# زحف (ز-ح-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AD%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zehhaf sürüngen demektir

- Harfler: ز - ح - ف
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [زَحْفًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%AD%D9%92%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Sürüngen gibi ilerlemek | 1 | 1 | [8:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/ayet/8:15.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
2. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
3. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Veli arka demektir
4. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
5. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
6. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زحف |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md), [حبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%88.md), [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir cismin veya gövdenin zeminden kopmadan, sürünerek veya ayak sürüyerek ileriye doğru kesintisiz ilerlemesi |
| Çekirdek Özet 2 | Savaş meydanında kalabalık bir ordunun ağırlığı ve heybeti sebebiyle tek bir kütle halinde, yavaş fakat durdurulamaz biçimde cepheye akışı |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel geri çekilmeyi yasaklayan, kolektif duruşu ve kütlesel kararlılığı zorunlu kılan stratejik ve ahlaki sebat |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «sürünme» veya «yavaşlama» zannedip, içerdiği kütlesel ağırlık, durdurulamaz yöneliş ve askeri sebat boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زح | Bir şeyi bulunduğu zeminden veya konumdan zorlanarak, sürtünerek veya iterek uzaklaştırmak, yerinden kaydırmak; nitekim aynı çekirdeği taşıyan [زحزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B2%D8%AD.md) kökü bir nesneyi yerinden peyderpey kaydırıp uzaklaştırmayı ifade eder | ف | Çekirdekteki sürtünerek yer değiştirme hareketine ağız ve kenar unsuru eklenerek, kütlenin bir cepheye veya hedefe doğru yayılıp sürünürcesine ileriye atılması anlamı kazandırılmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Bir direnci yararak ilerleme, zemini kesme veya sürtünme teması kurma |
| ح | Çit, duvar | Sınır, kuşatma veya engelle yüzleşip onu aşmaya yönelme |
| ف | Ağız | Açılma, dışa yönelme, bir cephe boyunca yayılma ve hedefe yönelme |
| زحف | Dirençli zemine sürtünerek sınırları yara yara ileriye doğru kütlesel bir hat halinde yayılma | Bir kütlenin zeminden ayrılmaksızın, engelleri yararak ve bir hat halinde yayılarak hedefine doğru durdurulamaz biçimde akması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çocuğun yürümeden önce kıçı veya karnı üzerinde sürünmesi; yorgunluktan ayağını kaldıramayıp tırnağını yerde sürüyen devenin hareketi; çekirge sürüsünün veya yılanın zeminde topluca kayarak ilerlemesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu’l-İyâl el-Hüzelî şiirinde yılanların zeminde bıraktığı sürtünme izlerini kırbaç izlerine benzeterek bu kökü kullanmıştır: كأن مزاحف الحيات فيها / قبيل الصبح آثار السياط |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde yorgun develer için زواحف denilmiş, Ferazdak divanında bu kullanımı şu mısra ile kaydetmiştir: على زواحف نزجيها محاسير |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Mekâyîsü’l-Luğa, Esâsü’l-Belâga, Kitâbü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça زحف kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle yerle temas halinde hareket etme, sürünme ve ağır sürtünmeyle ilerleme semantik alanında konumlanır. Kökün ilk iki konsonantı olan زح çekirdeği, İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında yerinden oynatma, itme ve kaydırma anlamı taşıyan köklerle (*z-ḥ-* / *z-w-ḥ*) akrabalık gösterir. Arapçada son konsonant olan ف harfinin eklenmesiyle eylem, yalın bir yer değiştirmeden ziyade, gövdenin zeminle sürekli teması sonucu oluşan yavaş, ağır ve yayılımcı bir akışa dönüşmüştür. Bu morfo-semantik gelişim, biyolojik bir hareket tarzından (sürüngenler, emekleyen çocuklar) askeri terminolojide kütlesel bir ordunun yürüyüşüne aktarılmış özgün bir Arapça semantik genişlemedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زح çekirdeğinden زحف türetimi | Yerinden sürtünerek kayma anlamındaki kökten, zeminden kopmadan cepheye doğru kütlesel akış bildiren üçlü köke geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami *z-ḥ-* / *z-w-ḥ* kök ailesi | İbranice ve Aramicede yerinden oynatma, uzaklaştırma fiilleriyle çekirdek düzeyinde ortaklık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zemin teması bildiren kinetik kökler | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زحف | Anlamlı | Sürtünerek kütlesel ilerlemek | Zeminden kopmaksızın ağır ve kararlı biçimde ileriye doğru akmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زفح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmeldir |
| حزف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmeldir |
| [حفز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B2.md) | Anlamlı | Arkadan itmek, sevketmek | Bir şeyi arkasından dürtmek, aceleyle öne doğru sürmek veya kalkmaya hazırlanmak | Kur'an'da geçmez; Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'meldir; zıt yönlü kinetik ilişki (itme) |
| فزح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmeldir |
| [فحز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmeldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زحف | Merkez | Ağır, kütlesel ve zeminden kopmayan ilerleyiş | Sürtünerek, kalabalık bir hat halinde durdurulamaz biçimde akma | Kütlenin ağırlığından ötürü yavaş fakat sürekli ileriye gidişi |
| [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Yavaş ve hafif hareket etme | Ayak sesini duyurmayacak kadar yumuşak ve gizli ilerleme | Gizlilik ve hafiflik esastır; kütlesel hücum veya ağırlık içermez |
| [حبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%88.md) | Komşu | Emekleme ve sürünme | Çocuğun veya hayvanın el ve dizleri üzerinde yürümesi | Bireysel bedensel harekettir; askeri kütle veya ordu nitelemesinde kullanılmaz |
| [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) | Komşu | Genel yürüme | İki ayak üzerinde mutat ve tabii adımlarla ilerleme | Ayaklar zeminden kalkar; sürtünme veya kütle ağırlığı şart değildir |
| [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) | Zıt | Kaçma ve ricat | Karşılaşma anında arkasını dönüp süratle uzaklaşma | İleriye doğru kütlesel akışın ve sebatın doğrudan zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زحف | Kütlesel ve ağır ilerleyiş | Ordunun veya sürünün yerle temasını kesmeden heybetle akması | Kesin |
| Latince | Repo, serpo, grassor | Emeklemek, sürünmek, ağır ağır yaklaşmak | Repo ve serpo fiziksel sürünmeyi verirken, grassor askeri ilerleyişi kısmen karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Crawl, creep, advance in mass | Sürünmek, kütlesel olarak yavaşça ilerlemek | Crawl biyolojik sürünmeyi karşılar; askeri bağlam için "massive advance" ifadesi gerekir | Güçlü |
| Almanca | Kriechen, heranrücken | Sürünmek, ağır adımlarla cepheye yanaşmak | Kriechen sürünme hareketini, heranrücken ise askeri yığılma ve yaklaşmayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Ramper, progresser en masse | Sürünmek, kütle halinde ilerlemek | Ramper kelimesi bedenin yerle temasını verir, askeri boyutu dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زَحْفًا (Hâl konumunda mastar) | Kütlesel ve durdurulamaz bir ordu halinde ilerleyiş | Savaş meydanında düşman ordusuyla yüz yüze gelindiğinde sebat etme ve arkasını dönüp kaçmama bağlamı (Enfâl [8:15](https://lisan.digital/tr/ayet/8:15.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günahlar (kebâir) bahsi | Savaş meydanından kaçmanın (tevellî yevme'z-zahf) failinin imanı ve ahiretteki durumu | İlahi emre ve kütlesel sorumluluğa karşı güveni bozan en ağır cürümlerden biri sayılması |
| Fıkıh | Cihad ve devletler hukuku (siyer) | Savaştan geri çekilmenin caiz olduğu durumlar (taharrüf ve tehayyüz istisnaları) ile haram olan kaçışın sınırları | Ordunun kütlesel temas anında cepheyi terk etmesinin kesin olarak yasaklanması |
| Tefsir | Enfâl Suresi 15-16. ayetlerin tahlili | Düşman birliğiyle karşılaşmanın dehşeti ve müminlerin sebat zorunluluğunun niteliği | Sayıca çok ve dalga dalga gelen düşman kütlesine karşı ruhsal ve fiziksel çözülmenin önlenmesi |
| Hadis | Yedi helak edici günah (mûbikât) rivayeti | Savaştan kaçmanın (el-firâr mine'z-zahf) mûbikât arasında sayılması | Savaş hattının kırılmasına yol açacak bireysel korkaklığın mutlak kınanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi emir ve akide | Duruşta sarsılmaz sebat | Dağılmayı önleme | Hak-batıl mücadelesinde kütlesel direnç gösterip kaçışı haram kılmak | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Birikimli ve kesintisiz ilerleyiş | Temeli muhafaza | Bilimsel araştırmada zeminden kopmadan, önceki birikimleri sürükleyerek ilerlemek | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve egemenlik | Toplumsal kenetlenme ve seferberlik | Cepheyi koruma | Toplumun tek bir kütle gibi ortak tehdide karşı yekvücut hareket etmesi | Kesin |
| İktisadi | Piyasa ve üretim | Kütlesel sermaye ve iş gücü yatırımı | Piyasayı istikrara kavuşturma | Ani dalgalanmalar yerine ağır, oturmuş ve zemini kaplayan sürdürülebilir büyüme | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmeli kütle akışı (viskoz akış veya dalga cephesi ilerleyişi) | Bir akışkanın veya parçacık kütlesinin yüzeyle sürekli temas halinde ve sürtünme direncini yenerek homojen bir hat şeklinde yayılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif kitle hareketi (sosyal mobilizasyon) | Bireylerin tek tek hareket etmek yerine ortak bir ülkü etrafında yoğunlaşıp yapısal bir kütle halinde toplumsal alana intikal etmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca «sürüngen gibi yerlerde sürünmek» şeklinde acziyet veya zayıflık bildiren biyolojik bir fiile indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Çokluk ve ağırlıktan ötürü tek bir gövde haline gelmiş devasa bir ordunun, yeri titreterek ve geri dönülmez biçimde cepheye doğru akması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayeti düşmanın acizliği veya pasifliği şeklinde yorumlayıp, müminlere yönelen organize, kütlesel ve durdurulamaz tehlikenin büyüklüğünü takdir edememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Müminin kriz ve çatışma anlarındaki duruşunu, ordu düzeninin ciddiyetini ve kolektif sorumluluğun bireysel can kaygısına feda edilemeyeceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir Savaşı bağlamını kuran, savaş stratejisini ve cephe disiplinini düzenleyen Enfâl Suresi ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Savaştan kaçınmanın basit bir taktik geri çekilme değil, tüm cemaati ve cepheyi çökerten ilahi bir ihanet (büyük günah) olduğunu ortaya koyarak gevşekliği engeller. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağır bir gövdenin zeminden hiç kopmadan, sürtünerek ve kesintisiz biçimde ileriye doğru akışı.
- Soyut anlam: Bireysellikten arınmış devasa bir topluluğun ortak bir hedefe doğru durdurulamaz, yekpare bir kütle halinde yönelişi ve bu akış esnasında sebatın zorunlu kılınması.
- Sistematik karşılık: Sosyal ve askeri sistemlerde, kütlenin dağılmasını önleyen kolektif momentum ve arkaya kaçışı engelleyen bağlayıcı sebat dinamiği.
- LaTeX modeli: $$M \cdot \frac{dv}{dt} = F - \mu N \quad \text{ve} \quad \lim_{M \to \infty} \left( \frac{\Delta x}{\Delta t} \right) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ hareket halindeki ordunun veya topluluğun kütlesel büyüklüğünü, $v$ ilerleme hızını, $F$ ileriye yönelten kolektif iradeyi ve inancı, $\mu N$ ise zemin sürtünmesini ve karşılaşılan mukavemeti temsil eder. İkinci bağıntı, kütle ne kadar büyürse ve direnç ne kadar yüksek olursa olsun, birim zamandaki yer değiştirmenin sıfırdan büyük kaldığını, yani geriye dönüşün (firarın) imkansızlaşıp ilerleyişin kesintisiz ve durdurulamaz olduğunu modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AD%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/ayet/8:15.md) — زَحْفًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ

Meal (IK): Ey iman edenler; toplu halde kafirlerle karşılaştığınız zaman, onlara arkalarınızı dönmeyin.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zehhaf sürüngen demektir.
زَحْفًا ise topluluk için kullanıldığı zaman sayının çokluğundan dolayı topluluğun sıra şeklinde tıpkı bir yılan gibi ilerlemesi anlamında sürüngen gibi ilerlemek anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي والفاء معهما
ز ح ف، ح ف ز يستعملان فقط
زحف:
الزَّحْف جماعة يزحَفُون إلى عدوِّهم بمَرَّة، فهُم الزَّحْف والجميع زُحُوف.
والصَّبيُّ يَتَزَحَّفُ على الأرض قبل أن يمشي. وزَحَفَ البعير يزحَفُ زَحْفاً فهو زاحف إذا جَرَّ فِرْسَنَه من الاعِياء، ويجمع زَواحف، قال:
على زَواحِفَ تُْزَجى مُخُّهارِيرُ
وأَزْحَفَها طولُ السَّفَر والازدِحاف كالتَزاحُف.
حفز:
الحَفْزُ: حثّك الشَّيْءَ حثيثاً من حَلفه، سَوْقاً أو غير سَوْق، قال:
وقد سِيقَتْ من الرِّجْلَيْن نفسي		ومن جَنْبي يُحَفَّزُهـا وَتـينُ
أي يَحُثُّها لوتين، وهو نِياط القلب، بالخروج.
والرجُلُ يَحْتَفِزُ في جلوسه: يُريد القيام أو البَطْش بالشَّيْء.
واللَّيْلُ يَحْفِزُ النَّهار: يسوقُه، قال رؤبة:
حَفْزُ الليالي أمَدَ التَّدليف
والحَوْفَزان من الأسماء.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ز ح ف**، **ح ف ز** yalnızca kullanılırlar

**زحف**:
**الزَّحْف** bir topluluktur; düşmanlarına bir defada sürünerek giderler; işte onlar **الزَّحْف**tır ve çoğulu **زُحُوف**tur.
Ve çocuk, yürümeden önce yerde **يَتَزَحَّفُ** eder. Ve deve **زَحَفَ** eder, **يزحَفُ** **زَحْفاً**; o, yorgunluktan **فِرْسَنَه**’ini sürüklediği zaman **زاحف**tir; ve **زَواحف** diye çoğul yapılır. Dedi ki:
على **زَواحِفَ** تُْزَجى مُخُّهارِيرُ
Ve onu uzun yolculuk ve **الازدِحاف** **أَزْحَفَ** etti; **التَزاحُف** gibi.

**حفز**:
**الحَفْزُ**: senin bir şeyi, arkasından, hızlıca itmen; sevk ederek veya sevk olmaksızın. Dedi ki:
وقد سِيقَتْ من الرِّجْلَيْن نفسي		ومن جَنْبي يُحَفَّزُهـا وَتـينُ
Yani: onu, çıkışa doğru, **لوتين** (o, kalbin **نِياط**’ıdır) itiyor.

Ve adam, oturuşunda **يَحْتَفِزُ** eder: kalkmayı veya bir şeye saldırmayı ister.

Ve gece, gündüzü **يَحْفِزُ** eder: onu sevk eder. Rü’be dedi ki:
حَفْزُ الليالي أمَدَ التَّدليف

Ve **الحَوْفَزان** isimlerdendir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زَحَفَ إليه زَحْفاً: مشى. ويقال: زَحَفَ الدَبا، إذا مضى قُدُماً. والزاحِفُ: السهمُ يقع دون الغَرض ثم يَزْحَفُ إليه. والزَحْفُ: الجيشُ يزحَفونَ إلى العدوّ. والصبيُّ يَزْحَفُ على الأرض قبل أن يمشي. والبعير إذا أعيا فَجرَّ فِرْسَنَهُ يقال هو يَزْحَفُ، وهي إبلٌ زَواحِفٌ، الواحدة زاحِفةٌ. قال الفرزدق:
مستقبلين شمالِ الشامِ تضرِبنـا		بحاصِبٍ كَنديفِ القطنِ مَنْثورِ
على عَمائِمنا تُلْقى وأَرْحُلِـنـا		على زَواحِفَ نُزْجيها مَحاسيرِ
وكذلك أَزْحَفَ البعير فهو مِزْحافٌ وإذا كان ذلك عادته فهو، قال أبو زُبيدٍ الطائيّ:
كَأَنَّ أَوْبَ مَساحي القومِ فَوْقَهُـمُطيرٌ تَعيفُ على جونٍ مزاحيفِ
وأَزْحَفَ الرجلُ، إذا أعيا بعيرُه أو دابّتُه. ومَزاحِفُ الحيّات: مواضعُ مَدَبِّها. قال الهذلي:
كَأَنَّ مَزاحِفَ الحَيَّاتِ فيهقُبَيْلَ الصُبْحِ آثارُ السِياطِ
وتَزَحَّفَ إليه، أي تَمَشَّى. والزَحوفُ من النوق: التي تجرِّر رجليها إذا مشَت. ونارُ الزَحْفَتَيْنِ: نارُ الشِيحِ والأَلاءِ، لأنَّه يسرع الاشتعال فيهما فُزحَف عنهما.

