# زحر (ز-ح-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AD%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ح - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي والراء معهما
ح ز ر، ح ر ز، ز ح ر، ر ز ح مستعملات
حزر:
الحَزْر: حَزْرُكَ الشَّيءَ بالحَدس تَحْزِرُه حَزْراً.
والحاِزُر والحَزْر: اللَّبَن الحامِض.
والحَزْرَةُ: خِيار المال، قال:
الحَزَراتُ حَزَارت النَّفْسِ
حرز:
مكان حَريز: قد حَرُزَ حَرازةً، والحَرَزُ: الخَطَر، وهو الجَوْزُ المَحْكُوك يُلْعَبُ به، وجمعُه أحراز. وأخطار. والحِرْز: ما أحْرَزْتَ في مَوْضِع من شَيْء، تقول: هو في حِرْزي.
واحتَرَزْتُ من فُلانٍ.
زحر:
زَحَرَ يَزْحَر زَحيراً وهو إخراج النَّفَس بأَنين عند شِدَّةٍ ونحوها، والتَزَحُّر مثله.
وزَحَرَتِ المرأةُ بوَلَدها، وتَزَحَّرَت عنه إذا وَلَدَتْ، قال:
إنّي زَعيمٌ لـكِ أَن تَـزَحَّـري		عن وارِمِ الجَبْهة ضَخْمِ المَنخَرِ
وفُلانٌ يَتَزَحَّرُ بماله شُحّاً.
رزح:
رَزَحَ البعيرُ رُزُوحاً أي : أعْيا، وبَعير مِرْزاح ورازِح وهو المُعْيي القائم، وإبِل رَزْحَى ومَرازيح. والمِرْزيح: الصَّوْت.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي** ve **الراء** onlarla birlikte

**ح ز ر**، **ح ر ز**، **ز ح ر**، **ر ز ح** kullanımdadırlar

**حزر**:
**الحَزْر**: Senin bir şeyi tahmin ile takdir etmen; onu **تَحْزِرُه** **حَزْراً** (takdir edersin).
Ve **الحاِزُر** ve **الحَزْر**: ekşi süt.
Ve **الحَزْرَةُ**: malın seçkini; dedi ki:
**الحَزَراتُ حَزَارت النَّفْسِ**

**حرز**:
**مكان حَريز**: **حَرُزَ** **حَرازةً** (korunaklı oldu). Ve **الحَرَزُ**: tehlike; o, sürtülmüş cevizdir, onunla oynanır; çoğulu **أحراز**. Ve **أخطار**. Ve **الحِرْز**: bir şeyden bir yerde korumaya aldığın şey; dersin ki: o benim **حِرْزي**mdedir.
Ve **واحتَرَزْتُ** falancadan.

**زحر**:
**زَحَرَ** **يَزْحَر** **زَحيراً**: şiddet ve benzeri bir durumda inleme ile nefesi dışarı çıkarmaktır; **التَزَحُّر** de onun gibidir.
Ve kadın çocuğunu doğururken **زَحَرَتِ**; ondan **تَزَحَّرَت** ise doğurduğu zaman (denir); dedi ki:
إنّي زَعيمٌ لـكِ أَن تَـزَحَّـري		عن وارِمِ الجَبْهة ضَخْمِ المَنخَرِ
Ve falan kimse malı yüzünden cimrilik olarak **يَتَزَحَّرُ**.

**رزح**:
**رَزَحَ** deve **رُزُوحاً**; yani: yoruldu. Ve **بَعير مِرْزاح** ve **رازِح**: ayakta duran bitkin (deve)dir. Ve **إبِل رَزْحَى** ve **مَرازيح**. Ve **المِرْزيح**: sestir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَحيرُ: استِطْلاقُ البَطْن، وكذلك الزُحار. والزَحيرُ: التنفُّسُ بِشِدَّةٍ. يقال: زَحَرَتِ المرأةُ عند الوِلادة تَزْحَرُ وتَزْحِر. قال الفراء: أنشدني بعضُ بني كلاب:
أَراكَ جَمَعْتَ مَسألةً وحِرْصاًوعنْدَ الفَقْر زَحَّاراً أُنـانـا

##### Türkçe

**الزَحيرُ**: karnın salıverilmesi (ishal); aynı şekilde **الزُحار**. Ve **الزَحيرُ**: şiddetle nefes alma. Denilir: kadın doğum sırasında **زَحَرَتِ**; **تَزْحَرُ** ve **تَزْحِر**. el-Ferrâ dedi: Benî Kilâb’dan bazısı bana inşâd etti:

Sana bakıyorum: bir isteği ve hırsı toplamışsın;
ve fakirlik yanında, inleyici bir **زَحَّاراً** (olarak) **أُنـانـا**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ز ر
حزر ، حرز ، زحر ، زرح ، رزح : مستعملات .
زحر : قال الليث : زَحَرَ يَزْحَرُ زَحِيراً ، وهو إخراج النَّفَس بأَنِينٍ عند عمل أو شدة ، وكذلك التَّزَحّر ، ويقال للمرأة إذا ولدت ولداً زَحَرَتْ به وتَزَحَّرَت عَنْهُ ، وأنشد :
إني زعيم لك أن تَزحَّرِي
عن وَارِمِ الجبهة ضخم المَنْخَرِ
يوقال : هو يَتَزَحَّر بماله شُحّاً .
وقال ابن السّسكيت : يقال : أخذه الزَّحيرُ والزُّحَار ، ورجل زَحَّار . قال : وقال الفرَّاء : أنشدني بعض كلب :
وعند الفقر زَحَّاراً أُنَانَا
حزر : قال الليث الحَزَوَّرُ والجميع الحَزَاوِرَةُ .
وقال ابن السكيت : يقال للغلام إذا راهق ولم يدرك بعدُ حَزَوَّرٌ ، وإذا أدرك وَقَوِي واشتدَّ فهو حَزَوَّرٌ أيضاً ، وقال النابغة :
نزع الحَزَوَّرِ بالرِّشاءِ المُحْصَدِ
وقال أراد البالغ القَوِيَّ .
وقال أبو حاتم في ( الأضداد ) : الحَزَوَّرُ : الغلامُ إذا اشتد وقوي ، والحَزَوَّرُ : الضعيفُ من الرجال وأنشد :
وما أَنا إنْ دَافَعْتُ مِصْرَاعَ بَابِه
بذي صَوْلة فَانٍ ولا بِحَزَوّر
وقال آخر :
إنَّ أحَقَّ النَّاسِ بالمَنِيَّهْ
حَزَوَّرٌ لَيْسَت له ذُرِّيَّهْ
قال : أراد بالحَزَوَّر هاهنا رجلاً بالِغاً
ضَعِيفاً .
قال أحمد بن يحيى : قال سَلَمَة : قال الفراء ، قال : أخبرني الأرْمُ عن أبي عُبَيْدة ، وأبو نصر عن الأصمعي ، وابن الأعرابي عن المُفَضَّلُ قال : الحَزَوَّرُ عند العَرَب : الصَّغيرُ غَيرُ البَالغِ ، ومن العَرَب من يجعل الحَزَوَّر : البالغ القَوِيّ البدن الذي قد حمل السلاح . قلتُ : والقول هو هذا .
شَمِر عن أبي عمرو : الحَزْوَرُ : المكان الغَلِيظُ ، وأنشد :
في عَوْسَجِ الوَادِي ورَضْمِ الحَزْوَر
وقال عَبَّاسُ بن مِرْدَاسٍ :
وذابَ لُعَابُ الشَّمْس فيه وأُزِّرَتْ
بِهِ قامِسَاتٌ من رِعَانٍ وحَزْوَر
وقال الليث : الحَزْرُ : حَزْرُك عدد الشيء بالحَدْس ، تقول أنا أَحْزِرُ هذا الطعام كذا وكذا قفيزاً ، قال : والحَزْرُ : اللَّبنُ الحامض ، وقال الأصمعي : إذا اشتدَّت حُمُوضَة اللبن فهو حازر ، وقال ابن الأعرابي : هو حازر وحامزٌ بمعنى واحد .
ابن شميل عن المُنْتَجِع قال : الحازر : دقيق الشَّعِير وله ريح ليس بطيب .
الليث : الحَزْرَةُ : خِيَارُ المال ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه بعث مُصَدِّقاً فقال : ( لا تأخُذ من حَزَرَات أَنْفسِ الناس شيئاً ، خُذِ الشَّارِفَ والبَكْر ) .
وقال أبو عُبَيْد : الْحَزرَةُ : خِيَارُ المال : وأنشد :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ النّفْسِ
وأنشد شمر :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ القَلْبِ
اللُّبُنُ الغِزَار غيرُ اللُّجْبِ
حِقَاقُها الجِلادُ عند اللَّزْبِ
قال شمر : يقال : حَزَرات وحَزُرات .
وقال أبو سعيد : حَزَراتُ الأَمْوالِ : هي التي يَوَدُّها أَرْبَابُها ، وليس كل المال الحَزَرَة ، قال : وهي العلائق ، قال : وفي مثل للعرب :
واحَزْرَتِي وأبْتَغي النَّوافِلاَ
شَمِر عن أبي عُبَيدة قال : الحَزَرات : نُقَاوَةُ المالِ : الذكر والأُنْثَى سواء ، يقال : هي حَزْرَةُ مالِهِ وهي حَزْرَةُ قلبه ، وأنشد شمر :
نُدَافِعُ عنهم كلَّ يَوْم كَرِيهَةٍ
ونَبْذُلُ حَزْراتِ النُّفُوسِ ونَصْبِرُ
وقيل لخيار المال حَزْرة ، لأن صاحِبها يَحْزُرها في نفسه كلما رآها ، ومن أمثال العرب ( عَدَا القَارِصُ فَحَزَر ) يُضْرَبُ للأمْرِ إذا بَلَغَ غايَتَه وأَفْعَمَ .
وَوَجْهٌ حازِرٌ : عَابِسٌ باسِرٌ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَزْرَةُ : النَّبِقَةُ المُرَّة ، وتُصَغَّر حُزَيْرَة .
رزح : الليث : رزح البَعيرُ رُزُوحاً إذا أَعْيَا فقَامَ . بَعيرٌ رازح وإبِلٌ رَزْحَى : وإبِلٌ مَرَازيحُ ، وبَعير مِرْزَاحٌ كذلك .
والمِرْزِيحُ : الصوتُ ، وأنشد :
ذَرْ ذَا ولكن تَبَصَّر هل تَرى ظُعُناً
تُحْدَى لساقتِها بالدَّوِّ مِرْزِيحُ
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الرَّازحُ : البعير
الذي لا يَتَحَرّك هُزَالاً ، وهو الرازم أيضاً . غيره : وقد رَزَحَ يَرزَحُ رُزوحاً ورَزاحاً .
النضر عن الطائفي قال : المِرْزَحَةُ : خَشبةٌ يُرْفعُ بها العِنَبُ إذا سقط بعضُه على بعض .
والمِرْزَحُ : ما اطمأنَّ من الأرض .
قال الطِّرِمَّاح :
كأن الدُّجَى دونَ البلادِ مُوَكَّلٌ
ببَمَ بِجَنْبَيْ كلِّ عِلْوٍ ومِرْزَحِ
قال أبو بكر الأنباري : رزَح فلان معناه ضَعُفَ وذهب ما في يده ، وأصلُه من رَزاحِ الإبِل إذا ضَعُفَت ولَصِقَت بالأرض فلم يكن بها نُهوض . وقيل : رَزَح ، أُخِذَ من المَرْزَح ، وهو المطمَئِنُّ من الأرضِ ، كأنه ضَعُف عن الارتقاء إلى ما عَلاَ منها .
زرح : أهمله الليث : وقال شمر : الزَّرَاوِحُ : الرَّوابي الصغار ، واحدها زَرْوَح . قال : وقال ابن شميل : الزّرارِحُ من التلال : مُنبسِط من التلال لا يُمسِك الماءَ رَأْسُه صَفَاة وقال ذو الرُّمَّة :
وتَرْجافُ أَلْحِيْهَا إذا ما تَنَصَّبَتْ
على رافع الآلِ التِّلاَلُ الزَّراوحُ
قال : والحَزَاوِرُ مثلها واحدها حَزْورَةٌ ، قال : والمِزْرَحُ : المُتَطَأْطِىءُ من الأرض .
ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : الزُّرَاحُ : النَّشِيطُو الحركات .
حرز : قال الليث : الحِرْزُ : ما أَحْرَزَك من موضعٍ وغير ذلك . تقول : هو في حِرْزٍ لا يُوصَلُ إليه ، واحترزتُ أنا من فلان أي جعَلْتُ نفسي في حِرزٍ ومكان حَريز ، وقد حَرُزَ حَرازةً وحَرَزاً .
قال : والحَرَزُ هو الخَطَر وهو الجَوْزُ المحكوك يَلْعَبُ به الصَّبيُّ ، والجميع الأحْرازُ والأخْطَار .
وقال أبو عَمْرو في ( نوادره ) : الحَرائِزُ من الإبل : التي لا تُبَاعُ نَفَاسَةً بها .
وقال الشَّمَّاخُ :
يُبَاعُ إذا بِيعَ التِّلاَدُ الحرائز
ومن أمثالهم : ( لا حَرِيزَ من بَيْع ) أي أعطيتَنِي ثَمَناً أرضاه لم أَمْتنِع من بيعه .
وقال الراجز يصف فحلاً :
يَهْدِرُ في عَقَائلٍ حَرائِزِ
في مثل صُفْنِ الأَدَمِ المخَارِزِ
ومن الأسماءَ حَرَّازٌ ومُحْرِزٌ وحَريزٌ .
رحز : مهمل .

