَنْكِلُ)، قَمَعَ - يَقْمَعُ، زَبَنَ - يَزْبِنُ، زَجَرَ - يَزْجُرُ، عَذَبَ - يَعْذِبُ، وَزَعَ - يَزَعُ (وَزَعَ - يَزِعُ)**

**زَجْر**
	﴿**فالزاجرات زجرا(2)**﴾ الصافات

**زَجْرَة**
﴿**فإنما هي زجرة واحدة فإذا هم ينظرون(19)**﴾ الصافات ﴿**فإنما هي زجرة واحدة (13)**﴾ النازعات

zâcir - **الزاجرات زجرا**
﴿**فالزاجرات زجرا(2)**﴾ الصافات

**ازْدَجَرَ - ازْدُجِر**
﴿**كذبت قبلهم قوم نوح فكذبوا عبدنا وقالوا مجنون وازدجر(9)**﴾ القمر

**مزدجر**
﴿**وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ(4)**﴾ القمر

Tefsirde geldi: **زجرة**: çığlık — **مزدجر**: azarlama ve engelleme.

مختار الصحاح
● [**زجر**] ز ج ر: **الزَّجْرُ** men etme ve nehiydir; ve onu **ازْدَجَرَهُ** etti de o **ازْدَجَر** etti; ve **الزَّجْرُ** ayrıca **العيافلة**dir; o, kehânetten bir türdür; “**زَجَرْتُ** şöyle şöyle olmasını” dersin; ve **زَجَرَ** deveyi: onu sürdü; ve üçlü bâb: **نصر**.

الراغب
zجر
- **الزجر**: sesle kovma; “onu **زجر** ettim de o **انزجر** etti” denir. Dedi ki: }**فإنما هي زجرة واحدة**﴿[النازعات/13]. Sonra kovmada bazen, seste başka bir defa kullanılır. Ve onun sözü:﴾**فالزاجرات زجرا**﴿[الصافات/2], yani: bulutları **تزجر** eden melekler. Ve onun sözü:﴾**ما فيه مزدجر**﴿[القمر/4], yani: günahları işlemeye girişmekten kovma ve men etme. Ve dedi ki:﴾**وقالوا مجنون وازدجر**{ [القمر/9], yani: kovuldu. Ve onda **الزجر**’in kullanımı, onların kovulana bağırmaları sebebiyledir; şu gibi ki denilsin: “uzaklaş ve çekil ve arkana (bak)” (bak: المسائل الحلبيات للفارسي s. 106; وأصول النحو 1/141).

ملخص اللسان
1. **الزَّجْرُ**: men etme, nehiy ve azarlama. Onu **زَجَرَهُ** eder, onu **يَزْجُرُه**; **زَجْراً**; ve onu **ازْدَجَرَهُ** eder de o **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ** eder.
2. Ve **وازدجر** aslında **ازتجر** idi; iki mahrecin yakınlığından dolayı **التاء** **دالاً**a çevrildi; ve **الدال** seçildi; çünkü o, **الزاي**’a **التاء**’dan daha uygundur.
3. **العَزْلِ** hadîsinde: sanki **زَجَرَ** etti; yani ondan nehyetti. Ve hadîste **الزَّجْرُ** vâki olduğu yerde, ancak onunla nehiy kastedilir. Ve **زَجَرَ** yırtıcı hayvanı ve köpeği; ve onunla **زَجَرَ** etti: onu susturdu.
4. Ve deveyi, kalkıp gidinceye kadar **زَجَرْتُ**; onu **أَزْجُرُهُ**; **زَجْراً**. Ve falancayı kötülükten **زَجَرْتُ** ettim de o **انْزَجَرَ** etti; o, insan için **الرَّدْع** gibidir.
5. Deve için ise, ona **زَجْراً** olacak bir lafızla dürtme gibidir.
6. Ve kuşlar ve başkaları için **الزَّجْرُ**: onların sağdan geçişiyle uğur sayma ve soldan geçişiyle uğursuz saymadır. Kâhin ancak **زَاجِراً** diye adlandırıldı; çünkü o, uğursuz saydığını sandığı şeyi gördüğünde, o ihtiyaçta yürümekten nehyederek, ses yükseltme ve şiddet ile **زَجَرَ** eder; ve aynı şekilde binek hayvanları, develer ve yırtıcılar için de **الزَّجْرُ** böyledir. **الليث**: **الزَّجْرُ**: sağdan veya soldan geçen bir kuşu yahut bir ceylanı **تَزْجُرَ** etmendir; sonra ondan uğursuzluk çıkarırsın; ve **الطِّيَرَةِ**den nehyedilmiştir.
7. Ve **الزَّجْرُ**: **العِيافَةُ**dır; o, kehânetten bir türdür.