##### Türkçe

**زَحَفَ** ona doğru **زَحْفاً**: yürüdü. Ve denilir: **زَحَفَ الدَبا**; yani öne doğru geçtiği zaman. Ve **الزاحِفُ**: hedefin altına düşen, sonra ona doğru **يَزْحَفُ** eden oktur. Ve **الزَحْفُ**: düşmana doğru **يزحَفونَ** olan ordudur. Ve çocuk, yürümeden önce yerde **يَزْحَفُ** eder. Ve deve, yorulup da tırnağını sürüklerse, ona **يَزْحَفُ** denilir; bunlar **إبلٌ زَواحِفٌ**dir; teki **زاحِفةٌ**dir. el-Ferezdak dedi ki:
مستقبلين شمالِ الشامِ تضرِبنـا		بحاصِبٍ كَنديفِ القطنِ مَنْثورِ
على عَمائِمنا تُلْقى وأَرْحُلِـنـا		على زَواحِفَ نُزْجيها مَحاسيرِ
Ve yine: deve **أَزْحَفَ** etti; o hâlde o **مِزْحافٌ**dur. Ve eğer bu onun âdeti ise, o (böyledir). Ebû Zübeyd et-Tâî dedi ki:
كَأَنَّ أَوْبَ مَساحي القومِ فَوْقَهُـمُطيرٌ تَعيفُ على جونٍ مزاحيفِ
Ve adam **أَزْحَفَ** etti; yani devesi yahut biniti yorulduğu zaman. Ve **مَزاحِفُ الحيّات**: onların sürünme yerleridir. el-Hüzelî dedi ki:
كَأَنَّ مَزاحِفَ الحَيَّاتِ فيهقُبَيْلَ الصُبْحِ آثارُ السِياطِ
Ve ona doğru **تَزَحَّفَ** etti; yani yürüdü. Ve develerden **الزَحوفُ**: yürüdüğü zaman iki ayağını sürükleyenlerdir. Ve **نارُ الزَحْفَتَيْنِ**: **الشِيحِ** ve **الأَلاءِ** ateşidir; çünkü bu ikisinde tutuşma çabuk olur da onlardan **فُزحَف** olunur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ز ف
حفز ، زحف : ( مستعملان ) .
زحف : قال الليث : الزَّحْفُ : جَمَاعَة يَزْحَفُون إلى عَدُوَ لهم بِمَرَّة ، فهو الزَّحْفُ وجمعه الزُّحُوف . والصَّبِيُّ يَتَزَحَّفُ على بطنه قبل أن يَمْشِي ، والبَعيرُ إذا أَعْيا فَجَرَّ فِرْسَنَه . يقال : زَحَف يَزْحَفُ زَحْفاً ، فهو زاحِف ، والجميع الزواحف ، وقال الفرزدق :
عَلَى زَوَاحِفَ تُزْجَى مُخُّهارِيرُ
قال : وأَزْحَفَها طولُ السَّفَر ، ويَزْدَحِفُون في معنى يَتَزَاحَفُونَ وكذلك يَتَزَحَّفُونَ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُواْ زَحْفاً فَلاَ تُوَلُّوهُمُ الأَدْبَارَ ) ( الأنفَال : 15 ) .
قال الزَّجَّاجُ : يقال : أَزْحَفْتُ للْقَوْم إذا ثَبَتَّ لهم ، قال : فالمعنى : إذا واقَفْتُمُوهم للقتال فلا تُوَلُّوهم الأدبار .
قُلتُ : أصل الزَّحْفِ لِلصَّبيِّ ، وهو أن يَزْحَفَ على إسته قبل أن يقوم وإذا فعل ذلك على بطنه قيل قَدْ حَبَا ، وشُبِّه بِزَحْفِ الصبيان مَشْيُ الفِئَتَيْن تَلْتَقِيَان لِلْقِتَال فتمشي كل فِئَةٍ مَشْياً رُوَيْداً إلى الفئة الأخرى قبل التَّدَاني للضِّرَاب ، وهي مَزَاحِفُ أهل الحَرْب ، وربما اسْتَجَنَّت الرَّجَّالَةُ بِجُنَبِها وتَزَاحَفَت من قُعُودٍ إلى أن يَعْرِض لها الضِّرابُ أو الطِّعَان .
ويقال : ناقَةٌ زَحُوف ومِزْحَافٌ وهي التي تَجُر فراسنها ، قال ذلك الأصمعي .
ويقال أَزْحَفَ البَعِيرُ إذا أَعْيَا فَقامَ على صَاحِبِه . وإبِلٌ مَزَاحِيفُ ، وقال أبُو زُبَيْد الطائي :
كَأَنَّ أوْبَ مَساحِي القَوْم فَوْقَهُم
طَيْرٌ تَعِيفُ عَلَى جُونٍ مَزَاحِيف
يصف حفرة قبر عثمان ، وكانوا حَفَروا له في الحَرّة فَشَبَّه المساحي التي تُضْرَبُ بها الأرض بِطَيْرٍ عائِفَةٍ على إبِلٍ سود معايا ، قد اسودَّت من العَرَق .
ويقال : أزْحَفَ لَنَا عَدُوُّنا إزْحَافاً أي صاروا يزْحَفُون إلينا زَحْفاً ليقاتلونا ، وقال العَجَّاجُ يصف الثور والكلابَ :
وانْشَمْن في غُبَارِه وَخَذْرَفا
مَعاً وشَتَّى في الغُبَارِ كالسَّفَا
مِثْلَيْن ثُمَّ أَزْحَفَت وأَزْحَفَا
أي أَسْرَع ، وأَصْلُه من حُذروف الصَّبي وازْدحَفَ القومُ ازدحافاً إذا مَشَى بعْضُهم إلى بعض .
وقال أبو زيد : زَحَفَ المُعْيي يَزْحَفُ زَحْفاً وزُحُوفاً ، ويقال لكلِّ مُعْي زَاحِف مَهْزُولاً كان أو سميناً .
وقال أبو الصَّقْر : أَزْحَفَ البَعِيرُ فهُوَ مُزْحِف ، قال : وأزحَف الرجلُ إزْحَافاً إذا انتهى إلى غاية ما طَلَبَ وأَرَادَ .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : زَحِفْتُ في المَشْي وأَزْحَفْتُ إذا أَعْيَيْتَ .
وقال أبو سعيد الضرير : الزَّاحفُ والزَّاحكُ : المُعْيي ، يقال للذكر والأُنْثى ، وأنشد لكُثَيِّر :
فأُبن وما منهن من ذَاتِ نَجْدَةٍ
ولو بَلغَت إلاَّ تُرَى وَهْيَ زَاحِكُ
وتُجْمَع الزَّواحِفَ والزَّواحِك ، وقال كُثَيِّر :
وقَدْ أُبْنَ أَنْضَاءً وهُنَّ زَواحِكُ
أبو عَمْرو : من الحَيَّات : الزَّحَّاف : وهو الذي يَمْشي على أثنائه كما تمْشي الأَفْعى . ومَزَاحِف السحاب : حيث وقع قطره وزحف إليه ، وقال أبو وَجْزَة :
يقْرُو مَزَاحِف جَوْن ساقطِ الرَّبَبِ
أراد : ساقِط الرَّباب فَقَصَدَه وقال الرَّبَب .
وقوله جلّ وعزّ : ( يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُواْ زَحْفاً ) ( الأنفَال : 15 ) المعنى إذا لقيتُموهُم زاحفين : وهو أن يَزْحَفُوا إليهم قليلا قليلا . وزَحَفَ القومُ إلى القَومُ : دَلَفُوا إليهم .
قال أبو العَبَّاس : الزَّحْفُ : المَشْي قليلاً قليلاً . والزِّحَافُ في الشّعْر منه ، سقطَ ما بين الحرفين حَرْفٌ فَزَحَفَ أَحَدُهُما إلى الآخر ، أخبرني المنْذِرِيُّ عنه .
وناقَةٌ زَحُوفٌ إذا كانت تَجُرّ رِجْلَيْها إذا مَشَتْ ومِزْحاف قاله الأصمعي .
حفز : قال الليث : الحَفْزُ : حَثُّكَ الشيء من خَلْفه سَوْقاً أو غير سَوْق .
وقال الأعشى :
لَهَا فَخذَان يَحْفِزانِ مَحَالَها
وصُلْباً كَبُنيَان الصُّوَى مُتَلاَحِكا
وروى أبو عُبَيد عن أبي نوح عن يُونس ابن أبي إسحاق عن أبيه عن علي صلوات الله عليه قال : ( إذا صَلَّى الرجل فَلْيُخَوِّ ، وإذا صَلَّت المرأة فلْتُحَفِّز ) أي تَضَامَّ إذا جَلَست وإذا سَجَدت .
أبو عمر في ( النوادر ) : والحَفَزُ : الأَجَل في لغة بني سعد ، وأنشد بعضهم هذا البيت :
أو تَضْرِبوا حَفْزاً لِعَامٍ قابل
أي تضربوا أَجَلاً .
قال : والليل يَحْفِزُ النهارَ أي يسوقه ، وفي حديث أَنَس أَنَّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بتَمْر وهو محْتَفِزٌ فجعل يَقْسِمه ، قال شَمِر : يعني أنه كان يَقسُمه وهو مُسْتَعْجِل .
قال : ومنه حديث أبي بكرة أنه دَبَّ إلى الصَّفِّ راكِعاً وقد حَفزهُ النَّفَس .
قلتُ وأما قوله : وهو مُحْتفِز فمعناه أنه مُستوفِز غير متمكن من الأرض .
ويقال حافَزْتُ الرَّجُلَ ، إذا جاثَيْتَه ، وقال الشَّمَّاخُ :
كما بادر الخَصْمُ اللَّجوجُ المُخافِزُ
وقال الأصمعي : معنى حافَزْتُه : دانَيْتُه .
وقال شمر : قال بعض الكِلابيين : الحَفْزُ : تَقَارُب النَّفَس في الصَّدر ، وقالت امرأة منهم : حَفْزُ النَّفَس حِينَ يَدْنو الإنسانُ من الموت ، وقال العُكْلِيُّ : رأيتُ فُلاناً مَحْفُوزَ النَّفَس إذا اشْتَدَّ به ، وأنشد :
تُرِيحُ بعد النَّفَسِ المَحْفُوز
إرَاحَة الجَدَاية النَّفُوزِ
قال : والرجل يَحْتَفِزُ في جلوسه كأنه يريد أن يثور إلى القيام .
وقال ابن شميل : الاحْتِفازُ والاسْتِيفَاز والإقْعَاء واحد .
وروى شعبة عن أبي بشر عن مجاهد ، قال : ذُكِرَ القَدَرُ عند ابن عباس فاحْتَفَزَ وقال : ( لو رأيت أحدَهم لعَضِضْتُ بأنفه ) .
قال النضر : احْتَفَزَ : استوى جالساً على وَرِكَيْه .
وقال شمر : قال ابن الأَعْرَابي : يقال : جعلتُ بيني وبين فلان حَفَزاً أي أمَداً ، وأنشد غيره :
والله أفعلُ ما أردْتُم طَائِعاً
أو تَضْرِبُوا حَفَزاً لعام قَابِلِ
والْحَوْفَزَان لقب لجَرَّارٍ من جَرَّارِي العرب ، لُقِّبَ به لأن بِسْطَام بن قَيْس طَعَنَه فأعجله وهو من الْحَفزِ .

##### Türkçe

ح ز ف
**حفز** , **زحف**: (ikisi de kullanımdadır).

**زحف**: Leys dedi: **الزَّحْفُ**: bir defada kendilerine ait bir düşmana doğru **يَزْحَفُون** olan bir topluluktur; işte o **الزَّحْفُ**tur; çoğulu **الزُّحُوف**tur. Ve çocuk, yürümeden önce karnı üzerinde **يَتَزَحَّفُ** eder; deve de, yorulup da toynağını sürüklediği zaman (böyledir). Denir: **زَحَفَ يَزْحَفُ زَحْفاً**; o hâlde o **زاحِف**tir; hepsi **الزواحف**tir. Ferazdak dedi ki:
عَلَى زَوَاحِفَ تُزْجَى مُخُّهارِيرُ
Dedi: Uzun yolculuk onu **أَزْحَفَ** etti; ve **يَزْدَحِفُون** “**يَتَزَاحَفُون**” mânâsındadır; aynı şekilde **يَتَزَحَّفُون** da (böyledir).

Allah azze ve celle dedi: (Ey iman edenler, kâfirlerle **زَحْفاً** karşılaştığınızda onlara arkalarınızı dönmeyin) (el-Enfâl: 15).

Zeccâc dedi: Denir: **أَزْحَفْتُ** kavme, onlara karşı sebat ettiğin zaman. Dedi: Mânâ şudur: Onlarla savaş için karşı karşıya geldiğinizde onlara arkalarınızı dönmeyin.

Dedim: **الزَّحْفِ**in aslı çocuk içindir; o da, kalkmadan önce kalçası üzerinde **يَزْحَفَ** etmesidir; bunu karnı üzerinde yaparsa “**قَدْ حَبَا**” denir. İki fırkanın savaş için karşılaşıp yürüyüşü, çocukların **زَحْفِ**ine benzetildi: her fırka, vuruşmaya yaklaşmadan önce diğer fırkaya doğru yavaş yavaş bir yürüyüşle yürür; bunlar savaş ehlinin **مَزَاحِفُ**leridir. Bazen piyade, yanıyla (siperlenip) gizlenir ve oturuştan, kendisine vuruş yahut mızraklama arız oluncaya kadar **تَزَاحَفَت** eder.

Ve denir: **ناقَةٌ زَحُوف** ve **مِزْحَافٌ**; o, toynaklarını sürükleyen (devedir). Bunu Asmaî söyledi.

Ve denir: Deve **أَزْحَفَ** etti; yani yoruldu da sahibinin üzerine (yüklenip) kalktı. Ve **إبِلٌ مَزَاحِيفُ**. Ebû Zübeyd et-Tâî dedi ki:
كَأَنَّ أوْبَ مَساحِي القَوْم فَوْقَهُم
طَيْرٌ تَعِيفُ عَلَى جُونٍ مَزَاحِيف
Osman’ın kabrinin çukurunu vasfeder; onlar onun için Harre’de kazmışlardı; yeri dövmekle vurulan kazmaları, terden kararmış, siyah, zayıf develer üzerinde (dolaşan) bir “tiksinen kuş”a benzetti.

Ve denir: Düşmanımız bize **أزْحَفَ** etti **إزْحَافاً**; yani bize karşı savaşmak için **زَحْفاً** bize doğru **يزْحَفُون** hâline geldiler. A‘câc, öküzü ve köpekleri vasfederek dedi ki:
وانْشَمْن في غُبَارِه وَخَذْرَفا
مَعاً وشَتَّى في الغُبَارِ كالسَّفَا
مِثْلَيْن ثُمَّ أَزْحَفَت وأَزْحَفَا
Yani: hızlandı. Aslı, çocuğun **حُذروف**undan (gelir). Kavim **ازْدحَفَ** etti **ازدحافاً**; yani bazısı bazısına doğru yürüdü.

Ebû Zeyd dedi: **زَحَفَ** yorgun düşen, **يَزْحَفُ زَحْفاً** ve **زُحُوفاً**; ve her yorgun düşene **زَاحِف** denir; zayıf olsun yahut semiz olsun.

Ebû’s-Sakr dedi: Deve **أَزْحَفَ** etti; o hâlde o **مُزْحِف**tir. Dedi: Adam **أزحَف** etti **إزْحَافاً**; yani talep edip istediği şeyin nihayetine vardı.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Yürüyüşte **زَحِفْتُ** ettim ve **أَزْحَفْتُ** ettim; yani yoruldun (yorulunca).

Ebû Saîd ed-Darîr dedi: **الزَّاحفُ** ve **الزَّاحكُ**: yorgun düşen; erkeğe ve dişiye denir. Kuseyyir’den şu beyit okundu:
فأُبن وما منهن من ذَاتِ نَجْدَةٍ
ولو بَلغَت إلاَّ تُرَى وَهْيَ زَاحِكُ
Ve **الزَّواحِف** ve **الزَّواحِك** diye çoğul yapılır. Kuseyyir dedi ki:
وقَدْ أُبْنَ أَنْضَاءً وهُنَّ زَواحِكُ

Ebû Amr: Yılanlardan: **الزَّحَّاف**; o, engerek gibi kıvrımları üzerinde yürüyendir. Bulutun **مَزَاحِف**leri: damlasının düştüğü ve ona doğru **زحف** ettiği yerlerdir. Ebû Vecze dedi ki:
يقْرُو مَزَاحِف جَوْن ساقطِ الرَّبَبِ
Muradı: **ساقِط الرَّباب** idi; onu kastetti de **الرَّبَب** dedi.

Onun (Allah’ın) azze ve celle sözü: (Ey iman edenler, kâfirlerle **زَحْفاً** karşılaştığınızda) (el-Enfâl: 15); mânâ: onları **زاحفين** olarak karşıladığınızda; o da, onlara az az **يَزْحَفُوا** etmeleridir. Ve kavim kavme doğru **زَحَفَ** etti: onlara doğru sokuldular.

Ebû’l-Abbâs dedi: **الزَّحْفُ**: az az yürümektir. Şiirde **الزِّحَافُ** da ondandır: iki harf arasından bir harf düşer de ikisinden biri ötekine doğru **زَحَفَ** eder. Bunu Münzirî bana ondan haber verdi.

Ve **ناقَةٌ زَحُوفٌ**: yürüdüğünde iki ayağını sürüklediği zaman; ve **مِزْحاف**; bunu Asmaî söyledi.

**حفز**: Leys dedi: **الحَفْزُ**: bir şeyi arkasından, sürmek olsun olmasın, sevk ederek itişindir.

A‘şâ dedi ki:
لَهَا فَخذَان يَحْفِزانِ مَحَالَها
وصُلْباً كَبُنيَان الصُّوَى مُتَلاَحِكا

Ebû Ubeyd, Ebû Nûh’tan, Yûnus b. Ebî İshâk’tan, babasından, Ali’den (Allah’ın salâtları onun üzerine) rivayet etti; dedi: (Adam namaz kıldığında **فَلْيُخَوِّ** etsin; kadın namaz kıldığında ise **فلْتُحَفِّز** etsin); yani oturduğunda ve secde ettiğinde birbirine iyice yaklaşsın.

Ebû Ömer, (en-Nevâdir)’de: **الحَفَزُ**: Benî Sa‘d dilinde ecel (vade)dir. Bazıları şu beyti okudu:
أو تَضْرِبوا حَفْزاً لِعَامٍ قابل
Yani: bir ecel (vade) koyasınız.

Dedi: Gece, gündüzü **يَحْفِزُ** eder; yani onu sevk eder. Enes hadîsinde: Resûlullah’a (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine) hurma getirildi; o **محْتَفِزٌ** idi; onu taksim etmeye başladı. Şemir dedi: Yani onu acele ederken taksim ediyordu.

Dedi: Bundan, Ebû Bekre hadîsi: o, rükû hâlinde safa doğru süründü; nefes onu **حَفزهُ** etmişti.

Dedim: “**وهو مُحْتفِز**” sözüne gelince; mânâsı: o **مُستوفِز**dir; yere tam yerleşmiş değildir.

Ve denir: Adamla **حافَزْتُ** ettim; yani onunla diz çöktüm. Şemmâh dedi ki:
كما بادر الخَصْمُ اللَّجوجُ المُخافِزُ
Asmaî dedi: **حافَزْتُه**’nin mânâsı: ona yaklaştım.

Şemir dedi: Kilâbîlerden bazıları dedi: **الحَفْزُ**: göğüste nefesin birbirine yaklaşmasıdır. Onlardan bir kadın dedi: **حَفْزُ النَّفَس**; insan ölüme yaklaştığı zaman (olandır). Uklî dedi: Falanı, şiddetlendiğinde **مَحْفُوزَ النَّفَس** gördüm. Şu beyit okundu:
تُرِيحُ بعد النَّفَسِ المَحْفُوز
إرَاحَة الجَدَاية النَّفُوزِ
Dedi: Adam, oturuşunda **يَحْتَفِزُ** eder; sanki kalkmaya sıçramak ister.

İbn Şümeyl dedi: **الاحْتِفازُ** ve **الاسْتِيفَاز** ve **الإقْعَاء** birdir.

Şu‘be, Ebû Bişr’den, Mücâhid’den rivayet etti; dedi: İbn Abbâs’ın yanında kader anıldı; o **فاحْتَفَزَ** etti ve dedi: (Onlardan birini görseydim burnunu ısırırdım).

Nadr dedi: **احْتَفَزَ**: iki kalçası üzerinde oturarak doğruldu.

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Denir: Benimle falan arasında **حَفَزاً** kıldım; yani bir müddet (bir vade). Başkası şu beyti okudu:
والله أفعلُ ما أردْتُم طَائِعاً
أو تَضْرِبُوا حَفَزاً لعام قَابِلِ
Ve **الْحَوْفَزَان** Arapların **جَرَّار**larından bir **جَرَّار**ın lakabıdır; ona bu lakap verildi; çünkü Bistâm b. Kays onu mızrakladı da onu acele ettirdi; bu, **الْحَفزِ**dendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاءِ والحاءِ وما يثلثهما في الثلاثي)
(زحر) الزاء والحاء والراء تنفُّسٌ بشدّة ليس إلاّ هذا. يقال زَحَرَ يَزْحَرُ زحيراً، وهو صوتُ نَفَسِهِ إذا تنفّس بشدة. وزَحَرَت المرأة بولدها عند الولادة.‏
(زحل) الزاء والحاء واللام أصلٌ يدلُّ على التنحِّي. يقال زَحَل عن مكانه، إذا تنحّى. وزَحَلت النّاقةُ في سَيرها. والمَزْحَل: الموضع الذي تَزْحَل إليه.‏
(زحم) الزاء والحاء والميم أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ في شدّة. يقال زَحمَه يَزْحَمُه، وازْدَحم الناس.‏
(زحن) الزاء والحاء والنون أصلٌ يدل على الإبطاء. تقول : زَحَنَ يَزْحَن زَحْناً، وكذلك التَّزحُّن. يقال تزَحَّن على الشيء، إذا تكارَهَ عليه وهو لا يشتهيه.‏
(زحف) الزاء والحاء والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الاندفاع والمضيّ قُدُماً. فالزَّحف: الجماعة يَزْحَفون إلى العدوّ. والصبيّ يزحَف على الأرض قبل المشي. والبعير إذا أعيا فجرَّ فِرْسِنَه فهو يزحَف. وهي إبلٌ زواحفُ، الواحدة زَاحفة. قال:‏
* على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1) *‏
ويقال زَحَفَ الدَّبَا، إذا مضى قُدُماً. والزاحف: السهم الذي يقع دون الغَرَض ثم يزحَف. والله أعلم بالصواب.‏
--------------ـ
(1) للفرزدق في ديوانه 263 واللسان (زحف) وصدره:‏
*على عمائمنا تلقى وأرحلنا *.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الحاءِ** وما يثلثهما في الثلاثي)
(**زحر**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الراء** şiddetle bir nefes alıp vermedir; bundan başka değildir. Denir: **زَحَرَ** **يَزْحَرُ** **زحيراً**; o, şiddetle nefes alıp verdiği zaman nefesinin sesidir. Ve kadın doğum esnasında çocuğuyla **زَحَرَت**.

(**زحل**) **الزاء** ve**الحاء** ve**اللام** uzaklaşmaya delâlet eden bir asıldır. Denir: **زَحَل** yerinden; yani uzaklaştı. Ve deve yürüyüşünde **زَحَلت**. Ve **المَزْحَل**: kendisine **تَزْحَل** ettiğin (uzaklaştığın) yerdir.

(**زحم**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الميم** şiddet içinde bir birleşmeye delâlet eden bir asıldır. Denir: onu **زَحمَه** **يَزْحَمُه**; ve insanlar **ازْدَحم** etti.

(**زحن**) **الزاء** ve**الحاء** ve**النون** yavaşlamaya delâlet eden bir asıldır. Dersin: **زَحَنَ** **يَزْحَن** **زَحْناً**; ve yine **التَّزحُّن**. Denir: bir şey üzerine **تزَحَّن** etti; yani onu istemediği hâlde ona karşı isteksiz davrandı.