##### Türkçe

ح ز ر
**حزر** , **حرز** , **زحر** , **زرح** , **رزح**: kullanımdadırlar.
**زحر**: Leys dedi: **زَحَرَ يَزْحَرُ زَحِيراً**; o, bir iş veya şiddet esnasında iniltile nefesi çıkarmaktır; aynı şekilde **التَّزَحّر** de (böyledir). Kadına, bir çocuk doğurduğunda: onunla **زَحَرَتْ** ve ondan **تَزَحَّرَت** denir. Şiir okudu:
إني زعيم لك أن **تَزحَّرِي**
عن وَارِمِ الجبهة ضخم المَنْخَرِ
Ve denilir: o, malıyla cimrilik olarak **يَتَزَحَّر**.
İbn es-Sikkît dedi: denilir: onu **الزَّحيرُ** ve **الزُّحَار** aldı; ve **زَحَّار** bir adam (vardır). Dedi: Ferrâ dedi: Kelb’den bazı(ları) bana okudu:
وعند الفقر **زَحَّاراً** أُنَانَا
**حزر**: Leys dedi: **الحَزَوَّرُ** ve çoğulu **الحَزَاوِرَةُ**’dir.
İbn es-Sikkît dedi: oğlana, ergenliğe yaklaştığında ve henüz erişkinliğe ulaşmadığında **حَزَوَّرٌ** denir; erişkinliğe ulaşıp kuvvetlenip sertleştiğinde o da **حَزَوَّرٌ**’dur. Nâbiga dedi:
نزع **الحَزَوَّرِ** بالرِّشاءِ المُحْصَدِ
Ve dedi: muradı, erişkin kuvvetli (kimsedir).
Ebû Hâtim (الأضداد)’da dedi: **الحَزَوَّرُ**: sertleşip kuvvetlendiğinde oğlandır; ve **الحَزَوَّرُ**: erkeklerden zayıf olandır. Şiir okudu:
وما أَنا إنْ دَافَعْتُ مِصْرَاعَ بَابِه
بذي صَوْلة فَانٍ ولا بِ**حَزَوّر**
Bir başkası dedi:
إنَّ أحَقَّ النَّاسِ بالمَنِيَّهْ
**حَزَوَّرٌ** لَيْسَت له ذُرِّيَّهْ
Dedi: buradaki **الحَزَوَّر** ile, erişkin
zayıf bir adamı murad etti.
Ahmed b. Yahyâ dedi: Seleme dedi: Ferrâ dedi; dedi: bana el-Arm, Ebû Ubeyde’den haber verdi; ve Ebû Nasr, Asmaî’den; ve İbnü’l-A‘râbî, el-Mufaddal’dan dedi: **الحَزَوَّرُ** Araplar nezdinde: erişkin olmayan küçük (kimsedir); Araplardan kimi de **الحَزَوَّر**’u: silah taşımış olan, beden bakımından erişkin kuvvetli (kimse) yapar. Ben dedim: söz işte budur.
Şemmir, Ebû Amr’dan: **الحَزْوَرُ**: kalın (sert) yer (dir). Şiir okudu:
في عَوْسَجِ الوَادِي ورَضْمِ **الحَزْوَر**
Abbâs b. Mirdâs dedi:
وذابَ لُعَابُ الشَّمْس فيه وأُزِّرَتْ
بِهِ قامِسَاتٌ من رِعَانٍ و**حَزْوَر**
Leys dedi: **الحَزْرُ**: bir şeyin sayısını tahmin ile senin ölçmendir; dersin: ben bu yiyeceği şu kadar ve şu kadar kafîz olarak **أَحْزِرُ**. Dedi: **الحَزْرُ**: ekşi süttür. Asmaî dedi: sütün ekşiliği şiddetlendiğinde o **حازر**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, **حازر** ve **حامزٌ**dur; tek bir mânâdadır.
İbn Şümeyl, el-Munteci‘’den: dedi: **الحازر**: arpa unudur; onda bir koku vardır, hoş değildir.
Leys: **الحَزْرَةُ**: malın seçkini. Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet olundu: bir zekât tahsildarı gönderdi de şöyle dedi: (İnsanların nefislerinin **حَزَرَات**’ından hiçbir şey alma; **الشَّارِفَ** ve **البَكْر** al).
Ebû Ubeyd dedi: **الْحَزرَةُ**: malın seçkini. Şiir okudu:
**الحَزَرَاتُ** **حَزَرَاتُ** النّفْسِ
Şemmir okudu:
**الحَزَرَاتُ** **حَزَرَاتُ** القَلْبِ
اللُّبُنُ الغِزَار غيرُ اللُّجْبِ
حِقَاقُها الجِلادُ عند اللَّزْبِ
Şemmir dedi: denilir: **حَزَرات** ve **حَزُرات**.
Ebû Saîd dedi: **حَزَراتُ الأَمْوالِ**: sahiplerinin arzuladığı şeylerdir; her mal **الحَزَرَة** değildir. Dedi: onlar, alâkalardır. Dedi: Arapların bir meselinde:
واحَزْرَتِي وأبْتَغي النَّوافِلاَ
Şemmir, Ebû Ubeyde’den dedi: **الحَزَرات**: malın saf seçkisidir; erkek ve dişi eşittir. Denilir: o, onun malının **حَزْرَةُ**’sidir ve o, onun kalbinin **حَزْرَةُ**’sidir. Şemmir okudu:
نُدَافِعُ عنهم كلَّ يَوْم كَرِيهَةٍ
ونَبْذُلُ **حَزْراتِ** النُّفُوسِ ونَصْبِرُ
Ve denildi: malın seçkinine **حَزْرة** (denir); çünkü sahibi onu her gördüğünde nefsinde **يَحْزُرها**. Arapların mesellerinden: (**عَدَا القَارِصُ فَحَزَر**) iş, nihayetine ulaşıp dolup taştığında (söylenir).
Ve **وَوَجْهٌ حازِرٌ**: çatık, asık suratlı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَزْرَةُ**: acı **النَّبِقَةُ**’dır; küçültmesi **حُزَيْرَة** yapılır.
**رزح**: Leys: deve **رزح** eder **رُزُوحاً**; yorulup (çökmüşken) kalktığında. **بَعيرٌ رازح** ve **إبِلٌ رَزْحَى**; ve **إبِلٌ مَرَازيحُ**; ve **بَعير مِرْزَاحٌ** da böyledir.
Ve **المِرْزِيحُ**: sestir. Şiir okudu:
ذَرْ ذَا ولكن تَبَصَّر هل تَرى ظُعُناً
تُحْدَى لساقتِها بالدَّوِّ **مِرْزِيحُ**
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الرَّازحُ**: zayıflıktan hareket etmeyen devedir; o, **الرازم** da (denir). Başkası: ve gerçekten o **رَزَحَ يَرزَحُ رُزوحاً ورَزاحاً**.
Nadr, Tâifî’den dedi: **المِرْزَحَةُ**: üzümün bir kısmı bir kısmının üzerine düştüğünde onunla üzümün kaldırıldığı bir tahta parçasıdır.
Ve **المِرْزَحُ**: yerden alçalmış (çukurlaşmış) olan şeydir.
Tırimmâh dedi:
كأن الدُّجَى دونَ البلادِ مُوَكَّلٌ
ببَمَ بِجَنْبَيْ كلِّ عِلْوٍ و**مِرْزَحِ**
Ebû Bekr el-Enbârî dedi: falan **رزَح**; mânâsı: zayıfladı ve elindeki şey gitti. Aslı, develerin **رَزاحِ**’ından (gelir); zayıfladıklarında ve yere yapıştıklarında, onlarda kalkış olmaz. Ve denildi: **رَزَح**; **المَرْزَح**’tan alınmıştır; o, yerin alçak (çukur) kısmıdır; sanki onun yüksek olanına yükselmekten aciz kaldı.
**زرح**: Leys onu ihmal etti. Şemmir dedi: **الزَّرَاوِحُ**: küçük tepeler; tekili **زَرْوَح**. Dedi: İbn Şümeyl dedi: tepelerden **الزّرارِحُ**: tepelerden yayvan olandır; başı düz kaya (olup) suyu tutmaz. Zü’r-Rumme dedi:
وتَرْجافُ أَلْحِيْهَا إذا ما تَنَصَّبَتْ
على رافع الآلِ التِّلاَلُ **الزَّراوحُ**
Dedi: ve **الحَزَاوِرُ** onun gibidir; tekili **حَزْورَةٌ**’dur. Dedi: ve **المِزْرَحُ**: yerin alçak (çökmüş) olanıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الزُّرَاحُ**: hareketleri çevik olan (kimsedir).
**حرز**: Leys dedi: **الحِرْزُ**: seni bir yerden ve başka şeyden koruyan şeydir. Dersin: o, kendisine ulaşılamayan bir **حِرْزٍ** içindedir. Ve ben falandan **احترزتُ**; yani kendimi bir **حِرزٍ** ve bir mekâna koydum. Ve **مكان حَريز**; ve gerçekten **حَرُزَ حَرازةً وحَرَزاً**.
Dedi: ve **الحَرَزُ**: tehlikedir; ve o, çocukların oynadığı, oyulmuş cevizdir; çoğulu **الأحْرازُ** ve **الأخْطَار**’dır.
Ebû Amr (نوادره)’de dedi: develerden **الحَرائِزُ**: kıymetlilik sebebiyle satılmayanlardır.
Şemmâh dedi:
يُبَاعُ إذا بِيعَ التِّلاَدُ **الحرائز**
Ve onların mesellerinden: (**لا حَرِيزَ من بَيْع**) yani: bana razı olacağım bir bedel verdiğinde, onu satmaktan kaçınmam.
Râciz, bir aygırı vasfederek dedi:
يَهْدِرُ في عَقَائلٍ **حَرائِزِ**
في مثل صُفْنِ الأَدَمِ المخَارِزِ
İsimlerden: **حَرَّازٌ** ve **مُحْرِزٌ** ve **حَريزٌ**.
**رحز**: ihmal edilmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاءِ والحاءِ وما يثلثهما في الثلاثي)
(زحر) الزاء والحاء والراء تنفُّسٌ بشدّة ليس إلاّ هذا. يقال زَحَرَ يَزْحَرُ زحيراً، وهو صوتُ نَفَسِهِ إذا تنفّس بشدة. وزَحَرَت المرأة بولدها عند الولادة.‏
(زحل) الزاء والحاء واللام أصلٌ يدلُّ على التنحِّي. يقال زَحَل عن مكانه، إذا تنحّى. وزَحَلت النّاقةُ في سَيرها. والمَزْحَل: الموضع الذي تَزْحَل إليه.‏
(زحم) الزاء والحاء والميم أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ في شدّة. يقال زَحمَه يَزْحَمُه، وازْدَحم الناس.‏
(زحن) الزاء والحاء والنون أصلٌ يدل على الإبطاء. تقول : زَحَنَ يَزْحَن زَحْناً، وكذلك التَّزحُّن. يقال تزَحَّن على الشيء، إذا تكارَهَ عليه وهو لا يشتهيه.‏
(زحف) الزاء والحاء والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الاندفاع والمضيّ قُدُماً. فالزَّحف: الجماعة يَزْحَفون إلى العدوّ. والصبيّ يزحَف على الأرض قبل المشي. والبعير إذا أعيا فجرَّ فِرْسِنَه فهو يزحَف. وهي إبلٌ زواحفُ، الواحدة زَاحفة. قال:‏
* على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1) *‏
ويقال زَحَفَ الدَّبَا، إذا مضى قُدُماً. والزاحف: السهم الذي يقع دون الغَرَض ثم يزحَف. والله أعلم بالصواب.‏
--------------ـ
(1) للفرزدق في ديوانه 263 واللسان (زحف) وصدره:‏
*على عمائمنا تلقى وأرحلنا *.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الحاءِ** وما يثلثهما في الثلاثي)
(**زحر**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الراء** şiddetle nefes alıp vermedir; bundan başka değildir. Denir: **زَحَرَ** **يَزْحَرُ** **زحيراً**; o, şiddetle nefes aldığında onun nefesinin sesidir. Ve kadın doğum esnasında çocuğuyla **زَحَرَت**.

