# زج (ز-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الجيم والزاي
جز ، زج .
جز : قال الليث : الجِزَزُ : الصُّوفُ الذي لم يُسْتَعْمَلْ بعدما جُزَّ ، تقول : صُوفٌ جِزَزٌ .
ويقال : هذه جِزَّةُ هذه الشّاةِ أي صوفُها المَجْزُوزُ عنها ، وجمعُها : جِزَزٌ .
ويقال للرَّجُلِ الضّخْمِ اللِّحْيَةِ كأنّه عاضٌّ على جِزَّةٍ أي على صوف شاةٍ جُزَّتْ .
وقال الليث : الجَزُّ : جَزُّ الشِّعْرِ والصوف والحَشِيشِ ونحوه .
وقال غيرُه : الجَزَاجِزُ : خُصَلُ العِهْنِ والصُّوفِ المصبوغةُ تُعَلَّقُ على هوادجِ الظّعائِنِ يوم الظَّعْنِ ، وهي الثُّكَنُ والجَزَائِزُ ، قال الشماخُ :
هَوَادِجُ مَشْدُودٌ عليها الجَزائزُ
وقيل : الجَزِيزُ : ضَرْبٌ من الخرَزِ يُزَيَّنُ به جَوارِي الأعرابِ .
وقال النابغة : يصفُ نساءً شَمَّرْنَ عن أَسْوُقِهِنَّ حتى بدت خلاخيلُهُنَّ :
خَرَزُ الجِزِيزِ من الخِدَامِ خَوَارِجٌ
مِنْ فَرْجِ كُلِّ وَصِيلَةٍ وإزَارِ
وقال الليث : الجَزَازُ كالحصَادِ واقعٌ على الحينِ والأوَانِ يقال : أَجَزَّ النَّخْلُ كما يقال : أَحْصَدَ البُرُّ .
وقال الفراء : جاءنا وقتُ الجِزَازِ ، والجَزَازِ حِين يُجَزُّ الْغَنَمُ .
( الحرَّانيُّ عن ابن السكيت ) : أجَزَّ النخْلُ : حانَ له أنْ يُجَزَّ أي يُصْرَمَ .
قال : وحكى لنا أبو عمرٍ و : قد جَزَّ التمرُ إذا يَبِسَ يَجِزُّ جُزوزاً ، وتمرٌ فيه جُزُوزٌ .
ويقال : قد جَزَزْتُ الكَبْشُ والنّعجة .
ويقال في العَنْزِ والتَّيْسِ : حَلَقْتُهُمَا ، ولا يقال : جَزَزْتُهما .
( أبو عبيد عن اليزيديِّ ) : أَجَزَّ القومُ ، من الجَزَاز في الغنم إذا حان أَنْ تُجَزَّ غَنَمُهُم .
وقال الليث : جَزَّةُ : اسمُ أرضٍ منها يخرجُ الدَّجَّال فيما رُوي .
قال : والجُزازُ : ما فَضَلَ من الأديم إذا قُطِعَ ، الواحدةُ : جُزَازةٌ .
زج : قال الليث : الزُّجُّ : زُجُّ الرُّمْح ، والسَّهْم ، والجميعُ : الزِّجَاجُ .
( قلت ) : زُجُّ الرمح : الحديدةُ التي تُرَكَّبُ سافلة الرُّمح ، والسِّنَانُ : التي تُرَكَّبُ عاليتَه ، والزُّجُّ يُرْكَزُ به الرمحُ في الأرض ، والسِّنَانُ يُطْعن به .
( أبو عبيدٍ عن اليزيديِّ ) : أَزْجَجْتُ الرُّمَّحَ : جعلْتُ فيه الزُّجَّ إزْجَاجاً ، وزَجَجْتُ الرّجُلَ وغيره إذا طعنته بالزُّجِّ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَزْجَجْتُ الرُّمحَ : جعلتُ له زُجّاً ، وأنْصَلْتُه : نَزَعتُ نصله ، ولا يقال : أَزْججْتُه إذا نَزَعْتُ زُجَّه .
ويقال لنصل السّهم : زُجٌّ .
وقال زهير :
ومَنْ يَعْصِ أطرافَ الزِّجَاجِ فإنّه
يُطيعُ العَوَالِي رُكِّبَتْ كلَّ لَهْذَمِ
قال ابن السكيت : يقولُ : مَنْ عصى الأمرَ الصغيرَ صار إلى الأمر الكبير .
قال ، وقال أبو عبيدة : هذا مَثَلٌ ، يقول . إنَّ الزُّجَّ ليس يُطعَنُ به ، إنّما الطَّعْنُ بالسِّنَانِ ، فمن أبى الصُّلحَ وهو الزُّجُّ الذي لا طَعْنَ به ، أُعْطِي العَوَالِي ، وهي التي بها الطَّعنُ .
قال : ومثلٌ للعرب ( الطَّعْنُ يَظْأَرُ ) أي يعطِفُ على الصُّلح .
وقال خالدُ بن كُلْثُوم : كانوا يستقبلون أعداءهم إذا أرادوا الصُّلحَ بأزِجّةِ الرِّماح ، فإن أجابوا إلى الصُّلح وإلاَّ قلبوا الأسِنَّةَ وقاتَلُوهم .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : إذا طَعَن بالعَجَلَة .
قال : والزُّجُجُ : الحِرابُ المنصَّلة ، والزُّجُجُ أيضاً : الحَميرُ المُقْتَتِلةُ .
وقال الليث : المِزَجُّ : رُمحٌ قصير في أَسْفَله زُجٌّ .
والزَّجُّ : رَمْيُكَ بالشيء تَزُجُّ به عن نفسك .
ويقال للظَّلِيمِ إذا عدا : زَجَّ برجليه .
وقال الأصمعي : الزُّجُّ : طرَفُ المِرْفَقِ المحدَّدُ وإبْرَةُ الذِّراع : التي يَذْرَع الذارِعُ من عندها .
وقال الليث : زِجَاجُ الفَحْلِ : أَنْيَابُه .
وأنشد :
لها زِجَاجٌ ولهَاةٌ فَارِضُ
قال : والزَّجَجُ : دِقّةُ الحواجب ، واسْتِقْواسُها ، وزَجَّجَتِ المرأةُ حاجبَها بالمِزَجِّ .
وأنشد أبو عبيد :
إذا ما الغَانِياتُ بَرَزْنَ يَوْماً
وزجَّجْنَ الحواجبَ والعُيونا
وقال الليث : الأزجُّ من النَّعام : الذي فوق عينِه ريشٌ أبيضُ ، والجميع : زُجٌّ .
وقال غيره : زَجَجُ النّعامة : طولُ رجليها ، قاله ابن شميل .
( أبو عبيد عن الأموي ) قال : هو الزُّجاج ، والزَّجاج والزِّجاجُ للقَوارِيرِ ، وأقلُّها الكَسْرُ .
وقال الليثُ : الزُّجَاجةُ في قول الله : القِنْدِيلُ .
وأَجْمَادُ الزِّجَاجِ بالصَّمَّانِ ، ذكرهُ ذو الرمة :
فَظَلَّتْ بأَجْمَادِ الزِّجاجِ سَواخِطاً
صِيَاماً تغنِّي تَحْتَهُنَّ الصفائحُ
يعني الحَميرَ سَخِطَتْ على مَرْتَعِها ليُبْسه .