(**زحف**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الفاء** öne doğru atılmaya ve ilerleyip gitmeye delâlet eden tek bir asıldır. Şu hâlde **الزَّحف**: düşmana doğru **يَزْحَفون** eden topluluktur. Ve çocuk yürümekten önce yerde **يزحَف** eder. Ve deve yorulup da tırnağını sürüklerse o **يزحَف** eder. Ve bunlar **زواحفُ** develerdir; teki **زَاحفة**. Dedi ki:
* على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1) *
Ve denir: **زَحَفَ** **الدَّبَا**; yani öne doğru gitti. Ve **الزاحف**: hedefin altına düşüp sonra **يزحَف** eden oktur. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.
--------------ـ
(1) Ferazdak’ındır; divanında 263 ve Lisân’da (**زحف**); ve onun صدر’ı:
*على عمائمنا تلقى وأرحلنا *.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الزحف: انبعاث مع جر الرجل، كانبعاث الصبي قبل أن يمشي وكالبعير إذا أعيا فجر فرسنه (الفرسن من البعير بمنزلة الحافر من الدابة)، وكالعسكر إذا كثر فيعثر انبعاثه. قال: ﴿إذا لقيتم الذين كفروا زحفا﴾ [الآنفال/ 15]، والزاحف: السهم يقع دون الغرض.

##### Türkçe

- **أصل الزحف**: ayağı sürüklemekle birlikte harekete geçiştir; yürümekten önce çocuğun harekete geçişi gibi, ve deve yorulduğu zaman **فرسنه**’ini sürüklemesi gibi (**الفرسن** deveden, binek hayvandan **الحافر**’in menzilesi gibidir), ve ordu çok olduğu zaman, harekete geçişi sendeleyip tökezlediği gibi. Şöyle dedi: ﴿إذا لقيتم الذين كفروا **زحفا**﴾ [الأنفال/ 15], ve **الزاحف**: okun hedefin berisinde düşmesidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ح ف
زحف إليـه وتزحفـت‏.‏
ومشيـه زحـف وزحـوف وزحفـان‏:‏ فيـه ثقـل حركـة‏.‏
وقـال أعشـى همدان‏:‏ لمـن الظعائـن سيرهـن تزحف وزحفت الحية وكل ماش على بطنه وهذه مزاحف الحيات‏.‏
قال أبو العيال الهذلي‏:‏ كأن مزاحف الحيات فيها قبيل الصبح آثار السياط والصبي يزحف على الأرض ويتزحف وأطربه النشيد فزحف عن دسته‏.‏
وزحف الدبـا‏:‏ مضـى قدمـا‏.‏
وأرسحتهن نار الزحفتين وهي نار العرفج لأنها سريعة الوقدة والخمدة فلا يبرحن يتقدّمن ويتأخرن زحفاً إليها وعنها‏.‏
وزحف البعير وأزحف‏:‏ أعيا حتى جر فرسنه وناقة زحـوف ومزحـاف وإبـل زواحـف وزحف ومزاحيف‏.‏
وأزحف القوم‏:‏ زحفت ركابهم‏.‏
وزحف الشيء‏:‏ جره جراً ضعيفاً‏.‏
وزحف العسكر إلى العدو‏:‏ مشوا إليهم في ثقل لكثرتهم ولقوهم زحفاً‏.‏
ومشى الزحف إلى الزحف والزحوف إلى الزحوف‏.‏
وتزاحف القوم وزاحفناهم‏.‏
وأزحف لنا بنو فلان‏:‏ صاروا زحفاً لقتالنا‏.‏
ومن أزحف لكم‏:‏ من يقاتلكم‏.‏
ورجل زحفة زحلة‏:‏ رحال إلى قرب وليس بسياح ولا طياح في البلاد‏.‏
وزحلفه فتزحلف‏.‏
ولعبوا بالزحلوفة وبالزحاليف‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ أزحفـت الريـح الشجر حتى زحف‏:‏ حركته حركة لينة وأخذت الأغصان تزحف‏.‏
وسهم زاحف‏:‏ يقع دون الغرض‏.‏
وخرجوا يقرون مزاحف السحاب‏:‏ مصابه ومواقع قطره‏.‏
وناقة فيها زحاف وهو أن تكون سريعة الحفا‏.‏
وفي البيت زحاف وهو نقص في الأسباب وبيت مزاحف وقد زوحف لأنه تنحية عن السلامـة وزحلفـة عنهـا‏.‏
وقـال لبيـد يصف حماراً‏:‏ وزال النسيل عن زحاليف متنه فأصبح ممتد الطريقة قافلاً

##### Türkçe

ز ح ف
**زحف** ona doğru ve **تزحفت**.
Onun yürüyüşü **زحف** ve **زحوف** ve **زحفان**: onda hareket ağırlığı vardır.
Hemdanlı A‘şâ dedi: Kimin için, **الظعائن**’in yürüyüşleri **تزحف**; ve yılan **زحفت**; ve karnı üzerinde yürüyen her şey; ve bunlar yılanların **مزاحف**’leridir.
Hüzellî Ebû’l-‘Iyâl dedi: Sanki yılanların **مزاحف**’leri, onda, sabaha yakın, kamçı izleridir; ve çocuk yerde **يزحف** ve **يتزحف**; ve onu **النشيد** coşturdu da, **دسته**’sinden **زحف** etti.
**زحف الدبا**: öne doğru gitti.
Ve onları, **نار الزحفتين** (ki o **نار العرفج**’dir) **أرسحتهن**; çünkü o, tutuşması ve sönmesi hızlı bir ateştir; artık onlar, ona doğru ve ondan, **زحفاً** olarak, ilerleyip geri kalmaktan ayrılmazlar.
Deve **زحف** etti ve **أزحف**: yoruldu; ta ki **فرسنه**’sini sürükledi; ve **ناقة زحوف** ve **مزحاف**; ve **إبل زواحف** ve **زحف** ve **مزاحيف**.
Ve kavim **أزحف** etti: onların binekleri **زحفت**.
Ve şey **زحف** etti: onu zayıf bir çekişle çekti.
Ve ordu düşmana doğru **زحف** etti: çokluklarından dolayı bir ağırlık içinde onlara doğru yürüdüler; ve onlarla **زحفاً** olarak karşılaştılar.
Ve **الزحف** **الزحف**’a ve **الزحوف** **الزحوف**’a yürüdü.
Ve kavim **تزاحف** etti ve biz onlarla **زاحفناهم**.
Ve falan oğulları bizim için **أزحف** etti: bizimle savaşmak için **زحفاً** oldular.
Ve “Sizin için kim **أزحف** etti”: sizi kim savaşır.
Ve **رجل زحفة زحلة**: yakınlığa göçen; ülkelerde ne gezgin ne de dolaşandır.
Ve onu **زحلفه** etti de o **تزحلف** etti.
Ve **الزحلوفة** ile ve **الزحاليف** ile oynadılar.
Ve mecazdandır: rüzgâr ağacı **أزحفت** etti, ta ki **زحف** etti: onu yumuşak bir hareketle hareket ettirdi; ve dallar **تزحف** etmeye başladı.
Ve **سهم زاحف**: hedefin berisine düşer.
Ve çıktılar, bulutun **مزاحف**’lerini okuyorlar: onun isabet yerleri ve damlasının düştüğü yerler.
Ve bir deve: onda **زحاف** vardır; o da, hızlı **الحفا** olmasıdır.
Ve beyitte **زحاف** vardır; o da **الأسباب**’da eksiltmedir; ve **بيت مزاحف**; ve o **زوحف** edilmiştir; çünkü o, selâmetten bir uzaklaştırmadır ve ondan bir **زحلفة**’dir.
Ve Lebîd, bir eşeği vasfederek dedi:
Ve **النسيل** onun sırtının **زحاليف**’lerinden uzaklaştı; böylece, yolu uzamış olarak, dönüp geldi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زحَف إليه يَزْحَف زَحْفاً وزُحُوفاً وزَحَفاناً: مَشى. ويقال: زَحَفَ الدَّبَى إذا مضى قُدُماً. والزَّحْفُ: الجماعةُ يَزْحَفُون إلى العدُوِّ بِمَرَّة. وفي الحديث: اللهمَّ اغفر له وإن كان فَرَّ من الزَّحْفِ أَي فرَّ من الجهاد ولِقاء العدو في الحرب. وفي التنزيل: يا أَيها الذين آمنوا إذا لقيتم الذين كفروا زحْفاً؛ والجمع زُحُوفٌ، كسّروا اسم الجمع كما قد يكسّرون الجمع، ويستعمل في الجراد؛ قال:
قد خِفْتُ أَن يَحْدُرَنا لِلمِصْرَيْنْ
زَحْفٌ من الخَيْفانِ، بعد الزَّحْفَيْنْ
أَراد بعد زَحْفَيْن، لكنه كره الزِّحاف فأَدخل الأَلف واللام لإكمال الجزء. قال الزجاج: يقال أَزْحَفْتُ القومَ إذا ثَبَتَّ لهم، قال: فمعنى قوله إذا لقِيتم الذين كفروا زَحْفاً أَي إذا لقِيتُموهم زاحِفينَ، وهو أَن يَزْحَفوا إليهم قليلاً قليلاً، فلا تولوهم الأَدْبار؛ قال الأَزهري: وأَصل الزحْفِ للصبي وهو أَن يَزْحَفَ على اسْته قبل أَن يقوم، وإذا فعل ذلك على بطنه قيل قد حَبا، وشُبِّه بزَحْفِ الصبيان مَشْيُ الفئَتَيْن تَلْتَقِيان للقتال، فيمشي كلّ فيه مشياً رُوَيْداً إلى الفِئةِ الأُخْرى قبل التداني للضِّراب، وهي مَزاحِفُ أَهلِ الحرب، ورُبما اسْتَجَنَّتِ الرَّجَّالةُ بِجُنَنِها وتزاحفت من قُعود إلى أَن يَعْرِض لها الضِّرابُ أَو الطِّعانُ. ويقال: أَزْحَفَ لنا عَدُوُّنا إزْحافاً أَي صاروا يزحفون إلينا زَحْفاً لِيُقاتلونا؛ وقال العجاج يصف الثور والكلاب: وانْشَمْنَ في غُبارِه وخَذْرفا
(* قوله «وانشمن إلخ» هذا ما بالأصل، والذي في شرح القاموس: وأدغفت شوارعاً وأدغفا * ميلين ثم أزحفت وأزحفا)
مَعاً، وشَتَّى في الغُبارِ كالشَّفا
مِثْلَيْنِ، ثم أَزْحَفَتْ وأَزْحَفا
أي أَسْرَعَ، وأَصله من خَذْرَفَ الصبيُّ. وازْدَحَف القومُ أزْدِحافاً إذا مشى بعضُهم إلى بعض. وزَحَفَ القومُ إلى القومِ: دَلَقُوا إليهم. والزَّحْفُ: المشْيُ قليلاً قليلاً، والصبي يَتَزَحَّفُ على الأَرض، وفي التهذيب على بطنه: يَنْسَحِبُ قبل أَن يمشي. ومَزاحِفُ الحَيّاتِ: آثار انْسِيابها ومَواضعُ مَدَبِّها؛ قال المُتَنَخِّلُ الهُذَليّ: شَرِبْتُ بِجَمِّه وصَدَرْتُ عنه،
وأَبْيَضُ صارِمٌ ذكَرٌ إباطِي
كأَنَّ مَزاحِفَ الحَيّاتِ فيه،
قُبَيْلَ الصُّبْحِ، آثارُ السِّياطِ
وهذا البيت ذكره الجوهري:
كأَنَّ مَزاحِفَ الحَيّاتِ فيها
والصواب فيه كما ذكرناه. ومن الحَيّاتِ الزَّحّافُ، وهو الذي يَمْشي على أَثْنائِه كما تَمْشِي الأَفْعى. ومَزاحِفُ السَّحابِ: حيثُ وَقَعَ قَطْرُه وزَحَفَ إليه؛ قال أَبو وجْزةَ:
أَخْلى بلِينةَ والرَّنْقاء مَرْتَعَه،
يَقْرُو مَزاحِفَ جَوْنٍ ساقِطِ الرَّبَبِ
أَراد ساقِطَ الرَّبابِ فقصره وقال الرَّبَب.
والقوم يَتزاحَفُون ويَزْدَحِفون إذا تدانوا في الحرب. ابن سيده: ونارُ الزَّحْفَتَيْنِ نارُ العَرْفَجِ، وذلك أَنها سريعة الأَخْذِ فيه لأَنه ضِرامٌ، فإذا التهبت زَحَفَ عنها مُصْطَلُوها أُخُراً ثم لا تَلْبَثُ أَن تَخْبُوَ فيزحفون إليها راجعينَ. قال الجوهري: ونارُ الزَّحْفَتَيْن نارُ الشِّيحِ والأَلاء لأَنه يُسْرِعُ الاشْتِعالُ فيهما فَيُزْحَفُ عنها. قال ابن بري: المعروف أَنه نارُ العَرْفَجِ ولذلك يُدْعى أَبا سَريع لسُرعْةِ النارِ فيه، وتسمى نارُه نارَ الزحفتين لأَنه يُسْرِعُ الالتهاب فَيُزْحَفُ عنه ثم لا يَلْبَثُ أَن يَخْبو فيُزْحف إليه؛ وأَنشد أَبو العميثل:وسَوْداء المعاصِمِ، لم يُغادِرْ
لها كَفَلاً صِلاءُ الزَّحْفَتَيْنِ
وقيل لامرأَة من العرب: ما لَنا نَراكُنَّ رُسْحاً؟ فقالت: أَرْسَحَتْنا نارُ الزحْفَتَيْنِ.
وزَحَفَ في المشي يَزْحَفُ زَحْفاً وزَحَفاناً: أَعْيا. قال أَبو زيد: زَحَفَ المُعْيي يَزْحَفُ زَحْفاً وزُحُوفاً، وزَحَفَ البعير يَزْحَفُ زَحْفاً وزُحُوفاً وزَحَفاناً وأَزْحَف: أَعْيا فجَرَّ فِرْسِنَه، وفي التهذيب: أَعيا فقام على صاحبه، فهو مُزْحِفٌ؛ قال ابن بري: شاهده قول بشر بن أَبي خازم:
قال ابنُ أُمِّ إياسٍ: ارْحَلْ ناقَتي،
عَمْروٌ، فَتَبْلُغُ حاجَتي أَو تُزْحِفُ
وبعير زاحِفٌ من إبل زَواحِفَ، الواحدة زاحِفةٌ؛ قال الفرزدق: مُسْتَقْبِلِينَ شَمالَ الشامِ تَضْرِبُنا
بِحاصِبٍ كَنَديفِ القُطْنِ مَنْثُورِ
على عَمائمنا تُلْقى، وأَرحُلُنا
على زَواحِفَ، نُزْجِيها، مَحاسيرِ
وناقة زَحُوفٌ من إبل زُحُفٍ، ومِزْحافٌ من إبل مَزاحِيفَ ومَزاحِفَ، وإذا كان ذلك من عادته فهو مزْحافٌ؛ قال أَبو زبيد وذكر حَفْرَ قَبْرِ عثمان، رضي اللّه عنه، وكانوا قد حَفَروا له في الحَرَّة فشبه المَساحِيَ التي تُضرب بها الأَرض بطير عائفةٍ على إبل سُود مَعايا قد اسودّتْ من العَرَق بها دَبَرٌ وشَبَّه سَوادَ الحرَّة بالإبل السود: حتى كأَنَّ مَساحِي القومِ، فَوْقَهُمُ،
طيرٌ تَحُومُ على جُونٍ مَزاحِيفِ
قال ابن سيده: شبَّه المساحِيَ التي حفروا بها القبر بطير تقع على إبل مزاحِيفَ وتطير عنها بارتفاع المساحي وانخفاضها؛ قال ابن بري: الذي في شعره:
كأَنهنّ، بأَيْدي القومِ في كَبَدٍ،
طَيْرٌ تَعِيفُ على جُون مَزاحِيفِ
وقد أَزْحَفَها طُولُ السفر: أَكَلَّها فأَعْياها، ويَزْدَحِفُون في معنى يَتَزاحَفُون، وكذلك يتزحَّفُون. وزَحَفْتُ في المشي وأَزْحَفْتُ إذا أَعْيَيْتَ. وأَزْحَفَ الرجلُ: أَعْيَتْ دابَّتُه وإبله، وكلُّ مُعْيٍ لا حِراكَ به زاحِفٌ ومُزْحِفٌ، مَهْزولاً كان أَو سميناً. وفي الحديث: أَن راحلته أَزْحفت أَي أَعْيَتْ ووقفتْ؛ وقال الخطابي: صوابه أُزْحِفَتْ عليه، غير مُسَمَّى الفاعل، يقال: زَحَفَ البعيرُ إذا قامَ من الإعياء، وأَزْحَفَه السفَرُ. وزَحَفَ الرجلُ إذا انْسَحَبَ على اسْتِه؛ ومنه الحديث: يَزْحَفُون على أَسْتاهِهم؛ وأَما قول الشاعر يَصِفُ سحاباً: إذا حَرَّكَتْه الرِّيحُ كي تَسْتَخِفَّه،
تَزاجَرَ مِلْحاحٌ إلى الأَرضِ مُزحِفُ
فإنه جعله بمنزلة المُعْيي من الإبل لبُطْء حركته، وذلك لما احتمله من كثرة الماء. أَبو سعيد الضَّريرُ: الزاحف والزاحِكُ المُّعْيي، يقال للذكر والأُنثى، والجمع الزَّواحِفُ والزواحِكُّ. وأَزْحَفَ الرجلُ إزْحافاً: بلف غايةَ ما يريد ويطلب. والزَّحُوفُ من النوق: التي تَجُرُّ رجليها إذا مشت، ومزحافٌ. والزَّاحِفُ: السهم يَقَعُ دون الغَرَضِ ثم يَزْحَفُ إليه؛ وتَزَحَّفَ إليه أَي تمَشَّى.
والزِّحافُ في الشِّعْر: معروفٌ، سمي بذلك لثِقَله تُخَصُّ به الأَسْباب دون الأَوتاد إلا القَطْعَ فإنه يكون في أَوتادِ الأَعاريض والضُّرُوبِ، وهو سَقَطَ ما بين الحرفين حرف فَزَحَفَ أَحدهما إلى الآخر (* قوله «الا
القطع فانه يكون إلى قوله فزحف أحدهما إلى الآخر» هكذا في الأصل.). وقد سَمَّتْ زَحَّافاً ومُزاحفاً وزاحفاً؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: سأَجْزِيكَ خُذلاناً بِتَقْطِيعيَ الصوَى
إليك، وخُفّا زاحِفٍ تَقْطر الدّما
(* قوله «وخفا زاحف تقطر إلخ» كذا بالأصل.)
فسره فقال: زاحفٌ اسم بعير. وقال ثعلب: هو نعت لجمَل زاحف أَي مُعْيٍ، وليس باسم علم لجمَلٍ مّا.