(**زحل**) **الزاء** ve**الحاء** ve**اللام** bir asıldır; uzaklaşmaya delâlet eder. Denir: **زَحَل** yerinden; yani uzaklaştı. Ve dişi deve yürüyüşünde **زَحَلت**. Ve **المَزْحَل**: kendisine **تَزْحَل** ettiği yer.

(**زحم**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الميم** bir asıldır; şiddet içinde bir birleşmeye delâlet eder. Denir: onu **زَحمَه** **يَزْحَمُه**; ve insanlar **ازْدَحم**.

(**زحن**) **الزاء** ve**الحاء** ve**النون** bir asıldır; yavaşlamaya delâlet eder. Dersin: **زَحَنَ** **يَزْحَن** **زَحْناً**; ve yine **التَّزحُّن**. Denir: bir şey üzerine **تزَحَّن**; yani onu istemediği hâlde ona karşı isteksizlik gösterdi.

(**زحف**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الفاء** tek bir asıldır; atılmaya ve öne doğru ilerlemeye delâlet eder. Şu hâlde **الزَّحف**: düşmana doğru **يَزْحَفون** olan topluluktur. Ve çocuk yürümekten önce yerde **يزحَف**. Ve deve yorulup da **فِرْسِنَه**’ini sürüklerse o **يزحَف** eder. Ve bunlar **زواحفُ** develerdir; teki **زَاحفة**. Dedi ki:
* على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1) *
Ve denir: **زَحَفَ الدَّبَا**; yani öne doğru gitti. Ve **الزاحف**: hedefin altına düşen, sonra da **يزحَف** eden oktur. Ve Allah doğrusunu daha iyi bilendir.
--------------ـ
(1) Ferazdak’ındır; divanında 263 ve Lisân’da (**زحف**); ve onun صدر’ı:
*على عمائمنا تلقى وأرحلنا *.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ح ر
رجل مزحور‏:‏ به زحير وقد زحر وتزحر وهو إخراج النفس بأنين وسمعت له زفيراً وزحيراً وزفرة وزحرة‏.‏
ويقال للمرأة إذا ولدت‏:‏ زحرت به وتزحرت عنه‏.‏
وتقول‏:‏ تزحر فلان حتـى تسحر ثم قرع سنّه وتحسر‏.‏

##### Türkçe

ز ح ر
**رجل مزحور**: onda **زحير** vardır; ve **زحر** etti ve **تزحر** etti; bu, inleme ile nefesi çıkarmaktır. Ve onun için bir **زفيراً** ve **زحيراً** ve **زفرة** ve **زحرة** işittim.