لسان العرب
● - **زجر**: **الزَّجْرُ**: men etme, nehiy ve azarlama. Onu **زَجَرَهُ** eder, onu **يَزْجُرُه**; **زَجْراً**; ve onu **ازْدَجَرَهُ** eder de o **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ** eder. Allah Teâlâ dedi ki: **وازْدُجِرَ فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوب فانْتَصِرْ**. Dedi ki: **الازْدِجارُ**, **الانْزِجارِ**ın yerine konur; böylece lâzım olur. Ve **ازدجر** aslında **ازتجر** idi; iki mahrecin yakınlığından dolayı **التاء** **دالاً**a çevrildi; ve **الدال** seçildi; çünkü o, **الزاي**’a **التاء**’dan daha uygundur. **العَزْلِ** hadîsinde: sanki **زَجَرَ** etti; yani ondan nehyetti. Ve hadîste **الزَّجْرُ** vâki olduğu yerde, ancak onunla nehiy kastedilir. Ve **زَجَرَ** yırtıcı hayvanı ve köpeği; ve onunla **زَجَرَ** etti: onu susturdu. **سيبويه** dedi ki: “Ve dediler: o, benden **مَزْجَرَ الكلب**’dir; yani o menzilededir”; böylece hazf etti ve ulaştırdı; o, hususî zarflardandır; hususî olmayanların yürütüldüğü yolda yürütüldü. Dedi ki: Araplardan kimi, sonuncuyu birincinin kendisi kılarak ref‘ eder. Ve onun sözü:
**مَنْ كانَ لا يَزْعُمُ أَنِّي شاعِرُ،
فَلْيَدْنُ منِّي تَنهَهُ المَزاجِرُ**
o, **تَزْجُرَ** etmesi şanından olan sebepleri kastetti; senin “onu **النَّواهِي** nehyetti” demen gibi. Ve şöyle rivayet edilir:
**من كان لا يزعم أَني شاعر،
فيدن مني تنهه المزاجر**
“**فَلْيَدْنُ**” istedi de **اللام**ı hazf etti; çünkü bu gibi yerde **الخبن** onların dillerine daha hafiftir; ve tamamlama Arapçadır. Ve deveyi, kalkıp gidinceye kadar **زَجَرْتُ**; onu **أَزْجُرُهُ**; **زَجْراً**. Ve falancayı kötülükten **زَجَرْتُ** ettim de o **انْزَجَرَ** etti; o, insan için **الرَّدْع** gibidir; deve için ise, ona **زَجْراً** olacak bir lafızla dürtme gibidir. **الزجاج** dedi ki: **الزَّجْرُ**: azarlamadır. Ve kuşlar ve başkaları için **الزَّجْرُ**: onların sağdan geçişiyle uğur sayma ve soldan geçişiyle uğursuz saymadır. Kâhin ancak **زَاجِراً** diye adlandırıldı; çünkü o, uğursuz saydığını sandığı şeyi gördüğünde, o ihtiyaçta yürümekten nehyederek, ses yükseltme ve şiddet ile **زَجَرَ** eder; ve aynı şekilde binek hayvanları, develer ve yırtıcılar için de **الزَّجْرُ** böyledir. **الليث**: **الزَّجْرُ**: sağdan veya soldan geçen bir kuşu yahut bir ceylanı **تَزْجُرَ** etmendir; sonra ondan uğursuzluk çıkarırsın; ve **الطِّيَرَةِ**den nehyedilmiştir. Ve **الزَّجْرُ**: **العِيافَةُ**dır; o, kehânetten bir türdür; “şöyle şöyle olacağını **زَجَرْتُ**” dersin. Hadîste: **شُرَيْحٌ** **زَاجِراً** **شاعِراً** idi; kuşlar için **الزَّجْرُ**, onlarla uğur ve uğursuzluk sayma ve uçuşlarıyla fal açmadır; **السَّانِحِ** ve **البارِحِ** gibi; o, kâhinlik ve **العِيَافَةِ** türünden bir nev‘dir. Ve **زَجَرَ** deveyi: yani onu sürdü. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Kur’ân’ı üçten azda okuyan, o **زَاجِرٌ**dür”; **زَجَرَ** develeri **يَزْجُرُها**: onları dürttüğünde ve onları sürate yüklediğinde; ve mahfuz olan **رَاجِزٌ**dur; onu yerinde zikredeceğiz. Ve hadîsten: “Arkasında **زَجْراً** işitti”; yani develere bağırma ve dürtme. **الأَزهري** dedi ki: Devenin **زَجْرُ**ü: ona “**حَوْبٌ**” denmesidir; dişi deveye: “**حَلْ**”. Katır ise, onun **زَجْرُ**ü: “**عَدَسْ**”; cezmlidir. Ve yırtıcı hayvan **يُزْجَرُ** edilir de ona “**هَجْ هَجْ**” ve “**جَهْ جَهْ**” ve “**جَاه جَاه**” denir. **ابن سيده**: Kuşu **زَجَرَ** eder, onu **يَزْجُرُه**; **زَجْراً**; ve onu **ازْدَجَرَهُ** eder: onunla uğur saydı ve uğursuz saydı; sonra onu nehyetti ve azarladı. **الفرزدق** dedi ki:
**وليس ابنُ حَمْراءِ العِجَانِ بِمُفْلِتِي،
ولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحوسِ الأْشَائم**
Ve develerden **الزَّجُورُ**: yavruya, vurulduğunda süt veren; bırakıldığında onu men eden. Ve denildi ki: o, ancak **تُزْجَرَ** edilip azarlanmadıkça süt vermeyen. **ابن الأَعرابي**: **العَلُوقِ** dişi deveye **زَجُورٌ** denir. **الأَخطل** dedi ki:
**والحَرْبُ لاقِحَةٌ لهُنَّ زَجُورُ**
O, burnuyla şefkat eder ve sütünü men eder. **الجوهري**: develerden **الزَّجُورُ**, gözüyle tanıyan ve burnuyla yadırgayan. Ve **أَزْجَرُ** deve: omurlarında, hastalıktan veya yara izinden bir çökme vardır. Ve dişi deve, karnındakini **زَجْراً** ile: onu attı ve itti. Ve **الزَّجْرُ**: küçük pullu, iri (kemikli) küçük balıklardan bir türdür; çoğulu **زُجُورٌ**; Irak ehli onunla konuşur. **ابن دُرَيْدٍ** dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum; Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**زجر**) **الزاء** ve **الجيم** ve **الراء**: azarlamaya delâlet eden bir kelimedir. “Deveyi, gidinceye kadar **زَجَرتُ**; onu **أزجُره**” denir. Ve falancayı şeyden **زجَرْتُ** ettim de o **انْزَجر** etti. Ve develerden **الزَّجور**: gözüyle tanıyan ve burnuyla yadırgayan.