##### Türkçe

**زحَف إليه يَزْحَف زَحْفاً وزُحُوفاً وزَحَفاناً**: yürüdü. Ve denilir:
**زَحَفَ الدَّبَى**: eğer öne doğru geçtiyse. Ve **الزَّحْفُ**: düşmana bir defada doğru **يَزْحَفُون** (sürünerek/yavaş yavaş yürüyerek) giden topluluktur. Ve hadiste: “Allah’ım, onu bağışla; **الزَّحْفِ**’ten kaçmış olsa bile”; yani savaşta cihaddan ve düşmanla karşılaşmaktan kaçtı. Ve tenzilde: “Ey iman edenler, kâfir olanlarla **زحْفاً** karşılaştığınızda”; çoğulu **زُحُوفٌ**’dur; cem‘ ismini, cem‘i kırdıkları gibi kırdılar; ve çekirgede kullanılır; dedi ki:
قد خِفْتُ أَن يَحْدُرَنا لِلمِصْرَيْنْ
زَحْفٌ من الخَيْفانِ، بعد الزَّحْفَيْنْ
“**زَحْفَيْن**’den sonra” demek istedi; fakat **الزِّحاف**’ı çirkin gördü de parçayı tamamlamak için **الأَلف واللام**’ı soktu. Zecçâc dedi: “**أَزْحَفْتُ القومَ**” denilir; eğer onlara karşı sebat ettiysen; dedi: “Onun ‘kâfir olanlarla **زَحْفاً** karşılaştığınızda’ sözü”nün manası: “onlarla **زاحِفينَ** (sürünerek/yavaş yavaş yürüyerek) karşılaştığınızda”dır; o da, onlara azar azar yaklaşmalarıdır; artık onlara arkalarınızı dönmeyin. Ezherî dedi: **الزحْفِ**’in aslı çocuk içindir; o da, kalkmadan önce kıçı üzerinde sürünmesidir; bunu karnı üzerinde yaparsa “**حَبا** etti” denilir. İki fırkanın, savaşmak için karşılaştıklarında yürüyüşü, çocukların **زَحْفِ**’ine benzetildi; her biri, vuruşa yaklaşmadan önce öteki fırkaya doğru ağır ağır yürür; bunlar savaş ehlinin **مَزاحِفُ**’idir. Bazen yaya asker, kalkanlarıyla gizlenir ve oturuştan, kendilerine vuruş yahut saplama arız oluncaya kadar **تزاحفت** eder. Ve denilir: “Düşmanımız bize **أَزْحَفَ** etti, **إزْحافاً**”; yani bize doğru **زَحْفاً** sürünür/yavaş yavaş yürür oldular ki bizimle savaşsınlar. ‘Accâc, öküzü ve köpekleri vasfederek dedi:
وانْشَمْنَ في غُبارِه وخَذْرفا
(* قوله «وانشمن إلخ» هذا ما بالأصل، والذي في شرح القاموس:
وأدغفت شوارعاً وأدغفا * ميلين ثم أزحفت وأزحفا)
مَعاً، وشَتَّى في الغُبارِ كالشَّفا
مِثْلَيْنِ، ثم أَزْحَفَتْ وأَزْحَفا
Yani: hızlandı; aslı, “çocuk **خَذْرَفَ** etti”dendir. Ve “kavim **ازْدَحَف** etti, **أزْدِحافاً**”; eğer bazısı bazısına yürüdüyse. Ve “kavim kavme **زَحَفَ** etti”: onlara doğru akıp gitti. Ve **الزَّحْفُ**: azar azar yürümektir; çocuk yerde **يَتَزَحَّفُ** eder; **التهذيب**’de: karnı üzerinde; yürümekten önce sürünür. Ve **مَزاحِفُ الحَيّاتِ**: akışının izleri ve sürünüş yerleridir; **المُتَنَخِّلُ الهُذَليّ** dedi:
شَرِبْتُ بِجَمِّه وصَدَرْتُ عنه،
وأَبْيَضُ صارِمٌ ذكَرٌ إباطِي
كأَنَّ مَزاحِفَ الحَيّاتِ فيه،
قُبَيْلَ الصُّبْحِ، آثارُ السِّياطِ
Bu beyti Cevherî şöyle zikretti:
كأَنَّ مَزاحِفَ الحَيّاتِ فيها
Doğrusu, bizim zikrettiğimiz gibidir. Yılanlardan **الزَّحّافُ** vardır; o, engerek yürüdüğü gibi kıvrımları üzerinde yürüyendir. Ve **مَزاحِفُ السَّحابِ**: damlasının düştüğü ve ona doğru **زَحَفَ** ettiği yerlerdir; Ebû Vecze dedi:
أَخْلى بلِينةَ والرَّنْقاء مَرْتَعَه،
يَقْرُو مَزاحِفَ جَوْنٍ ساقِطِ الرَّبَبِ
“**ساقِطَ الرَّبابِ**” demek istedi; kısalttı ve **الرَّبَب** dedi. Kavim, savaşta yaklaştıklarında **يَتزاحَفُون** ve **يَزْدَحِفون** eder. İbn Sîde: **نارُ الزَّحْفَتَيْنِ**: **العَرْفَجِ** ateşidir; çünkü o, onda çabuk tutuşur; zira o, çıradır; alevlenince ısınanları ondan geriye doğru **زَحَفَ** eder; sonra sönmeye pek gecikmez de ona geri dönerek **يزحفون** ederler. Cevherî dedi: **نارُ الزَّحْفَتَيْن**: **الشِّيحِ** ve **الأَلاء** ateşidir; çünkü ikisinde tutuşma hızlanır da ondan **فَيُزْحَفُ** olunur. İbn Berrî dedi: bilinen, onun **العَرْفَجِ** ateşi olduğudur; bu yüzden, onda ateşin süratinden dolayı “**أَبا سَريع**” diye çağrılır; ateşi, **نارَ الزحفتين** diye adlandırılır; çünkü alevlenme hızlanır da ondan **فَيُزْحَفُ** olunur; sonra sönmeye gecikmez de ona **فَيُزْحف** olunur. Ebû’l-‘Umeysil inşad etti:
وسَوْداء المعاصِمِ، لم يُغادِرْ
لها كَفَلاً صِلاءُ الزَّحْفَتَيْنِ
Araplardan bir kadına denildi: “Bize ne oluyor da sizi **رُسْحاً** görüyoruz?” O dedi ki: “Bizi **نارُ الزحْفَتَيْنِ** **أَرْسَحَتْ** etti.”

Ve yürüyüşte **زَحَفَ** eder, **يَزْحَفُ**; **زَحْفاً** ve **زَحَفاناً**: yoruldu. Ebû Zeyd dedi: **زَحَفَ المُعْيي**: **يَزْحَفُ**; **زَحْفاً** ve **زُحُوفاً**. Ve deve **زَحَفَ** eder: **يَزْحَفُ**; **زَحْفاً** ve **زُحُوفاً** ve **زَحَفاناً**; ve **أَزْحَف**: yoruldu da toynağını sürüdü. **التهذيب**’de: yoruldu da sahibinin üzerine çöktü; o, **مُزْحِفٌ**’tir. İbn Berrî dedi: bunun şahidi, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
قال ابنُ أُمِّ إياسٍ: ارْحَلْ ناقَتي،
عَمْروٌ، فَتَبْلُغُ حاجَتي أَو تُزْحِفُ
Ve **بعير زاحِفٌ**: **زَواحِفَ** develerdendir; bir tanesi **زاحِفةٌ**’dir. Ferazdak dedi:
مُسْتَقْبِلِينَ شَمالَ الشامِ تَضْرِبُنا
بِحاصِبٍ كَنَديفِ القُطْنِ مَنْثُورِ
على عَمائمنا تُلْقى، وأَرحُلُنا
على زَواحِفَ، نُزْجِيها، مَحاسيرِ
Ve **ناقة زَحُوفٌ**: **زُحُفٍ** develerdendir. Ve **مِزْحافٌ**: **مَزاحِيفَ** ve **مَزاحِفَ** develerdendir; eğer bu onun âdetindense o **مزْحافٌ**’tır. Ebû Zübeyd, Osman’ın, Allah ondan razı olsun, kabrinin kazılmasını zikredip dedi; onlar ona **الحَرَّة**’de kazmışlardı; yeri vurdukları **المَساحِيَ**’yi, terden kararmış, üzerinde yara bulunan siyah, yorgun develer üzerinde dolaşan bir kuşa benzetti; ve **الحَرَّة**’nin siyahlığını siyah develere benzetti:
حتى كأَنَّ مَساحِي القومِ، فَوْقَهُمُ،
طيرٌ تَحُومُ على جُونٍ مَزاحِيفِ
İbn Sîde dedi: kabri kazdıkları **المساحِيَ**’yi, **مزاحِيفَ** develer üzerine konan kuşa benzetti; küreklerin yükselip alçalmasıyla onlardan uçması sebebiyle. İbn Berrî dedi: onun şiirinde olan:
كأَنهنّ، بأَيْدي القومِ في كَبَدٍ،
طَيْرٌ تَعِيفُ على جُون مَزاحِيفِ
Ve uzun yolculuk onu **أَزْحَفَ** etti: onu yordu da bitkin düşürdü. Ve **يَزْدَحِفُون**, **يَتَزاحَفُون** manasındadır; aynı şekilde **يتزحَّفُون**. Ve yürüyüşte **زَحَفْتُ** ve **أَزْحَفْتُ**: eğer yorulduysan. Ve adam **أَزْحَفَ** etti: biniti ve develeri yoruldu. Ve hareket edemeyecek her yorgun, zayıf olsun semiz olsun, **زاحِفٌ** ve **مُزْحِفٌ**’tir. Hadiste: “biniti **أَزْحفت** etti”; yani yoruldu ve durdu. Hattâbî dedi: doğrusu “ona karşı **أُزْحِفَتْ**”tir; faili zikredilmemiş; “deve **زَحَفَ** etti” denilir; eğer yorgunluktan çöktüyse; ve yolculuk onu **أَزْحَفَه** etti. Ve adam **زَحَفَ** eder; eğer kıçı üzerinde sürünürse; bundan hadiste: “kıçları üzerinde **يَزْحَفُون** ederler.” Şairin, bir bulutu vasfederek sözüne gelince:
إذا حَرَّكَتْه الرِّيحُ كي تَسْتَخِفَّه،
تَزاجَرَ مِلْحاحٌ إلى الأَرضِ مُزحِفُ
Onu, hareketinin yavaşlığından dolayı, develerden yorgun olanın menzilesine koydu; bu, çok su yüklenmesindendir. Ebû Sa‘îd **الضَّريرُ**: **الزاحف** ve **الزاحِكُ**: yorgun olandır; erkeğe ve dişiye denilir; çoğulu **الزَّواحِفُ** ve **الزواحِكُّ**’tir. Ve adam **أَزْحَفَ** etti, **إزْحافاً**: istediği ve aradığı şeyin nihayetine ulaştı. Ve develerden **الزَّحُوفُ**: yürüdüğünde iki ayağını sürüyen; ve **مزحافٌ**. Ve **الزَّاحِفُ**: ok, hedefin berisine düşer, sonra ona doğru **يَزْحَفُ** eder; ve “ona doğru **تَزَحَّفَ** etti” yani yürüyerek gitti.

Ve şiirde **الزِّحافُ**: bilinen bir şeydir; ağırlığından dolayı böyle adlandırıldı; **الأَسْباب**’a mahsus kılınır, **الأَوتاد**’a değil; ancak **القَطْعَ** müstesna; çünkü o, **أَوتادِ الأَعاريض والضُّرُوبِ**’da olur; o, iki harf arasından bir harfin düşmesidir; böylece onlardan biri ötekine doğru **فَزَحَفَ** etti.
(* قوله «الا القطع فانه يكون إلى قوله فزحف أحدهما إلى الآخر» هكذا في الأصل.).
Ve **زَحَّافاً** ve **مُزاحفاً** ve **زاحفاً** diye adlandırmışlardır. İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği şu söz:
سأَجْزِيكَ خُذلاناً بِتَقْطِيعيَ الصوَى
إليك، وخُفّا زاحِفٍ تَقْطر الدّما
(* قوله «وخفا زاحف تقطر إلخ» كذا بالأصل.)
Onu tefsir etti ve dedi: **زاحفٌ** bir devenin adıdır. Sa‘leb dedi: o, **جَمَل** için sıfattır: **زاحف**; yani yorgun; herhangi bir deve için özel isim değildir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ح ف * * زَحَفَ * إليه مشى وبابه قطع و * تَزَحَّفَ * إليه تمشي

##### Türkçe

* ز ح ف * **زَحَفَ**: ona doğru yürüdü; babı **قطع**’dır. Ve **تَزَحَّفَ**: ona doğru yürüyerek gitti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زحف إليه، كمنع، زحفا، بالفتح، وزحوفا، كقعود، وزحفانا، محركة: مشى، نقله الجوهري، واقتصر على أول المصادر.يقال: زحف الدبى: إذا مشى، كذا في النسخ، والصواب: مضى قدما، كما هو نص العباب، والصحاح، واللسان، وفي اللسان مثل ما هنا. والزحف: الجيش، وفي اللسان: الجماعة يزحفون إلى العدو بمرة، زاد في الأساس: في ثقل، لكثرتهم وقوتهم، وفي الحديث: )اللهم اغفر له وإن كان فر من الزحف(، أي: من الجهاد، ولقاء العدو في الحرب، وقوله تعالى: )إذا لقيتم الذين كفروا زحفا(، قال الزجاج: أي زاحفين، وهو أن يزحفوا إليهم قليلا قليلا، ويجمع على زحوف، كسروا اسم الجمع، كما قد يكسرون الجمع. قال الأزهري: أصل الزحف، من قولهم: زحف الصبي على استه، وهو أن يزحف قبل أن يمشي، وفي التهذيب: قبل أن يقوم، فإذا فعل ذلك على بطنه قيل: قد حبا، وشبه بزحف الصبيان مشى الفئتين يلتقيان للقتال، فتمشي كل فئة مشيا رويدا، إلى الفئة الأخرى قبل التداني للضراب، وهي مزاحف أهل الحرب، وربما استجنت الرجالة بجننها، وتزاحفت من قعود إلى أن يعرض لها الضراب، أو الطعان. والبعير، إذا أعيا، فجر فرسنه، يقال: هو يزحف، زحفا، وزحوفا، وزحفانا، وفي التهذيب: أعيا فقام على صاحبه، وزاحفة، من إبل زواحف، وأنشد الجوهري للفرزدق:
  مستقبلين شمال الشأم تضربنـا                      بحاصب كنديف القطن منثور
  على عمائمنا تلقى وأرحلـنـا                      على زاواحف نزجيها محاسير ومزاحف الحيات: آثار انسيابها، ومواضع مدبها، ومنه قول المتنخل الهذلي:
  كأن مزاحف الحيات فيه                      قبيل الصبح آثار السياط وفي الصحاح: فيها، وهو غلط، فإن الضمير راجع إلى )أبيض صارم( في البيت قبله. من المجاز: خرجوا يفرون مزاحف السحاب، أي: مصابه، وحيث وقع قطره، وزحف إليه، قال أبو وجزة:
  أخلى بلينة والرنقـاء مـرتـعـه                      يقرو مزاحف جون ساقط الربب أراد: ساقط الرباب، فقصره. والمزيحفة، مصغرا ة: بزبيد، حرسها الله تعالى. زحيف، كزبير: جبل بين ضرية ومغيب الشمس، بجانبه بئر، يقال لها: بئر زحيف، وله يوم معلوم، قالوا:
  نحن صبحنا قبل من يصبح
  يوم زحيف والأعادي جنح
  كتائبا فيها بنود تلمح ونار الزحفتين: نار الشيح، والألاء، لأنه يسرع الاشتعال فيهما، فيزحف عنهما، كما في الصحاح، وفي المحكم: نار الزحفتين: نار العرفج، وذلك أنها سريعة الأخذ فيه، لأنه ضرام، فإذا التهبت زحف عنها مصطلوها أخرا، ثم لا تلبث أن تخبو، فيزحفون إليها راجعينن وقال ابن بري: المعروف أنه نار العرفج، ولذلك يدعى أبا سريع، لسرعة النار فيه، وتسمى ناره نار الزحفتين، لأنه يسرع الالتهاب فيزحف عنه، ثم لا يلبث أن يخبو فيزحف إليه، وأنشد أبو العميثل:
  وسوداء المعاصم لم يغادر                      لها كفلا صلاء الزحفتين

  وفي الصحاح: قيل لامرآة من العرب: مالنا نراكن رسحا? فقالت: ارسحتنا نار الزحفتين. وفي الأساس: أرسحهن نار الزحفتين وهي نار العرفج، لأنها سريعة الوقدة والخمدة، فلا يبرحن يتقدمن ويتأخرن، زحفا إليها وعنها. والزحنففة من الرجال: الذي يكاد عرقوباه يصطكان، قاله ابن عباد، قال: هو أيضا من يزحف على الأرض، قلت: إما إعياء أو كبرا. رجل زحفة زحلة، كتؤدة فيهما: هو من لا يسيح في البلاد، كما في المحيط، وفي الأساس: رحال إلى قرب، وليس بسياح ولا طياح في البلاد. قد سموا زاحفا، وزحافا، كشداد، كذا في الجمهرة. يقال: أزحف لنا بنو فلان، إزحافا: إذا صاروا يزحفون إلينا زحفا، ليقاتلونا. قال أبو الصقر: أزحف فلان إزحافا: إذا بلغ، وانتهى إلى غاية ما طلب وأراد. أزحف البعير: أعيا، فقام على صاحبه، فهو مزحف، قال ابن بري: شاهده قول بشر بن أبي خازم:
  فإلى ابن أم إياس أرحل ناقتيعمرو فتبلغ حاجتي أو تزحف قلت: وكذا قول العجاج، يصف الثور والكلاب:
  وأوغفت شوارعا وأوغفا
  ميلين ثم أزحفت وأزحفا وفي الحديث: )أن راحلته أزحفت من الإعياء( أي: قامت عنه ووقفت، وقال الخطابي: صوابه: أزحفت عليه، غير مسمى الفاعل. قال الجوهري: ومعتاده: مزحاف، وأنشد لأبي زبيد الطائي - قال الصاغاني: يرثي عثمان رضي الله تعالى عنه -:
  كأن أوب مساحي القوم فوقهـم                      طير تعيف على جون مزاحيف قال ابن بري: والذي في شعره:
  كأنهن بأيدي القوم فـي كـبـد                      طير تعيف على جون مزاحيف وفي العباب:
  طير تكشف عن جون مزاحيف وفي التهذيب:
  حتضى كأن مساحي القوم فوقهم                      طير تحوم على جون مزاحيف قال ابن سيده: شبه المساحي التي حفروا بها القبر، بطير تقع على إبل مزاحيف، وتطير عنها بارتفاع المساحي وانخفاضها. وفي الأساس: ناقة مزحاف سريعة الحفاء، وهو مجاز. وتزاحفوا في القتال: إذا تدانوا،عن ابن دريد، والزمخشري. من المجاز: الزحاف، ككتاب، في الشعر: هو أن يسقط بين الحرفين حرف، فيزحف أحدهما إلى الآخر، تخص به الأسباب دون الأوتاد، إلا القطع، فإنه يكون في الأوتاد دون الأعاريض والضروب، وسمي زحافا لثقله، والشعر مزاحف، بفتح الحاء، وقد زوحف، قال الزمخشري: سمي به لأنه ينحيه عن السلامة. وتزحف إليه: تمشى، نقله الجوهري، وأنشد الصاغاني:
  لمن الظعائن سيرهن تزحـف                      عوم السفين إذا تقاعس تجدف كازدحف، ازدحافا، يقال: ازدحف القوم: إذا مشى بعضهم إلى بعض، وهم يتزاحفون، ويزدحفون بمعنى واحد. ومما يستدرك عليه: الزحف: جماعة الجراد، على التشبيه. والزحف: المشي قليلا قليلا. والصبي يتزحف على الأرض، وفي التهذيب: على بطنه: ينسحب قبل أن يمشى. ومزاحف القوم: مواضع قتالهم، قال ساعدة بن جؤية:
  أنحى عليها شراعيا فـغـادرهـا                      لدى المزاحف تلى في نضوخ دم

  وزحف في المشي، يزحف، زحفا، وزحفانا أعيا قال أبو زيد زحف المعيي، يزحف، زحفا، وزحوفا. وإبل زحف، بضمتين: جمع زحوف، كصبور، ويجمع المزحاف أيضا على: مزاحف. ومشيه زحفان: فيه ثقل حركة. وأطربه النشيد فزحف على استه. وزحف الشيء، زحفا: جره جرا لطيفا. وأزحف الإبل طول السفر: أكلها فأعياها. وأزحف الرجل: أعيت دابته وإبله، وكل معي لا حراك به زاحف، ومزحف، مهزولا كان أو سمينا. وأزحفت عليه راحلته، بالضم: إذا وقفت منه، نقله الخطابي. وسحاب مزحف: بطئ الحركة، لما احتمله من كثرة الماء، وهو مجاز، شبه بالمعيي من الإبل، ومنه قول الشاعر يصفه:
  إذا حركته الريح كي تستخفهتزاجر ملحاح إلى الأرض مزحف وزاحفونا مزاحفة: قاتلونا. ويقال: أزحفت الريح الشجر حتى زحف: حركته حركة لينة، وأخذت الأغصان تزحف، وهو مجاز. وقال أبو سعيد الضرير: الزاحف والزاحك: المعيي، يقال للذكر وللأنثى، ويجمع: الزواحف، والزواحك. والزاحف: السهم يقع دون الغرض، ثم يزحف إليه، وهو مجاز. وقد سموا مزاحفا. وأما قول الشاعر - أنشده ابن الأعرابي-:
  سأجزيك خذلانا بتقطيعي الصوى                      إليك وخفا زاحف تقطر الدما فسره، فقال: زاحف: اسم بعير، وقال ثعلب: هو نعت لجمل زاحف، أي: معي، وليس باسم علم لجمل ما. والزحافة، بالتشديد: ما يزحف به البيت، لغة مصرية.