Ve kadına, doğurduğu zaman, denir: onunla **زحرت** ve ondan **تزحرت**.

Ve dersin: falan kimse **تزحر** etti, ta ki **تسحر** edinceye kadar; sonra dişini vurdu ve **تحسر** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّحِيرُ والزُّحارُ والزُّحارَةُ: إِخراجُ الصَّوْتِ أَو النَّفَسِ بأَنِينٍ عند عَمَلٍ أَو شدَّةٍ؛ زَحَرَ يَزْحَرُ ويَزْحِرُ زَحِيراً وزُحاراً وزَحَّرَ وتَزَحَّرَ. ويقال للمرأَة إِذا ولدت ولداً: زَحَرَتْ به وتَزَحَّرَتْ عنه؛ قال:
إِنِّي زَعِيمٌ لَكِ أَنْ تَزَحَّرِي
عن وَارِمِ الجَبْهَةِ، ضَخْمِ المَنْخَرِ
وحكى اللحياني: زُحِرَ الرجلُ على صيغة فعل ما لم يسمَّ فاعله من الزَّحِير، فهو مَزْحُورٌ، وهو يَتَزَحَّرُ بماله شُحّاً كأَنه يَئِنُّ ويَتَشَدَّدُ. ورجل زُحَرٌ وزَحْرانُ وزَحَّارٌ: بخيل يَئِنُّ عند السؤال؛ عن اللحياني، فأَما قوله:
أَراكَ جَمَعْتَ مَسْأَلَةً وحِرْصاً،
وعند الفَقْرِ زَحَّاراً أُنَانَا
فإِنه أَراد زَحِيراً فوضع الاسم موضع المصدر، كما قال: عائذاً بالله من شَرِّها؛ حكاه سيبويه وأَورد الأَزهري هذا البيت مستشهداً به على زَحَّار، ولم يعلله ولم يذكر ما أَراد به ونسبه إِلى بعض كلب وقال: أَنشده الفرّاء؛ قال ابن بري: البيت للمغيرة بن حَبْنَاءَ يخاطب أَخاه صَخْراً وكنية صخر أَبو ليلى، وقبله:
بَلَوْنا فَضْلَ مالِكَ يا ابْنَ لَيْلَى،
فلم تَكُ عند عُسْرَتِنا أَخانا
وقال: أُنَاناً مصدر أَنَّ يَئِنُّ أَنِيناً وأُناناً كَزَحَرَ يَزْحِرُ زَحِيراً وزُحاراً؛ يقول: بلونا فضل مالك عند حاجتنا إِليه فلم ننتفع به ومع هذا إِنك جمعت مسأَلة الناس والحِرْصَ على ما في أَيديهم وعندما ينوبك من حق تَزْحَرُ وتَئِنُّ.
والزُّحَارُ: داء يأْخذ البعير فَيَزْحَرُ منه حتى يَنْقَلِبَ سُرْمُه فلا يخرج منه شيء.
والزَّحِيرُ: تقطيعٌ في البطن يُمَشِّي دَماً. الجوهري: الزَّحِير استطلاقُ البَطْنِ، وكذلك الزُّحارُ، بالضم. وزَحَرَهُ بالرمح زَحْراً: شَجَّهُ. قال ابن دريد: ليس بثَبَتٍ. وزَحْرٌ: اسم رجل.

##### Türkçe

**الزَّحِيرُ** ve **الزُّحارُ** ve **الزُّحارَةُ**: bir iş yahut şiddet sırasında inleme ile sesin veya nefesin çıkarılmasıdır; **زَحَرَ يَزْحَرُ ويَزْحِرُ زَحِيراً وزُحاراً وزَحَّرَ وتَزَحَّرَ**. Ve kadına, bir çocuk doğurduğu zaman: onunla **زَحَرَتْ** ve ondan **تَزَحَّرَتْ** denir; dedi ki:
إِنِّي زَعِيمٌ لَكِ أَنْ تَزَحَّرِي
عن وَارِمِ الجَبْهَةِ، ضَخْمِ المَنْخَرِ

Ve اللحياني nakletti: **زُحِرَ** adam, faili adlandırılmamış fiil kalıbı üzere, **الزَّحِير**’den; o hâlde o **مَزْحُورٌ**dur; ve o, malı sebebiyle cimrilik olarak **يَتَزَحَّرُ**; sanki inler ve sıkılaşır. Ve **رجل زُحَرٌ** ve **زَحْرانُ** ve **زَحَّارٌ**: soru sırasında inleyen cimri; اللحياني’den. Şu sözüne gelince:
أَراكَ جَمَعْتَ مَسْأَلَةً وحِرْصاً،
وعند الفَقْرِ زَحَّاراً أُنَانَا

Şüphesiz o, **زَحِيراً** kastetti; sonra ismi masdarın yerine koydu; nitekim dediği gibi: عائذاً بالله من شَرِّها؛ bunu سيبويه nakletti. Ve الأَزهري bu beyti **زَحَّار** üzerine onunla istişhâd ederek aktardı; onu gerekçelendirmedi ve onunla ne kastettiğini zikretmedi; ve onu كلب’den birine nispet etti ve dedi ki: onu الفرّاء okuttu. İbn بري dedi ki: beyit, kardeşi صخر’a hitap eden المغيرة بن حَبْنَاءَ’ındır; ve صخر’un künyesi أَبو ليلى’dır; ve ondan önce:
بَلَوْنا فَضْلَ مالِكَ يا ابْنَ لَيْلَى،
فلم تَكُ عند عُسْرَتِنا أَخانا

Ve dedi ki: **أُنَاناً**; **أَنَّ يَئِنُّ أَنِيناً وأُناناً**’ın masdarıdır; tıpkı **زَحَرَ يَزْحِرُ زَحِيراً وزُحاراً** gibi; der ki: ona ihtiyaç duyduğumuzda malının fazlasını denedik de ondan faydalanmadık; bununla beraber sen, insanların istemesini ve ellerindekine hırsı bir araya getirdin; ve sana haktan bir şey isabet ettiğinde **تَزْحَرُ** ve inlersin.

Ve **الزُّحَارُ**: deveye isabet eden bir hastalıktır; ondan **فَيَزْحَرُ**; nihayet makatının ucu ters döner; böylece ondan hiçbir şey çıkmaz.