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الزاي**
**جز** ، **زج** .
**جز** : Leys dedi: **الجِزَزُ**: kırkıldıktan sonra kullanılmamış olan yün; dersin ki: **صُوفٌ جِزَزٌ**.
Ve denilir: bu, şu koyunun **جِزَّةُ**’sidir; yani ondan kırkılmış yünüdür; bunun çoğulu: **جِزَزٌ**.
Ve sakalı iri olan adama denilir: sanki bir **جِزَّةٍ**’yi, yani kırkılmış bir koyunun yününü ısırıyor gibidir.
Leys dedi: **الجَزُّ**: saçın, yünün, otun ve benzerinin kırkılmasıdır.
Başkası dedi: **الجَزَاجِزُ**: boyanmış yün ve boyanmış yapağı tutamlarıdır; göç günü, göç eden kadınların hevdaclarına asılır; bunlar **الثُّكَنُ** ve **الجَزَائِزُ**’dir. Şemmâh dedi:
هَوَادِجُ مَشْدُودٌ عليها **الجَزائزُ**
Ve denildi: **الجَزِيزُ**: bedevîlerin cariyelerinin onunla süslendiği boncuktan bir türdür.
Nâbiga dedi: kadınları vasfeder; baldırlarını sıvadılar da halhalları göründü:
خَرَزُ **الجِزِيزِ** من الخِدَامِ خَوَارِجٌ
مِنْ فَرْجِ كُلِّ وَصِيلَةٍ وإزَارِ
Leys dedi: **الجَزَازُ** tıpkı hasat gibi vakit ve zamana vâkidir; denilir: **أَجَزَّ النَّخْلُ**; tıpkı denildiği gibi: **أَحْصَدَ البُرُّ**.
Ferrâ dedi: bize **الجِزَازِ** vakti geldi; **الجَزَازِ** koyunun kırkıldığı vakittir.
( Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten ): **أجَزَّ النخْلُ**: onun kırkılmasının, yani kesilmesinin vakti geldi.
Dedi: ve bize Ebû Amr rivayet etti: **قد جَزَّ التمرُ**; kuruduğu zaman; **يَجِزُّ جُزوزاً**; ve içinde **جُزُوزٌ** bulunan hurma.
Ve denilir: koçu ve koyunu kırktım: **قد جَزَزْتُ الكَبْشُ والنّعجة**.
Ve keçi ve teke hakkında denilir: ikisini tıraş ettim: **حَلَقْتُهُمَا**; ve denilmez: **جَزَزْتُهما**.
( Ebû Ubeyd, Yezîdî’den ): **أَجَزَّ القومُ**: koyunda **الجَزَاز**’dan; koyunlarının kırkılmasının vakti geldiği zaman.
Leys dedi: **جَزَّةُ**: rivayet olunduğuna göre Deccâl’in ondan çıkacağı bir yerin adıdır.
Dedi: ve **الجُزازُ**: deriden kesildiği zaman artan şeydir; teki: **جُزَازةٌ**.

