# زجر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: زجر

(باب الزاءِ والجيم وما يثلثهما)
(زجر) الزاء والجيم والراء كلمة تدل على الانتهار. يقال زَجَرت البعيرَ حتَّى مضَى، أزجُره. وزجَرْت فلاناً عن الشيء فانْزَجر. والزَّجور من الإبل: التي تعرف بعينها وتُنكر بأنْفها.‏
(زجل) الزاء والجيم واللام أصلٌ يدلُّ على الرمْي بالشيء والدفعِ له. يقال قَبَحَ اللهُ أمّاً زَجَلَتْ به. والزَّجْل: إرسال الحمام الهادِي. والمِزْجل: المِزْرَاق. وزَجَلَ الفَحْل، إذا ألْقى ماءَه في الرَّحِم. ويقال أن الزَّاجَلُ(1): ماءُ الظليم؛ لأنه يزْجُل به. قال ابنُ أحمر:‏
وما بيضاتُ ذِي لِبَدٍ هِجَفٍّ *** سُقِينَ بِزَاجَلٍ حَتى رَوِينا(2)‏
ويقال بل الزَّاجَل مُخُّ البيض، والأول أقيس.‏
ومما شذّ عن الباب الزُّجلة: القطعة من كل شيء، وجمعها زُجَل.والزِّئجِيل(3): الرجل الضَّعيف.‏
ومن هذا، إن كان صحيحاً، الزَّاجَل: حَلقة تكون في طَرف حبل الثقَل(4).‏
(زجم(5)) الزاء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على صوتٍ ضعيف .يقال: ما تكلم بِزَجْمَةٍ، أي بِنَبْسة. والزَّجوم: القوس ليست بشديدة الإرنان. والله أعلم بالصواب.‏
(زجي) الزاء والجيم والحرف المعتلّ يدلُّ على الرّمي بالشيء وتسييره من غير حبس(6). يقال أزجتِ البقرةُ ولدَها، إذا ساقته. والرِّيح تُزْجِي السَّحابَ: تسوقهُ سَوْقاً رفِيقاً. فأمّا المُزْجَى فالشيء القليل، وهو من قياس الباب، أي يُدفع به الوقت. وهذه بضاعة مُزْجَاة، أي يسيرة الاندفاع.‏
ومن الباب زجا الخراجُ يزجُو، أي تيسَّرت جِبايته.‏
---------------------
(1) الزاجل، بفتح الجيم، يهمز ولا يهمز.‏
(2) البيت في الحيوان (4: 328، 341)، واللسان (هجف، زجل)، والمخصص (8: 55). وفي الأصل: "بعجف"، بدل "هجف"، تحريف.‏
(3) والزنجيل أيضاً، يقال بالهمز وبالنون كما في اللسان.‏
(4) الثقل، بالتحريك. متاع المسافر. وفي المجمل: "في طرف الحبل حبل الثقل".‏
(5) وردت هذه المادة في الأصل مؤخرة عن (زجي) ورددتها إلى موضعها المطابق لموضعها من المجمل.‏
(6) حبس، أي إمساك. وفي الأصل: "جنس".‏

ـ

### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الجيم** وما يثلثهما)

(**زجر**) **الزاء** ve **الجيم** ve **الراء**; azarlamaya delâlet eden bir kelimedir. Denilir: Deveyi yürüyüp gidinceye kadar azarladım; onu azarlarım. Ve falancayı bir şeyden men ettim de o da men olundu. Ve develerden **الزَّجور**: gözüyle tanınan ve burnuyla yadırganan (deve)dir.‏

(**زجل**) **الزاء** ve **الجيم** ve **اللام**; bir asıl olup bir şeyi atmaya ve onu itmeye delâlet eder. Denilir: Allah, onunla (çocuğuyla) **زَجَلَتْ** eden bir anneyi çirkin kılsın. Ve **الزَّجْل**: yol gösteren güvercini salıvermek. Ve **المِزْجل**: **المِزْرَاق**. Ve **زَجَلَ** erkek (hayvan), rahme suyunu attığı zaman. Ve denilir ki **الزَّاجَلُ**(1): devekuşunun suyudur; çünkü onunla atar. İbn Ahmer dedi ki:‏
Ve ne de (şunlar) tüylü bir (kuş)un beyaz yumurtalarıdır, ince yapılı, *** **بِزَاجَلٍ** ile sulandırıldılar, nihayet kandık(2)‏

Ve denilir: bilakis **الزَّاجَل** yumurtanın iliğidir; ve birincisi daha kıyasîdir.‏
Ve babdan şâz olanlardan: **الزُّجلة** her şeyden bir parçadır; onun çoğulu **زُجَل**’dir. Ve **الزِّئجِيل**(3): zayıf adamdır.‏
Ve bundan, eğer sahih ise, **الزَّاجَل**: yük ipinin ucunda bulunan bir halka(4)dır.‏

(**زجم**(5)) **الزاء** ve **الجيم** ve **الميم**; tek bir asıldır, zayıf bir sese delâlet eder. Denilir: **بِزَجْمَةٍ** ile konuşmadı; yani bir **بِنَبْسة** ile. Ve **الزَّجوم**: şiddetli yankılanması olmayan yaydır. Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏

(**زجي**) **الزاء** ve **الجيم** ve illetli harf; bir şeyi atmaya ve onu tutmaksızın sevk etmeye delâlet eder(6). Denilir: İnek yavrusunu **أزجتِ**; onu sürdüğü zaman. Ve rüzgâr bulutu **تُزْجِي**: onu yumuşak bir sürüşle sürer. Amma **المُزْجَى** az şeydir; ve bu, babın kıyasındandır; yani onunla vakit itilir. Ve bu, **بضاعة مُزْجَاة**’dır; yani azca itilen (mal)dır.‏
Ve babdandır: haraç **زجا** eder, **يزجُو**; yani onun toplanması kolaylaştı.‏

---------------------
(1) **الزاجل**; **الجيم**’in fethiyle; hem hemzelenir hem hemzelenmez.‏
(2) Beyit, el-Hayevân’da (4: 328، 341), ve el-Lisân’da (**هجف**، **زجل**), ve el-Muḫaṣṣaṣ’ta (8: 55). Asılda: “بعجف”, “هجف” yerine; tahriftir.‏
(3) Ve **الزنجيل** de; hemze ile ve **النون** ile denilir; Lisân’da olduğu gibi.‏
(4) **الثقل**; hareke ile. Yolcunun eşyası. Ve el-Mücmel’de: “yük ipinin ucunda yük ipi”.‏
(5) Bu madde asılda (**زجي**)’den sonra gelmişti; onu el-Mücmel’deki yerinin uygun olan yerine döndürdüm.‏
(6) **حبس**; yani tutma. Asılda: “جنس”.‏