##### Türkçe

**زحف** ona doğru, **منع** gibi, **زحفا** (fetha ile), ve **زحوفا** **قعود** gibi, ve **زحفانا** (harekeli): yürüdü; onu el-Cevherî nakletti ve masdarların ilkine hasretti. Denir: **زحف الدبى**: yürüdüğü zaman; nüshalarda böyle; doğrusu: öne doğru gitti; nitekim **العباب**’ın, **الصحاح**’ın ve **اللسان**’ın nassı böyledir; **اللسان**’da da buradaki gibidir. Ve **الزحف**: ordu; **اللسان**’da: düşmana bir defada **يزحفون** eden topluluk; **الأساس**’ta artırdı: ağırlık içinde; çoklukları ve kuvvetleri sebebiyle. Hadiste: “Allah’ım onu bağışla, **الزحف**’ten kaçmış olsa bile”; yani: cihaddan ve savaşta düşmanla karşılaşmaktan. Ve Yüce’nin sözü: “Kâfirlerle **زحفا** karşılaştığınızda”; ez-Zeccâc dedi: yani **زاحفين** olarak; o da, onlara azar azar yaklaşmalarıdır. Ve **زحوف** üzerine cem‘ olunur; cem‘ ismini kırdılar; nitekim bazen cem‘i de kırarlar. el-Ezherî dedi: **الزحف**’ın aslı, onların “çocuk kıçı üzerinde **زحف** etti” sözündendir; o, yürümekten önce sürünmesidir; **التهذيب**’de: ayağa kalkmadan önce. Bunu karnı üzerinde yaparsa “**حبا** etti” denir. Ve çocukların **زحف**’ine benzetildi: savaşmak için karşılaşan iki fırkanın yürüyüşü; her fırka, vuruşa yaklaşmadan önce diğer fırkaya doğru yavaş yavaş yürür; bunlar savaş ehlinin **مزاحف**’leridir. Bazen piyadeler kalkanlarıyla siperlenir; oturuştan, kendilerine vuruş yahut mızraklama arız oluncaya kadar **تزاحفت** eder.

Ve deve, yorulduğu zaman, tırnağını sürükler; denir: o **يزحف** eder, **زحفا** ve **زحوفا** ve **زحفانا**. **التهذيب**’de: yoruldu da sahibinin üzerine kalktı. Ve **زاحفة**: **زواحف** develerden. el-Cevherî, el-Ferezdak için inşad etti:
  Şam’ın kuzeyine doğru yönelmişken bize vururlar                      savurucu bir taşla, dağılmış pamuk yığını gibi
  Sarıklarımızın üzerine atılır ve semerlerimiz                      yorgunlar olarak sürdüğümüz sürünenler üzerinde

Ve **مزاحف الحيات**: onların kayışlarının izleri ve sürünmelerinin yerleri. Ondan, el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
  Sanki oradaki yılanların **مزاحف**’i                      seherden önce kamçı izleri gibidir

**الصحاح**’ta: “onda”dır; bu yanlıştır; çünkü zamir, ondan önceki beyitteki “**أبيض صارم**”a râcidir.

Mecazdan: bulutun **مزاحف**’i olarak kaçıp çıktılar; yani: isabet ettiği yerleri ve damlasının düştüğü yer. Ve ona doğru **زحف** etti. Ebû Vecze dedi:
  Belîne’yi boş bıraktı; ve er-Renkā’ onun otlağı                      düşen bulutun kara **مزاحف**’ini yoklar

Muradı: **الرباب**’ın düşeni; onu kısalttı.

Ve **المزيحفة** (küçültme olarak): Zebîd’dedir; Allah Teâlâ onu korusun.

**زحيف** **زبير** gibi: Darıyye ile güneşin battığı yer arasında bir dağ; yanında bir kuyu vardır; ona **بئر زحيف** denir. Ve onun bilinen bir günü vardır. Dediler:
  Biz sabahladık, sabahlayandan önce
  **يوم زحيف** günü; düşmanlar meyletti
  İçinde sancaklar parıldayan taburlar

Ve **نار الزحفتين**: **الشيح** ve **الألاء** ateşidir; çünkü ikisinde de tutuşma çabuktur; onlardan uzaklaşarak **يزحف** eder; **الصحاح**’ta böyledir. **المحكم**’de: **نار الزحفتين**: **العرفج** ateşidir; çünkü onda tutuşma çabuktur; zira o, çabuk alev alıcıdır; alevlenince, ondan uzaklaşarak **زحف** eder, onunla ısınanlar geriye doğru; sonra gecikmeden söner; böylece ona geri dönerek **يزحفون** ederler. İbn Berrî dedi: bilinen, onun **نار العرفج** olduğudur; bu yüzden ona “**أبو سريع**” denir; onda ateşin çabukluğu sebebiyle. Ve onun ateşine **نار الزحفتين** denir; çünkü alevlenme çabuktur, ondan uzaklaşarak **يزحف** eder; sonra gecikmeden söner, ona doğru **يزحف** eder. Ebû’l-‘Umeysil inşad etti:
  Ve bilekleri kara olan, bırakmadı                      ona, **صلاء الزحفتين**’den bir pay

Ve **الصحاح**’ta: Araplardan bir kadına denildi: “Bize ne oluyor da sizi **رسحا** görüyoruz?” O dedi: “Bizi **نار الزحفتين** **ارسحت** etti.” **الأساس**’ta: **نار الزحفتين** onları **أرسح** etti; o, **نار العرفج**’dir; çünkü yakması ve sönmesi çabuktur; böylece, ona doğru ve ondan uzak, **زحفا** ederek, ileri geri gitmeyi bırakmazlar.

Ve **الزحنففة** erkeklerden: iki aşil kirişi neredeyse birbirine çarpacak olan; bunu İbn ‘Abbâd söyledi. Dedi: o, ayrıca, yerde **يزحف** eden kimsedir. Dedim: ya yorgunluktan ya da yaşlılıktan.

**رجل زحفة زحلة**; ikisinde de **تؤدة** gibi: o, ülkelerde dolaşmayan kimsedir; **المحيط**’ta böyledir. **الأساس**’ta: yakına yolculuk eden; ülkelerde ne gezgin ne de çok dolaşandır.

**زاحفا** ve **زحافا** diye adlandırdılar; **شداد** gibi; **الجمهرة**’de böyle.

Denir: **أزحف لنا بنو فلان** **إزحافا**: bize doğru **زحفا** ederek sürünür hâle geldikleri zaman; bizi savaşmak için. Ebû’s-Sakr dedi: **أزحف فلان إزحافا**: ulaştığı ve istediği ve murad ettiği şeyin nihayetine vardığı zaman.

**أزحف البعير**: yoruldu da sahibinin üzerine kalktı; o, **مزحف**tir. İbn Berrî dedi: onun şahidi, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
  İbn Ümm İyâs’a doğru develerimi yüklerim, ‘Amr; ihtiyacımı giderir yahut **تزحف** eder

Dedim: ve yine el-‘Accâc’ın sözü; öküzü ve köpekleri vasfeder:
  Ve caddelerde hızlandı ve hızlandı
  İki mil; sonra **أزحفت** etti ve **أزحفا** ettiler

Hadiste: “Binek hayvanı yorgunluktan **أزحفت** etti”; yani: ondan kalktı ve durdu. el-Hattâbî dedi: doğrusu: **أزحفت عليه**; faili isimlendirilmemiş olarak.

el-Cevherî dedi: onun alışılmışı: **مزحاف**tır. Ebû Zebîd et-Tâî için inşad etti — es-Sâgânî dedi: Osman رضى الله تعالى عنه için mersiye söyler —:
  Sanki kavmin küreklerinin dönüşü onların üstünde                      **جون مزاحيف** üzerinde leş arayan kuş(lar)dır

İbn Berrî dedi: onun şiirinde olan:
  Sanki onlar, kavmin ellerinde, karın içinde                      **جون مزاحيف** üzerinde leş arayan kuş(lar)dır

**العباب**’da:
  **جون مزاحيف** üzerinden açığa çıkaran kuş(lar)

**التهذيب**’de:
  Geçer; sanki kavmin kürekleri onların üstünde                      **جون مزاحيف** üzerinde dönen kuş(lar)dır

İbn Sîde dedi: kabri kazdıkları kürekleri, **مزاحيف** develer üzerine konan kuşa benzetti; küreklerin yükselip alçalmasıyla ondan uçup gitmesi gibi.

**الأساس**’ta: **ناقة مزحاف**: çabuk tırnak aşınmasına sahip; bu mecazdır.

Ve savaşta **تزاحفوا** ettiler: yaklaştıkları zaman; İbn Düreyd’den ve ez-Zemahşerî’den.

Mecazdan: şiirde **الزحاف** **كتاب** gibi: iki harf arasından bir harfin düşmesidir; böylece ikisinden biri diğerine doğru **يزحف** eder. Bunu, **الأسباب**’a tahsis ederler, **الأوتاد**’a değil; ancak **القطع** müstesna; çünkü o, **الأوتاد**’da olur, **الأعاريض** ve **الضروب**’da değil. Ağırlığı sebebiyle **زحاف** diye adlandırıldı. Şiir **مزاحف**tir; **الحاء**’ın fethasıyla. Ve **زوحف** edilmiştir. ez-Zemahşerî dedi: ona bu ad verildi; çünkü onu sağlamlıktan uzaklaştırır.

Ve ona doğru **تزحف** etti: yürüyerek gitti; el-Cevherî nakletti. es-Sâgânî inşad etti:
  Kimin için, yürüyüşleri **تزحف** eden göçen kadınlar?                      gemilerin yüzüşü; gevşeyince kürek çeker

Ve **ازدحف** gibi, **ازدحافا**: denir: **ازدحف القوم**: bazısı bazısına doğru yürüdüğü zaman; onlar **يتزاحفون** ederler; ve **يزدحفون** ederler; ikisi bir mânâdadır.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الزحف**: çekirge topluluğu; benzetme üzere. Ve **الزحف**: azar azar yürüyüş. Ve çocuk yerde **يتزحف** eder; **التهذيب**’de: karnı üzerinde; yürümekten önce sürünür.

Ve **مزاحف القوم**: onların savaş yerleri. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
  Üzerine iki yelkenliyi eğdi de onu bıraktı                      **المزاحف** yanında; kan fışkırmasında ıslanmış olarak

Ve yürüyüşte **زحف** etti; **يزحف** eder; **زحفا** ve **زحفانا**: yoruldu. Ebû Zeyd dedi ki: **زحف المعيي**; **يزحف** eder; **زحفا** ve **زحوفا**.

Ve **إبل زحف** (iki ötre ile): **زحوف**’un çoğuludur; **صبور** gibi. Ve **المزحاف** da şu üzere çoğul yapılır: **مزاحف**.

Ve onun yürüyüşü **زحفان**: onda hareket ağırlığı vardır.

Ve onu **النشيد** coşturdu da kıçı üzerine **زحف** etti.

Ve **زحف الشيء**; **زحفا**: onu hafif bir çekişle çekti.

Ve **أزحف الإبل** uzun yolculuk: onu yedi de onu yordu.

Ve **أزحف الرجل**: onun biniti ve develeri yoruldu; ve hareketi olmayan her yorgun **زاحف** ve **مزحف**tir; zayıf olsun ya da semiz.

Ve onun üzerine biniti **أزحفت** (ötre ile): ondan dolayı durduğu zaman; bunu el-Hattâbî nakletti.

Ve **سحاب مزحف**: hareketi yavaştır; taşıdığı suyun çokluğundan dolayı; bu mecazdır; develerden yorguna benzetildi. Ve ondan şairin onu vasfederek sözü:
  Eğer rüzgâr onu hareket ettirirse, onu hafifletmek için,
  Yere doğru **مزحف** olan ısrarcı bir bulut sürüklenir.

Ve **زاحفونا مزاحفة**: bizimle savaştılar.

Ve denir: **أزحفت الريح الشجر** ta ki **زحف** etti: onu yumuşak bir hareketle hareket ettirdi; ve dallar **تزحف** etmeye başladı; bu mecazdır.

Ve Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: **الزاحف** ve **الزاحك**: yorgun; erkeğe de dişiye de denir; ve çoğul yapılır: **الزواحف** ve **الزواحك**.

Ve **الزاحف**: hedefin altına düşen, sonra ona doğru **يزحف** eden oktur; bu mecazdır. Ve **مزاحفا** diye adlandırmışlardır.

Ve şairin sözüne gelince -İbnü’l-A‘râbî onu rivayet etti-:
  Sana, yol işaretlerini parça parça ederek, bir alçaltmayı karşılık vereceğim;
  Sana doğru, kanı damlayan **زاحف** bir deve yavrusu.

Onu açıkladı; şöyle dedi: **زاحف**: bir devenin adıdır. Ve Sa‘leb dedi ki: o, **زاحف** bir deve için sıfattır; yani: yorgun; herhangi bir deve için özel ad değildir.

Ve **الزحافة** (şeddeli): evin onunla sürüklendiği şey; Mısır dili.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَحَفَ
1 زَحَفَ ذ , aor. زَحَفَ , inf. n. زَحْفٌ (S, Mgh, Msb, K) and زُحُوفٌ (Msb, K) and زَحَفَانٌ, (K,) He, or it, (an army, Mgh, Msb, * or a company of men, Msb) walked, marched, or went on foot, اـِلَيْهِ [to him, or it]; (S, K;) and [generally] did so by little and little; (accord. to an explanation of زَحْفٌ in the TA;) crept, or crawled, along; or went, or walked, leisurely, or gently: (Mgh:) and ↓ تزحّف اـِلَيْهِ, (S, K,) as also ↓ ازدحف, (K,) i. q. تمشّى, (S, K,) i. e. he walked [with slow steps, or] heavily, with an effort, to him, or it: (TK:) and مِشْيَةُ زَحَفَانٍ means a gait in which is a heaviness of motion. (TA.) One says of a child, before he walks, (S, Msb, K,) or before he stands, (T, TA,) يَزْحَفُ [He drags himself along] (S, Msb, K) عَلَى الأَرْضِ [upon the ground], or عَلَى اسْتِهِ [upon his posteriors]: (TA:) or زَحَفَ alone, said of a child, he went along slowly, by little and little, upon his posteriors: (Bd in viii. 15:) and to the زَحْف of children is likened the marching of two bodies of men going to meet each other for fight, when each of them marches gently, or leisurely, towards the other, before they draw near together to smite each other: and one says likewise of a child, before he walks, عَلَى ↓ يَتَزَحَّفُ الأَرْضِ, or, as in the T, عَلَى بَطْنِهِ, i. e. he drags himself along [upon the ground, or upon his belly]. (TA.) ― -b2- زَحَفَ الدَّبَا [The young locusts not yet winged] went on, or forwards: (S, O, K:) مَشَى in this explanation in the K should be مَضَى, as in the S and A. (TA.) ― -b3- زَحَفَ said of an arrow, (assumed tropical:) It fell short of the butt, and then slid along to it. (S, * Msb.) ― -b4- Also, said of a camel, (S, Mgh, Msb, K,) aor. زَحَفَ , inf. n. زَحْفٌ and زُحُوفٌ, and زَحَفَانٌ, (TA,) He became fatigued, and dragged his foot, or the extremity of his foot; (S, Mgh, Msb, K;) as also ↓ أَزْحَفُ: (S, Mgh, Msb:) or this latter signifies he (a camel) became fatigued, (K, TA,) and stood still with his master: and رَاحِلَتُهُ مِنَ الاـِعْيَآءِ ↓ أَزْحَفَتْ His saddle-camel stood still from fatigue: or, accord. to El-Khattábee, correctly, أُزْحِفَتْ عَلَيْهِ: (TA:) or this is a mistake, occurring in the Fáïk; and it is correctly with fet-h: (Mgh:) and accord. to the T, زَحَفَ signifies he (a camel) became fatigued, so that he stood still with his master: (TA:) or, as some say, زَحَفَ said of one walking, or marching, [i. e., of a man and of a beast,] (Msb, TA,) accord. to AZ, whether fat or lean, (Msb,) aor. زَحَفَ , inf. n. زَحْفٌ and زَحَفَانٌ, or, as AZ says, زَحْفٌ and زُحُوفٌ, (TA,) signifies, (Msb,) or signifies also, (TA,) he became fatigued, (Msb, TA,) in walking, or marching. (TA.) ― -b5- And زَحَفَ الشَّجَرُ (tropical:) The trees became in a state of gentle motion, by the influence of the wind. (TA.) -A2- زَحَفَ الشَّىْءَ, inf. n. زَحْفٌ, He dragged the thing along gently. (TA.)

زحّف البَيْتَ بِالزَّحَّافَةِ
2 زحّف البَيْتَ بِالزَّحَّافَةِ ذ [He swept the house, or chamber, with the زحّافة, q. v.]. (TA.)

زَاحَفُونَا
3 زَاحَفُونَا ذ , inf. n. مُزَاحَفَةٌ, They fought with us. (TA.)

4 أَزْحَفَ see 1, in the latter half, in two places. ― -b2- أَزْحَفَ said of a man means His camel, or his horse or the like, became fatigued. (S.) ― -b3- ازحف لَنَا بَنُو فُلَانٍ The sons of such a one became a زَحْف to us, (K, TA,) i. e., an army marching to us to fight with us. (TA.) ― -b4- And ازحف فُلَانٌ Such a one attained to the utmost of that which he sought, or desired. (K, * TA.) -A2- ازحف said of long journeying, It fatigued the camels. (TA.) ― -b2- ازحفت الرِّيحُ الشَّجَرَ (tropical:) The wind put the trees into a state of gentle motion. (TA.)

5 تَزَحَّفَ see 1, in the former half, in two places.

تزاحفوا
6 تزاحفوا ذ They drew near, one to another, in fight. (IDrd, Z, K.) They walked, or marched, one to, or towards, another; as also ↓ ازدحفوا. (TA.)

ازدحف
8 ازدحف ذ [originally اِزْتَحَفَ]: see 1, first sentence: and see also 6.

زَحْفٌ
زَحْفٌ ذ An army, or a military force, marching by little and little, or leisurely, to, or towards, the enemy, (S, A, K, TA,) or heavily, by reason of their multitude and force: (A, TA:) or a numerous army or military force; an inf. n. used as a subst.; (Mgh, Msb;) because, by reason of its multitude, and heaviness of motion, it is as though it crept, or crawled, along: (Mgh:) accord. to Az, from زَحَفَ عَلَى اسْتِهِ, said of a child: (TA:) not applied to a single individual: (IKoot, Msb:) pl. زُحُوفٌ. (Msb, TA.) ― -b2- And hence, as being likened thereto, (tropical:) A swarm of locusts. (TA.) ― -b3- فَرَّ مِنَ الزَّحْفِ, occurring in a trad., means He fled from war with unbelievers; and from encountering the enemy in war. (TA.) ― -b4- اـِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا, in the Kur [viii. 15], means, accord. to Zj, زَاحِفِينَ, i. e. [When ye meet those who have disbelieved] marching by little and little [in consequence of their great number, to attack you]. (TA.)

زَحْفَةٌ
زَحْفَةٌ ذ [inf. n. of un. of 1; A walk, &c.]. ― -b2- نَارُ الزَّحْفَتَيْنِ The fire of the شِيح and the أَلَآء; because it quickly blazes in them [and then subsides]; (S, K;) so that one walks, or creeps, from them [and back to them]: (S:) or the fire of the عَرْفَج; (M, A;) because it quickly takes effect upon it; so that when it blazes, those who warm themselves at it walk, or creep, from it; then it soon subsides, and they walk, or creep, back to it: (M, TA:) and the like is said by IB; wherefore, he adds, it is called أَبُو سَرِيعٍ. (TA.) It was said to a woman of the Arabs, “ Wherefore do we see you to be scant of flesh in the posteriors and thighs? ” and she answered, أَرْسَحَتْنَا نَارُ الزَّحْفَتَيْنِ [The fire of the شِيح and the أَلَآء, or of the عَرْفَج, has rendered us scant of flesh in the posteriors and thighs]. (S.)

زُحَفَةٌ
زُحَفَةٌ ذ , (K,) or زُحَفَةٌ زُحَلَةٌ, A man (TA) who does not travel about in the countries: (K, TA:) so in the Moheet. (TA.)

زَحُوفٌ
زَحُوفٌ ذ : see زَاحِفٌ, in two places. ― -b2- [Also, accord. to Freytag, occurring in the Deewán el-Hudhaleeyeen as meaning Going along slowly.]

زَحَّافَةٌ
زَحَّافَةٌ ذ , in the dial. of Egypt, signifies مَا يُزَحَّفُ بِهِ البَيْتُ [i. e. The thing, generally a palm-branch, with which the house, or chamber, is swept, to remove the dust and cobwebs from the roof and walls]. (TA.)

زَحَنْفَفَةٌ
زَحَنْفَفَةٌ ذ One who creeps along (يَزْحَفُ) upon the ground, (Ibn-'Abbád, K,) either from fatigue or old age. (TA.) ― -b2- Also A man (TA) whose heel-tendons nearly knock against each other. (Ibn-'Abbád, K, TA.)

