# زجم (ز-ج-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ج - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والزاي والميم معهما
م ز ج، ز م ج، ج م ز، ج ز م، ز ج م مستعملات
مزج:
المَزجُ: مصدر مزجته: والمِزاجُ الاسم، ومِزاجُ الجسم ما أسس عليه البدن من المِرَّة ونحوه.
ويقال: قد مزَّج السُّنبل أي لون من خضرةٍ إلى صفرةٍ.
والمَزجُ: الشُّهدُ.
زمج:
الزُّمَّجُ طائرٌ دون العُقاب في قمَّته حُمرةٌ غالبة تُسمَّيه العجم دوبراد، وترجمته أنه إذا عجز عن صيده أعانه أخوه على أخذهِ.
جمز:
الجَمزُ والجَمَزانُ والجَمَزي: عدوٌ دون الحضر الشديد قال:
كأنيّ ورحلي إذا زُغـتُـهـا		على جمزي جازىءٍ بالرِّحالٍ
وجَمَزَ يجَمِزُ جمزاً وجَمَزاناً.
والجُمزانُ: ضربٌ من التَّمرِ والنَّخل والجُمَّيز، ومنهم من يُؤنِّثُ فيقول الجُمَّيزى شجرة كالتّين خِلقةً وكالفرصادِ عظماً، ورقة أصغر من التّين، ويحمل تيناً أصفر وأسود، صِغاراً يكونُ بالغورِ يسمِّيه بعضهم التين الذَّكَرَ ويسمِّي بعضهم حملة الحُما، فالأصفر منه حُلو، والأسود يُدمي.
والجُمزوُ كتلة من تمرٍ وأقطٍ ونحو ذلك.
جزم:
الجَزمُ: ضرب من الكتابة، وهو تسوية الحرف، وقلم جزمٌ: لا حرف فيه.
ومن القراءة: أن يُجزَمَ الكلام جزماً، تُوضعُ الحروفُ في مواضعها في بيانِ ومَهَلٍ.
والجَزمُ: الحرف إذا سكن آخرهُ.
وجَزَمتُ له جَزمةَ من مالٍ أي قطعتُه له.
والجَزم: الخرصُ من التَّمرِ وغيره.
زجم:
يقال: ما تكلَّم فلانٌ بزَجمةٍ أي بنسبةٍ.
وزَجَمَ له زَجمَةً أي ألقى إليه كلمةً أو سبباً من الأسباب.
والزَّجُومُ من القِسيِّ: التي ليست بشديدةٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الزاي** و**الميم** معهما
**م ز ج**، **ز م ج**، **ج م ز**، **ج ز م**، **ز ج م** مستعملات

**مزج**:
**المَزجُ**: **مزجته**’nin mastarıdır; **المِزاجُ** isimdir. **مِزاجُ الجسم** ise bedenin, **المِرَّة** ve benzeri şeylerden üzerine tesis edildiği şeydir.
Ve denilir: **مزَّج السُّنبل**; yani rengi yeşillikten sarılığa (döndü).
Ve **المَزجُ**: **الشُّهدُ**.

**زمج**:
**الزُّمَّجُ**: tepesinde baskın bir kızıllık bulunan, **العُقاب**’dan aşağı bir kuştur; Acemler ona **دوبراد** der; bunun tercümesi: onu avlamaktan âciz kalınca kardeşi onu almada ona yardım eder.

**جمز**:
**الجَمزُ** ve **الجَمَزانُ** ve **الجَمَزي**: şiddetli **الحضر**’dan aşağı bir koşudur. Dedi ki:
كأنيّ ورحلي إذا زُغـتُـهـا		على جمزي جازىءٍ بالرِّحالٍ
Ve **جَمَزَ** **يجَمِزُ** **جمزاً** ve **جَمَزاناً**.
Ve **الجُمزانُ**: hurma ve hurma ağacından bir türdür; ve **الجُمَّيز**. Onlardan kimi müennes yapar da **الجُمَّيزى** der: yaratılışça incir gibi, büyüklükçe **الفرصاد** gibi bir ağaçtır; yaprağı incirden daha küçüktür; sarı ve siyah, küçük incir taşır; **الغور**’da olur; bazısı ona **التين الذَّكَرَ** der, bazısı da onun ürününe **الحُما** der; sarısı tatlıdır, siyahı kanatır.
Ve **الجُمزوُ**: hurmadan, **أقط**’tan ve bunun benzerinden bir kütledir.

**جزم**:
**الجَزمُ**: yazıdan bir türdür; o, harfi düzleştirmektir. Ve **قلم جزمٌ**: onda harf yoktur.
Ve kıraatten: sözün **جزماً** cezmedilmesidir; harfler, açıklık ve ağır ağır (okuyuş) içinde yerlerine konur.
Ve **الجَزمُ**: sonu sâkin olunca harftir.
Ve **جَزَمتُ** له **جَزمةَ** من مالٍ: yani ondan ona kestim (ayırdım).
Ve **الجَزم**: hurmadan ve başkasından tahmindir.