**زج** : Leys dedi: **الزُّجُّ**: mızrağın ve okun **زُجّ**’udur; hepsi: **الزِّجَاجُ**.
( Ben dedim ): mızrağın **زُجّ**’u: mızrağın altına takılan demirdir; **السِّنَانُ** ise üstüne takılan şeydir; **الزُّجُّ** ile mızrak yere saplanır; **السِّنَانُ** ile de saplanır (batırılır).
( Ebû Ubeyd, Yezîdî’den ): mızrağı **أَزْجَجْتُ**: ona **الزُّجَّ** koydum; **إزْجَاجاً**; ve **زَجَجْتُ** adamı ve başkasını, onu **الزُّجِّ** ile dürttüğüm zaman.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): mızrağı **أَزْجَجْتُ**: ona bir **زُجّاً** yaptım; ve onu **أنْصَلْتُه**: onun ucunu çıkardım; ve onun **زُجّ**’unu çıkardığım zaman **أَزْججْتُه** denilmez.
Ve okun ucuna denilir: **زُجٌّ**.
Züheyr dedi:
ومَنْ يَعْصِ أطرافَ **الزِّجَاجِ** فإنّه
يُطيعُ العَوَالِي رُكِّبَتْ كلَّ لَهْذَمِ
İbnü’s-Sikkît dedi: der ki: küçük emre karşı gelen, büyük emre varır.
Dedi; Ebû Ubeyde de dedi: bu bir meseldir; der ki: **الزُّجَّ** ile dürtülmez; dürtme ancak **السِّنَانِ** iledir; kim sulhu reddederse—ki o, dürtmesi olmayan **الزُّجُّ**’dur—ona **العَوَالِي** verilir; o da dürtmenin olduğu şeydir.
Dedi: ve Arap için bir mesel: (**الطَّعْنُ يَظْأَرُ**) yani sulha meyleder.
Hâlid b. Kulthûm dedi: sulh istedikleri zaman düşmanlarını mızrakların **أزِجّةِ**’siyle karşılarlardı; sulha icabet ederlerse (tamam), yoksa **الأسِنَّةَ**’yi çevirirler ve onlarla savaşırlar.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): acele ile dürttüğü zaman.
Dedi: ve **الزُّجُجُ**: uç takılmış mızraklardır; **الزُّجُجُ** ayrıca: birbirleriyle dövüşen eşeklerdir.
Leys dedi: **المِزَجُّ**: alt tarafında **زُجٌّ** bulunan kısa bir mızraktır.
Ve **الزَّجُّ**: bir şeyi atmandır; onunla kendinden uzaklaştırırsın: **تَزُجُّ**.
Ve devekuşuna, koştuğu zaman denilir: ayaklarıyla **زَجَّ**.
Asma‘î dedi: **الزُّجُّ**: dirseğin sivri ucu; ve kolun iğnesi: ölçen kişinin ölçmeye onun yanından başladığı şeydir.
Leys dedi: aygırın **زِجَاجُ**’ı: köpekdişleridir.
Ve şu beyit okundu:
لها **زِجَاجٌ** ولهَاةٌ فَارِضُ
Dedi: ve **الزَّجَجُ**: kaşların inceliği ve yay gibi oluşudur; kadın kaşını **بالمِزَجِّ** ile **زَجَّجَتِ**.
Ebû Ubeyd şu beyiti okudu:
إذا ما الغَانِياتُ بَرَزْنَ يَوْماً
وزجَّجْنَ الحواجبَ والعُيونا
Leys dedi: devekuşundan **الأزجُّ**: gözünün üstünde beyaz tüy olan; çoğulu: **زُجٌّ**.
Başkası dedi: devekuşunun **زَجَجُ**’u: iki bacağının uzunluğudur; bunu İbn Şümeyl söyledi.
( Ebû Ubeyd, Emevî’den ) dedi: o, **الزُّجاج**’dır; ve **الزَّجاج** ve **الزِّجاجُ** şişeler içindir; en azı kırılmadır.
Leys dedi: Allah’ın sözü olan **الزُّجَاجةُ**: kandildir.
Ve **أَجْمَادُ الزِّجَاجِ** Sammân’dadır; onu Zû’r-Rumme zikretti:
فَظَلَّتْ بأَجْمَادِ **الزِّجاجِ** سَواخِطاً
صِيَاماً تغنِّي تَحْتَهُنَّ الصفائحُ
Yani eşekler, otlağının kuruluğundan dolayı öfkelendi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(زط) الزاء والطاء ليس بشيء. وزُطّ ([1]): كلمةٌ مولَّدة.
(زع) الزاء والعين أصلٌ يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. يقال: زَعْزَعْتُ الشيءَ وتَزعْزَعَ هو، إذا اهتزّ واضطرب. وسيرٌ زعزعٌ: شديد تهتز له الرِّكاب.
قال الهُذََليّ([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ
(زغ) الزاء والغين ليس بشيء. ويقولون: الزغزغة: السُّخْرِيَة.
(زف)  الزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على خِفَّةٍ في كل شيء. يقال زَفَّ الظَّليم زفيفاً، إذا أسرع. ومنه زُفَّتِ العَروسُ إلى زوجها. وزفَّ القومُ في سَيرهم: أَسْرَعُوا. قال جلّ ثناؤه: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. والزَّفْزافة: الرِّيح الشديدة لها زفزفةٌ، أي خِفَّة. وكذلك الزَّفزَف([3]). ويقولون لمن طاشَ حِلْمُهُ: قد زَفَّ رَأْلُه. وزِفُّ الطائر: صِغَار ريشه؛ *لأنه خفيف.
(زق) الزاء والقاف أصلٌ يدل على تضايُقٍ. من ذلك الزُّقاق، سمِّي بذلك لضيقهِ عن الشوارع.
ومن ذلك : زَقَّ الطائرُ فرخَهُ. ومنه الزِّقّ. والتزقيق في الجلد: أن يسلخ مِنْ قِبَلِ [العُنُق([4])].
(زل) الزاء واللام أصل مطّرد منقاسٌ في المضاعَف، وكذلك في كل زاءٍ بعدها لامٌ في الثلاثي. وهذا من عجيب هذا الأصل. تقول: زلَّ عن مكانه زَليلاً وزَلاًّ. والماء الزُّلال: العَذْب؛ لأنه يَزِلّ عن ظَهْرِ اللِّسانِ لِرقَّته. والزَّلَّة: الخطأ؛ لأن المخطئ زلَّ عن نَهْج الصَّواب، وتزلزَلت الأرضُ: اضطرَبت، وزُلْزِلَتْ زِلْزَالاً. والمِزَلَّة([5]): المكان الدَّحْضُ. فأما الذِّئْبُ الأَزَلُّ، وهو الأَرْسَح، فقال ابنُ الأعرابيّ : سمِّي بذلك مِنْ قولهم زَلَّ إذا عدا. وهو القياس الصَّحيح ثم شُبِّهَتْ به المرأةُ الرَّصْعاء فقيل زَلاَّء. وإن كان الأَرْسَح كما قيل فهو قياسُ ما ذكرناهُ أيضاً، لأن اللّحم قد زلَّ عن مؤخَّره، وكذلك عن مؤخَّر المرأة الرَّسْحاء.
ومن الباب الزُّلْزُل([6]) كالقَلِق؛ لأنَّه لا يستقرُّ في مكانه.
ومما شذّ عن الباب الزَّلَزِلُ: الأثاث والمتاع،  على فَعَلِلٍ.
(زم) الزاء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تقدُّم في استقامةٍ وقَصْد، من ذلك الزِّمام لأنه يتقدَّم إذا مُدَّ به، قاصداً في استقامة. تقول زَمَمْتُ البعير أزُمُّه. ويقال أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ، كما يقال أَمَمٌ، أي قصدٌ. ويحلفون فيقولون: "لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه([7])"، يريدون تلقاءَه وقَصْدَه. والزَّمُّ: التقدُّم في السَّير.
ومما شذّ عن هذا الأصل الزِّمْزِمة: الجماعة من الناس. وقال الشيباني: الزِّمزيم: الجِلَّة من الإبل([8]).
(زن) الزاء والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يُتفرّع ولا يُقاس عليها. يقال أَزنَنْتُ فلاناً بكذا، إذا اتَّهمتَهُ به. وهويُزَنُّ به. قال:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])(زب) الزاء والباء أصلان: أحدهما يدل على وُفُورٍ في شَعَرٍ، ثم يحمل عليه. فالزَّبَب: طُول الشَّعَْر، وكثرتُهُ. ويقال بعيرٌ أزَبُّ. قال الشاعر:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
ومن ذلك عامٌ أَزَبُّ، أي خصيب.
والأصل الآخر:  الزَّبيب، وهو معروف، ثم يشبَّه به، فيقال للنُّكتَتَيْنِ السّوداوينِ فوقَ عينَي الحيّة زبيبتان؛ وهو أخبثُ ما يكون من الحيّات: وفي الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان". وربّما سمَّوا الزَّبَدَتَيْنِ زَبيبتين، يقال أنشَدَ فلانٌ حتَّى زَبَّبَ شِدْقاه، أي أزبدا.
قال الشاعر:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
 ومما شذَّ عن الباب الزَّبَاب: الفارُ، الواحدُ زبابة. وقد يحتمل، وهو بعيدٌ، أن يكون من الزَّبيب، وقد ذكرناه.
ومما هو شاذٌّ لا قياس له: زَبَّتِ الشمس وأزَبّت: دنت للغروب.
(زت) الزاء والتاء كلمةٌ لا قياس لها. يقال زَتَتُّ العروسَ، إِذا زيَّنتَها. قال:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])وقد تزتَّتَتْ، أي تزيَّنت.
(زج) الزاء والجيم أصلٌ يدلُّ على رِقَّةٍ في شيء، من ذلك زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ، وجمعه زِجاج بكسر الزاء. يقال زَجَّجْتُه: جعلت له زُجّاً فإذا نزَعْت زُجَّهُ قلت: أزجَجْتُه([12]).والزَّجَج: دِقَّةُ الحاجِبَيْنِ وحُسْنُهما. ويقال أنَّ الأزَجَّ من النعام: الذي فوق عينه ريشٌ أبيض.
(زح) الزاء والحاء يدلّ على البعد. يقال زُحْزِحَ عن كذا، أي بُوعِدَ. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. أي بُوعِد.
(زخ) الزاء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع والمبايَنَة. يقال زَخَخْتُ الشيءَ، إذا دفعتَهُ. وفي الحديث: "مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه".  وزَخَّها: جامَعَها. و*المِزَخَّة: المرأة. ومن الباب الزَّخَّة: الحِقد والغَيظ. قال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])(زر) الزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على شِدَّة. وشذَّ مِنْ ذلك الزِّرّ: زِرُّ القميص. ثم يشتقّ منه الزِّرُّ، يقال إنّه عظمٌ تحت القَلْب. قال ابن السكّيت: يقال للرّجلِ الحسن الرِّعْية للإبل: إنّه لَزِرٌّ من أزرارها. ومن الباب: زَرَّتْ عينهُ، إذا توقَّدَت. يقال عَيْناه تَزِرَّانِ في رأسهِ، إذا تَوقَّدَتا. ومن الباب الزَّرُّ: الشَّلُّ والطَّرد. يقال هو يزُرُّ الكتائبَ بسيفهِ زَرَّا. ومنه الزَّرُّ وهو العضُّ. يقال: حِمارٌ مِزَرٌّ. ويقال الزَّرّة الحَرْبَة([14]). ومن الباب الزَّرِير، وهو الحَصيف السَّديد الرأي. والله أعلم بالصَّواب.
 --------------ـــــ
([1]) الزط، بالضم: جيل من الهند، معرب "جت" بالفتح. قال صاحب القاموس: "والقياس يقتضي فتح معربه". وقال الخوارزمي الكلام على طبقات الهند: "الزط هم حفاظ الطرق، وهم جنس من السند يقال لهم: جتان". انظر مفاتيح العلوم ص 74. وفي معجم استينجاس 356 أن "جت" اسم لجنس هندي حقير.
([2]) هو أميّة بن أبي عائذ الهذلي. اللسان (زعع). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) ويقال أيضاً ريح زفزفة وزفزاف.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) بكسر الزاي وفتحها.
([6]) الزلزل بضم الزاءين : الغلام الخفيف. وفي المجمل: "الزلز" وليس هذا بابه.
([7]) انظر هذا اليمين في أيمان العرب للنجيرمي 15، والأمالي (3: 51)، واللسان (زمم 165)، والمخصص (13: 118)، والمزهر (2: 262).
([8]) شاهده قول نصيب:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
 ([9]) لحضرمي بن عامر، كما في اللسان (زنن).
([10]) الرجز في اللسان (زبب، لقق)، وقائله هو أبو الحجناء نصيب الأصغر. انظر البيان والتبيين (1: 125).
([11]) البيت من تام الرجز. أنشده في اللسان (زهنع، زتت)، والمخصص (4: 54).
([12]) ويقال زججه وأزجه بمعنى ، ولا يقال أزجه إذا نزع زجه.
([13]) البيت لصخر الغي الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (خيف: 235).
([14]) لم ترد الكلمة بهذا المعنى في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(**زط**) **الزاء** ve **الطاء** bir şey değildir. Ve **زُطّ** ([1]): türetilmiş (müvelled) bir kelimedir.