زَاحِفٌ
زَاحِفٌ ذ [part. n. of 1; Walking, &c.]. ― -b2- (tropical:) An arrow that falls short of the butt, and then slides along to it: (S, * Msb, TA: *) pl. زَوَاحِفُ. (Msb.) ― -b3- A camel fatigued, and dragging his foot, or the extremity of his foot; (K;) as also ↓ زَاحِفَةٌ, in which the ة is added to denote intensiveness: (Msb:) or the latter is applied, in the sense expl. above, to a she-camel; (S, K;) and so ↓ زَحُوفٌ; (K;) or this last signifies a she-camel that drags her hind legs or feet: and ↓ مُزْحِفٌ, applied to a he-camel, has the former of these meanings: (S:) [see also سَحُوفٌ, said to be a dial. var. of زَحُوفٌ:] the pl. of ↓ زَاحِفَةٌ is زَوَاحِفُ; (S, Msb, K;) and the pl. of ↓ زَحُوفٌ is زُحُفٌ. (TA.) Also Fatigued and motionless; whatever it be, whether lean or fat; and so ↓ مُزْحِفٌ. (TA.) And, accord. to Aboo-Sa'eed Ed-Dareer, [simply] Fatigued; (TA;) and so ↓ مُزْحِفٌ; applied to a camel: (K:) or the latter, so applied, signifies fatigued, and standing still with his owner: the former is applied to the male and to the female; and its pl. is زَوَاحِفُ: it is said to be also the name of a certain camel; but Th denies this. (TA.)

زَاحِفَةٌ
زَاحِفَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

مَزْحَفٌ
مَزْحَفٌ ذ : see مَزْحَفَةٌ.

مُزْحِفٌ
مُزْحِفٌ ذ : see زَاحِفٌ, in three places. ― -b2- سَحَابٌ مُزْحِفٌ (tropical:) Clouds moving slowly, because carrying much water; likened to fatigued camels. (TA.)

مَزْحَفَةٌ
مَزْحَفَةٌ ذ a n. of place, sing. of مَزَاحِفُ, (TK,) which signifies The places of the creeping of serpents; (S, K, TA;) and the marks, or tracks, of the passage thereof: (TA:) and ↓ مَزْحَفٌ, likewise signifies the mark, or track, of a serpent, upon the ground; like مَسْحَفٌ. (TA in art. سحف.) ― -b2- مَزَاحِفُ also signifies The places of fighting of a party, or people. (TA.) ― -b3- And (tropical:) The places of pouring [of the water] of the clouds; (TA;) the places where falls the rain of the clouds. (K, TA. [In the CK, السَّحَابُ is erroneously put for السَّحَابِ.])

مِزْحَافٌ
مِزْحَافٌ ذ A camel wont, or accustomed, to become fatigued, (S, K, TA,) and to drag his foot, or the extremity of his foot, (S,) or to stand still with his owner: (TA:) or (tropical:) a she-camel that quickly becomes attenuated, or chafed, or abraded, or worn, in the sole of the foot: (A, TA:) pl. مَزَاحِيفُ (S, TA) and مَزَاحِفُ. (TA.)

##### Türkçe

**زَحَفَ**
1 **زَحَفَ** ذ, muzâri‘i **زَحَفَ**, mastar ismi **زَحْفٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **زُحُوفٌ** (Msb, K) ve **زَحَفَانٌ**, (K,) O, yahut o (bir ordu, Mgh, Msb, * yahut bir erkekler topluluğu, Msb) yürüdü, yürüyüş yaptı, yahut yaya olarak gitti, **اـِلَيْهِ** [ona, yahut ona]; (S, K;) ve [genel olarak] bunu azar azar yaptı; (TA’da **زَحْفٌ**’ün bir açıklamasına göre;) süründü yahut emekledi; yahut ağır ağır, yahut yumuşakça gitti, yahut yürüdü: (Mgh:) ve **تزحّف اـِلَيْهِ**, (S, K,) bunun gibi ↓ **ازدحف**, (K,) **تمشّى** ile aynı (i. q.), (S, K,) yani ona, yahut ona, [yavaş adımlarla, yahut] ağır ağır, bir çabayla yürüdü: (TK:) ve **مِشْيَةُ زَحَفَانٍ** hareketin ağırlığı bulunan bir yürüyüş demektir. (TA.) Bir çocuktan, yürümekten önce, (S, Msb, K,) yahut ayakta durmaktan önce, (T, TA,) **يَزْحَفُ** [kendini sürükleyerek gider] (S, Msb, K) **عَلَى الأَرْضِ** [yer üzerinde], yahut **عَلَى اسْتِهِ** [kalçası üzerinde]: (TA:) yahut yalnız **زَحَفَ**, bir çocuk hakkında söylenince, kalçası üzerinde azar azar, yavaşça ilerledi: (Bd in viii. 15:) ve çocukların **زَحْف**’ine, savaş için birbirine kavuşmaya giden iki insan topluluğunun yürüyüşü benzetilir; her biri, birbirine vurmak için birbirlerine yaklaşmadan önce, ötekine doğru yumuşakça yahut ağır ağır yürüdüğü zaman: ve bir çocuktan, yürümekten önce, yine şöyle denir: **عَلَى ↓ يَتَزَحَّفُ الأَرْضِ**, yahut T’de olduğu üzere, **عَلَى بَطْنِهِ**, yani [yer üzerinde, yahut karnı üzerinde] kendini sürükleyerek gider. (TA.) ― -b2- **زَحَفَ الدَّبَا** [henüz kanatlanmamış genç çekirgeler] ilerledi, yahut ileri doğru gitti: (S, O, K:) K’daki bu açıklamada **مَشَى** olması gereken **مَضَى**’dır; S ve A’da olduğu gibi. (TA.) ― -b3- **زَحَفَ** bir ok hakkında söylenince, (mecaz kabul edilerek:) hedefin dibine kısa düştü, sonra ona doğru sürüklenip kaydı. (S, * Msb.) ― -b4- Yine, bir deve hakkında söylenince, (S, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **زَحَفَ**, mastar ismi **زَحْفٌ** ve **زُحُوفٌ**, ve **زَحَفَانٌ**, (TA,) yoruldu ve ayağını, yahut ayağının ucunu sürükledi; (S, Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **أَزْحَفُ**: (S, Mgh, Msb:) yahut bu ikincisi, onun (devenin) yorulduğunu, (K, TA,) ve sahibiyle birlikte durup kaldığını ifade eder: ve **رَاحِلَتُهُ مِنَ الاـِعْيَآءِ ↓ أَزْحَفَتْ** Onun binek devesi yorgunluktan durup kaldı: yahut El-Hattâbî’ye göre doğru olan, **أُزْحِفَتْ عَلَيْهِ**’dir: (TA:) yahut bu, Fâik’te vuku bulan bir hatadır; doğrusu fetḥ ile olandır: (Mgh:) ve T’ye göre, **زَحَفَ** onun (devenin) yorulduğunu, öyle ki sahibiyle birlikte durup kaldığını ifade eder: (TA:) yahut bazılarına göre, yürüyen yahut yürüyüş yapan biri hakkında **زَحَفَ** [yani insan ve hayvan hakkında], (Msb, TA,) AZ’ye göre, ister semiz ister zayıf olsun, (Msb,) muzâri‘i **زَحَفَ**, mastar ismi **زَحْفٌ** ve **زَحَفَانٌ**, yahut AZ’nin dediği gibi **زَحْفٌ** ve **زُحُوفٌ**, (TA,) (Msb,) yahut ayrıca (TA) şu manaya gelir: yürürken yahut yürüyüş yaparken yoruldu. (Msb, TA.) ― -b5- Ve **زَحَفَ الشَّجَرُ** (mecaz:) ağaçlar, rüzgârın etkisiyle, yumuşak bir hareket hâlinde oldu. (TA.) -A2- **زَحَفَ الشَّىْءَ**, mastar ismi **زَحْفٌ**, O, şeyi yumuşakça sürükledi. (TA.)

**زحّف البَيْتَ بِالزَّحَّافَةِ**
2 **زحّف البَيْتَ بِالزَّحَّافَةِ** ذ [O, evi yahut odayı **زحّافة** ile süpürdü; bkz. o]. (TA.)

**زَاحَفُونَا**
3 **زَاحَفُونَا** ذ, mastar ismi **مُزَاحَفَةٌ**, Onlar bizimle savaştılar. (TA.)

4 **أَزْحَفَ**: 1’e bak, son yarısında, iki yerde. ― -b2- **أَزْحَفَ** bir adam hakkında söylenince, Onun devesi, yahut atı veya benzeri yoruldu demektir. (S.) ― -b3- **ازحف لَنَا بَنُو فُلَانٍ** Filânın oğulları bize bir **زَحْف** oldu, (K, TA,) yani bizimle savaşmak için bize doğru yürüyen bir ordu. (TA.) ― -b4- Ve **ازحف فُلَانٌ** Filân kimse, aradığı yahut dilediği şeyin en son haddine ulaştı. (K, * TA.) -A2- **ازحف** uzun yolculuk hakkında söylenince, develeri yordu. (TA.) ― -b2- **ازحفت الرِّيحُ الشَّجَرَ** (mecaz:) rüzgâr ağaçları yumuşak bir hareket hâline soktu. (TA.)

5 **تَزَحَّفَ**: 1’e bak, ilk yarısında, iki yerde.

**تزاحفوا**
6 **تزاحفوا** ذ Onlar savaşta birbirlerine yaklaştılar. (IDrd, Z, K.) Birbirlerine, yahut birbirlerine doğru yürüdüler, yahut yürüyüş yaptılar; bunun gibi ↓ **ازدحفوا**. (TA.)

**ازدحف**
8 **ازدحف** ذ [aslında **اِزْتَحَفَ**]: 1’e bak, ilk cümle: ve ayrıca 6’ya da bak.

**زَحْفٌ**
**زَحْفٌ** ذ Azar azar, yahut ağır ağır, düşmana doğru, yahut düşmana karşı yürüyen bir ordu, yahut askerî kuvvet, (S, A, K, TA,) yahut çokluğu ve gücü sebebiyle ağır (yürüyen): (A, TA:) yahut çok sayıda bir ordu yahut askerî kuvvet; isim yerine kullanılan bir mastar ismi; (Mgh, Msb;) çünkü çokluğu ve hareketin ağırlığı sebebiyle, sanki sürünür yahut emekler gibidir: (Mgh:) Az’a göre, bir çocuk hakkında söylenen **زَحَفَ عَلَى اسْتِهِ**’den: (TA:) tek bir ferde uygulanmaz: (IKoot, Msb:) çoğulu **زُحُوفٌ**. (Msb, TA.) ― -b2- Ve buradan, ona benzetilerek, (mecaz:) bir çekirge sürüsü. (TA.) ― -b3- Bir hadiste geçen **فَرَّ مِنَ الزَّحْفِ**, kâfirlerle savaştan kaçtı; ve savaşta düşmanla karşılaşmaktan kaçtı demektir. (TA.) ― -b4- Kur’ân’da [viii. 15] **اـِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا**, Zj’ye göre **زَاحِفِينَ** demektir; yani [inkâr edenlerle karşılaştığınızda] size saldırmak için (çoklukları sebebiyle) azar azar yürüyerek (gelenler). (TA.)

**زَحْفَةٌ**
**زَحْفَةٌ** ذ [1’in bir defalık mastar ismi; bir yürüyüş, vb.]. ― -b2- **نَارُ الزَّحْفَتَيْنِ** **شِيح** ve **أَلَآء**’ın ateşi; çünkü onlarda çabucak alevlenir [sonra da söner]; (S, K;) öyle ki onlardan [uzaklaşıp] onlara doğru yürünür yahut sürünülür: (S:) yahut **عَرْفَج**’ın ateşi; (M, A;) çünkü ona çabucak tesir eder; öyle ki alevlendiğinde, onunla ısınanlar ondan yürüyerek yahut sürünerek uzaklaşır; sonra çabucak söner ve ona doğru yürüyerek yahut sürünerek geri dönerler: (M, TA:) ve benzeri IB tarafından söylenmiştir; bu sebeple, o ekler ki, ona **أَبُو سَرِيعٍ** denir. (TA.) Araplardan bir kadına, “Niçin sizi kalça ve uyluklarda etçe az görürüz?” denildi; o da şöyle cevap verdi: **أَرْسَحَتْنَا نَارُ الزَّحْفَتَيْنِ** [**شِيح** ve **أَلَآء**’ın, yahut **عَرْفَج**’ın ateşi bizi kalça ve uyluklarda etçe az kıldı]. (S.)

**زُحَفَةٌ**
**زُحَفَةٌ** ذ, (K,) yahut **زُحَفَةٌ زُحَلَةٌ**, ülkelerde dolaşmayan bir adam: (K, TA:) Moheet’te de böyledir. (TA.)

**زَحُوفٌ**
**زَحُوفٌ** ذ: iki yerde **زَاحِفٌ**’e bak. ― -b2- [Yine, Freytag’a göre, Deewân el-Hudhaleeyeen’de “yavaşça ilerleyen” manasında vârid olur.]

**زَحَّافَةٌ**
**زَحَّافَةٌ** ذ, Mısır lehçesinde, **مَا يُزَحَّفُ بِهِ البَيْتُ** manasına gelir [yani evin yahut odanın, tavan ve duvarlardan tozu ve örümcek ağlarını gidermek için, onunla süpürüldüğü şey; genellikle bir hurma dalı]. (TA.)

**زَحَنْفَفَةٌ**
**زَحَنْفَفَةٌ** ذ Yerde ( **يَزْحَفُ** ) sürünerek giden kimse; (Ibn-‘Abbâd, K,) ya yorgunluktan ya da ihtiyarlıktan. (TA.) ― -b2- Yine, topuk kirişleri neredeyse birbirine çarpan bir adam. (Ibn-‘Abbâd, K, TA.)

**زَاحِفٌ**
**زَاحِفٌ** ذ [1’in ism-i fâili; yürüyen, vb.]. ― -b2- (mecaz:) hedefin dibine kısa düşüp sonra ona doğru sürüklenip kayan ok: (S, * Msb, TA: *) çoğulu **زَوَاحِفُ**. (Msb.) ― -b3- Yorulmuş ve ayağını, yahut ayağının ucunu sürükleyen deve; (K;) bunun gibi ↓ **زَاحِفَةٌ**, burada **ة** şiddet bildirmek için eklenmiştir: (Msb:) yahut ikincisi, yukarıda açıklanan manada, dişi deveye uygulanır; (S, K;) ve yine ↓ **زَحُوفٌ**; (K;) yahut bu sonuncusu, arka bacaklarını yahut ayaklarını sürükleyen dişi deve demektir: ve ↓ **مُزْحِفٌ**, erkek deveye uygulanınca, bu iki mananın birincisine sahiptir: (S:) [ayrıca **سَحُوفٌ**’a da bak; **زَحُوفٌ**’un lehçe varyantı olduğu söylenir:] ↓ **زَاحِفَةٌ**’nin çoğulu **زَوَاحِفُ**’tur; (S, Msb, K;) ve ↓ **زَحُوفٌ**’un çoğulu **زُحُفٌ**’tur. (TA.) Yine: Yorulmuş ve hareketsiz; her ne ise, ister zayıf ister semiz; ve yine ↓ **مُزْحِفٌ**. (TA.) Ve Aboo-Sa‘eed Ed-Dareer’e göre, [sadece] Yorulmuş; (TA;) ve yine ↓ **مُزْحِفٌ**; deveye uygulanınca: (K:) yahut ikincisi, böyle uygulanınca, yorulmuş ve sahibiyle birlikte durup kalmış demektir: birincisi erkeğe de dişiye de uygulanır; ve onun çoğulu **زَوَاحِفُ**’tur: bunun, belirli bir devenin adı olduğu da söylenmiştir; fakat Th bunu reddeder. (TA.)

**زَاحِفَةٌ**
**زَاحِفَةٌ** ذ: iki yerde, bir önceki paragrafa bak.

**مَزْحَفٌ**
**مَزْحَفٌ** ذ: **مَزْحَفَةٌ**’ye bak.

**مُزْحِفٌ**
**مُزْحِفٌ** ذ: üç yerde **زَاحِفٌ**’e bak. ― -b2- **سَحَابٌ مُزْحِفٌ** (mecaz:) çok su taşıdığı için yavaş hareket eden bulutlar; yorulmuş develere benzetilmiştir. (TA.)

**مَزْحَفَةٌ**
**مَزْحَفَةٌ** ذ bir mekân ismidir; **مَزَاحِفُ**’un tekilidir, (TK,) ve bu, yılanların sürünmesinin yerleri demektir; (S, K, TA;) ve onların geçişinin izleri yahut izleri: (TA:) ve ↓ **مَزْحَفٌ** da, yerde yılanın izi yahut izi manasına gelir; **مَسْحَفٌ** gibi. (TA, madde **سحف**’ta.) ― -b2- **مَزَاحِفُ** ayrıca, bir topluluğun yahut kavmin çarpışma yerleri manasına gelir. (TA.) ― -b3- Ve (mecaz:) bulutların [suyunun] dökülme yerleri; (TA;) bulutların yağmurunun düştüğü yerler. (K, TA. [CK’de **السَّحَابُ**, yanlışlıkla **السَّحَابِ** yerine konmuştur.])

**مِزْحَافٌ**
**مِزْحَافٌ** ذ yorulmaya alışkın, yahut yorulmaya müptelâ bir deve; (S, K, TA,) ve ayağını, yahut ayağının ucunu sürüklemeye, (S,) yahut sahibiyle birlikte durup kalmaya (alışkın): (TA:) yahut (mecaz:) ayağın tabanında çabucak incelenen, yahut tahriş olan, yahut aşınan, yahut yıpranan bir dişi deve: (A, TA:) çoğulu **مَزَاحِيفُ** (S, TA) ve **مَزَاحِفُ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَحَفَ
زَحَفَ A ( n. ac. زَحْف 1 ,  زُحُوْف 27 ,  زَحَفَاْن 36 ),
a.  Crawled, crept along; was tired out, exhausted.

أَزْحَفَ
أَزْحَفَ IV ,
a.  Was tired out, exhausted.

b.  Tired out, exhausted.

c.  Succeeded, attained his purpose.

d.  Assembled, gathered.

تَزَاْحَفَ
تَزَاْحَفَ VI ,
a.  Advanced against each other.

زَحْف
زَحْف 1 , ( pl. زُحُوْف 27 ),
a.  Army marching in battle-array.

زَاْحِف
زَاْحِف 21 ,
a.  Arrow that glances aside & then hits the mark.

##### Türkçe

زَحَفَ
**زَحَفَ** A (mastar-ı aslî **زَحْف** 1, çoğulu **زُحُوْف** 27, **زَحَفَاْن** 36),
a. Süründü, sürünerek ilerledi; bitkin düştü, tükenip yoruldu.

أَزْحَفَ
**أَزْحَفَ** IV,
a. Bitkin düştü, tükenip yoruldu.

b. Bitkin düşürülmüş, tükenip yorulmuş.

c. Başardı, maksadına ulaştı.

d. Toplandı, bir araya geldi.

تَزَاْحَفَ
**تَزَاْحَفَ** VI,
a. Birbirlerine karşı ilerlediler.

زَحْف
**زَحْف** 1, (çoğulu **زُحُوْف** 27),
a. Savaş düzeninde yürüyen ordu.