القاموس المحيط:
Onu **زَجَرَهُ**: onu men etti ve nehyetti; **ازْدَجَرَهُ** gibi; o da **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ** etti. Köpeği onunla: onu susturdu. Kuşu: onunla uğur saydı; sonra uğursuz saydı; sonra onu azarladı; onu **ازْدَجَرَهُ** gibi. Deveyi: onu sürdü. Dişi deve, karnındakini: onu attı. Ve **الزَّجْرُ**: **العِيافةُ** ve **التَّكَهُّنُ** ve iri (kemikli) bir balıktır; ve harekelenir; çoğulu **زُجورٌ**. Ve **أزْجَرُ** deve: omurlarında, hastalıktan veya yara izinden bir çökme vardır. Ve onun sözü تعالى:
“**فالزاجِراتِ زَجْراً**” yani: bulutları **تَزْجُرُ** eden melekler. Ve **الزَّجُورُ**: gözüyle tanıyan ve burnuyla yadırgayan dişi deve; ve ancak **تُزْجَرَ** edilmedikçe süt vermeyen; ve **العَلُوقُ** dişi deve.

تاج العروس:
Onu ondan **زَجَرَه** eder; onu **يَزْجُره**; **زَجْراً**: onu men etti, nehyetti ve azarladı; onu **ازْدَجَرَه** gibi. Aslında **ازْتَجَر** idi; iki mahrecin yakınlığından dolayı **التاءُ** **دَالاً**a çevrildi; ve **الدَّال** seçildi; çünkü o, **الزَّاي**’a **التاءِ**dan daha uygundur. Böylece o **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ** etti. **الازْدِجَار**ı **الانْزِجار**ın yerine koydu; böylece lâzım olur. Ve hadîste **الزَّجْر** vâki olduğu yerde, ancak onunla nehiy kastedilir. O, **مَزْجُور** ve **مُزْدَجِر**dir. Ve köpeği ve yırtıcıyı **زَجَرَ** etti; ve onunla **زَجَرَ** etti: onu susturdu. Mecazdan: kuşu **زَجَرَ** eder, onu **يَزْجُرُه**; **زَجْراً**: onunla uğur saydı; sonra uğursuz saydı; sonra onu azarladı ve nehyetti; onu **ازْدَجَرَه** gibi. **الفرزدق** dedi ki:
"**ولَيْسَ ابنُ حَمْرَاءِ العِجَانِ بمُفْلِتِيولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحُوسِ الأَشَائِمِ**
Ve **اللَّيْثُ** dedi ki: **الزَّجْر**: sağdan veya soldan geçen bir kuşu yahut bir ceylanı **تَزْجُرَ** etmendir; sonra ondan uğursuzluk çıkarırsın; ve **الطِّيَرَة**den nehyedilmiştir. Ve deveyi, kalkıp gidinceye kadar **زَجَرَ** etti; onu **يَزْجُره**; **زَجْراً**: onu sürdü ve ona **زَجْراً** olacak bir lafızla dürttü; o, insan için **الرَّدْع** gibidir; ve onu kötülükten **زَجَرَه** etti de o **انْزَجَر** etti. Ve dişi deve, karnındakini **زَجْراً** ile: onu attı ve itti. Mecazdan: **الزَّجْر**: **العِيَافَة**dır; o, kuşları **يَزْجُر** eder: onları **يَعِيفُ** eder; onun aslı, kuşu bir çakıl taşıyla taşlamak ve bağırmaktır; eğer uçuşunda sağ tarafını çevirirse onunla uğur sayar; yahut sol tarafını çevirirse uğursuz sayar; **الأَساس**’ta böyledir. O, kehânetten bir türdür; “şöyle şöyle olacağını” der. Hadîste: “**كان شُرَيْحٌ زَاجِراً شَاعراً**”. Ve **الزَّجَّاجُ** dedi ki: kuşlar ve başkaları için **الزَّجْر**: onların sağdan geçişiyle uğur sayma ve soldan geçişiyle uğursuz saymadır. Kâhin ancak **زَاجِراً** diye adlandırıldı; çünkü o, uğursuz saydığını sandığı şeyi gördüğünde, o ihtiyaçta yürümekten nehyederek, ses yükseltme ve şiddet ile **زَجَرَ** eder; ve aynı şekilde binek hayvanları, develer ve yırtıcılar için de **الزَّجْر** böyledir. Ve **الزَّجْر** fetha iledir; siyakının gereği budur; ve **الصَّغَانيّ** onu tahrîk ile ضبط etti: küçük pullu, iri (kemikli) küçük bir balıktır; harekelenir; çoğulu **زُجُورٌ**; Irak ehli onunla böyle konuşur. **ابن دُرَيد** dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Ve **أَزْجَرُ** ve **أَرجَلُ** deve: omurlarında—yani sırt omurlarında—hastalıktan veya yara izinden bir çökme olan. Ve müellifin **البصائر**’inde: **الزَّجْر**: sesle kovmadır; sonra kovmada bazen, seste başka bir defa kullanılır. Ve onun sözü تعالى: “**فالزَّاجِرَاتِ زَجْراً**” yani: bulutları **تَزْجُرُ** eden melekler; yani onu sürer; bu mecazdır. Ve onun sözü تعالى: “**ولقَدْ جَاءَهُم مِنَ الأَنْبَاءِ ما فِيهِ مُزْدَجَرٌ**” yani: günahları işlemeye girişmekten kovma ve men etme. Ve onun sözü تعالى: “**وقالُوا مَجْنُونٌ وازْدُجِرَ**” yani: kovuldu. Ve **الصّحاح**’ta: **الزَّجُورُ** ( **صَبُور** gibi): gözüyle tanıyan ve burnuyla yadırgayan dişi deve; yahut o, ancak **تُزْجَرَ** edilip azarlanmadıkça süt vermeyen; bu mecazdır. Ve denildi ki: o, yavruya vurulduğunda süt verir; bırakıldığında onu men eder. Ve **ابنُ الأَعرابِيِّ** dedi ki: **الزَّجُور**: **العَلُوقُ** dişi devedir. **الأَخطَلُ** dedi ki:
"**والحَرْبُ لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ**
O, burnuyla şefkat eder ve sütünü men eder. Ve burada bazı nüshalarda bulunur: **العَلُوف** **بالفَاءِ** ile; ve **ابنُ الأَعرابِيّ**’nin **النَّوادِر**’de نص ettiği: **العَلُوق** **بالقَاف** ile.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**ذِكْرُ اللّهِ مَزْجَرةٌ للشَّيْطَانِ ومَدْحَرَةٌ**; bu mecazdır. **سِيبَوَيْه** dedi ki: “Ve dediler: o, benden **مَزْجَرَ الكلبِْ**’dir; yani o menzilededir”; böylece hazf etti ve ulaştırdı. **الزَّمَخْشَرِىّ** dedi ki: bu mecazdır. Ve onun işitmesine vaazları ve **الزَّواجرِ**i tekrar ettim. Ve şair dedi ki:
**مَنْ كلان لا يَزْعُم أَنّي شاعِرٌ ... فَلْيَدْنُ مِنّي تَنْهَهُ المَزَاجِرُ**
o, **تَزْجُرَ** etmesi şanından olan sebepleri kastetti; senin “onu **النَّواهِي** nehyetti” demen gibi. Ve Kur’ân ile **زَاجِراً** olmak yeter; bu mecazdır. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “**مَنْ قَرَأَ القُرْآنَ في أَقَلَّ من ثلاثٍ فهو زَاجِر**”. **زَجَرَ** develeri **يَزْجُرُهَا**: onları dürttüğünde ve onları sürate yüklediğinde; ve mahfuz olan **راجزٌ**dur; onu yerinde zikredecektir. Ve başka bir hadîste: “Arkasında **زَجْراً** işitti”; yani develere bağırma ve dürtme. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: Devenin **زَجْرُ**ü: ona **حَوْبُِ** denmesidir; dişi deve: **حَلٍْ**. Ve onlar, münkerden **تزَاجَرُوا** ettiler. Ve çoban koyunu **زَجَرَ** etti: ona bağırdı; bu mecazdır. Ve **زَاجِرٌ بنُ الهَيْثم** ve **زَاجِرُ بن الصَّلْت**: iki muhaddistir; **البُخَارِي** onlara **التَّارِيخ**’te tercüme yaptı.