(**زع**) **الزاء** ve **العين** bir asıldır; bir sarsılmaya ve harekete delâlet eder. Denir ki: **زَعْزَعْتُ** şeyi ve o **تَزعْزَعَ**; sarsılıp çalkalandığı zaman. Ve **سيرٌ زعزعٌ**: şiddetli; binekler onunla sarsılır.
**الهُذََليّ**([2]) dedi ki:
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ

(**زغ**) **الزاء** ve **الغين** bir şey değildir. Ve derler: **الزغزغة**: alaydır.

(**زف**) **الزاء** ve **الفاء** bir asıldır; her şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Denir: **زَفَّ الظَّليم زفيفاً**; hızlandığı zaman. Ve ondan: **زُفَّتِ العَروسُ** kocasına (götürüldü). Ve **زفَّ القومُ** yürüyüşlerinde: hızlandılar. Yüce övgü sahibi dedi ki: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. Ve **الزَّفْزافة**: şiddetli rüzgâr; onun için **زفزفةٌ** vardır, yani hafiflik. Ve كذلك **الزَّفزَف**([3]). Ve derler, aklı (hilm’i) şaşana: “**قد زَفَّ رَأْلُه**”. Ve **زِفُّ الطائر**: onun tüyünün küçükleridir; çünkü o hafiftir.

(**زق**) **الزاء** ve **القاف** bir asıldır; bir daralmaya delâlet eder. Bundan **الزُّقاق**; sokaklar karşısında darlığından dolayı böyle adlandırıldı.
Ve bundan: **زَقَّ الطائرُ فرخَهُ**. Ve ondan **الزِّقّ**. Ve deride **التزقيق**: [boyun] tarafından([4]) yüzmek (deriyi soymak)tır.

(**زل**) **الزاء** ve **اللام** ikizli (mudaaf)ta düzenli, kıyaslı bir asıldır; كذلك üçlüde kendisinden sonra **لام** bulunan her **زاء**da. Bu, bu aslın acayiplerindendir. Dersin: **زلَّ** yerinden **زَليلاً** ve **زَلاًّ**. Ve **الماء الزُّلال**: tatlıdır; çünkü inceliğinden dolayı dilin üstünden kayar. Ve **الزَّلَّة**: hatadır; çünkü hata eden, doğruluğun yolundan kaydı. Ve **تزلزَلت الأرضُ**: çalkalandı; ve **زُلْزِلَتْ زِلْزَالاً**. Ve **المِزَلَّة**([5]): kaygan yer.
أما **الذِّئْبُ الأَزَلُّ**—ki o **الأَرْسَح**tır—hakkında, İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Onu, onların ‘**زَلَّ**’ dediği (koştuğu zaman) sözünden dolayı böyle adlandırdılar.” Ve o doğru kıyastır; sonra onunla **المرأةُ الرَّصْعاء** benzetildi de **زَلاَّء** denildi. Ve eğer **الأَرْسَح** denildiği gibi ise, bu da zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü et, arka tarafından kaymıştır; ve كذلك **المرأة الرَّسْحاء**ın arka tarafından.
Ve بابtan **الزُّلْزُل**([6]) vardır; **القَلِق** gibi; çünkü yerinde durmaz.
Ve بابtan şâz olanlardan **الزَّلَزِلُ**: ev eşyası ve meta; **فَعَلِلٍ** üzere.

(**زم**) **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır; ve o, doğruluk ve kasıt üzere bir ilerlemeye delâlet eder. Bundan **الزِّمام**; çünkü onunla çekildiğinde, doğruluk üzere kasıtla ilerler. Dersin: **زَمَمْتُ** deveyi, onu **أزُمُّه**. Ve denir: “**أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ**”, “**أَمَمٌ**” denildiği gibi; yani kasıttır. Ve yemin ederler de derler: “**لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه**([7])”; onunla onun yönünü ve kasdını isterler. Ve **الزَّمُّ**: yürüyüşte ilerlemedir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan **الزِّمْزِمة**: insanlardan bir topluluk. Ve eş-Şeybânî dedi: **الزِّمزيم**: develerden büyük sürü([8]).

(**زن**) **الزاء** ve **النون** tek bir kelimedir; ondan dallanmaz ve ona kıyas edilmez. Denir: **أَزنَنْتُ** falanı şu ile; onu onunla itham ettiğin zaman. Ve onunla itham olunur: **يُزَنُّ به**. Dedi ki:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])

(**زب**) **الزاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi, bir kılda bolluğa delâlet eder; sonra onun üzerine taşınır. **الزَّبَب**: kılın uzunluğu ve çokluğudur. Ve denir: **بعيرٌ أزَبُّ**. Şair dedi ki:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
Ve bundan **عامٌ أَزَبُّ**: yani bereketli.

Ve ikinci asıl: **الزَّبيب**; o bilinir; sonra onunla benzetilir de, yılanın iki gözünün üstündeki iki siyah noktaya **زبيبتان** denir; ve o, yılanların en habisi olur. Ve hadiste: “**يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان**.” Ve bazen **الزَّبَدَتَيْنِ**i **زَبيبتين** diye adlandırdılar. Denir: falan okudu da **زَبَّبَ شِدْقاه**; yani köpürdü.
Şair dedi ki:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])

Ve بابtan şâz olanlardan **الزَّبَاب**: faredir; teki **زبابة**. Ve ihtimal taşır—uzaktır—**الزَّبيب**ten olması; onu zikrettik.
Ve şâz olup kıyası olmayanlardan: **زَبَّتِ الشمس** ve **أزَبّت**: batmaya yaklaştı.

(**زت**) **الزاء** ve **التاء** kıyası olmayan bir kelimedir. Denir: **زَتَتُّ العروسَ**; onu süslediğin zaman. Dedi ki:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])
Ve **تزتَّتَتْ**: yani süslendi.

(**زج**) **الزاء** ve **الجيم** bir asıldır; bir şeyde inceliğe delâlet eder. Bundan **زُجُّ الرُّمْح** ve **السّهم**; onun çoğulu **زِجاج**dır, **الزاء**ın kesresiyle. Denir: **زَجَّجْتُه**: ona **زُجّ** yaptım; sonra onun **زُجّ**unu çıkardığında: **أزجَجْتُه**([12]) dersin. Ve **الزَّجَج**: iki kaşın inceliği ve güzelliğidir. Ve denir: devekuşundan **الأزَجَّ**: gözünün üstünde beyaz tüy bulunan.

(**زح**) **الزاء** ve **الحاء** uzaklığa delâlet eder. Denir: **زُحْزِحَ** şundan; yani uzaklaştırıldı. Allah تعالى dedi: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. yani uzaklaştırıldı.

