# زجي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زجي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: زجي

(باب الزاءِ والجيم وما يثلثهما)
(زجر) الزاء والجيم والراء كلمة تدل على الانتهار. يقال زَجَرت البعيرَ حتَّى مضَى، أزجُره. وزجَرْت فلاناً عن الشيء فانْزَجر. والزَّجور من الإبل: التي تعرف بعينها وتُنكر بأنْفها.‏
(زجل) الزاء والجيم واللام أصلٌ يدلُّ على الرمْي بالشيء والدفعِ له. يقال قَبَحَ اللهُ أمّاً زَجَلَتْ به. والزَّجْل: إرسال الحمام الهادِي. والمِزْجل: المِزْرَاق. وزَجَلَ الفَحْل، إذا ألْقى ماءَه في الرَّحِم. ويقال أن الزَّاجَلُ(1): ماءُ الظليم؛ لأنه يزْجُل به. قال ابنُ أحمر:‏
وما بيضاتُ ذِي لِبَدٍ هِجَفٍّ *** سُقِينَ بِزَاجَلٍ حَتى رَوِينا(2)‏
ويقال بل الزَّاجَل مُخُّ البيض، والأول أقيس.‏
ومما شذّ عن الباب الزُّجلة: القطعة من كل شيء، وجمعها زُجَل.والزِّئجِيل(3): الرجل الضَّعيف.‏
ومن هذا، إن كان صحيحاً، الزَّاجَل: حَلقة تكون في طَرف حبل الثقَل(4).‏
(زجم(5)) الزاء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على صوتٍ ضعيف .يقال: ما تكلم بِزَجْمَةٍ، أي بِنَبْسة. والزَّجوم: القوس ليست بشديدة الإرنان. والله أعلم بالصواب.‏
(زجي) الزاء والجيم والحرف المعتلّ يدلُّ على الرّمي بالشيء وتسييره من غير حبس(6). يقال أزجتِ البقرةُ ولدَها، إذا ساقته. والرِّيح تُزْجِي السَّحابَ: تسوقهُ سَوْقاً رفِيقاً. فأمّا المُزْجَى فالشيء القليل، وهو من قياس الباب، أي يُدفع به الوقت. وهذه بضاعة مُزْجَاة، أي يسيرة الاندفاع.‏
ومن الباب زجا الخراجُ يزجُو، أي تيسَّرت جِبايته.‏
---------------------
(1) الزاجل، بفتح الجيم، يهمز ولا يهمز.‏
(2) البيت في الحيوان (4: 328، 341)، واللسان (هجف، زجل)، والمخصص (8: 55). وفي الأصل: "بعجف"، بدل "هجف"، تحريف.‏
(3) والزنجيل أيضاً، يقال بالهمز وبالنون كما في اللسان.‏
(4) الثقل، بالتحريك. متاع المسافر. وفي المجمل: "في طرف الحبل حبل الثقل".‏
(5) وردت هذه المادة في الأصل مؤخرة عن (زجي) ورددتها إلى موضعها المطابق لموضعها من المجمل.‏
(6) حبس، أي إمساك. وفي الأصل: "جنس".‏

ـ

### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الجيم** وما يثلثهما)

(**زجر**) **الزاء** ve**الجيم** ve**الراء**: azarlamaya delâlet eden bir kelime. Denir: Deveyi yürüyüp gidinceye kadar azarladım; onu azarlarım. Ve falancayı bir şeyden men ettim de o da vazgeçti. Ve develerden **الزَّجور**: gözüyle tanınan ve burnuyla yadırganan (deve)dir.

(**زجل**) **الزاء** ve**الجيم** ve**اللام**: bir asıl olup bir şeyi atmaya ve onu itmeye delâlet eder. Denir: Allah, onunla (çocuğuyla) atan bir anneyi çirkin kılsın. Ve **الزَّجْل**: yol gösteren güvercinleri salıvermek. Ve **المِزْجل**: mızrak. Ve **زَجَلَ** aygır; rahme suyunu attığı zaman. Ve denir ki **الزَّاجَلُ**(1): devekuşunun suyudur; çünkü onunla atar. İbn Ahmer dedi ki:

Ve ne de (şunlar) tüylü, ince yapılı birinin yumurtalarıdır ki *** **بِزَاجَلٍ** ile sulandırıldılar da nihayet kandık(2)

Ve denir: bilakis **الزَّاجَل** yumurtanın iliğidir; birincisi daha kıyasîdir.

Ve babdan şâz olanlardan: **الزُّجلة**: her şeyden bir parça; onun çoğulu **زُجَل**. Ve **الزِّئجِيل**(3): zayıf adamdır.

Ve bundan, eğer sahih ise, **الزَّاجَل**: yük ipinin ucunda bulunan bir halka(4).

(**زجم**(5)) **الزاء** ve**الجيم** ve**الميم**: zayıf bir sese delâlet eden tek bir asıldır. Denir: **بِزَجْمَةٍ** ile konuşmadı; yani bir nefesle. Ve **الزَّجوم**: şiddetli iniltisi olmayan yaydır. Allah doğruyu daha iyi bilir.

(**زجي**) **الزاء** ve**الجيم** ve illetli harf: bir şeyi atmaya ve onu hapsetmeksizin sevk etmeye delâlet eder(6). Denir: İnek yavrusunu sevk etti; onu sürdüğü zaman. Ve rüzgâr **تُزْجِي السَّحابَ**: onu yumuşak bir sevk ile sürer. Amma **المُزْجَى** az şeydir; ve bu, babın kıyasındandır; yani onunla vakit itilir. Ve bu, **بضاعة مُزْجَاة**dır; yani azca itilen (mal)dır.

Ve babdan: **زجا الخراجُ يزجُو**; yani onun toplanması kolaylaştı.

---------------------
(1) **الزاجل**، **بفتح الجيم**، hem hemzelenir hem hemzelenmez.
(2) Beyit, الحيوان (4: 328، 341), ve اللسان (**هجف**، **زجل**), ve المخصص (8: 55)’tedir. Asılda: “بعجف”, “هجف” yerine; bir tahriftir.
(3) Ve **الزنجيل** de; hemze ile ve **بالنون** ile denir; اللسان’da olduğu gibi.
(4) **الثقل**، **بالتحريك**. Yolcunun eşyası. Ve المجمل’de: “في طرف الحبل حبل الثقل”.
(5) Bu madde asılda (**زجي**)’den sonra gelmişti; onu المجمل’deki yerinin uygun olduğu yerine geri döndürdüm.
(6) **حبس**: yani tutma. Asılda: “جنس”.