Ve **الزَّحِيرُ**: karında bir parçalanmadır; kan yürütür. الجوهري: **الزَّحِير** karın gevşemesidir; ve aynı şekilde **الزُّحارُ** da, zamme ile. Ve onu mızrakla **زَحَرَهُ** **زَحْراً**: onu yardı. İbn دريد dedi ki: sabit değildir. Ve **زَحْرٌ**: bir adam adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ح ر * * الزَّحِيرُ * استطلاق البطن وكذا * الزُّحَارُ * بالضم و * الزَّحيرُ * أيضا التنفس بشدة يقال * زَحَرَتِ * المرأة عند الولادة وبابه ضرب وقطع

##### Türkçe

* ز ح ر * * **الزَّحِيرُ** *: karnın salıvermesi; bunun gibi * **الزُّحَارُ** * (ضم ile) ve * **الزَّحيرُ** * da: şiddetle nefes alma; denilir: * **زَحَرَتِ** * kadın doğum sırasında; ve bâbı **ضرب** ve **قطع**’tır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزحير، كأمير، والزحار والزحارة، بضمهما: إخراج الصوت أو النفس بأنين عند عمل أو شدة، وسمعت له زفيرا وزحيرا. أو الزحير: استطلاق - كذا في الصحاح وفي الأساس: انطلاق - البطن بشدة، وكذلك الزحار، بالضم. الزحير: تقطيع في البطن يمشي دما.
 ورجل مزحور: به زحير. والفعل زحر، كجعل وضرب يزحر ويزحر، زحيرا، كالتزحر والتزحير. ويقال: زحرت به أمه، وتزحرت عنه، إذا ولدته، قال الشاعر:
  إني زعيم لـك أن تـزحـري                      عن وارم الجبهة ضخم المنخر هكذا أنشده الليث. وقال ابن دريد:
  عن وافر الهامة عبل المشفر وزحر بن قيس، قال: خرجت حين أصيب علي رضي الله عنه، إلى المدائن، فكان أهله بها، قاله محمد بن أبي بكر، عن أبي محصن، عن الشعبي. زحر بن حصن، سمع جده حميد بن منهب. روى عنه زكريا بن يحيى بن عمر بن حصن الطائي. وزحر بن الحسن: محدثون. الأخير سمع عبد العزيز بن حكيم، سمع منه ابن المبارك ووكيع، هو الحضرمي الكوفي، وهؤلاء الثلاثة في تاريخ البخاري، ونقلته منه كما ترى. وزحر، كزفر، وزحران مثل سكران: البخيل يئن عند السؤال كالزحار، بالفتح والتشديد، وأنشد الفراء:
  أراك جمعت مسألة وحرصا                      وعند الفقر زحارا أنـانـا قال ابن بري: أنانا مصدر أن يئن أنينا وأنانا، كزحر يزحر زحيرا وزحارا. وقد زحر، كعني، فهو مزحور، حكاه اللحياني. والزحار، كغراب: داء للبعير يأخذه فيزحر منه حتى ينقلب سرمه فلا يخرج منه شيء. ومن المجاز: زاحره: عاداه وانتفخ له. وزحره بالرمح: شجه به. قال ابن دريد: ليس بثبت. وزحر البخيل: سئل فاستثقل السؤال فأن لذلك. والتزحير: أن يهلك ولد الناقة فيما بين منتجه وبين شهر أقصاه فتجعل كرة في مخلاة وتدخلها في حيائها وتتركها ليلة وقد سددت أنفها ثم تسل الكرة وقد أعددت حوارا آخر فتريها الحوار والأنف مسدود بعد فتحسب أنه ولدها وأنها نتجته ساعتئذ فتحل أنفها وتدنيه فترأمه وتعطف عليه وتدر اللبن. وقد زحرتها تزحيرا.
 ومما يستدرك عليه: هو يتزحر بماله شحا، كأنه يئن ويتشدد. والزحرة كالزفرة.

##### Türkçe

**الزحير**; **أمير** gibi; ve **الزحار** ve **الزحارة**, ikisi de ötreli: bir iş yahut şiddet sırasında inleme ile sesin yahut nefesin çıkarılmasıdır; “Onun için bir **زفيرا** ve bir **زحيرا** işittim.” Veya **الزحير**: ishal olma — **الصحاح**’ta ve **الأساس**’ta böyle: (yani) şiddetle karının boşalması; aynı şekilde **الزحار** da, ötre ile. **الزحير**: karında, kan yürüyen bir kesilme (parçalanma)dır.

Ve **مزحور** bir adam: onda **زحير** vardır. Fiil **زحر**, **جعل** ve **ضرب** gibi; **يزحر** ve **يزحر**, **زحيرا** (olarak); **التزحر** ve **التزحير** gibi. Ve denir ki: **زحرت** onunla annesi, ve **تزحرت** ondan; onu doğurduğu zaman. Şair dedi ki:
إني زعيم لـك أن تـزحـري
عن وارم الجبهة ضخم المنخر
Bunu **الليث** böyle inşad etti. **ابن دريد** dedi ki:
عن وافر الهامة عبل المشفر
Ve **زحر بن قيس**; dedi ki: Ali (Allah ondan razı olsun) vurulduğu zaman çıktım, **المدائن**’e; ailesi orada idi; bunu **محمد بن أبي بكر**, **أبي محصن**’den, **الشعبي**’den (rivayetle) söyledi. **زحر بن حصن**: dedesi **حميد بن منهب**’i işitti. Ondan **زكريا بن يحيى بن عمر بن حصن الطائي** rivayet etti. Ve **زحر بن الحسن**: muhaddislerdir. Sonuncusu **عبد العزيز بن حكيم**’i işitti; ondan **ابن المبارك** ve **وكيع** işitti; o, **الحضرمي الكوفي**’dir. Ve bu üçü **تاريخ البخاري**’dedir; ve onu ondan, gördüğün gibi, naklettim. Ve **زحر**, **زفر** gibi; ve **زحران** **سكران** misali: cimri; soru (isteme) sırasında **الزحار** gibi inler; fetha ve şeddeli (olarak). **الفراء** şu beyti inşad etti:
أراك جمعت مسألة وحرصا
وعند الفقر زحارا أنـانـا
**ابن بري** dedi ki: **أنانا**, **أن يئن**’in masdarıdır: **أنينا** ve **أنانا**; **زحر يزحر زحيرا وزحارا** gibi. Ve gerçekten **زحر** etti, **عني** gibi; artık o **مزحور**dur; bunu **اللحياني** hikâye etti. Ve **الزحار**, **غراب** gibi: deve için bir hastalıktır; onu tutar da ondan **يزحر** eder; nihayet kıçı ters döner de ondan hiçbir şey çıkmaz. Mecazdan: **زاحره**: ona düşmanlık etti ve ona karşı kabardı. Ve **زحره بالرمح**: onu onunla yarıp başını yardı. **ابن دريد** dedi ki: sabit (sağlam) değildir. Ve cimri **زحر** etti: kendisinden istendi; istemeyi ağır gördü de bundan dolayı inledi. Ve **التزحير**: devenin yavrusunun, doğumundan itibaren en çok bir ayı arasında helâk olmasıdır; sonra bir topu bir torbaya koyarsın ve onu onun fercine sokarsın ve onu bir gece bırakırsın; burnunu tıkamış olduğun hâlde; sonra topu çıkarırsın; başka bir yavru deve hazırlamış olduğun hâlde; ona yavruyu gösterirsin, burun da (hâlâ) tıkalıdır; sonra onu o (yavru) doğurdu ve onu o vakit doğurdu diye zanneder; sonra burnunu çözersin ve onu yaklaştırırsın; böylece onu koklar ve ona şefkat eder ve sütü sağar. Ve onu **تزحيرا** ile **زحرت** etmiş olursun.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: O, malıyla cimrilik ederek **يتزحر** eder; sanki inler ve sıkılaşır. Ve **الزحرة** **الزفرة** gibidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَحَرَ
1 زَحَرَ ذ , aor. زَحَرَ , and زَحِرَ , (K,) inf. n. زَحِيرٌ (A, K) and زُحَارٌ and زُحَارَةٌ, (K,) He emitted the voice, (K, * TA,) or (K, TA, in the CK “ and, ”) the breath, with a moaning; (A, K;) [or he breathed hard; as appears from what follows;] in work, or labour, or in difficulty. (TA.) You say, سَمِعْتُ لَهُ زَحِيرًا [I heard him breathe hard; or emit the voice, or the breath, with a moaning]. (A.) And of a woman bringing forth, you say, زَحَرَتْ, aor. زَحَرَ and زَحِرَ , inf. n. زَحِيرٌ, She breathed hard. (S.) ― -b2- [Hence,] زَحَرَ said of a niggardly man, (assumed tropical:) He, being begged of, deemed the begging grievous, or troublesome, (K, TA,) and moaned thereat. (TA.) ― -b3- زَحَرَ, (A, K,) aor. زَحَرَ and زَحِرَ , (K,) inf. n. زَحِيرٌ (S, A, K) and زُحَارٌ (S, K) and زُحَارَةٌ; (K;) [and app. زُحِرَ also; (see مَزْحُورٌ;)] and ↓ تزحّر; (A, K;) and ↓ زحّر, inf. n. تَزْحِيرٌ; (K;) [all signify] He was, or became, affected with a looseness of the bowels: (S, A:) or with a violent looseness of the bowels, and with a griping pain in the belly, and a discharge of blood. (K.) ― -b4- And زَحَرَتْ بِهِ أُمُّهُ, and عَنْهُ ↓ تزحّزت, (tropical:) His mother brought him forth. (A, K.) -A2- زَحَرَهُ بِالرُّمْحِ, accord. to the K, signifies He broke, or clave, his head with the spear: but IDrd says that this is not of established authority. (TA.) -A3- زُحِرَ, like عُنِىَ, He was, or became, niggardly, or tenacious. (K.)