زَاْحِف
**زَاْحِف** 21,
a. Yan tarafa sıyırıp sonra hedefi vuran ok.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زحف
زَحَفَ - يَزْحَفُ - زَحْف - زَحْفاً
زَحَفَ - يَزْحَفُ + الكائن + إلى شيء: يمشي ويتقدم متحركاً ببطء ملصقاً جسده بالأرض
زَحْف: اسم فعل " زَحَفَ - يَزْحَفُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " زَحَفَ - يَزْحَفُ ": الجماعة الذين يتقدمون ببطء ملتصقون إلى الأرض: وهي كناية عن تقدم الجيش إلى العدو
زَحْفاً: حال من " زَحْف ": وهم "يزحفون "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة والانتقال من مكان إلى آخر بشكل شبه موجي مرتبة من حيث درجة الالتصاق بالأرض أو سطح السواء والابتعاد عنه" وهي:
طَارَ - يَطِيْرُ (اللازم)، مَارَ - يَمُورُ، زَفَّ- يَزِفُّ، مَاجَ - يَمُوجُ ، سَدَا - يَسْدُوْ، زَحَفَ - يَزْحَفُ
زحف - زحفاً
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا لقيتم الذين كفروا زحفا فلا تولوهم الأدبار(15)﴾الأنفال
مختار الصحاح
● [زحف] ز ح ف: زَحَفَ إليه مشى وبابه قطع و تَزَحَّفَ إليه تمشي
معجم الفرائد القرآنية:
ز ح ف
"زَحْفاً" في قوله تعالى "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الأَدْبَارَ" (15) الأنفال .
الزَّحف : المشي على المقعدة أو البطن، وفي الآية تصوير سير الجيش لكثرته وثقل حركته بالزحف  .
الراغب
زحف
- أصل الزحف: انبعاث مع جر الرجل، كانبعاث الصبي قبل أن يمشي وكالبعير إذا أعيا فجر فرسنه (الفرسن من البعير بمنزلة الحافر من الدابة)، وكالعسكر إذا كثر فيعثر انبعاثه. قال: }إذا لقيتم الذين كفروا زحفا{ [الآنفال/ 15]، والزاحف: السهم يقع دون الغرض.
ملخص اللسان
1.     زحَف إليه يَزْحَف زَحْفاً وزُحُوفاً وزَحَفاناً: مَشى
2.     ويقال:زَحَفَ الدَّبَى إذا مضى قُدُماً
3. والزَّحْفُ: الجماعةُ يَزْحَفُون إلى   العدُوِّ بِمَرَّة
4.     إذا لقِيتم الذين كفروا زَحْفاً أَي إذا لقِيتُموهم زاحِفينَ، وهو أَن يَزْحَفوا إليهم قليلاً قليلاً،
5.     وأَصل الزحْفِ للصبي وهو أَن يَزْحَفَ على اسْته قبل أَن يقوم، وإذا فعل ذلك على بطنه قيل قد حَبا،
6.     وشُبِّه بزَحْفِ الصبيان مَشْيُ الفئَتَيْن   تَلْتَقِيان للقتال، فيمشي كلّ فيه مشياً رُوَيْداً إلى الفِئةِ الأُخْرى قبل   التداني للضِّراب، وهي مَزاحِفُ أَهلِ الحرب
7.     وازْدَحَف القومُ أزْدِحافاً إذا مشى بعضُهم إلى بعض.
8.     وزَحَفَ القومُ إلى القومِ: دَلَقُوا إليهم.
9.     والزَّحْفُ: المشْيُ قليلاً قليلاً،
10.                        والصبي يَتَزَحَّفُ على الأَرض، وفي التهذيب على بطنه: يَنْسَحِبُ قبل أَن يمشي. ومَزاحِفُ الحَيّاتِ: آثار   انْسِيابها ومَواضعُ مَدَبِّها؛
11.                        وزَحَفَ الرجلُ إذا انْسَحَبَ على اسْتِه؛
لسان العرب
● - زحف: زحَف إليه يَزْحَف زَحْفاً وزُحُوفاً وزَحَفاناً: مَشى. ويقال:   زَحَفَ الدَّبَى إذا مضى قُدُماً. والزَّحْفُ: الجماعةُ يَزْحَفُون إلى   العدُوِّ بِمَرَّة. وفي الحديث: اللهمَّ اغفر له وإن كان فَرَّ من الزَّحْفِ   أَي فرَّ من الجهاد ولِقاء العدو في الحرب. وفي التنزيل: يا أَيها الذين   آمنوا إذا لقيتم الذين كفروا زحْفاً؛ والجمع زُحُوفٌ، كسّروا اسم الجمع   كما قد يكسّرون الجمع، ويستعمل في الجراد؛ قال:   قد خِفْتُ أَن يَحْدُرَنا لِلمِصْرَيْنْ   زَحْفٌ من الخَيْفانِ، بعد الزَّحْفَيْنْ   أَراد بعد زَحْفَيْن، لكنه كره الزِّحاف فأَدخل الأَلف واللام لإكمال   الجزء. قال الزجاج: يقال أَزْحَفْتُ القومَ إذا ثَبَتَّ لهم، قال: فمعنى   قوله إذا لقِيتم الذين كفروا زَحْفاً أَي إذا لقِيتُموهم زاحِفينَ، وهو أَن   يَزْحَفوا إليهم قليلاً قليلاً، فلا تولوهم الأَدْبار؛ قال الأَزهري:   وأَصل الزحْفِ للصبي وهو أَن يَزْحَفَ على اسْته قبل أَن يقوم، وإذا فعل   ذلك على بطنه قيل قد حَبا، وشُبِّه بزَحْفِ الصبيان مَشْيُ الفئَتَيْن   تَلْتَقِيان للقتال، فيمشي كلّ فيه مشياً رُوَيْداً إلى الفِئةِ الأُخْرى قبل   التداني للضِّراب، وهي مَزاحِفُ أَهلِ الحرب، ورُبما اسْتَجَنَّتِ   الرَّجَّالةُ بِجُنَنِها وتزاحفت من قُعود إلى أَن يَعْرِض لها الضِّرابُ أَو   الطِّعانُ. ويقال: أَزْحَفَ لنا عَدُوُّنا إزْحافاً أَي صاروا يزحفون   إلينا زَحْفاً لِيُقاتلونا؛ وقال العجاج يصف الثور والكلاب:   وانْشَمْنَ في غُبارِه وخَذْرفا   (* قوله «وانشمن إلخ» هذا ما بالأصل، والذي في شرح القاموس:   وأدغفت شوارعاً وأدغفا * ميلين ثم أزحفت وأزحفا)   مَعاً، وشَتَّى في الغُبارِ كالشَّفا   مِثْلَيْنِ، ثم أَزْحَفَتْ وأَزْحَفا   أي أَسْرَعَ، وأَصله من خَذْرَفَ الصبيُّ. وازْدَحَف القومُ أزْدِحافاً   إذا مشى بعضُهم إلى بعض. وزَحَفَ القومُ إلى القومِ: دَلَقُوا إليهم.   والزَّحْفُ: المشْيُ قليلاً قليلاً، والصبي يَتَزَحَّفُ على الأَرض، وفي   التهذيب على بطنه: يَنْسَحِبُ قبل أَن يمشي. ومَزاحِفُ الحَيّاتِ: آثار   انْسِيابها ومَواضعُ مَدَبِّها؛ قال المُتَنَخِّلُ الهُذَليّ:   شَرِبْتُ بِجَمِّه وصَدَرْتُ عنه،   وأَبْيَضُ صارِمٌ ذكَرٌ إباطِي   كأَنَّ مَزاحِفَ الحَيّاتِ فيه،   قُبَيْلَ الصُّبْحِ، آثارُ السِّياطِ   وهذا البيت ذكره الجوهري:   كأَنَّ مَزاحِفَ الحَيّاتِ فيها   والصواب فيه كما ذكرناه. ومن الحَيّاتِ الزَّحّافُ، وهو الذي يَمْشي على   أَثْنائِه كما تَمْشِي الأَفْعى. ومَزاحِفُ السَّحابِ: حيثُ وَقَعَ   قَطْرُه وزَحَفَ إليه؛ قال أَبو وجْزةَ:   أَخْلى بلِينةَ والرَّنْقاء مَرْتَعَه،   يَقْرُو مَزاحِفَ جَوْنٍ ساقِطِ الرَّبَبِ   أَراد ساقِطَ الرَّبابِ فقصره وقال الرَّبَب.   والقوم يَتزاحَفُون ويَزْدَحِفون إذا تدانوا في الحرب. ابن سيده: ونارُ   الزَّحْفَتَيْنِ نارُ العَرْفَجِ، وذلك أَنها سريعة الأَخْذِ فيه لأَنه   ضِرامٌ، فإذا التهبت زَحَفَ عنها مُصْطَلُوها أُخُراً ثم لا تَلْبَثُ أَن   تَخْبُوَ فيزحفون إليها راجعينَ. قال الجوهري: ونارُ الزَّحْفَتَيْن نارُ   الشِّيحِ والأَلاء لأَنه يُسْرِعُ الاشْتِعالُ فيهما فَيُزْحَفُ عنها.   قال ابن بري: المعروف أَنه نارُ العَرْفَجِ ولذلك يُدْعى أَبا سَريع   لسُرعْةِ النارِ فيه، وتسمى نارُه نارَ الزحفتين لأَنه يُسْرِعُ الالتهاب   فَيُزْحَفُ عنه ثم لا يَلْبَثُ أَن يَخْبو فيُزْحف إليه؛ وأَنشد أَبو   العميثل:وسَوْداء المعاصِمِ، لم يُغادِرْ   لها كَفَلاً صِلاءُ الزَّحْفَتَيْنِ   وقيل لامرأَة من العرب: ما لَنا نَراكُنَّ رُسْحاً؟ فقالت: أَرْسَحَتْنا   نارُ الزحْفَتَيْنِ.   وزَحَفَ في المشي يَزْحَفُ زَحْفاً وزَحَفاناً: أَعْيا. قال أَبو زيد:   زَحَفَ المُعْيي يَزْحَفُ زَحْفاً وزُحُوفاً، وزَحَفَ البعير يَزْحَفُ   زَحْفاً وزُحُوفاً وزَحَفاناً وأَزْحَف: أَعْيا فجَرَّ فِرْسِنَه، وفي   التهذيب: أَعيا فقام على صاحبه، فهو مُزْحِفٌ؛ قال ابن بري: شاهده قول بشر بن   أَبي خازم:   قال ابنُ أُمِّ إياسٍ: ارْحَلْ ناقَتي،   عَمْروٌ، فَتَبْلُغُ حاجَتي أَو تُزْحِفُ   وبعير زاحِفٌ من إبل زَواحِفَ، الواحدة زاحِفةٌ؛ قال الفرزدق:   مُسْتَقْبِلِينَ شَمالَ الشامِ تَضْرِبُنا   بِحاصِبٍ كَنَديفِ القُطْنِ مَنْثُورِ   على عَمائمنا تُلْقى، وأَرحُلُنا   على زَواحِفَ، نُزْجِيها، مَحاسيرِ   وناقة زَحُوفٌ من إبل زُحُفٍ، ومِزْحافٌ من إبل مَزاحِيفَ ومَزاحِفَ،   وإذا كان ذلك من عادته فهو مزْحافٌ؛ قال أَبو زبيد وذكر حَفْرَ قَبْرِ   عثمان، رضي اللّه عنه، وكانوا قد حَفَروا له في الحَرَّة فشبه المَساحِيَ   التي تُضرب بها الأَرض بطير عائفةٍ على إبل سُود مَعايا قد اسودّتْ من   العَرَق بها دَبَرٌ وشَبَّه سَوادَ الحرَّة بالإبل السود:   حتى كأَنَّ مَساحِي القومِ، فَوْقَهُمُ،   طيرٌ تَحُومُ على جُونٍ مَزاحِيفِ   قال ابن سيده: شبَّه المساحِيَ التي حفروا بها القبر بطير تقع على إبل   مزاحِيفَ وتطير عنها بارتفاع المساحي وانخفاضها؛ قال ابن بري: الذي في   شعره:   كأَنهنّ، بأَيْدي القومِ في كَبَدٍ،   طَيْرٌ تَعِيفُ على جُون مَزاحِيفِ   وقد أَزْحَفَها طُولُ السفر: أَكَلَّها فأَعْياها، ويَزْدَحِفُون في   معنى يَتَزاحَفُون، وكذلك يتزحَّفُون. وزَحَفْتُ في المشي وأَزْحَفْتُ إذا   أَعْيَيْتَ. وأَزْحَفَ الرجلُ: أَعْيَتْ دابَّتُه وإبله، وكلُّ مُعْيٍ لا   حِراكَ به زاحِفٌ ومُزْحِفٌ، مَهْزولاً كان أَو سميناً. وفي الحديث: أَن   راحلته أَزْحفت أَي أَعْيَتْ ووقفتْ؛ وقال الخطابي: صوابه أُزْحِفَتْ   عليه، غير مُسَمَّى الفاعل، يقال: زَحَفَ البعيرُ إذا قامَ من الإعياء،   وأَزْحَفَه السفَرُ. وزَحَفَ الرجلُ إذا انْسَحَبَ على اسْتِه؛ ومنه الحديث:   يَزْحَفُون على أَسْتاهِهم؛ وأَما قول الشاعر يَصِفُ سحاباً:   إذا حَرَّكَتْه الرِّيحُ كي تَسْتَخِفَّه،   تَزاجَرَ مِلْحاحٌ إلى الأَرضِ مُزحِفُ   فإنه جعله بمنزلة المُعْيي من الإبل لبُطْء حركته، وذلك لما احتمله من   كثرة الماء. أَبو سعيد الضَّريرُ: الزاحف والزاحِكُ المُّعْيي، يقال للذكر   والأُنثى، والجمع الزَّواحِفُ والزواحِكُّ. وأَزْحَفَ الرجلُ إزْحافاً:   بلف غايةَ ما يريد ويطلب. والزَّحُوفُ من النوق: التي تَجُرُّ رجليها إذا   مشت، ومزحافٌ. والزَّاحِفُ: السهم يَقَعُ دون الغَرَضِ ثم يَزْحَفُ   إليه؛ وتَزَحَّفَ إليه أَي تمَشَّى.   والزِّحافُ في الشِّعْر: معروفٌ، سمي بذلك لثِقَله تُخَصُّ به الأَسْباب   دون الأَوتاد إلا القَطْعَ فإنه يكون في أَوتادِ الأَعاريض والضُّرُوبِ،   وهو سَقَطَ ما بين الحرفين حرف فَزَحَفَ أَحدهما إلى الآخر   (* قوله «الا   القطع فانه يكون إلى قوله فزحف أحدهما إلى الآخر» هكذا في الأصل.).   وقد سَمَّتْ زَحَّافاً ومُزاحفاً وزاحفاً؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:   سأَجْزِيكَ خُذلاناً بِتَقْطِيعيَ الصوَى   إليك، وخُفّا زاحِفٍ تَقْطر الدّما   (* قوله «وخفا زاحف تقطر إلخ» كذا بالأصل.)   فسره فقال: زاحفٌ اسم بعير. وقال ثعلب: هو نعت لجمَل زاحف أَي مُعْيٍ،   وليس باسم علم لجمَلٍ مّا.
مقاييس اللغة:
(زحف) الزاء والحاء والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الاندفاع والمضيّ قُدُماً. فالزَّحف: الجماعة يَزْحَفون إلى العدوّ. والصبيّ يزحَف على الأرض قبل المشي. والبعير إذا أعيا فجرَّ فِرْسِنَه فهو يزحَف. وهي إبلٌ زواحفُ، الواحدة زَاحفة. قال:‏
* على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1) *‏
ويقال زَحَفَ الدَّبَا، إذا مضى قُدُماً. والزاحف: السهم الذي يقع دون الغَرَض ثم يزحَف. والله أعلم بالصواب.‏
القاموس المحيط:
زَحَفَ إليه، كمَنَعَ، زحْفاً وزُحوفاً وزَحَفَاناً مَشَى و الدَّبَا مَشَى قُدُماً. والزَّحْفُ الجَيْشُ يَزْحَفونَ إلى العَدُوِّ. و الصَّبيُّ يَزْحَفُ قَبْلَ أنْ يَمْشِيَ، و البَعيرُ إذا أعْيا فجَرَّ فِرْسِنَهُ، فهو زاحِفٌ، وهي زَحوفٌ وزاحِفَةٌ من زَوَاحِفَ. ومزَاحِفُ الحَيَّاتِ مَواضِعُ مَدَبِّها، و السَّحابِ حَيْثُ وقَعَ قَطْرُهُ. والمُزَيْحِفَةُ ة بِزَبيدَ. وكزُبَيْرٍ جَبَلٌ، وبِئْرٌ. ونارُ الزَّحْفَتَيْنِ نارُ الشيحِ والأَلاءِ، لأنهُ يُسْرِعُ الاشْتِعالُ فيهما. والزَّحَنْفَفَةُ الذي يَكادُ عُرْقوباهُ يَصْطَكَّان، ومَنْ يَزْحَفُ على الأرض. وكهُمَزَةٍ مَنْ لا يَسيحُ في البِلادِ، وسَمَّوْا زاحِفاً وزَحَّافاً، كشَدَّادٍ. وأزحَفَ لَنا بَنو فُلانٍ صارُوا زَحْفاً، و فلانٌ انتهى إلى غايةِ ما طَلَبَ، و البَعيرُ أعْيا، فهو مُزْحِفٌ،
ومُعْتادُهُ: مِزْحافٌ. وتَزاحَفوا في القِتالِ: تَدانَوْا. وككتابٍ في الشِّعْرِ: أن يَسْقُطَ بين الحرْفَينِ حَرْفٌ فَيَزْحَفَ أحدُهُما إلى الآخَرِ، والشِّعْرُ مُزاحَفٌ، بفتح الحاءِ. وتَزَحَّفَ إليه: تَمَشَّى، كازْدَحَفَ.
تاج العروس:
ز ح ف
زَحَفَ إِليهِ كَمَنَعَ زَحْفاً بالفَتْحِ وزُحُوفاً كقُعُودٍ وزَحَفَاناً مُحَرَّكَةً : مَشَى نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ واقْتَصَرَ علَى أَوَّلِ المَصَادِر . يقال : زَحَفَ الدَّبَى : إِذا مَشَى كذا في النُّسَخِ والصَّوابُ : مَضَى قُدُماً كما هو نَصُّ العُبَابِ والصِّحاحِ واللِّسَانِ وفي اللِّسَانِ مِثْلُ ما هنا . والزَّحْفُ : الْجَيْشُ وفي اللِّسَانِ : الجَمَاعَةُ يَزْحَفُونَ إِلَى الْعَدُوِّ بمَرَّةٍ زَادَ في الأَسَاسِ : في ثِقَلٍ لِكَثْرَتِهِم وقُوَّتِهم وفي الحَدِيثِ : ( اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وإِنْ كَانَ فَرَّ مِنَ الزَّحْفِ ) أَي : مِن الجِهَادِ ولِقَاءِ العَدُوِّ في الحربِ وقَوْلُه تعالَى : ( إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفَاً ) قال الزَّجَّاجُ : أَي زَاحِفِينَ وهو أَنْ يَزْحَفُوا إِليهم قَلِيلاً قليلاً ويُجْمَعُ علَى زُحُوفٍ كَسَّرُوا اسْمَ الجَمْعِ كما قد يُكَسِّرُونَ الجَمْعِ . قال الأَزْهَرِيُّ : أَصْلُ الزَّحْفِ مِن قَوْلِهم : زَحَفَ الصَّبِيُّ علَى اسْتِهِ وهو أَن يَزْحَف قَبْلَ أَنْ يَمْشِيَ وفي التَّهْذِيبِ : قبلَ أَن يَقُومُ فإِذَا فَعَلَ ذلك علَى بَطْنِهِ قيل : قد حَبَا وشُبِّه بزَحْفِ الصِّبْيانِ مَشْىُ الفِئَتَيْنِ يَلْتَقِيَانِ لِلْقِتَالِ فتَمْشِي كُلُّ فِئَةٍ مَشْياً رُوَيْداً إِلى الفِئَةِ الأُخْرَى قَبْلَ التَّدَانِي لِلضَّرابِ وهي مَزَاحِفُ أَهلِ الحَربِ ورُبَّمَا اسْتَجَنَّتِ الرَّجَّالةُ بِجُنَنِها وتَزَاحَفَتْ مِن قُعُودٍ إِلَى أَنْ يَعْرِضَ لها الضَّرابُ أَو الطِّعَانُ . والْبَعِيرُ إِذا أَعْيَا فَجَرَّ فِرْسِنَهُ يُقَال : هو يَزْحَفُ زَحْفاً وزُحُوفاً وزَحَفَاناً وفي التَّهْذِيبِ : أَعْيَا فقامَ علَى صَاحِبِه وزَاحِفَةٌ من إِبِلٍ زَوَاحِفَ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ للفَرَزْدَقِ :
مُسْتَقْبِلِينَ شَمَالَ الشَّأْمِ تَضْرِبُنَا ... بِحَاصِب كَنَدِيفِ الْقُطْنِ مَنْثُورِ
علَى عَمَائِمِنَا تُلْقَى وأَرْحُلُنَا ... علَى زَاوَاحِفَ نُزْجِيهَا مَحَاسِيرِ ومَزَاحِفُ الْحَيَّاتِ : آثَارُ انْسِيَابِها ومَوَاضِعُ مَدَبِّهَا ومنه قَوْلُ المُتَنَخِّلِ الهُذَلِيِّ :
كَأَنَّ مَزَاحِفَ الْحَيَّاتِ فِيهِ ... قُبَيْلِ الصُّبْحِ آثَارُ السَّيَاطِ وفي الصحاح : فيها وهو غَلَطٌ فإِنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلى ( أَبْيَضَ صَارِم ) في البيتِ قَبْلَهُ . من المَجَازِ : خَرَجُوا يَفْرُونَ مَزَاحِفَ السَّحَابِ أَي : مَصَابَّهُ وحَيْثُ وَقَعَ قَطْرُهُ وزَحَفَ إِليه قال أَبو وَجْزَةَ :
أَخْلَى بِلِينَةَ والرَّنْقَاءِ مَرْتَعَهُ ... يَقْرُو مَزَاحِفَ جَوْنٍ سَاقِطِ الرَّبَبِ أَراد : سَاقِطَ الرَّبَابِ فقَصَرَهُ . والْمُزَيْحِفَةُ مُصَغَّراً ة : بِزَبِيدَ حَرَسَهَا اللهُ تَعَالَى . زُحَيفٌ كَزُبَيْرٍ : جَبَلٌ بَيْنَ ضَرِيَّةَ ومَغِيبِ الشَّمْسِ بِجَانِبِهِ بِئْرٌ يُقَال لها : بِئْرُ زُحَيْفٍ وله يَوْمٌ مَعْلُومٌ قالوا :
" نَحْنُ صَبَحْنَا قَبْلَ مَن يُصْبِّحُ
" يَوْمَ زُحَيْفٍ والأَعَادِي جُنَّحُ
" كَتائِباً فيها بُنُودٌ تَلْمَحُ ونَارُ الزَّحْفَتَيْنِ : نَارُ الشِّيحِ والأَلاَءِ لأَنَّه يُسْرِعُ الاشْتِعَالُ فِيهِمَا فيُزْحَفُ عنهما كما في الصِّحاحِ وفي المُحْكَمِ : نَارُ الزَّحْفَتَيْنِ : نَارُ العَرْفَجِ وذلك أَنَّهَا سَرِيعَةُ الأَخْذِ فيه لأَنَّه ضِرَامٌ فإِذا الْتَهَبَتْ زَحَفَ عنها مُصْطَلُوها أُخُراً ثم لا تَلْبَثُ أَنْ تَخْبُوَ فيَزْحَفُون إِليها رَاجِعِينَن وقالَ ابنُ بَرِّيّ : المعروفُ أَنهُ نَارُ العَرْفَجِ ولذلك يُدْعَى أَبا سَرِيعٍ لِسُرْعَةِ النَّارِ فيهِ وتُسَمَّى نَارُهُ نَارَ الزَّحْفَتَيْنِ لأَنَّهُ يُسْرِعُ الالْتِهَابَ فيُزْحَفُ عنه ثم لا يَلْبَثُ أنْ يَخْبُوَ فيُزْحَفَ إِليه وأَنْشَدَ أَبو العَمَيْثَلِ :
وسَوْدَاءِ الْمَعَاصِمِ لم يُغَادِرْ ... لَهَا كَفَلاً صِلاَءُ الزَّحْفَتَيْنِ
وفي الصِّحاحِ : قيل لامْرَآَةٍ مِن العَرَبِ : مَالَنَا نَراكُنَّ رُسْحاً ؟ فقالَتْ : اَرْسَحَتْنا نَارُ الزَّحْفَتَيْنِ . وفي الأَساسِ : أَرْسَحَهُنَّ نارُ الزَّحْفَتَيْنِ وهي نَارُ العَرْفَجِ لأَنَّهَا سَرِيعةُ الوَقْدَةِ والخَمْدَةِ فلا يَبْرَحْنَ يَتَقَدَّمْنَ ويتَأَخَّرْنَ زَحْفاً إِلَيْها وعنْهَا . والزَّحَنْفَفَةُ مِن الرِّجَالِ : الذي يَكَادُ عُرْقُوبَاهُ يَصْطَكَّانِ قالَهُ ابنُ عَبَّادٍ قال : هو أَيْضاً مَنْ يَزْحَفُ علَى الأَرْضِ قلتُ : إِمَّا إِعْيَاءً أَو كِبَراً . رَجُلٌ زُحَفَةٌ زُحَلَةٌ كَتُؤَدَةٍ فيهما : هو مَن لا يَسِيحُ في الْبِلاَدِ كما في المُحِيطِ وفي الأَسَاسِ : رَحَّالُ إِلى قُرْبٍ وليس بسَيَّاحٍ ولا طَيَّاحٍ في البلادِ . قد سَمَّوْا زَاحِفاً وزَحَّافاً كَشَدَّادٍ كذا في الجَمْهَرَةِ . يُقَال : أَزْحَفَ لنا بَنُو فُلاَنٍ إِزْحَافاً : إِذا صَارُوا يَزْحَفُونَ إِلينا زَحْفاً لِيُقَاتِلُونا . قال أَبو الصَّقْرِ : أَزْحَفَ فُلاَنُ إِزْحَافاً : إِذا بَلَغَ وانْتَهَى إِلى غَايَةِ مَا طَلَبَ وأَرادَ . أَزْحَفَ الْبَعِيرُ : أَعْيَا فقَامَ علَى صَاحِبِهِ فَهُوَ مُزْحِفٌ قال ابنُ بَرِّيّ : شَاهِدُه قَوْلُ بِشْرِ بن أَبي خَازِمٍ :
" فَإِلَى ابنِ أُمِّ إِيَاسَ أُرْحِلُ نَاقَتِيعَمْرٍو فَتَبْلُغُ حَاجَتِي أَوْ تُزْحِفُ قلتُ : وكذا قَوْلُ العَجَّاجِ يَصِفُ الثُّوْرَ والكِلابَ :
" وأَوْغَفَتْ شَوَارِعاً وأَوْغَفَا
" مِيلَيْنِ ثُمَّ أَزْحَفَتْ وأَزْحَفَا وفي الحديثِ : ( أَنَّ رَاحِلَتَهُ أَزْحَفَتْ مِنْ الإِعْيَاءِ ) أَي : قامَتْ عنه ووَقَفَتْ وقال الخَطَّابِيُّ : صَوَابُه : أُزْحِفَتْ عليه غير مُسَمَّى الفاعِلِ . قال الجَوْهَرِيُّ : ومُعْتَادُهُ : مِزْحَافٌ وأَنْشَدَ لأَبِي زُبَيْدٍ الطَّائِيِّ - قالَ الصَّاغَانِيُّ : يَرْثِي عُثْمَانَ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنه - :
كأَنَّ أَوْبَ مَسَاحِي الْقَوْمِ فَوْقَهُمُ ... طَيْرٌ تَعِيفُ علَى جُونٍ مَزَاحِيفِ قال ابنُ بَرِّيّ : والذي في شِعْرِه :
كَأَنَّهُنَّ بِأَيْدِي الْقَوْمِ في كَبَدٍ ... طَيْرٌ تَعِيفُ علَى جُونٍ مَزَاحِيفِ وفي العُبَابِ :
" طَيْرٌ تَكشَّفُ عن جُونٍ مَزَاحِيفِ وفي التهذيب :
حَتّضى كَأَنَّ مَسِاحِي الْقَوْمِ فَوْقَهُمُ ... طَيْرٌ تَحُومُ عَلَى جُونٍ مَزَاحِيفِ قال ابنُ سِيدَه : شَبَّهَ المَساحِي التي حَفَرُوا بها القَبْرَ بطَيْرٍ تَقَعُ علَى إِبلٍ مَزِاحِيفَ وتَطِيرُ عنها بارْتِفَاعِ المَسَاحِي وانْخِفَاضِها . وفي الأَسَاسِ : نَاقَةٌ مِزْحَافٌ سَرِيعَةٌ الحَفَاءِ وهو مَجَازٌ . وتَزَاحَفُوا في الْقِتَالِ : إِذا تَدَانَوْا عن ابنِ دُرَيْدٍ والزَّمَخْشَرِيِّ . من المَجَازِ : الزِّحَافُ كَكِتَابٍ في الشِّعْرِ : هو أَنْ يَسْقُطَ بَيْنَ الْحَرْفَيْنِ حَرْفٌ فَيَزْحَفَ أَحَدُهُمَا إِلَى الآخَرِ تُخَصُّ به الأَسْبَابُ دونَ الأَوْتَادِ إِلاَّ القَطْعَ فإِنَّه يكونُ في الأَوْتَادِ دُونَ الأَعَارِيضِ والضُّرُوبِ وسُمِّيَ زِحَافاً لثِقَلِهِ والشِّعْرُ مُزَاحَفٌ بِفَتْحِ الْحَاءِ وقد زُوحِفَ قال الزَّمَخْشَرِيُّ : سُمِّيَ به لأَنَّه يُنَحِّيهِ عن السَّلامةِ . وتَزَحَّفَ إِليه : تَمَشَّى نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ الصَّاغَانِيُّ :
لِمَنِ الظَّعَائِنُ سَيْرُهُنَّ تَزَحُّفُ ... عَوْمَ السَّفِينِ إِذَا تَقَاعَسَ تُجْدَفُ كَازْدَحَفَ ازْدِحَافاً يُقَال : ازدَحَفَ القَوْمُ : إِذا مَشَى بَعْضُهُم إِلى بَعْضٍ وهم يَتَزَاحَفُونَ ويَزْدَحِفُون بمَعْنَىً وَاحِدٍ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : الزَّحْفُ : جَمَاعَةُ الجَرَادِ علَى التَّشْبِيهِ . والزَّحْفُ : المَشْيُ قَلِيلاً قليلاً . والصَّبِيُّ يَتَزَحَّفُ علَى الأَرْضِ وفي التَّهْذِيبِ : علَى بَطْنِهِ : يَنْسَحِبُ قَبْلَ أَن يَمْشِىَ . وَمَزَاحِفُ القَوْمِ : مَوَاضِعُ قِتَالِهِم قال سَاعِدَةُ بنُ جُؤَيَّةَ :
أَنْحَى عَلَيْهَا شُرَاعِيّاً فَغَادَرَهَا ... لَدَى الْمَزَاحِفِ تَلَّى في نُضُوخِ دَمِ
وزَحَفَ في المَشْيِ يَزْحَفُ زَحْفاً وزَحَفَاناً أعيا قال أبو زيد زحف المُعْيِي يَزْحَفُ زَحْفاً وزُحُوفاً . وإِبِلٌ زُحُفٌ بِضَمَّتَيْنِ : جَمْعُ زَحُوفٍ كصَبُورٍ ويُجْمَعُ الْمِزْحافُ أَيضاً علَى : مَزَاحِفَ . ومَشْيُه زَحَفَانٌ : فِيهِ ثِقَلُ حَرَكَةٍ . وأَطْرَبَهُ النَّشِيدُ فزَحَفَ علَى اسْتِهِ . وزَحَفَ الشَّيْءَ زَحْفاً : جَرَّه جَرَّا لَطِيفاً . وأَزْحَفَ الإِبِلَ طُولُ السَّفَرِ : أَكَلَّها فَأَعْيَاها . وأَزحَفَ الرَّجُلُ : أَعْيَت دَابَّتُهُ وإِبِلُهُ وكُلُّ مُعْيٍ لا حَراكَ به زَاحِفٌ ومُزحِفٌ مَهْزُولاً كان أَو سَمِيناً . وأُزْحِفَتْ عليه رَاحِلَتُه بالضَّمِّ : إِذا وَقَفَتْ منه نَقَلَهُ الخَطّابِيُّ . وسَحَابٌ مُزْحِفٌ : بَطِئُ الحَرَكَةِ لِما احْتَمَلَهُ مِن كَثْرَةِ الماءِ وهو مَجَازٌ شُبِّهَ بالمُعْيِي مِن الإِبِلِ ومنه قَوْلُ الشاعِرِ يَصِفُهُ :
" إِذَا حَرَّكَتْهُ الرِّيحُ كَيْ تَسْتَخِفَّهُتَزَاجِرَ مِلحَاحٌ إِلَى الأَرْضِ مُزْحِفُ وزَاحَفُونَا مُزَاحَفَةً : قَاتَلُونا . ويُقَال : أَزحَفَتِ الرِّيحُ الشَّجَرَ حتَّى زَحَفَ : حَرَّكَتْهُ حَرَكَةً لَيِّنَةً وأَخَذَتِ الأَغَصَانُ تَزْحَفُ وهو مَجَاز . وقال أَبو سعيدٍ الضَّرِيرُ : الزَّاحِفُ والزَّاحِكُ : المُعْيِي يُقَال للذَّكَرِ ولِلأُنْثَى ويُجْمَعُ : الزَّوَاحِفُ والزَّوَاحِكُ . والزَّاحِفُ : السَّهْمُ يَقَعُ دُونَ الغَرَضِ ثم يَزْحَفُ إِليه وهو مَجَازٌ . وقد سَمَّوْا مُزَاحِفاً . وأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ - أَنْشَدَه ابنُ الأَعْرَابِيِّ - :
سَأَجْزِيكَ خِذْلاَناً بِتَقْطِيعِيَ الصُّوَى ... إِليك وخُفَّا زَاحِفٍ تَقْطُرُ الدَّمَا فَسَّرَهُ فقال : زاحِفٌ : اسْمٌ بَعِيرٍ وقال ثَعْلَبٌ : هو نَعْتٌ لِجَمَلٍ زَاحِفٍ أَي : مُعْيٍ وليس باسْمِ عَلَمٍ لجَمَلٍ مّا . والزَّحَّافَةُ بالتَّشْدِيدِ : ما يُزْحَفُ به البَيْتُ لُغَةٌ مَصْرِيَّةٌ