(**زخ**) **الزاء** ve **الخاء** bir asılcık (أُصَيلٌ)tır; itmeye ve ayrılığa delâlet eder. Denir: **زَخَخْتُ** şeyi; onu ittiğin zaman. Ve hadiste: “**مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه**.” Ve **زَخَّها**: onunla cinsel ilişkide bulundu. Ve **المِزَخَّة**: kadındır. Ve بابtan **الزَّخَّة**: kin ve öfkedir. Dedi ki:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])

(**زر**) **الزاء** ve **الراء** bir asılcık (أُصَيلٌ)tır; şiddete delâlet eder. Ve bundan şâz olan **الزِّرّ**: gömleğin düğmesi. Sonra ondan **الزِّرُّ** türetilir; denir ki o, kalbin altında bir kemiktir. İbnü’s-Sikkît dedi: develeri güzel güden adama denir: “O, onların **أزرارها**sından bir **زِرٌّ**dür.” Ve بابtan: **زَرَّتْ عينهُ**; parladığı zaman. Denir: “Onun iki gözü başında **تَزِرَّانِ**”; parladıkları zaman. Ve بابtan **الزَّرُّ**: felç ve kovmadır. Denir: o, kılıcıyla taburları **يَزُرُّ**: **زَرَّا**. Ve ondan **الزَّرُّ**: ısırmadır. Denir: **حِمارٌ مِزَرٌّ**. Ve denir: **الزَّرّة**: mızraktır([14]). Ve بابtan **الزَّرِير**: akıllı, sağlam görüşlü kimsedir. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــــ
([1]) **الزط**: zamme ile; Hind’den bir kavim; fetha ile “جت”nin Arapçalaştırılmışı. **القاموس** sahibi dedi: “Kıyas, Arapçalaştırılmışının fethasını gerektirir.” Ve el-Hârizmî, Hind tabakaları hakkında sözde dedi: “**الزط** yol muhafızlarıdır; Sind’den bir cinstir; onlara: **جتان** denir.” Bk. **مفاتيح العلوم** s. 74. Ve **معجم استينجاس** 356’da “**جت**”in aşağı bir Hint cinsinin adı olduğu (yazılıdır).
([2]) O, **أميّة بن أبي عائذ الهذلي**’dir. **اللسان** (**زعع**). Ve kasidesi, es-Sukkarî’nin **شرح**ında **الهذليين** 180 ve eş-Şinkîtî yazması 79’dadır.
([3]) Ve ayrıca: **ريح زفزفة** ve **زفزاف** da denir.
([4]) Tamamlama **المجمل**dendir.
([5]) **الزاء**ın kesresiyle ve fethasıyla.
([6]) **الزلزل** iki **الزاء**ın zammı ile: hafif oğlandır. Ve **المجمل**de: “**الزلز**”; ve bu onun بابı değildir.
([7]) Bu yemine bak: **أيمان العرب** (en-Necîrmî) 15, **الأمالي** (3: 51), **اللسان** (**زمم** 165), **المخصص** (13: 118), **المزهر** (2: 262).
([8]) Şahidi, Nusayb’ın sözü:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
([9]) **لحضرمي بن عامر**’indir; **اللسان** (**زنن**)da olduğu gibi.
([10]) Recez, **اللسان** (**زبب**، **لقق**)dadır; söyleyeni **أبو الحجناء نصيب الأصغر**dır. Bk. **البيان والتبيين** (1: 125).
([11]) Beyit, recezin tamamındandır. **اللسان** (**زهنع**، **زتت**)da ve **المخصص** (4: 54)te rivayet etti.
([12]) **زججه** ve **أزجه** “anlamca” denir; ve **أزجه** denmez, **زُجّ**unu çıkardığında.
([13]) Beyit **صخر الغي الهذلي**’nindir. Bk. daha önce **حواشي**de (**خيف: 235**).
([14]) Kelime, bu anlamla yaygın sözlüklerde vârid olmadı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَجَّهُ
1 زَجَّهُ ذ , (S, A, Msb,) aor. زَجُ٣َ , (S,) inf. n. زَجٌّ, (S, A, Msb, K,) He pierced him, or thrust him, (i. e. a man, S, Msb,) with the زُجّ [or pointed iron foot of the spear]; (S, A, Msb, K; *) and cast at him with it: and زَجَّ also signifies he pierced, or thrust, with haste. (TA.) And زَجَجْتُهُ بِالرُّمْحِ I cast at him with the spear. (A, and Ham p. 147.) ― -b2- [Hence,] زَجَّ بِالشَّىْءِ (tropical:) He cast, or threw, the thing from himself: (A:) or زَجَّ بِالشَّىْءِ مِنْ يَدِهِ, aor. زَجُ٣َ , (TA,) inf. n. as above, (K, TA,) (tropical:) he cast, or threw, the thing from his hand. (K, * TA.) ― -b3- [And hence,] زَجٌّ signifies also (tropical:) The running or the ostrich. (K, TA.) You say of the ostrich, زَجَّ بِرِجْلَيْهِ, (A, TA,) inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He ran, (A, TA,) throwing out his legs. (TA.) ― -b4- [Hence also,] نَزَلْنَا بِوَادٍ يَزُجُّ النَّبَاتَ (tropical:) We alighted in a valley putting forth herbage; as though casting it from itself. (A, TA.) ― -b5- See also 4. -A2- زَجَّ, sec. pers. زَجِجْتَ, aor. زَجَ٣َ , inf. n. زَجَجٌ, It (an eyebrow) was, or became, narrow and long: (TK:) or arched: (MA:) [or narrow and long and full and arched: see زَجَجٌ below.]

2 زَجَّ٣َ see 4. -A2- زَجَّجَتْ حَاجِبَهَا, (S, A,) or زجّج حَاجِبَهُ, (K, TA,) inf. n. تَزْجِيجٌ, (TA,) She, or he, made her, or his, eyebrow narrow and long: (S, K:) [or made it arched: (see 1, last sentence:) or made it narrow and long and arched: (see زَجَجٌ below:)] or clipped the redundant portions of the hair thereof: or lengthened it [in appearance] with اـِثْمِد [i. e. antimony, or ore of antimony, or a black collyrium; like as the ancient Egyptians were accustomed to do, as appears from their paintings and sculptures; and like as some of the Arab women still do; extending a black line towards the ear, and also a similar line from the outer angle of the eye]. (TA.) In the following verse of the poet Er-Rá'ee,
اـِذَا مَا الغَانِيَاتُ خَرَجْنَ يَوْمًا
وَزَجَّجْنَ الحَوَاجِبَ وَالعُيُونَا
[the last of these significations may be intended; so that it may be rendered, When the females content with their husbands, or with their beauty, &c., shall go forth (or went forth) one day, and shall lengthen (or lengthened) with black collyrium the eyebrows and the eyes: or] كَحَلْنَ is meant to be understood before العُيُونَا. (S.) ― -b2- Hence, from تَزْجِيحُ الحَوَاجِبِ as signifying “ the clipping of the redundant portions of the hair of the eyebrows, ” زجّج مَوْضِعَهَا, occurring in a trad., referring to a hole made in a piece of wood in which a thousand deenars and a writing had been inserted, is expl. as meaning He made even, and adjusted, the place thereof: or, accord. to IAth, it may be that the hole was in the end of the piece of wood, and so it may mean he made a زُجّ [q. v.] upon the place thereof, to hold it fast, and to preserve what was in it. (TA.)

ازجّ الرُّمْحَ
4 ازجّ الرُّمْحَ ذ ; (IAar, ISk, S, A, K;) and ↓ زجّجهُ; (A, TA;) and ↓ زَجَّهُ, aor. زَجُ٣َ , inf. n. زَجٌّ; (Msb;) and زَجَّاهُ; (TA;) He put, or made, a زُجّ [q. v.] to the spear. (IAar, ISk, S, A, Msb, K.) ― -b2- The first of these phrases is said also to signify He removed, or took off, its زُجّ from the spear: (A:) IAar is related to have said thus; but he is also related to have said that this signification is not allowable. (TA.)

اِزْدَجَّ
8 اِزْدَجَّ ذ , said of the eyebrow, It reached to the outer extremity (ذُنَابَى) of the eye. (K.) ― -b2- And, said of herbage, Its intervening spaces became closed up. (TA.)