**زجم**:
Denilir: falan kimse **بزَجمةٍ** konuşmadı; yani bir nisbetle.
Ve **زَجَمَ** له **زَجمَةً**: yani ona bir kelime veya sebeplerden bir sebep attı.
Ve yaylardan **الزَّجُومُ**: şiddetli olmayanlardır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَجْمَةُ بالفتح، بمنزلة النَبْأَةِ. يقال: ما تكلَّمَ بِزَجْمَةٍ، أي بِنَبْسَةٍ. وسكت فما زَجَمَ بحرف، أي ما نَبَسَ. ويقال ما يعصيه زَجْمَةً، أي شيئاً. والزَجومُ: القوسُ ليست بشديدة الإرنانِ.

##### Türkçe

**الزَجْمَةُ** (fetha ile), **النَبْأَةِ** mertebesindedir. Denir ki: “**ما تكلَّمَ بِزَجْمَةٍ**”, yani “**بِنَبْسَةٍ**”. Ve sustu da bir harfle **زَجَمَ** etmedi; yani **نَبَسَ** etmedi. Ve denir ki: “**ما يعصيه زَجْمَةً**”, yani bir şey. Ve **الزَجومُ**: sesi şiddetli olmayan yaydır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ز م
جزم ، جمز ، مزج ، زمج ، زجم : مستعملة .
جزم : قال الليث : الجَزْمُ : عزيمةٌ في النحو في الفعل ، فالحرف المَجْزُوُم ، آخِرُهُ لا إعراب له .
والجَزْمُ : ضرب من الكتابة ، وهو تسوية الحرف ، وَقَلَمٌ جَزْمٌ : لا حرف له . ومن القراءة : أن يُجْزَمَ الكلامُ جَزْماً ، توضع الحروف في مواضع في بيانٍ ومَهَلٍ .
والجَزْمُ : الحرف إذا سكن آخره .
وقال أبو العباس المُبَرَّد فيما روى أبو عمر له : إنما سمي الجزم في النحو جزماً لأن الجزم في كلام العرب : القَطْعُ .
يقال : أفْعَلُ ذلك جزماً ، فكأنه قطع الإعرابَ عن الحَرفِ .
وروي عن النَّخَعي أنه قال : التَّكبير : جَزْمٌ ، والتسليم : جزم ، أراد أنهما لا يُمَدَّانِ ، ولا يُعرب آخر حروفهما ، ولكن يسكَّن ، فيقال : الله أكبرْ إذا وقف عليه ، ولا يقال : الله أكبرُ في الوقف .
ويقال : جزمتُ ما بيني وبينه ، أي قَطَعْتُهُ .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة ) : جزمْتُ النخل ، وَجَرمْتُهَ إذا خَرَصْتَه وحَزَرته .
وروى ابن حبيب عن ابن الأعرابي أنه قال : إذا باع الثمرة في أكمامها بالدراهم فذلك الجَزْمُ ، وقد اجْتَزَمَ فلان نخل فلان فَأَجْزَمَهُ أي ابتاعه منه فباعه .
( سلمة عن الفراء ) : جَزَمتُ القِرْبَة : ملأتُها .
وقال أبو عبيد : وأنشد :
فلما جَزَمْتُ به قِربَتي
تيمَّمْتُ أطِرقَةً أو خَلِيفَا
( أبو عبيد ) : جزَّم القومُ إذا عجزوا .
وبقيتُ مُجَزِّماً : أي منقطعاً بي ، وأنشد :
ولكني مَضَيْتُ ولم أُجَزِّم
فكان الصَّبرُ عادة أوَّلينا
ويقال : جزَّم البعير فما يبرح .
وانْجَزَمَ العظم إذا انكسر .
( سلمة عن الفراء ) : جَزَمَتِ الإبل إذا رويَتْ من الماء .
وبعير جَازِمٌ ، وإبلٌ جَوَازِمُ .
ويقال للسِّقاء مِجْزَمٌ ، وجمعه : مَجَازِمُ .
زمج : قال ابن الأعرابي : زَمَجَ القِرْبَةَ وجَزَمَها إذا مَلأَها .
وقال اللحياني : وقال شمر : قال ابن الأعرابي : زَمَجَ على القوم ، ودَمَقَ ودَمَر بمعنى واحد .
وروى أبو تُراب عن شمر : زَمَجَ بين القومِ ، وزَأجَ إذا حرَّشَ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أخذ الشيء بزَأبَرِهِ ، وبَزأمَجِهِ إذا أخذه كله .
( الليث ) : الزُّمَّج : طائر دون العُقاب ، في قِمَّته حُمرة غالبَةٌ تُسَمّيهِ العَجَمُ دُبرَاذَ .
قال : وترجمته أنه إذا عجز عن صيده أعانه أخوه على أخذه .
مزج : قال الليث : المَزْجُ : خلطُك المِزَاجَ بالشيء .
ومِزَاجُ الجسمِ : ما أُسِّس عليه البدنُ من المرتين ، والدمِ والبَلْغَمِ .
