# زجر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زجر

الزَّجْرُ: المَنْعُ والنهيُ والانْتِهارُ. زَجَرَهُ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ فانْزَجَرَ وازْدَجَرَ. قال الله تعالى: وازْدُجِرَ فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوب فانْتَصِرْ. قال: يوضع الازْدِجارُ مَوْضِعَ الانْزِجارِ فيكون لازماً، وازدجر كان في الأَصل ازتجر، فقلبت التاء دالاً لقرب مخرجيهما واختيرت الدال لأَنها أَليق بالزاي من التاء. وفي حديث العَزْلِ: كأَنه زَجَرَ؛ أَي نَهَى عنه، وحيث وقع الزَّجْرُ في الحديث فإِنما يراد به النهي. وزَجَرَ السَّبُعَ والكلبَ وزَجَرَ به: نَهْنَهَهُ. قال سيبويه: وقالوا هو مِنِّي مَزْجَرَ الكلب أَي بتلك المنزلة فحذف وأَوصل، وهو من الظروف المختصة التي أُجريت مجرى غير المختصة. قال: ومن العرب من يرفع بجعل الآخر هو الأَوّل، وقوله:
مَنْ كانَ لا يَزْعُمُ أَنِّي شاعِرُ،
فَلْيَدْنُ منِّي تَنهَهُ المَزاجِرُ
عنى الأَسباب التي من شأْنها أَن تَزْجُرَ، كقولك نَهَتْهُ النَّواهِي، ويروى:
من كان لا يزعم أَني شاعر،
فيدن مني تنهه المزاجر
أَراد فَلْيَدْنُ فحذف اللام، وذلك أَن الخبن في مثل هذا أَخف على أَلسنتهم والإِتمام عربيّ. وزَجَرْتُ البعير حتى ثَارَ ومَضَى أَزْجُرُهُ زَجْراً، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوءِ فانْزَجَرَ، وهو كالرَّدْع للإِنسان، وأَما للبعير فهو كالحث بلفظ يكون زَجْراً له. قال الزجاج: الزَّجْرُ النَّهْرُ، والزَّجْرُ للطير وغيرها التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِها والتَّشَاؤُمُ بِبُروحِها، وإِنما سمي الكاهنُ زَاجِراً لأَنه إِذا رَأَى ما يظن أَنه يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المُضِيِّ في تلك الحاجة برفع صوت وشدّة، وكذلك الزَّجْرُ للدواب والإِبل والسباع. الليث: الزَّجْرُ أَن تَزْجُرَ طائراً أَو ظَبْياً سانِحاً أَو بارِحاً فَتَطَيَّرَ منه، وقد نُهِيَ عن الطِّيَرَةِ. والزَّجْرُ: العِيافَةُ، وهو ضرب من التَّكَهُّن؛ تقول: زَجَرْتُ أَنه يكون كذا وكذا. وفي الحديث: كان شُرَيْحٌ زَاجِراً شاعِراً؛ الزَّجْرُ للطير هو التَّيَّمُّنُ والتَّشَاؤُمَ بها والتَّفَؤُّلُ بطيرانها كالسَّانِحِ والبارِحِ، وهو نوع من الكَهَانَة والعِيَافَةِ. وزَجَرَ البعير أَي ساقه. وفي حديث ابن مسعود: من قرأَ القرآن في أَقَلَّ من ثلاثٍ، فهو زَاجِرٌ؛ من زَجَرَ الإِبلَ يَزْجُرُها إِذا حَثَّها وحَمَلها على السُّرْعَةِ، والمحفوظ رَاجِزٌ، وسنذكره في موضعه؛ ومنه الحديث: فسمع وراءه زَجْراً؛ أَي صِياحاً على الإِبل وحَثّاً. قال الأَزهري: وزَجْرُ البعير أَن يقال له: حَوْبٌ، وللناقة: حَلْ. وأَما البغلُ فَزَجْرُه: عَدَسْ، مَجْزُومٌ؛ ويُزْجَرُ السبع فيقال له: هَجْ هَجْ وجَهْ جَهْ وجَاه جَاه. ابن سيده: وزَجَرَ الطائِرَ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ تفاءل به وتَطَيَّر فنهاه ونَهَرَهُ؛ قال الفرزدق:
وليس ابنُ حَمْراءِ العِجَانِ بِمُفْلِتِي،
ولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحوسِ الأْشَائم
والزَّجُورُ من الإِبل: التي تَدِرُّ على الفصيل إِذا ضُرِبَتْ، فإِذا تُرِكَتْ مَنَعَتْهُ، وقيل: هي التي لا تَدِرُّ حتى تُزْجَرَ وتُنْهَرَ. ابن الأَعرابي: يقال للناقة العَلُوقِ زَجُورٌ؛ قال الأَخطل: والحَرْبُ لاقِحَةٌ لهُنَّ زَجُورُ
وهي التي تَرْأَمُ بأَنفها وتَمْنَعُ دَرَّها. الجوهري: الزَّجُورُ من الإِبل التي تَعْرِفُ بعَيْنِها وتُنْكِرُ بأَنفها. وبعير أَزْجَرُ: في فَقَارِه انْخِزَالٌ من داءٍ أَو دَبَرٍ. وزَجَرَتِ الناقةُ بما في بطنها زَجْراً رمت به ودفعته.
والزَّجْرُ: ضَرْبٌ من السَّمَكِ عِظامٌ صِغارُ الحَرْشَفِ، والجمع زُجُورٌ، يتكلم به أَهل العراق؛ قال ابن دُرَيْدٍ: ولا أَحسبه عربيّاً، والله أَعلم.