زُجٌّ
زُجٌّ ذ [The pointed iron foot, or heel, or shoe, of a spear;] the iron at the lower extremity of a spear; (S, A, Msb, K;) i. e. the iron which is fixed upon the lower extremity of a spear, and with which the spear is stuck into the ground: the iron which is fixed upon its upper extremity, and with which one pierces, being called سِنَانٌ: (ISd, TA:) pl. [of mult.] زِجَاجٌ and زِجَجَةٌ (S, Msb, K) and [of pauc.] أَزْجَاجٌ and أَزِجَّةٌ, (TA,) or this last is not allowable, (S, Msb, TA,) accord. to ISk. (Msb.) Zuheyr says,
وَمَنْ يَعْصِ أَطْرَافَ الزِّجَاجِ فَاـِنَّهُ
يُطِيعُ العَوَالِى رُكِّبَتْ كُلَّ لَهْذَمِ
[And he who refuses to yield to the points of the iron feet of the spears shall yield to the upper extremities thereof mounted with every sharp spear-head]: ISk says, he means that he who refuses to yield to a small thing will encounter a great thing: and Khálid Ibn-Kulthoom says, they used to meet their enemies, when they desired peace, with the iron feet of their spears turned towards them; and if they refused peace, they turned their spears' heads to them, and combated them. (TA.) [By a synecdoche, the pl.] زِجَاجٌ is also used to signify Spears, altogether. (Ham p. 147.) ― -b2- Hence, as being likened to the زُجّ of the spear, (L,) (tropical:) The extremity of the elbow, (S, L, K,) which is pointed: (L:) or the part [or joint] between the lower extremity of the os humeri and the extremity of the ulna at the elbow: (T in art. ابر:) or [simply] the elbow. (A.) You say, اِتَّكَأَ عَلَى زُجَّيْهِ (tropical:) He leaned upon his elbows: and اِتَّكَؤُوا عَلَى زِجَاجِ مَرَافِقِهِمْ (tropical:) [They leaned upon the extremities of their elbows]. (A.) ― -b3- [Hence also, (tropical:) A tush, or canine tooth:] زِجَاجُ الفَحْلِ signifies (tropical:) the tushes of the stallion-camel. (A, K.) ― -b4- [Hence also a signification mentioned by Golius on the authority of Meyd, (assumed tropical:) An iron pivot (“ subscus ferrea ”) round which a mill-stone turns.] ― -b5- Also An arrow-head: (IAar, K:) pl. زِجَجَةٌ and زِجَاجٌ (K) and أَزِجَّةٌ. (TA.)

زَجَجٌ
زَجَجٌ ذ Narrowness and length in the eyebrows: (S, K:) or narrowness and archedness of the eyebrows: (A:) or archedness thereof: (MA:) or narrowness and length and fulness and arched- ness thereof. (TA.) [See 1, last sentence.] ― -b2- Also, in an ostrich, (assumed tropical:) Length of the shanks, and width of step. (L.) ― -b3- And in camels, (assumed tropical:) Width, or wideness, (رَوَحٌ) in [the space between] the hind legs. (TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) Wideness of a solid hoof: which is a fault. (TA in art. صر.)

زُجُجٌ
زُجُجٌ ذ Darts, or javelins, (حِرَابٌ,) furnished with iron heads: (K:) its sing. is not mentioned. (TA.) ― -b2- [It is also expl. in different copies of the K as meaning حَمِيرٌ مُقْتَتِلَةٌ or مُقَتَّلَةٌ or مُقْتَلَّةٌ: the first I regard as the right reading; i. e. Asses (wild asses) fighting one another.]

زُجَاجٌ
زُجَاجٌ ذ and زَجَاجٌ and زِجَاجٌ, (AO, S, Msb, K,) the first of which is that used by the seven readers [of the Kur-án], (Msb,) and the last is the least common, (TA,) words of well-known meaning; (S, Msb, K;) [Glass: pieces of glass: glassvessels:] glass flasks or bottles; syn. قَوَارِيرُ: (TA:) and [glass] drinking-cups or bowls: (AO, TA:) pls. of ↓ زُجَاجَةٌ (AO, S) and ↓ زَجَاجَةٌ and ↓ زِجَاجَة: (AO:) or [rather] these are the ns. un. (Msb.) In the Kur [xxiv. 35], ↓ زُجَاجَة means A lamp, syn. قِنْدِيل,(Lth, Bd, Jel,) of زُجَاج [i. e. glass]. (Bd.) -A2- زَجَاجٌ, with fet-h, also signifies The berries of the clove-tree; syn. حَبُّ القَرَنْفُلِ. (Ktr, TA.)

زُجَاجَةٌ
زُجَاجَةٌ ذ and زَجَاجَةٌ and زِجَاجَةٌ: see the next preceding paragraph; the first, in two places. -A2- The last also signifies The art, or occupation, of making زُجَاج [i. e. glass, glass vessels, &c.]. (TA.)

زُجَاجِىٌّ
زُجَاجِىٌّ ذ (Msb, K, TA) [and زَجَاجِىٌّ and زِجَاجِىٌّ, the former in the CK, and both implied in the K and in the Msb,] A seller of زَجَاج [i. e. glass, glass vessels, &c.]. (Msb, K.)

زَجَّاجٌ
زَجَّاجٌ ذ A maker, or manufacturer, of زُجَاج [i. e. glass, glass, vessels, &c.] (Msb, K.)

الزَّجَّاجَةُ
الزَّجَّاجَةُ ذ (assumed tropical:) The anus; because it emits (تَزُجُّ) wind and excrement. (TA.)

أَزَجُّ
أَزَجُّ ذ , applied to a man, (S, A,) Having narrow and long eyebrows: (S, K:) or having narrow and arched eyebrows: (A:) [or having arched eyebrows: see زَجَجٌ:] or having narrow and long and full and arched eyebrows: (TA:) fem. زَجَّآءُ, (A, K,) applied to a woman: (A:) [pl. زُجٌّ:] and one says also أَزَجُّ الحَوَاجِبِ [meaning the same]. (L.) It is likewise applied to the eyebrow [as meaning Narrow and long: or narrow and arched: &c.]: (A, TA:) and so ↓ مُزَجَّجٌ: (TA:) or the former signifies an eyebrow narrow and long [&c.] naturally: and ↓ the latter, rendered so artificially. (MF.) And الأَزَجُّ is a name for The eyebrow [itself] in the dial. of El-Yemen. (TA.) ― -b2- Also, applied to a male ostrich, (assumed tropical:) Long in step: (S, K:) or longlegged and long in step: (L:) or that runs throwing out his legs: (TA:) or having white feathers above his eyes: (K:) fem. زَجَّآءُ: (S:) and pl. زُجٌّ (K.) And, applied to a man, (assumed tropical:) Long-legged. (L.) ― -b3- Also, applied to a solid hoof, (assumed tropical:) Wide. (TA in art. صر. [See زَجَجٌ, last sentence.])

مُزَجٌّ
مُزَجٌّ ذ A spear having a زُجّ [q. v.] affixed to it. (ISk, S.)

مِزَجٌّ
مِزَجٌّ ذ A short spear, like the مِزْرَاق, (S, K, TA,) having at its lower extremity a زُجّ [q. v.]: and sometimes used as meaning one that transpierces, or passes through, quickly. (TA.)

مِزَجَّةٌ
مِزَجَّةٌ ذ An instrument with which the eyebrow is made such as is termed أَزَجُّ [or narrow and long, or narrow and arched, &c.]. (TA.)

مُزَجَّجٌ
مُزَجَّجٌ ذ : see أَزَجُّ in two places.

مَزْجُوجٌ
مَزْجُوجٌ ذ Pierced, or thrust, with the زُجّ [q. v.] of a spear. (S, TA.) And Cast at therewith. (TA.) ― -b2- Also A large bucket (غَرْبٌ) not made round, but having its two lips [or opposite edges] put together, and then sewed. (K.)