ويقال : قد مزَّج السُّنْبُلُ إذا لوَّن من خُضْرةٍ إلى صُفْرةٍ .
والمَزْجُ : الشَّهدُ ، قال أبو ذؤيب :
فجاء بِمَزجٍ لم ير الناسُ مثله
هو الضَّحْكُ إلا أنه عَمَلُ النحل
وقال ابن شميل : يَسأَلُ السَّائِلُ ، فيقال : مزِّجوه أي أعطوه شيئاً ، وأنشد :
وأغْتَبِقُ الماءَ القَرَاحَ وأنطوي
إذا المَاءُ أمسى للممزَّجِ ذا طعمِ
جمز : قال الليث : جَمَزَ الإنسانُ والدابةُ والبعير يَجْمِزُ جَمْزاً . وجَمَزَى وهو عَدْوٌ دون الحُضْرِ الشديد ، قال أمية بن أبي عائذ الهُذلي :
كأني ورحلي إذا زُعتُها
على جَمَزَى جازىءٍ بالرِّحالِ
( أبو عبيد عن الكسائي ) : الناقة تعدو الجَمَزَى ، والوَكَرَى . والوَلَقَى ، وقد جمَزَتْ ، وهو العَدْوُ الذي كأنه ينزُو .
وقال شمر : بلغني أن الأصمعي قال : قول الهذليِّ .
جَمَزَى وحَيَدى بالرِّحال
خطأ لأن ( فَعَلَى ) لا تكون إلا للمؤنث .
قال شمر : ورواه ابن الأعرابي : حيِّد
بالرِّحَالِ يريد عن الرِّحَالِ .
( قلت ) : ومَخرَجُ من رواه : على جَمَزَى على عيْر ذي جَمَزَى أي ذي مِشْيَة جَمَزَى ، وهو كقولهم : ناقة وَكَرَى أي ذات مِشيةٍ وَكَرَى .
وقال الليث : الجُمْزَانُ : ضرب من التمر ، والنخل والجُمَّيز ، ومنهم من يقول : الجُمَّيزى : شجر كالتين في الخِلقَةِ ، ويعظُمُ عِظَمَ الفِرصَادِ ، وورقُهُ أصغَرُ من ورق التين ، ويحمل تيناً صغاراً من بين أصفر وأسود ، يكون بالغور ، ويسمَّى التين الذَّكَرَ . ويُسَمِّي بعضُهم حَمْلَهُ الحُما ، فالأصفر منه حُلْوٌ ، والأسود يدمِّي .
والجُمْزَةُ كُتلة من تمر وأقط ونحو ذلك .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه توضأ فضاق عن يديه كُمًّا جُمَّازة كانت عليه فأَخْرَجَ يَدَيْهِ من تَحْتِهَا ) .
والجُمَّازة : مِدْرَعَةُ صُوفٍ ضيِّقةٌ الكُمَّيْن ، وأنشد ابن الأعرابي :
بكفيك من طاقٍ كثير الأثمان
جُمَّازةٌ شُمِّر منها الكُمَّان
وقال أبو وَجْزَةَ :
دَلَنْظَى يَزِلُّ القَطْرُ عن صَهَوَاتِهِ
هو الليث في الجُمَّازَةِ المتورِّد
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الجَمْزُ : الاستهزاءُ .
زجم : قال الليث : ما تَكَلَّم بِزَجْمَةٍ ، أي ما نَبَسَ بكلمة .
قال : والزَّجُومُ من القسيِّ : التي ليست بشديدة الإرَنانِ ، وقال أبو النجم :
فَظَلَّ يمطُو عُطُفاً زجوما
( أبو عبيد عن الأحمر ) : بعيرٌ أَزْيَمُ وأسجَمُ وهو الذي لا يرغو .
قال شمر : الذي سمعت : بَعِيرٌ أزجَمُ بالزاي والجيم ، وليس بين الأزيَمِ والأزْجَم إلا تَحْوِيلُ الياءِ جيماً ، وأنشدنا أبو جعفر الهُزيميُّ ، وكان عالماً :
من كل أزجَمَ شَابِكٍ أنيَابُهُ
ومقصَّف بالهدل كيف يَصُولُ
وقال أبو الهيثم : العرب تجعل الجيم مكان الزاي لأن مخرجهما من شَجْرِ الفم ، وشَجْرُ الفم : الهواء ، وخَرْقُ الفم الذي بين الحَنَكَيْنِ .
وقال غيره : الزَّجُومُ : النَّاقَةُ السيِّئة الخُلُقِ التي لا تكاد تَرْأَمُ سَقْبَ غيرها ، ترتاب بشمِّه ، وأنشد بعضهم :
كما ارتاب في أنف الزَّجُوم شميمها
وربما أُكرهت حتى ترأمه فتدر عليه .
قال الكميت :
ولم أُحْلِلْ لصاعقةٍ وبرقٍ
كما درَّت لِحَالِبِها الزَّجُومُ
لم أُحْلِل من قولك : أحلَّت الناقة إذا
أصابت الربيع فأنزلت اللبن ، يقول : لم أعطهم على الكُره ما يريدون كما تَدِرُّ الزَّجُومُ على الكُرهِ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الزَّجْمَةُ : الصوت بمنزلة النَّأمَةِ .
ويقال : ما عَصَيتُهُ زَجْمَةً ولا نَأْمَةً ولا زَأْمَةً ولا وَشْمَةً أي ما عَصَيْتُهُ في كَلِمَةً .

