# زجر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زجر

زجره عنه يزجره زجرا: منعه ونهاه وانتهره، كازدجره، كان في الأصل ازتجر، فقلبت التاء دالا لقرب مخرجيهما، واختيرت الدال، لأنها أليق بالزاي من التاء. فانزجر وازدجر، وضع الازدجار موضع، الانزجار، فيكون لازما. وحيث وقع الزجر في الحديث فإنما يراد به النهى. وهو مزجور ومزدجر. وزجر الكلب والسبع، وزجر به: نهنهه. من المجاز: زجر الطير يزجره زجرا: تفاءل به فتطير، فنهره ونهاه، كازدجره، قال الفرزدق:
  وليس ابن حمراء العجان بمفلتيولم يزدجر طير النحوس الأشائم وقال الليث: الزجر: أن تزجر طائرا أو ظبيا سانحا أو بارحا فتطير منه، وقد نهي عن الطيرة. وزجر البعير حتى ثار ومضى، يزجره زجرا: ساقه وحثه بلفظ يكون زجرا له، وهو للإنسان كالردع، وقد زجره عن السوء فانزجر. وزجرت الناقة بما في بطنها زجرا: رمت به ودفعته. ومن المجاز: الزجر: العيافة، وهو يزجر الطير: يعيفها وأصله أن يرمي الطير بحصاة ويصيح، فإن ولاه في طيرانه ميامنه تفاءل به، أو مياسره تطير، كذا في الأساس. وهو ضرب من التكهن، يقول إنه يكون كذا وكذا. وفي الحديث:  كان شريح زاجرا شاعرا  . وقال الزجاج: الزجر للطير وغيرها التيمن بسنوحها، والتشاؤم ببروحها، وإنما سمي الكاهن زاجرا لأنه إذا رأى ما يظن أنه يتشاءم به زجر بالنهي عن المضي في تلك الحاجة برفع صوت وشدة، وكذلك الزجر للدواب والإبل والسباع. والزجر، بالفتح كما هو مقتضى سياقه، وضبطه الصغاني بالتحريك: سمك عظام صغار الحرشف، ويحرك، ج زجور، هكذا تتكلم به أهل العراق. قال ابن دريد: ولا أحسبه عربيا. وبعير أزجر، وأرجل، وهو الذي في فقاره، أي فقار ظهره انخزال من داء أو دبر. وفي البصائر للمصنف: الزجر: طرد بصوت، ثم يستعمل في الطرد تارة وفي الصوت أخرى. وقوله تعالى  فالزاجرات زجرا  أي الملائكة التي تزجر السحاب، أي تسوقه سوقا، وهو مجاز. وقوله تعالى:  ولقد جاءهم من الأنباء ما فيه مزدجر  أي طرد ومنع من ارتكاب المآثم. وقوله تعالى:  وقالوا مجنون وازدجر  أي طرد. وفي الصحاح: الزجور، كصبور: الناقة التي تعرف بعينها وتنكر بأنفها، أو هي التي لا تدر حتى تزجر وتنهر، وهو مجاز، وقيل: هي التي تدر على الفصيل إذا ضربت، فإذا تركت منعته و قال ابن الأعرابي: الزجور: الناقة العلوق قال الأخطل:
  والحرب لاقحة لهن زجور وهي التي ترأم بأنفها وتمنع درها، ويوجد هنا في بعض النسخ: العلوف بالفاء، والذي نص عليه ابن الأعرابي في النوادر العلوق، بالقاف.
 ومما يستدرك عليه:

  ذكر الله مزجرة للشيطان ومدحرة، وهو مجاز. قال سيبويه: وقالوا هو مني مزجر الكلب أي بتلك المنزلة، فحذف وأوصل، قال الزمخشرى: وهو مجاز. وكررت على سمعه المواعظ والزواجر. وقال الشاعر:
  من كلان لا يزعم أني شاعر                      فليدن مني تنهه المزاجـر عنى الأسباب التي من شأنها أن تزجر، كقولك: نهته النواهي. وكفى بالقرآن زاجرا، وهو مجاز. وفي حديث ابن مسعود  من قرأ القرآن في أقل من ثلاث فهو زاجر  . من زجر الإبل يزجرها، إذا حثها وحملها على السرعة، والمحفوظ راجز، وسيذكر في محله. وفي حديث آخر: فسمع وراءه زجرا  ، أي صياحا على الإبل وحثا، قال الأزهري: وزجر البعير: أن يقال له حوب، والناقة حل. وتزاجروا عن المنكر. وزجر الراعي الغنم: صاح بها، وهو مجاز. وزاجر بن الهيثم، وزاجر بن الصلت: محدثان. ترجم لهما البخاري في التاريخ.

### Türkçe

**زجره** ondan **يزجره** **زجرا**: onu men etti ve nehyetti ve azarladı; **كازدجره** gibi; aslında **ازتجر** idi; sonra mahreçlerinin yakınlığından dolayı **التاء** **دالا**ya çevrildi; ve **الدال** seçildi; çünkü o, **الزاي**’e **التاء**’dan daha uygundur. Böylece **انزجر** ve **ازدجر**; **الازدجار**ı, **الانزجار**ın yerine koydu; böylece lâzım olur. Ve hadiste **الزجر** nerede vâki olursa, ancak onunla nehy kastedilir. Ve o, **مزجور** ve **مزدجر**dir. Ve köpeği ve yırtıcı hayvanı **زجر** etti; ve onunla **زجر** etti: onu “nehneh”ledi.