##### Türkçe

**زَجَّهُ**
1 **زَجَّهُ** ذ , (S, A, Msb,) muzârîsi **زَجُ٣َ** , (S,) mastarı **زَجٌّ**, (S, A, Msb, K,) Ona **زُجّ** [yani mızrağın sivri demir dipliği] ile deldi yahut sapladı; (yani bir adamı, S, Msb,) (S, A, Msb, K; *) ve onunla ona doğru attı: ve **زَجَّ** ayrıca, acele ile deldi yahut sapladı, mânâsına da gelir. (TA.) Ve **زَجَجْتُهُ بِالرُّمْحِ**: Ona mızrakla attım. (A, ve Ham s. 147.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **زَجَّ بِالشَّىْءِ** (mecaz:) Şeyi kendinden attı yahut fırlattı: (A:) yahut **زَجَّ بِالشَّىْءِ مِنْ يَدِهِ**, muzârîsi **زَجُ٣َ** , (TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (K, TA,) (mecaz:) Şeyi elinden attı yahut fırlattı. (K, * TA.) ― -b3- [Ve bundan dolayı,] **زَجٌّ** ayrıca (mecaz:) Devekuşunun koşması demektir. (K, TA.) Devekuşu hakkında **زَجَّ بِرِجْلَيْهِ**, (A, TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz:) Koştu, (A, TA,) bacaklarını dışarı atarak. (TA.) ― -b4- [Bundan dolayı da,] **نَزَلْنَا بِوَادٍ يَزُجُّ النَّبَاتَ** (mecaz:) Biz, ot bitiren bir vadiye indik; sanki onu kendinden atıyormuş gibi. (A, TA.) ― -b5- 4’e de bak. -A2- **زَجَّ**, ikinci şahıs **زَجِجْتَ**, muzârîsi **زَجَ٣َ** , mastarı **زَجَجٌ**, O (kaş) dar ve uzun oldu yahut dar ve uzunlaştı: (TK:) yahut kavisli oldu: (MA:) [yahut dar ve uzun ve dolgun ve kavisli oldu: aşağıda **زَجَجٌ**’e bak.]

2 **زَجَّ٣َ** 4’e bak. -A2- **زَجَّجَتْ حَاجِبَهَا**, (S, A,) yahut **زجّج حَاجِبَهُ**, (K, TA,) mastarı **تَزْجِيجٌ**, (TA,) O (kadın) yahut o (erkek), kaşını dar ve uzun yaptı: (S, K:) [yahut onu kavisli yaptı: (1’in son cümlesine bak:) yahut onu dar ve uzun ve kavisli yaptı: (aşağıda **زَجَجٌ**’e bak:)] yahut onun kıllarının fazla kısımlarını kırptı: yahut onu [görünüşte] **اـِثْمِد** ile uzattı [yani sürme; antimon yahut antimon cevheri yahut siyah bir göz sürmesi; eski Mısırlıların resim ve heykellerinden anlaşıldığı üzere yaptıkları gibi; ve Arap kadınlarından bazılarının hâlâ yaptığı gibi; kulağa doğru siyah bir çizgi uzatarak ve gözün dış köşesinden de benzeri bir çizgi]. (TA.) Şair Er-Râ‘î’nin şu beytinde,
اـِذَا مَا الغَانِيَاتُ خَرَجْنَ يَوْمًا
وَزَجَّجْنَ الحَوَاجِبَ وَالعُيُونَا
[bu mânâların sonuncusu kastedilmiş olabilir; böylece şöyle tercüme edilebilir: Kocalarıyla yahut güzellikleriyle yetinen kadınlar, bir gün dışarı çıktıklarında (yahut çıktılar) ve kaşları ve gözleri siyah sürme ile uzattıklarında (yahut uzattılar): yahut] **كَحَلْنَ**’ın **العُيُونَا**’dan önce takdir edilmesi kastedilmiştir. (S.) ― -b2- Buradan, **تَزْجِيحُ الحَوَاجِبِ** “kaş kıllarının fazla kısımlarını kırpma” mânâsında olduğundan, bir rivayette geçen **زجّج مَوْضِعَهَا**, içinde bin dinar ve bir yazı konmuş bir tahta parçasında açılmış bir deliğe dair olup, şöyle açıklanır: O yerini düzledi ve ayarladı: yahut İAṯh’e göre, delik tahta parçasının ucundaydı; böylece, onu sıkıca tutmak ve içindekini korumak için, o yerin üzerine bir **زُجّ** [bk.] yaptı, mânâsı olabilir. (TA.)

**ازجّ الرُّمْحَ**
4 **ازجّ الرُّمْحَ** ذ ; (IAar, ISk, S, A, K;) ve ↓ **زجّجهُ**; (A, TA;) ve ↓ **زَجَّهُ**, muzârîsi **زَجُ٣َ** , mastarı **زَجٌّ**; (Msb;) ve **زَجَّاهُ**; (TA;) Mızrağa bir **زُجّ** [bk.] taktı yahut yaptı. (IAar, ISk, S, A, Msb, K.) ― -b2- Bu ibarelerin birincisinin, mızraktan onun **زُجّ**’ünü çıkardı yahut söktü, mânâsına da geldiği söylenir: (A:) IAar’dan böyle dediği rivayet edilmiştir; fakat ondan, bu mânânın câiz olmadığı da rivayet edilmiştir. (TA.)

**اِزْدَجَّ**
8 **اِزْدَجَّ** ذ , kaş hakkında söylenir: Gözün dış ucu (**ذُنَابَى**)na ulaştı. (K.) ― -b2- Ve ot hakkında söylenir: Aralarındaki boşluklar kapanmış oldu. (TA.)

**زُجٌّ**
**زُجٌّ** ذ [mızrağın sivri demir dipliği;] mızrağın alt ucundaki demir; (S, A, Msb, K;) yani mızrağın alt ucuna sabitlenen ve mızrağın yere saplandığı demir: üst ucuna sabitlenen ve onunla delinen demire ise **سِنَانٌ** denir: (ISd, TA:) çoğulu [kesret] **زِجَاجٌ** ve **زِجَجَةٌ** (S, Msb, K) ve [kıllet] **أَزْجَاجٌ** ve **أَزِجَّةٌ**, (TA,) yahut bu sonuncusu câiz değildir, (S, Msb, TA,) ISk’ye göre. (Msb.) Zuheyr der ki,
وَمَنْ يَعْصِ أَطْرَافَ الزِّجَاجِ فَاـِنَّهُ
يُطِيعُ العَوَالِى رُكِّبَتْ كُلَّ لَهْذَمِ
[Ve kim mızrakların demir dipliklerinin uçlarına boyun eğmeyi reddederse, onların üst uçlarına, her keskin mızrak ucuyla donatılmış olanlara boyun eğer]: ISk der ki, onun kastı şudur: kim küçük bir şeye boyun eğmeyi reddederse büyük bir şeye rastlar: ve Hâlid İbn-Kulthûm der ki, onlar barış istediklerinde düşmanlarıyla, mızraklarının demir diplikleri onlara dönük olarak karşılaşırlardı; eğer barışı reddederlerse, mızraklarının başlarını onlara çevirir ve onlarla savaşırlar. (TA.) [Bir mecâz-ı mürsel ile, çoğul] **زِجَاجٌ** ayrıca, bütünüyle mızraklar mânâsında da kullanılır. (Ham s. 147.) ― -b2- Buradan, mızrağın **زُجّ**’üne benzetilerek, (L,) (mecaz:) dirseğin sivri olan ucu, (S, L, K,) (L:) yahut dirsekte, humerus kemiğinin alt ucu ile ulna kemiğinin ucunun arasındaki kısım [yahut eklem]: (T, **ابر** maddesinde:) yahut [sadece] dirsek. (A.) Şöyle dersin: **اِتَّكَأَ عَلَى زُجَّيْهِ** (mecaz:) Dirsekleri üzerine yaslandı: ve **اِتَّكَؤُوا عَلَى زِجَاجِ مَرَافِقِهِمْ** (mecaz:) [Dirseklerinin uçları üzerine yaslandılar]. (A.) ― -b3- [Bundan dolayı da, (mecaz:) bir köpekdişi:] **زِجَاجُ الفَحْلِ** (mecaz:) erkek devenin köpekdişleri demektir. (A, K.) ― -b4- [Bundan dolayı, Golius’un Meyd’in rivayetine dayanarak zikrettiği bir mânâ da: (zannî mecaz:) değirmen taşının döndüğü demir mil.] ― -b5- Ayrıca ok ucu: (IAar, K:) çoğulu **زِجَجَةٌ** ve **زِجَاجٌ** (K) ve **أَزِجَّةٌ**. (TA.)