##### Türkçe

ج ز م
**جزم** ، **جمز** ، **مزج** ، **زمج** ، **زجم** : kullanımdadır.

**جزم** : Leys dedi: **الجَزْمُ**: nahivde fiilde bir azimdir; artık **المَجْزُوُم** harfinin sonu için i‘rab yoktur.
Ve **الجَزْمُ**: yazıdan bir türdür; o, harfi düzleştirmektir; ve **وَقَلَمٌ جَزْمٌ**: harfi olmayan (kalemdir). Kıraatten: sözün **جَزْماً** cezmedilmesidir; harfler, açıklık ve ağır ağır (okuyuş) içinde yerlerine konur.
Ve **الجَزْمُ**: sonu sâkin olunca harf (hâli).
Ebu’l-Abbas el-Müberred, Ebu Ömer’in kendisinden rivayet ettiğinde dedi: Nahivde cezm ancak **الجزم** diye adlandırıldı; çünkü Arapların كلامında **الجزم**: kesmektir.
Denir: Bunu **جزماً** yaparım; sanki i‘rabı harften kesmiştir.
En-Nehaî’den rivayet olundu ki dedi: **التَّكبير**: **جَزْمٌ**dur; ve **التسليم**: cezm’dir; iki­sinin de uzatılmamasını, son harflerinin i‘rablanmamasını, fakat sâkin kılınmasını kastetti; böylece üzerinde vakıf yapınca “Allah أكبرْ” denir; vakıfta “Allah أكبرُ” denmez.
Ve denir: **جزمتُ** benimle onun arasındakini; yani onu kestim.
( Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den ): **جزمْتُ** hurma ağaçlarını; ve **جَرمْتُهَ**: onu **خَرَصْتَه** ve **حَزَرته** ettiğin zaman.
İbn Habîb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: Meyveyi kılıfları içinde dirhemlerle satarsa işte o **الجَزْمُ**dur; ve falan, falanın hurmalığını **اجْتَزَمَ** etmiştir; onu **فَأَجْزَمَهُ** yani ondan satın almıştır; sonra onu satmıştır.
( Seleme, Ferrâ’dan ): **جَزَمتُ** kırbayı: onu doldurdum.
Ebu Ubeyd dedi: Ve inşad etti:
فلما **جَزَمْتُ** به قِربَتي
تيمَّمْتُ أطِرقَةً أو خَلِيفَا
( Ebu Ubeyd ): Kavim **جزَّم** ettiğinde, aciz kaldılar.
Ve **مُجَزِّماً** kaldım: yani benden dolayı kesilmiş (yolu tıkanmış) olarak; ve inşad etti:
ولكني مَضَيْتُ ولم أُجَزِّم
فكان الصَّبرُ عادة أوَّلينا
Ve denir: Deve **جزَّم** etti; artık ayrılmaz.
Ve kemik **انْجَزَمَ** ettiğinde, kırıldı.
( Seleme, Ferrâ’dan ): Develer **جَزَمَتِ** ettiğinde, sudan kandılar.
Ve **جَازِمٌ** deve; ve **جَوَازِمُ** develer.
Ve kırbaya **مِجْزَمٌ** denir; cem‘i: **مَجَازِمُ**.

**زمج** : İbnü’l-A‘râbî dedi: **زَمَجَ** kırbayı ve **جَزَمَها**: onu doldurduğu zaman.
Lihyânî dedi: Ve Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Kavmin üzerine **زَمَجَ** etti; ve **دَمَقَ** ve **دَمَر**: bir mânâdadır.
Ebu Turâb, Şemmer’den rivayet etti: Kavmin arasına **زَمَجَ** etti; ve **زَأجَ**: kışkırttığı zaman.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): Şeyi **بزَأبَرِهِ** ile ve **بَزأمَجِهِ** ile aldı: onu bütünüyle aldığı zaman.
( Leys ): **الزُّمَّج**: kartaldan aşağı bir kuştur; tepesinde baskın bir kızıllık vardır; Acem ona **دُبرَاذَ** der.
Dedi: Tercümesi şudur: avından aciz kalınca kardeşi onu almada ona yardım eder.