### Türkçe

**الزَّجْرُ**: men etme ve yasaklama ve azarlama. Onu **زَجَرَهُ يَزْجُرُه** **زَجْراً** ve **ازْدَجَرَهُ**; böylece **انْزَجَرَ** ve **ازْدَجَرَ**. Yüce Allah dedi ki: **وازْدُجِرَ فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوب فانْتَصِرْ**. Dedi ki: **الازْدِجارُ**, **الانْزِجارِ**ın yerine konulur da lâzım olur; ve **ازدجر** aslında **ازتجر** idi; sonra iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı **التاء** **دالاً**a çevrildi ve **الدال** seçildi; çünkü o, **الزاي**e **التاء**dan daha uygundur. Ve **العَزْلِ** hadîsinde: “Sanki **زَجَرَ**”; yani ondan nehyetti; ve hadîste **الزَّجْرُ** nerede vâki olursa, ancak onunla nehy kastedilir. Ve **زَجَرَ السَّبُعَ والكلبَ** ve **زَجَرَ به**: onu susturdu. Sîbeveyh dedi ki: “Ve dediler: O, benden **مَزْجَرَ الكلب**tir”; yani o menzileyle; sonra hazf etti ve ulaştırdı; ve o, yalnızca kendine mahsus zarf(lar)dandır ki, mahsus olmayanın yürütüldüğü yola yürütüldü. Dedi ki: Ve Araplardan kimi, sonuncuyu birincinin kendisi kılarak ref eder; ve onun sözü:

مَنْ كانَ لا يَزْعُمُ أَنِّي شاعِرُ،
فَلْيَدْنُ منِّي تَنهَهُ المَزاجِرُ

**تَزْجُرَ**ması şanından olan sebepleri kastetti; senin “**نَهَتْهُ النَّواهِي**” demen gibi. Ve şöyle rivayet olunur:

من كان لا يزعم أَني شاعر،
فيدن مني تنهه المزاجر

**فَلْيَدْنُ** istedi de **اللام**ı hazf etti; bu, bunun gibi yerde **الخبن**in onların dillerine daha hafif olmasındandır; ve tamamlama Arapçadır. Ve ben deveyi, kalkıp gittiği vakte kadar **زَجَرْتُ**; onu **أَزْجُرُهُ زَجْراً**. Ve falancayı kötülükten **زَجَرْتُ** da **انْزَجَرَ**; ve o, insan için **الرَّدْع** gibidir; deve için ise, ona **زَجْراً** olacak bir lafızla dürtme gibidir. Ez-Zeccâc dedi ki: **الزَّجْرُ** azarlamadır; ve kuş ve başkası için **الزَّجْرُ**, onun **سُنُوحِها**sıyla uğur sayma ve onun **بُروحِها**sıyla uğursuz saymadır. Ve kâhin ancak **زَاجِراً** diye adlandırıldı; çünkü uğursuz sayacağını zannettiği şeyi gördüğü vakit, o ihtiyaca gitmekten nehy ile, ses yükseltme ve şiddet ile **زَجَرَ** etti; ve binek hayvanları ve develer ve yırtıcılar için **الزَّجْرُ** de böyledir. Leys: **الزَّجْرُ**, bir kuşu yahut **ظَبْياً**yi, **سانِحاً** yahut **بارِحاً** iken **تَزْجُرَ** etmen, sonra ondan uğursuzluk saymandır; ve **الطِّيَرَةِ**den nehy olunmuştur. Ve **الزَّجْرُ**: **العِيافَةُ**dır; ve o, **التَّكَهُّن**den bir darbdir; dersin ki: “Şöyle şöyle olacağını **زَجَرْتُ**.” Ve hadîste: “**شُرَيْحٌ** **زَاجِراً** **شاعِراً** idi”; kuş için **الزَّجْرُ**, onunla uğur sayma ve onunla uğursuz sayma ve onun uçmasıyla fal tutmadır; **السَّانِحِ** ve **البارِحِ** gibi; ve o, **الكَهَانَة** ve **العِيَافَةِ**den bir türdür. Ve **زَجَرَ البعير**: yani onu sürdü. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Kim Kur’ân’ı üçten daha azda okursa, o **زَاجِرٌ**dir”; **زَجَرَ الإِبلَ يَزْجُرُها**dan; onu dürttüğü ve onu sürate taşıdığı vakit. Ve mahfuz olan **رَاجِزٌ**dir; onu yerinde zikredeceğiz. Ve ondan hadîs: “Arkasında **زَجْراً** işitti”; yani develere bağırma ve dürtme. Ezherî dedi ki: Devenin **زَجْرُ**ü, ona “**حَوْبٌ**” denmesidir; dişi deveye: “**حَلْ**”. Amma katır ise, onun **زَجْرُ**ü: “**عَدَسْ**”, meczûm. Ve yırtıcı **يُزْجَرُ** edilir de ona “**هَجْ هَجْ**” ve “**جَهْ جَهْ**” ve “**جَاه جَاه**” denir. İbn Sîde: **زَجَرَ الطائِرَ يَزْجُرُه زَجْراً وازْدَجَرَهُ**: onunla fal tuttu ve uğursuz saydı; sonra onu nehyetti ve azarladı; Ferazdak dedi ki:

وليس ابنُ حَمْراءِ العِجَانِ بِمُفْلِتِي،
ولم يَزْدَجِرْ طَيْرَ النُّحوسِ الأْشَائم

Ve develerden **الزَّجُورُ**: yavruya, dövüldüğü vakit süt veren; bırakıldığı vakit onu men eden (dişi)dir. Ve denildi ki: O, ancak **تُزْجَرَ** ve **تُنْهَرَ** edilince süt veren (dişi)dir. İbnü’l-A‘râbî: **العَلُوقِ** dişi deveye **زَجُورٌ** denir; Ahtal dedi ki:

والحَرْبُ لاقِحَةٌ لهُنَّ زَجُورُ

Ve o, burnuyla şefkat gösterir ve sütünü vermeyi men eder. Cevherî: Develerden **الزَّجُورُ**, gözüyle tanıyan ve burnuyla inkâr eden (dişi)dir. Ve **بعير أَزْجَرُ**: omurlarında, bir hastalıktan yahut bir yaradan dolayı bir çöküklük vardır. Ve dişi deve, karnında olanı **زَجْراً** ile **زَجَرَتِ**: onu attı ve onu itti.

Ve **الزَّجْرُ**: küçük pullu, iri (türden) küçük balık; cem‘i **زُجُورٌ**dur; Irak ehli onunla konuşur. İbn Düreyd dedi ki: Onu Arapça saymıyorum; Allah daha iyi bilir.