2 زَحَّرَ see 1. -A2- زحّر النَّاقَةَ, inf. n. تَزْحِيرٌ, He put a ball (كُرَة) into a nose-bag (مِخْلَاة), and inserted it into the vulva of the she-camel whose young one had died during the period between the time [that should have been that] of bringing him forth and a month of the last part thereof, [i. e. during the last month of her proper period of gestation,] and left it for a night, having stopped up her nose, then drew forth the ball, having prepared another young camel, which he then showed to her, the nose being still stopped up, whereupon she thought that it was her young one, and that she had at that time brought it forth, then he unstopped her nose, and brought it near, and she affected it, and yielded her milk. (K, TA.)

زاحرهُ
3 زاحرهُ ذ (tropical:) He treated him, or regarded him, with enmity, or hostility, (A, K, TA,) and behaved angrily (اِنْتَفَخَ) to him. (TA.)

5 تَزَحَّرَ see 1, in two places. ― -b2- هُوَ يَتَزَحَّرُ بِمَالِهِ شُحًا (assumed tropical:) [He yields his property with pain, (app. from تَزَحَّرَتْ said of a woman in child-birth,) by reason of niggardliness]; as though he moaned, and strained himself; or moaned, being niggardly. (TA.)

زُحَرٌ
زُحَرٌ ذ : see زَحَّارٌ.

زَحْرَةٌ
زَحْرَةٌ ذ [inf. n. of un. of زَحَرَ; An emission [of the voice or] of the breath with a moaning: (A:) [or a hard breathing: (see 1:) it is said to be] like زَفْرَةٌ [q. v.]. (TA.)

زَحْرَانُ
زَحْرَانُ ذ : see زَحَّارٌ.

زُحَارٌ
زُحَارٌ ذ [an inf. n. of 1, q. v. ― -b2- Also] A certain disease that affects the camel, (K, TA,) in consequence of which he suffers from a violent looseness of the bowels, until, or so that, the extremity of his rectum turns inside-out, and nothing comes forth from it. (TA.)

زَحَّارٌ
زَحَّارٌ ذ [One who breathes hard; (this meaning being indicated, though not expressed, in the S;) or who emits the voice, or the breath, with a moaning: see 1, first sentence. ― -b2- And hence,] (assumed tropical:) Niggardly; tenacious; who moans on being begged of; (TA; [in which it is said to be with damm; but this is a mistake, occasioned by an incorrect point in the L;]) as also ↓ زُحَرٌ and ↓ زَحْرَانُ and ↓ مَزْحُورٌ. (K, * TA.) A poet says,
وَعِنْدَ الفَقْرِ زَحَّارًا أُنَانَا
أَرَاكَ جَمَعْتَ مَسْأَلَةً وَحِرْصًا
[I see thee to have combined begging and covetousness, and in poverty to be niggardly, with moaning]: (S, TA: in the former thus, in two copies, in the present art. and in art. ان: in the TA زُحَّارًا:) أُنَانًا is said by IB to be [here] an inf. n. of أَنَّ, like أَنِينًا. (TA.)

مَزْحُورٌ
مَزْحُورٌ ذ A man affected with a looseness, or with a violent looseness, of the bowels, and with a griping pain in the belly, and a discharge of blood. (A, * TA.) ― -b2- See also the next preceding paragraph.