**مزج** : Leys dedi: **المَزْجُ**: **المِزَاجَ**ı şey ile karıştırmandır.
Ve bedenin **مِزَاجُ**ı: bedenin iki safradan, kan ve balgamdan üzerine bina edildiği şeydir.
Ve denir: Başak **مزَّج** etti: yeşillikten sarılığa renklendiği zaman.
Ve **المَزْجُ**: bal peteği balıdır; Ebu Züeyb dedi:
فجاء بِمَزجٍ لم ير الناسُ مثله
هو الضَّحْكُ إلا أنه عَمَلُ النحل
İbn Şümeyl dedi: Dilenci ister; sonra denir: **مزِّجوه** yani ona bir şey verin; ve inşad etti:
وأغْتَبِقُ الماءَ القَرَاحَ وأنطوي
إذا المَاءُ أمسى للممزَّجِ ذا طعمِ

**جمز** : Leys dedi: İnsan ve binek ve deve **جَمَزَ** eder; **يَجْمِزُ** **جَمْزاً**. Ve **جَمَزَى**: şiddetli **الحُضْرِ**den aşağı bir koşudur; Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
كأني ورحلي إذا زُعتُها
على جَمَزَى جازىءٍ بالرِّحالِ
( Ebu Ubeyd, Kisâî’den ): Dişi deve **الجَمَزَى** ve **الوَكَرَى** ve **الوَلَقَى** koşar; ve **جمَزَتْ**; o, sanki sıçrayan koşudur.
Şemmer dedi: Bana ulaştı ki Asmaî dedi: Hüzelî’nin sözü:
جَمَزَى وحَيَدى بالرِّحال
hata­dır; çünkü **( فَعَلَى )** ancak müennes için olur.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti: **حيِّد**
بالرِّحَالِ; yani **عن الرِّحَالِ** (yüklerden uzaklaş) ister.
( Dedim ): Onu rivayet edenin çıkışı şudur: **على جَمَزَى**: **جَمَزَى** sahibi bir yaban eşeği üzerinde; yani **جَمَزَى** yürüyüşü sahibi; bu, onların “**ناقة وَكَرَى**” demeleri gibidir; yani **وَكَرَى** yürüyüşü sahibi.
Leys dedi: **الجُمْزَانُ**: hurmadan bir türdür; ve hurmalık ve **الجُمَّيز**; ve onlardan kimi der ki: **الجُمَّيزى**: yaratılışta incir gibi bir ağaçtır; **الفِرصَادِ** büyüklüğünce büyür; yaprağı incir yaprağından daha küçüktür; sarı ile siyah arası küçük incirler taşır; **الغور**da olur; ve **التين الذَّكَرَ** diye adlandırılır. Bazıları onun meyvesini **الحُما** diye adlandırır; onun sarısı tatlıdır; siyahı kanatır.
Ve **الجُمْزَةُ**: hurma ve kurut ve bunun benzeri şeylerden bir kütledir.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: (abdest aldı; üzerinde bulunan dar kollu bir **جُمَّازة** ona elleri hakkında dar geldi; böylece ellerini onun altından çıkardı).
Ve **الجُمَّازة**: kolları dar bir yün **مِدْرَعَةُ**dır; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
بكفيك من طاقٍ كثير الأثمان
جُمَّازةٌ شُمِّر منها الكُمَّان
Ebu Vecze dedi:
دَلَنْظَى يَزِلُّ القَطْرُ عن صَهَوَاتِهِ
هو الليث في الجُمَّازَةِ المتورِّد
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **الجَمْزُ**: alay etmektir.