Mecazdan: kuşu **زجر** eder, onu **يزجره** **زجرا**: onunla uğur saydı da uğursuzluğa yordu; sonra onu azarladı ve nehyetti; **كازدجره** gibi. **الفرزدق** dedi:
  Ve **ابن حمراء العجان** kaçıp kurtulacak değildir
  Ve uğursuz, uğursuzluk getiren kuşlar onu **يزدجر** etmedi

Ve **الليث** dedi: **الزجر**: bir kuşu yahut bir ceylanı, sağdan geleni yahut soldan geleni **تزجر** etmen; sonra ondan uğursuzluğa yorman; ve **الطيرة**den nehy olunmuştur. Ve deveyi, kalkıp yürüyünceye kadar **زجر** etti; onu **يزجره** **زجرا**: onu sevk etti ve onu, kendisi için **زجر** olacak bir lafızla teşvik etti; ve o, insan için **كالردع** gibidir; ve onu kötülükten **زجر** etti de o **انزجر** oldu. Ve dişi deveyi, karnındakiyle **زجرا** **زجرت**: onu attı ve onu itti.

Mecazdan: **الزجر**: **العيافة**dır; ve o, kuşu **يزجر** eder: onu **يعيفها**; ve aslı şudur: kuşa bir çakıl taşı atar ve bağırır; eğer uçuşunda sağ tarafını ona dönerse onunla uğur sayar; yahut sol tarafını dönerse uğursuzluğa yorar; **الأساس**’ta böyledir. Ve o, kehânetten bir türdür; “şöyle şöyle olur” der. Ve hadiste: “**شريح** **زاجرا** **شاعرا** idi.” Ve **الزجاج** dedi: kuş ve başkası için **الزجر**: onun sağdan gelişiyle uğur saymak, onun soldan gidişiyle uğursuz saymaktır; ve kâhin ancak **زاجرا** diye adlandırıldı; çünkü eğer uğursuz sayacağını zannettiği şeyi görürse, o ihtiyacı sürdürmekten nehy ile, ses yükseltme ve şiddetle **زجر** eder; ve aynı şekilde binek hayvanları, develer ve yırtıcı hayvanlar için de **الزجر** böyledir.

Ve **الزجر**; fetha ile, bağlamının gerektirdiği üzere; ve **الصغاني** onu hareke ile ضبط etti: küçük pullu kemikli balık; ve harekelenir; çoğulu **زجور**; Irak ehli bununla böyle konuşur. **ابن دريد** dedi: “Onun Arapça olduğunu sanmıyorum.” Ve **بعير أزجر** ve **أرجل**: o, omurlarında, yani sırtının omurlarında, bir hastalıktan yahut bir yaradan dolayı çöküklük bulunan kimsedir.

Ve müellifin **البصائر**’inde: **الزجر**: sesle kovmadır; sonra bazen kovmada, bazen seste kullanılır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فالزاجرات زجرا** yani bulutları **تزجر** eden melekler; yani onu sevk eder, sevk edişle; ve o mecazdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولقد جاءهم من الأنباء ما فيه مزدجر** yani günahları işlemeye girişmekten kovma ve men etme. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وقالوا مجنون وازدجر** yani kovuldu.

Ve **الصحاح**’ta: **الزجور**; **كصبور** gibi: gözüyle tanıyıp burnuyla yadırgayan dişi deve; yahut o, ancak **تزجر** edilip azarlanmadıkça süt vermeyen dişi devedir; ve o mecazdır. Ve denildi ki: o, vurulduğu zaman yavru deveye süt verir; bırakıldığı zaman onu men eder. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الزجور**: **الناقة العلوق**. **الأخطل** dedi:
  Ve savaş, onlar için döl tutmuş; onun için **زجور**lar vardır

Ve o, burnuyla yavrusuna şefkat eder ve sütünü men eder. Ve burada bazı nüshalarda: **العلوف** fâ ile vardır; ve **ابن الأعرابي**’nin **النوادر**’de nass ettiği ise **العلوق** kāf iledir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

Allah’ın zikri, şeytan için **مزجرة** ve **مدحرة**dır; ve o mecazdır. **سيبويه** dedi: “Ve ‘o, benden **مزجر الكلب**’dir’ dediler; yani o menzilededir; sonra hazf etti ve ulaştırdı.” **الزمخشري** dedi: “Ve o mecazdır.” Ve onun kulağı üzerine öğütleri ve **الزواجر**i tekrar ettim. Ve şair dedi:
  Her kim “ben şairim” diye iddia etmezse
  Bana yaklaşsın; **المزاجر** onu benden uzak tutsun

Yani, **تزجر** etmesi âdet olan sebepler; senin “**نهته النواهي**” demen gibi. Ve Kur’ân ile **زاجرا** olmak yeter; ve o mecazdır. Ve **ابن مسعود** hadîsinde: “Kim Kur’ân’ı üçten azda okursa o **زاجر**dir.” Develeri **زجر** etmekten; onları **يزجرها**: onları teşvik edip sürate sevk ettiği zaman. Ve mahfuz olan **راجز**dir; ve yerinde zikredilecektir.

Ve başka bir hadiste: “Onun arkasında **زجرا** işitti”; yani develer üzerine bağırma ve teşvik. **الأزهري** dedi: Deveyi **زجر** etmek: ona **حوب** denmesidir; ve dişi deveye **حل**. Ve onlar, münkerden **تزاجروا**. Ve çoban koyunları **زجر** etti: onlara bağırdı; ve o mecazdır. Ve **زاجر بن الهيثم** ve **زاجر بن الصلت**: iki muhaddistir. **البخاري** onlara **التاريخ**’te terceme yaptı.