##### Türkçe

زَحَرَ
1 **زَحَرَ** ذ , muzâri‘ **زَحَرَ** , ve **زَحِرَ** , (K,) mastar ismi **زَحِيرٌ** (A, K) ve **زُحَارٌ** ve **زُحَارَةٌ**, (K,) O, sesi çıkardı, (K, * TA,) yahut (K, TA, CK’de “and” ile) nefesi, bir inleme ile; (A, K;) [yahut ağır nefes aldı; aşağıdakinden anlaşıldığı üzere;] işte, yahut emekte, yahut zorlukta. (TA.) Sen dersin ki, **سَمِعْتُ لَهُ زَحِيرًا** [Ben onun **زَحِيرًا**’sını işittim; yahut sesi, yahut nefesi, bir inleme ile çıkarmasını]. (A.) Ve doğuran bir kadın hakkında sen dersin ki, **زَحَرَتْ**, muzâri‘ **زَحَرَ** ve **زَحِرَ** , mastar ismi **زَحِيرٌ**, O ağır nefes aldı. (S.) ― -b2- [Bundan dolayı,] cimri bir adam hakkında söylenir **زَحَرَ**, (mecaz kabul edilen:) Kendinden bir şey istenildiğinde, istemeyi ağır, yahut zahmetli saydı, (K, TA,) ve bunun üzerine inledi. (TA.) ― -b3- **زَحَرَ**, (A, K,) muzâri‘ **زَحَرَ** ve **زَحِرَ** , (K,) mastar ismi **زَحِيرٌ** (S, A, K) ve **زُحَارٌ** (S, K) ve **زُحَارَةٌ**; (K;) [ve görünüşe göre **زُحِرَ** dahi; (bk. **مَزْحُورٌ**;)] ve ↓ **تزحّر**; (A, K;) ve ↓ **زحّر**, mastar ismi **تَزْحِيرٌ**; (K;) [hepsi şu mânâdadır:] O, ishal ile etkilenmiş oldu, yahut oldu: (S, A:) yahut şiddetli ishal ile, ve karında sancılı ağrı ile, ve kan çıkışı ile. (K.) ― -b4- Ve **زَحَرَتْ بِهِ أُمُّهُ**, ve ondan ↓ **تزحّزت**, (mecaz:) Annesi onu doğurdu. (A, K.) -A2- **زَحَرَهُ بِالرُّمْحِ**, K’ye göre şu mânâya gelir: Mızrakla onun başını kırdı, yahut yardı: fakat IDrd der ki bu, yerleşik bir rivayet değildir. (TA.) -A3- **زُحِرَ**, **عُنِىَ** gibi, O cimri oldu, yahut sıkı tutucu oldu. (K.)

2 **زَحَّرَ**: bk. 1. -A2- **زحّر النَّاقَةَ**, mastar ismi **تَزْحِيرٌ**, O, bir topu (**كُرَة**) bir burun torbasına (**مِخْلَاة**) koydu, ve onu, yavrusu, onu doğurma zamanı [olması gereken zaman] ile bunun son kısmının bir ayı arasındaki müddet içinde ölmüş olan dişi devenin vulvasına soktu, [yani onun gebelik müddetinin uygun süresinin son ayı içinde,] ve onu bir gece bıraktı, onun burnunu tıkamış olarak, sonra topu çıkardı, başka bir deve yavrusu hazırlamış olarak, sonra onu ona gösterdi, burun hâlâ tıkalı iken, bunun üzerine o, onun kendi yavrusu olduğunu ve o vakitte onu doğurmuş olduğunu sandı, sonra onun burnunun tıkacını açtı, ve onu yaklaştırdı, ve o ona meyletti, ve sütünü verdi. (K, TA.)

زاحرهُ
3 **زاحرهُ** ذ (mecaz:) O, ona düşmanlık ile muamele etti, yahut onu düşmanlık ile gördü, (A, K, TA,) ve ona karşı öfkeli davrandı (**اِنْتَفَخَ**). (TA.)

5 **تَزَحَّرَ**: bk. 1, iki yerde. ― -b2- **هُوَ يَتَزَحَّرُ بِمَالِهِ شُحًا** (mecaz kabul edilen:) [O, cimrilik sebebiyle malını acı ile verir]; sanki inler, ve kendini zorlar; yahut cimri olarak inler. (TA.)

زُحَرٌ
**زُحَرٌ** ذ : bk. **زَحَّارٌ**.

زَحْرَةٌ
**زَحْرَةٌ** ذ [**زَحَرَ**’ın bir defalık mastar ismi; bir inleme ile [sesin yahut] nefesin çıkışı: (A:) [yahut ağır nefes alma: (bk. 1:) **زَفْرَةٌ** gibi olduğu söylenir [bk. o]. (TA.)

زَحْرَانُ
**زَحْرَانُ** ذ : bk. **زَحَّارٌ**.

زُحَارٌ
**زُحَارٌ** ذ [1’in bir mastar ismi, bk. o. ― -b2- Ayrıca] Deveyi etkileyen belirli bir hastalık, (K, TA,) bunun sonucunda o, şiddetli ishal çeker, ta ki, yahut öyle ki, onun rektumunun ucu içe-dışa döner, ve ondan hiçbir şey çıkmaz. (TA.)

زَحَّارٌ
**زَحَّارٌ** ذ [Ağır nefes alan; (bu mânâ S’de işaret edilmiş olup ifade edilmemiştir;) yahut sesi, yahut nefesi, bir inleme ile çıkaran: bk. 1, ilk cümle. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecaz kabul edilen:) Cimri; sıkı tutucu; kendisinden bir şey istenildiğinde inleyen; (TA; [orada bunun damme ile olduğu söylenmiştir; fakat bu, L’deki yanlış bir noktalamanın doğurduğu bir hatadır;]) ve ayrıca ↓ **زُحَرٌ** ve ↓ **زَحْرَانُ** ve ↓ **مَزْحُورٌ**. (K, * TA.) Bir şair der ki,
وَعِنْدَ الفَقْرِ زَحَّارًا أُنَانَا
أَرَاكَ جَمَعْتَ مَسْأَلَةً وَحِرْصًا
[Ben seni, dilencilik ve hırsı birleştirmiş görüyorum, ve fakirlikte inlemeli olarak cimri]: (S, TA: birincide böyle, iki nüshada, bu maddede ve **ان** maddesinde: TA’da **زُحَّارًا**:) **أُنَانًا**’nın, IB tarafından, burada **أَنَّ**’nin bir mastar ismi olduğu, **أَنِينًا** gibi, söylenir. (TA.)

مَزْحُورٌ
**مَزْحُورٌ** ذ İshal ile, yahut şiddetli ishal ile, ve karında sancılı ağrı ile, ve kan çıkışı ile etkilenmiş bir adam. (A, * TA.) ― -b2- Ayrıca bir önceki paragrafı da gör.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَحَرَ
زَحَرَ A ,  I ( n. ac. زُحَاْر 24 ,  زُحَاْرَة 24t ,  زَحِيْر 25 ),
a.  Suffered from dysentery.

b.  Breathed hard; moaned.

زَحَّرَ
زَحَّرَ II ,  تَزَحَّرَ V ,
a.  see I (a) .

زَحْرَة
زَحْرَة 1t ,
a.  Moan.

زُحَر
زُحَر 9 ,
a.  Niggardly, stingy; miser. - زُحَاْر 24 ,  زُحَاْرَة 24t ,  زَحِيْر 25 , Dysentery. -  زَحَّاْر 28 ,  زَحْرَاْنُ 33 ,  see 9 .

##### Türkçe

زَحَرَ
**زَحَرَ** A, I (isim-i masdar: **زُحَاْر** 24, **زُحَاْرَة** 24t, **زَحِيْر** 25),
a. Dizanteriden muzdarip oldu.

b. Şiddetle nefes aldı; inledi.

زَحَّرَ
**زَحَّرَ** II, **تَزَحَّرَ** V,
a. I (a)’ya bak.

زَحْرَة
**زَحْرَة** 1t,
a. İnleme.

زُحَر
**زُحَر** 9,
a. Cimri, pinti; hasis. - **زُحَاْر** 24, **زُحَاْرَة** 24t, **زَحِيْر** 25, dizanteri. - **زَحَّاْر** 28, **زَحْرَاْنُ** 33, 9’a bak.