**زجم** : Leys dedi: **بِزَجْمَةٍ** konuşmadı; yani bir kelime ile bile ses çıkarmadı.
Dedi: Ve yaylardan **الزَّجُومُ**: şiddetli **الإرَنانِ**ı olmayanlardır; Ebu’n-Necm dedi:
فَظَلَّ يمطُو عُطُفاً زجوما
( Ebu Ubeyd, Ahmer’den ): **أَزْيَمُ** ve **أسجَمُ** deve; o, böğürmeyendir.
Şemmer dedi: İşittiğim: **أزجَمُ** deve; **بالزاي والجيم**; **الأزيَمِ** ile **الأزْجَم** arasında ancak **الياءِ**yi **جيماً**a çevirmek vardır; ve bize Ebu Ca‘fer el-Hüzeymî inşad etti, o âlim idi:
من كل أزجَمَ شَابِكٍ أنيَابُهُ
ومقصَّف بالهدل كيف يَصُولُ
Ebu’l-Heysem dedi: Araplar **الجيم**i **الزاي**ın yerine yaparlar; çünkü ikisinin mahreci ağzın **شَجْرِ**indendir; ve **شَجْرُ الفم**: havadır; ve ağzın **خَرْقُ**u: iki damak arasındaki (boşluk)tur.
Başkası dedi: **الزَّجُومُ**: kötü huylu dişi devedir; başkasının yavrusunu neredeyse hiç benimsemez; onu koklamaktan kuşkulanır; bazısı inşad etti:
كما ارتاب في أنف الزَّجُوم شميمها
Bazen de onu benimsemeye zorlanır; sonra ona sütü bolca verir.
Kümeyt dedi:
ولم أُحْلِلْ لصاعقةٍ وبرقٍ
كما درَّت لِحَالِبِها الزَّجُومُ
**لم أُحْلِلْ** senin “**أحلَّت الناقة**” sözündendir: dişi deve bahara rastlayıp sütü indirdiği zaman; der ki: Onlara istemeyerek istediklerini vermedim; **الزَّجُومُ**un istemeyerek süt vermesi gibi.
( Ebu Ubeyd, Asmaî’den ): **الزَّجْمَةُ**: **النَّأمَةِ** menzilesinde bir sestir.
Ve denir: Ona **زَجْمَةً** ve **نَأْمَةً** ve **زَأْمَةً** ve **وَشْمَةً** isyan etmedim; yani bir kelimede ona isyan etmedim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّجْمُ: أَن تسمع شيئاً من الكلمة الخفية، وما تكلم بزَجْمَة أَي ما نَبَسَ بكلمة، وما سمعت له زَجْمَةً ولا زُجْمَةً أَي نَبْسَةً. وسكت فما زَجَمَ بحرف أَي ما نبس. وما زَجَمَ إليَّ كلمة يَزْجُمُ زَجْماً أي ما كلمني بكلمة، وما عصيته زَجْمَةً منه. وزَجَمَ له بشيء ما فهمه. والزَّجمةُ، بالفتح: الصوت بمنزلة النَّأْمَة. يقال: ما عصيته زَجْمةً ولا نَأْمَةً ولا زَأْمَةً ولا وَشْمَةً أي ما عصيته في كلمة. ويقال: ما يعصيه زَجْمَةً أَي شيئاً.
والزَّجومُ: القوس ليست بشديدة الإرْنانِ. وقوس زَجُوم: ضعيفة الإرْنان؛ قال أَبو النجم:
فظَلَّ يَمْطُو عُطُفاً زَجُوما
قال:
بات يُعاطي فُرُجاً زَجُوما
ويروى: هَمَزى. وقال أَبو حنيفة: قَوْس زجُومٌ حَنُونٌ، والقولان متقاربان.
وبعير أَزْجَمُ: لا يَرْغُو، وقيل: هو الذي لا يفصح بالهَدير، وقد يقال بالسين. الأَحمر: بعير أَزْيَمُ وأَسْجَمُ وهو الذي لا يرغو؛ قال شمر: الذي سمعته بعير أَزْجَمُ، قال: وليس بين الأَزْيَمِ والأزْجَمِ إلا تحويل الياء جيماً، والعرب تجعل الجيم مكان الياء لأَن مخرجهما من شَجْر الفم، وشَجْر الفم الهواء وخرق الفم الذي بين الحنكين.
والزَّجُومُ: الناقة السيئة الخلق التي لا تكاد تَرْأَمُ سَقْبَ غيرها تَرْتابُ بشمه؛ وأَنشد بعضهم:
كما ارْتاب في أَنْفِ الزَّجُوم شَمِيمُها
وربما أُكرهت حتى تَرْأَمَهُ فَتدِرّ عليه؛ قال الكميت:
ولم أُحْلِلْ لصاعِقةٍ وبَرْقٍ،
كما دَرَّتْ لحالبها الزَّجُومُ
وأَحَلَّتْ إذا أَصابت
(* قوله «وأحلت إذا أصابت إلخ» عبارة التهذيب عقب
البيت: لم أحلل من قولك أحلت الناقة إذا أصابت إلخ) الربيع فأَنزلت اللبن؛ يقول: لم أُعطهم من الكُرْه على ما يريدون كما تَدِرّ الزَّجُوم على الكره.

##### Türkçe

**الزَّجْمُ**: gizli kelimeden bir şey işitmen; ve **بِزَجْمَة** konuşmadı; yani bir kelimeyle **نَبَسَ** etmedi; ve onun için ne bir **زَجْمَةً** ne de bir **زُجْمَةً** işittim; yani bir **نَبْسَةً**.