**زَجَجٌ**
**زَجَجٌ** ذ Kaşlarda darlık ve uzunluk: (S, K:) yahut kaşların darlığı ve kavisli oluşu: (A:) yahut onun kavisli oluşu: (MA:) yahut onun darlığı ve uzunluğu ve dolgunluğu ve kavisli oluşu. (TA.) [1’in son cümlesine bak.] ― -b2- Ayrıca, devekuşunda, (zannî mecaz:) inciklerin uzunluğu ve adımın genişliği. (L.) ― -b3- Ve develerde, (zannî mecaz:) arka bacaklar arasındaki boşlukta genişlik (**رَوَحٌ**). (TA.) ― -b4- Ve (zannî mecaz:) katı tırnağın genişliği; bu bir kusurdur. (TA, **صر** maddesinde.)

**زُجُجٌ**
**زُجُجٌ** ذ Demir uçlarla donatılmış mızrakçıklar yahut ciritler (**حِرَابٌ**): (K:) onun tekili zikredilmemiştir. (TA.) ― -b2- [K’nın farklı nüshalarında, **حَمِيرٌ مُقْتَتِلَةٌ** yahut **مُقَتَّلَةٌ** yahut **مُقْتَلَّةٌ** mânâsında da açıklanmıştır: birincisini doğru okunuş sayarım; yani birbirleriyle dövüşen eşekler (yaban eşekleri).]

**زُجَاجٌ**
**زُجَاجٌ** ذ ve **زَجَاجٌ** ve **زِجَاجٌ**, (AO, S, Msb, K,) bunların birincisi yedi kıraat imamının kullandığıdır [Kur’ân’da], (Msb,) sonuncusu ise en az yaygın olandır, (TA,) mâlûm mânâlı kelimelerdir; (S, Msb, K;) [cam: cam parçaları: cam kaplar:] cam şişeler yahut şişeler; eş anlamlısı **قَوَارِيرُ**: (TA:) ve [cam] içme kadehleri yahut taslar: (AO, TA:) çoğulları ↓ **زُجَاجَةٌ**’nin (AO, S) ve ↓ **زَجَاجَةٌ**’nin ve ↓ **زِجَاجَة**’nin çoğullarıdır: (AO:) yahut [daha doğrusu] bunlar isim-i vahdettir. (Msb.) Kur’ân’da [xxiv. 35], ↓ **زُجَاجَة**: **زُجَاج**’dan [yani camdan] bir kandil; eş anlamlısı **قِنْدِيل**, (Lth, Bd, Jel,) demektir. (Bd.) -A2- **زَجَاجٌ**, fetḥa ile, ayrıca karanfil ağacının taneleri demektir; eş anlamlısı **حَبُّ القَرَنْفُلِ**. (Ktr, TA.)

**زُجَاجَةٌ**
**زُجَاجَةٌ** ذ ve **زَجَاجَةٌ** ve **زِجَاجَةٌ**: bir önceki paragrafa bak; birincisi, iki yerde. -A2- Sonuncusu ayrıca **زُجَاج** yapma sanatı yahut mesleği mânâsına da gelir. (TA.)

**زُجَاجِىٌّ**
**زُجَاجِىٌّ** ذ (Msb, K, TA) [ve **زَجَاجِىٌّ** ve **زِجَاجِىٌّ**, birincisi CK’da, ikisi de K’da ve Msb’de ima edilmiştir,] **زَجَاج** [yani cam, cam kaplar, vb.] satıcısı. (Msb, K.)

**زَجَّاجٌ**
**زَجَّاجٌ** ذ **زُجَاج** [yani cam, cam kaplar, vb.] yapan yahut imal eden. (Msb, K.)

**الزَّجَّاجَةُ**
**الزَّجَّاجَةُ** ذ (zannî mecaz:) makat; çünkü yel ve dışkı çıkarır (**تَزُجُّ**). (TA.)

**أَزَجُّ**
**أَزَجُّ** ذ , bir erkeğe nispetle, (S, A,) dar ve uzun kaşlı: (S, K:) yahut dar ve kavisli kaşlı: (A:) [yahut kavisli kaşlı: **زَجَجٌ**’e bak:] yahut dar ve uzun ve dolgun ve kavisli kaşlı: (TA:) müennesi **زَجَّآءُ**, (A, K,) bir kadına nispetle: (A:) [çoğulu **زُجٌّ**:] ve ayrıca **أَزَجُّ الحَوَاجِبِ** de denir [aynı mânâda]. (L.) Kaşa da uygulanır [dar ve uzun; yahut dar ve kavisli; vb. mânâsında]: (A, TA:) ve böylesi ↓ **مُزَجَّجٌ** de: (TA:) yahut birincisi, tabiatça dar ve uzun [&c.] olan kaş demektir; ↓ ikincisi ise, yapay olarak öyle kılınmış olan. (MF.) Ve **الأَزَجُّ**, Yemen lehçesinde kaşın [bizzat kendisinin] adıdır. (TA.) ― -b2- Ayrıca, erkek devekuşuna nispetle, (zannî mecaz:) adımı uzun: (S, K:) yahut uzun bacaklı ve adımı uzun: (L:) yahut bacaklarını dışarı atarak koşan: (TA:) yahut gözlerinin üstünde beyaz tüyleri olan: (K:) müennesi **زَجَّآءُ**: (S:) ve çoğulu **زُجٌّ** (K.) Ve bir erkeğe nispetle, (zannî mecaz:) uzun bacaklı. (L.) ― -b3- Ayrıca, katı tırnağa nispetle, (zannî mecaz:) geniş. (TA, **صر** maddesinde. [**زَجَجٌ**’ün son cümlesine bak.])

**مُزَجٌّ**
**مُزَجٌّ** ذ Üzerine bir **زُجّ** [bk.] takılmış mızrak. (ISk, S.)

**مِزَجٌّ**
**مِزَجٌّ** ذ **مِزْرَاق** gibi kısa bir mızrak, (S, K, TA,) alt ucunda bir **زُجّ** [bk.] bulunan: ve bazen, çabucak delen yahut içinden geçiren mânâsında kullanılır. (TA.)

**مِزَجَّةٌ**
**مِزَجَّةٌ** ذ Kaşı, **أَزَجُّ** diye adlandırılan hâle [yani dar ve uzun, yahut dar ve kavisli, vb.] getirmek için kullanılan bir alet. (TA.)

**مُزَجَّجٌ**
**مُزَجَّجٌ** ذ : **أَزَجُّ**’e iki yerde bak.

**مَزْجُوجٌ**
**مَزْجُوجٌ** ذ Mızrağın **زُجّ**’ü [bk.] ile delinmiş yahut saplanmış. (S, TA.) Ve onunla atılmış. (TA.) ― -b2- Ayrıca, yuvarlak yapılmayıp iki dudağı [yahut karşılıklı iki kenarı] birleştirilip sonra dikilmiş büyük bir kova (**غَرْبٌ**). (K.)