Ve sustu da bir harfle **زَجَمَ** etmedi; yani **نبس** etmedi. Ve bana bir kelime **زَجَمَ** etmedi; **يَزْجُمُ زَجْماً**; yani bana bir kelimeyle konuşmadı; ve ondan bir **زَجْمَةً** ona isyan etmedim. Ve ona bir şeyle **زَجَمَ** etti; onu anlamadı.

Ve **الزَّجمةُ** (fetha ile): ses; **النَّأْمَة** menzilesinde. Denir: ona bir **زَجْمةً** isyan etmedim; ne bir **نَأْمَةً** ne bir **زَأْمَةً** ne bir **وَشْمَةً**; yani bir kelimede ona isyan etmedim. Ve denir: ona bir **زَجْمَةً** isyan etmez; yani bir şey.

Ve **الزَّجومُ**: yay; şiddetli **الإرْنانِ** ile değildir. Ve **قوس زَجُوم**: zayıf **الإرْنان**; Ebû’n-Necm dedi:
فظَلَّ يَمْطُو عُطُفاً زَجُوما

Dedi:
بات يُعاطي فُرُجاً زَجُوما

Ve rivayet olunur: **هَمَزى**. Ebû Hanîfe dedi: **قَوْس زجُومٌ حَنُونٌ**; ve iki söz birbirine yakındır.

Ve **بعير أَزْجَمُ**: **يَرْغُو** etmez; ve denildi: o, **الهَدير** ile fasih olmayan kimsedir; ve **بالسين** ile de denilir. el-Ahmer: **بعير أَزْيَمُ** ve **أَسْجَمُ**; ve o, **يرغو** etmeyendir; Şemmer dedi: işittiğim **بعير أَزْجَمُ**dur; dedi: **الأَزْيَمِ** ile **الأزْجَمِ** arasında ancak **الياء**’yı **جيماً**a çevirmek vardır; ve Araplar, ikisinin mahreci ağızın **شَجْر**inden olduğu için **الياء** yerine **الجيم** yaparlar; ve **شَجْر الفم** hava ve iki damak arasındaki ağız yarığıdır.

Ve **الزَّجُومُ**: kötü huylu dişi deve; neredeyse başkasının yavrusunu **تَرْأَمُ** etmez; onun kokusuyla şüphelenir; ve bazısı inşad etti:
كما ارْتاب في أَنْفِ الزَّجُوم شَمِيمُها

Ve bazen onu, onu **تَرْأَمَهُ** edinceye kadar zorlanır da ona süt verir; el-Kumeyt dedi:
ولم أُحْلِلْ لصاعِقةٍ وبَرْقٍ،
كما دَرَّتْ لحالبها الزَّجُومُ

Ve **أَحَلَّتْ إذا أَصابت**
(* Onun sözü: «وأحلت إذا أصابت إلخ» tehzîbin ibaresidir; beytin ardından: **لم أحلل**; senin sözünden: **أحلت الناقة إذا أصابت** إلخ) bahara rastlayınca da sütü indirdi; der ki: onlara, istediklerine karşı kerhen, **الزَّجُوم**un kerhen süt verdiği gibi vermedim.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الزَّجْمَةُ : أَن تَسمعَ شَيْئًا من الكَلِمَةِ | الخَفِيَّةِ ، ولم أَسْمَع له زَجْمَةً ) بالفَتْح ، | ( ويُضَمّ ) أي : ( نَبْسَة ) . | | وسكت فما زَجِم بحرف أي : ما | نَبَس . وما زَجَم إليّ كلمةً يَزْجُم | زَجْمًا أي : ما كلَّمني بِكَلِمَة . | | ( و ) الزَّجُوم ( كَصَبُور : القَوسُ | الضَّعِيفَة الإرْنانِ ) . ليست بِشَدِيدَتِه ، | قال أبو النَّجْم : | % ( فظَلَّ يَمْطُو عُطُفاً زَجُومَا % ) % | | وقال آخر : | % ( بات يُعاطِي فُرُجاً زَجُوما % ) % | | ( أو ) هي ( الحَنُونُ ) ، قاله أبو | حَنِيفة ، والقَولان مُتقارِبان . | | ( و ) الزَّجُوم : ( النَّاقَة السَّيِّئَة الخُلُق ) | التي ( لا تَكادُ تَرْأَم سَقْبَ غَيْرها تَرْتاب | بِشَمِّهِ ) ، وأنشد بعضُهم : | % ( كما ارتابَ في أَنْفِ الزَّجُوم شَمِيمُها % ) % | | وربما أُكْرَهَت حتى تَرْأَمَهُ فتَدِرَّ | عليه ، قال الكُمَيْت : | % ( ولمْ أُحْلِل بصاعقةٍ وبَرْقٍ % | كما دَرَّت لحالِبِها الزَّجُومُ ) % | | يقول : لم أُعْطِهم من الكُرْه على ما | يُرِيدُون كما تُدِرُّ الزَّجومُ على الكُره . |

| | وقال شَمِر : ( بَعِيرٌ أزْجَمُ : لا يَرْغُو | ولا يُفْصِح بالهَدِير ) ، والذي قاله | الأحمر بهذا المَعْنَى بَعِير أَزْيَمُ | وَأَسْجَم . قال شَمِر :   وليس بين | الأَزْيَمْ والأَزْجَم إلا تَحوِيلُ اليَاءِ | جِيمًا   .   والعرب تَجْعَل الجِيمَ | مكان الياء ؛ لأن مَخْرَجَهُما من | شَجْرِ الفَمِ . | | ( والزَّجْمَةُ والزَّحْمَةُ ) بالجِيمِ | والحَاءِ ( والزَّكْمَة ) بالكَافِ : كُلُّ | ذلِك ( الزَّحْرَة ) التي ( يَخْرُج مَعَها | الوَلَدُ ) ، وسيأتي بَيانُ كُلٍّ في مَحلِّه . | | ( و ) الزُّجَّم ( كَسُكَّر : طائِرٌ ) وهو | مَقْلُوب الزُّمَّج . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | الزَّجْمَة : الصَّوت . وما زَجَم إليّ | كَلِمةً أي : ما كَلَّمَنِي . وزَجَم له | بشيءٍ ما فَهِمَه . |

##### Türkçe

| | ( **الزَّجْمَةُ** : gizli sözden bir şeyi işitmen; ve onun için **زَجْمَةً** işitmedim ) fetha ile, | (ve damme yapılır) yani: ( **نَبْسَة** ). | | Susturdu da bir harfle **زَجِم** etmedi; yani: | **نَبَس** etmedi. Ve bana bir kelime **زَجَم** etmedi; **يَزْجُم** | **زَجْمًا**; yani: bana bir kelime ile konuşmadı. | | (Ve) **الزَّجُوم** ( **كَصَبُور** : zayıf, inleyen yaydır ). Şiddetli değildir; | Ebû’n-Necm dedi ki: | % ( Böylece eğri büğrü yürüyüp durdu, **زَجُومَا** ) % | | Bir başkası dedi ki: | % ( Geceledi; açıklıklar verip durur, **زَجُوما** ) % | | (Veya) o ( **الحَنُونُ** )dur; bunu Ebû | Hanîfe söyledi; iki söz birbirine yakındır. | | (Ve) **الزَّجُوم**: (huyca kötü deve)dir; | ki o (kendi yavrusu olmayan bir yavruyu neredeyse emzirmez; | onu koklamakla kuşkulanır); bazısı şöyle inşad etti: | % ( **الزَّجُوم**’un burnunda onun kokusu kuşkulandı ) % | | Bazen onu, onu emzirsin diye zorlanır; böylece süt verir | ona; el-Kumeyt dedi ki: | % ( Ve ben bir yıldırım ve şimşekle helâl kılmadım % | **الزَّجُوم**’un sağıcısına süt verdiği gibi ) % | | Yani: onlara, istedikleri şeye dair zorlamadan vermedim; | **الزَّجُوم**’un zorla süt vermesi gibi. |

| | Şemir dedi ki: ( **بَعِيرٌ أزْجَمُ** : köpürmez | ve böğürmeyle açıkça ses çıkarmaz ); ve el-Ahmer’in | bu mânâ ile söylediği: **بَعِير أَزْيَمُ** | ve **وَأَسْجَم**. Şemir dedi ki: **الأَزْيَمْ** ile | **الأَزْجَم** arasında, yalnızca **اليَاءِ**’nin | **جِيمًا**ya çevrilmesi vardır. Araplar **الجِيمَ**’i | **الياء**’ın yerine getirir; çünkü ikisinin mahreci | ağzın şecerindendir. | | ( **والزَّجْمَةُ والزَّحْمَةُ** ) **الجِيمِ** | ve **الحَاءِ** ile; ( **والزَّكْمَة** ) **الكَافِ** ile: bütün | bunlar, ( **الزَّحْرَة** )dır; ki o (onunla birlikte | çocuk çıkar); her birinin beyanı yerinde gelecektir. | | (Ve) **الزُّجَّم** ( **كَسُكَّر** : bir kuştur ); ve o | **الزُّمَّج**’in kalb edilmişidir. | | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **الزَّجْمَة**: sestir. Ve bana bir kelime **زَجَم** etmedi; yani: bana konuşmadı. Ve ona bir şeyle **زَجَم** etti; onu anlamadı. |

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَجَمَ
زَجَمَ U ( n. ac. زَجْم 1 ),
a.  Spoke in a low voice; muttered, murmured; whispered.

##### Türkçe

**زَجَمَ**
**زَجَمَ** U (mastarı: **زَجْم** 1),
a. Alçak bir sesle konuştu; mırıldandı, homurdandı; fısıldadı.