##### Türkçe

زحف
**زَحَفَ** - **يَزْحَفُ** - **زَحْف** - **زَحْفاً**
Perşembe, 10 Şubat/Şubat 2011 14:35 yazar: Administrator
**زَحَفَ** - **يَزْحَفُ** + canlı + bir şeye: yavaşça hareket ederek yürür ve ilerler, bedenini yere yapıştırarak.
**زَحْف**: “**زَحَفَ** - **يَزْحَفُ**” fiilinin fiil adı; aynı şekilde “**زَحَفَ** - **يَزْحَفُ**” fiiliyle olan şey: yavaşça ilerleyen, yere yapışık olan topluluk: ve bu, ordunun düşmana doğru ilerlemesine dair bir kinayedir.
**زَحْفاً**: “**زَحْف**”tan hâl; ve onlar “**يزحفون**”dur.

Ve lafız, “yerden veya düz yüzeyden ona yapışma derecesi ve ondan uzaklaşma derecesi bakımından sıralanmış, yerden bir yere yarı dalga biçiminde hareket ve intikal” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**طَارَ - يَطِيْرُ** (lâzım), **مَارَ - يَمُورُ**، **زَفَّ- يَزِفُّ**، **مَاجَ - يَمُوجُ** ، **سَدَا - يَسْدُوْ**، **زَحَفَ - يَزْحَفُ**

zحف - **زَحْفاً**
	﴿Ey iman edenler, kâfir olanlarla karşılaştığınızda **زَحْفاً** (15) ise, onlara arkalarınızı dönmeyin﴾ el-Enfâl

Muhtâr es-Sıhâh
● [**زحف**] ز ح ف: **زَحَفَ** ona doğru: yürüdü; bâbı **قطع**’tır. Ve **تَزَحَّفَ** ona doğru: yürürsün.

Muʿcem el-Ferâʾid el-Kurʾâniyye:
ز ح ف
“**زَحْفاً**”, Yüce Allah’ın sözü olan “Ey iman edenler, kâfir olanlarla karşılaştığınızda **زَحْفاً** ise, onlara arkalarınızı dönmeyin” (15) el-Enfâl’de.
**الزَّحف**: oturak üzerinde veya karın üzerinde yürüme; âyette, çokluğu ve hareketinin ağırlığı sebebiyle ordunun yürüyüşünün **الزَّحف** ile tasviri vardır.

er-Râgıb
zحف
- **الزحف**’ın aslı: ayağı sürüyerek bir atılım; yürümekten önce çocuğun atılımı gibi ve yorulduğunda devenin, bileğini sürümesi gibi (**الفرسن** devede, binek hayvanda **الحافر** mesabesindedir); ve asker çok olduğunda, atılımı sendelediği gibi. Dedi ki: ﴿kâfir olanlarla karşılaştığınızda **زَحْفاً**﴾ [el-Enfâl/ 15]. Ve **الزاحف**: hedefin altına düşen oktur.

Lisân’ın özeti
1. **زحَف** ona doğru **يَزْحَف** **زَحْفاً** ve **زُحُوفاً** ve **زَحَفاناً**: yürüdü.
2. Ve denir: **زَحَفَ الدَّبَى**; öne doğru geçtiği zaman.
3. Ve **الزَّحْفُ**: düşmana bir defada doğru **يَزْحَفُون** olan topluluk.
4. “Kâfir olanlarla **زَحْفاً** karşılaştığınızda” yani onlarla **زاحِفينَ** olarak karşılaştığınızda; o da, onlara azar azar **يَزْحَفوا** etmeleridir.
5. Ve **الزحْف**’ın aslı çocuk içindir; o da, kalkmadan önce oturağı üzerinde **يَزْحَفَ** etmesidir; bunu karnı üzerinde yaparsa “**حَبا** etti” denir.
6. Ve çocukların **زَحْف**’ine benzetildi: savaş için karşılaşan iki fırkanın yürüyüşü; her biri, vuruşa yaklaşmadan önce diğer fırkaya doğru yavaşça bir yürüyüşle yürür; ve bunlar, savaş ehlinin **مَزاحِفُ**’idir.
7. **وازْدَحَف** kavim **أزْدِحافاً**: bazısı bazısına yürüdüğü zaman.
8. **وزَحَفَ** kavim kavme doğru: onlara doğru **دَلَقُوا** ettiler.
9. Ve **الزَّحْفُ**: azar azar yürüyüştür.
10. Ve çocuk yerde **يَتَزَحَّفُ** eder; ve et-Tehzîb’de: karnı üzerinde; yürümekten önce **يَنْسَحِبُ** eder. Ve yılanların **مَزاحِفُ**’i: akışlarının izleri ve sürünmelerinin yerleri.
11. Ve **زَحَفَ** adam: oturağı üzerinde **انْسَحَبَ** ettiği zaman.

Lisânü’l-ʿArab
● - **زحف**: **زحَف** ona doğru **يَزْحَف** **زَحْفاً** ve **زُحُوفاً** ve **زَحَفاناً**: yürüdü. Ve denir: **زَحَفَ الدَّبَى**; öne doğru geçtiği zaman. Ve **الزَّحْفُ**: düşmana bir defada doğru **يَزْحَفُون** olan topluluk. Ve hadiste: “Allah’ım, onu bağışla; **الزَّحْفِ**’ten kaçmış olsa bile”; yani cihaddan ve savaşta düşmanla karşılaşmadan kaçtı. Ve tenzîlde: “Ey iman edenler, kâfir olanlarla **زحْفاً** karşılaştığınızda”; çoğulu **زُحُوفٌ**’tur; cem‘ ismini kırdılar, nitekim bazen cem‘i de kırarlar; ve çekirgede kullanılır; dedi ki:
قد خِفْتُ أَن يَحْدُرَنا لِلمِصْرَيْنْ
زَحْفٌ من الخَيْفانِ، بعد الزَّحْفَيْنْ
“İki **زَحْف**’ten sonra” demek istedi; fakat **الزِّحاف**’ı kerih gördü de parçayı tamamlamak için **الألف واللام**’ı soktu. ez-Zeccâc dedi ki: “**أَزْحَفْتُ** kavmi” denir; onlara karşı sebat ettiğin zaman; dedi ki: “kâfir olanlarla **زَحْفاً** karşılaştığınızda” sözünün manası: onlarla **زاحِفينَ** olarak karşılaştığınızda; o da, onlara azar azar **يَزْحَفوا** etmeleridir; “onlara arkalarınızı dönmeyin”. el-Ezherî dedi ki: **الزحْف**’ın aslı çocuk içindir; o da, kalkmadan önce oturağı üzerinde **يَزْحَفَ** etmesidir; bunu karnı üzerinde yaparsa “**حَبا** etti” denir. Ve çocukların **زَحْف**’ine benzetildi: savaş için karşılaşan iki fırkanın yürüyüşü; her biri, vuruşa yaklaşmadan önce diğer fırkaya doğru yavaşça bir yürüyüşle yürür; ve bunlar, savaş ehlinin **مَزاحِفُ**’idir. Ve bazen piyadeler, kalkanlarıyla **اسْتَجَنَّتِ** eder ve oturuştan **تزاحفت** ederler; ta ki onlara vuruş veya mızraklama arız oluncaya kadar. Ve denir: “Düşmanımız bize **أَزْحَفَ** etti **إزْحافاً**”; yani bize doğru **زَحْفاً** ederek, bizimle savaşmak için oldular. Ve el-ʿAccâc, öküzü ve köpekleri vasfederek dedi:
وانْشَمْنَ في غُبارِه وخَذْرفا
(* “وانشمن...” sözü: asılda böyledir; Kāmûs şerhinde olan ise:
وأدغفت شوارعاً وأدغفا * ميلين ثم أزحفت وأزحفا)
مَعاً، وشَتَّى في الغُبارِ كالشَّفا
مِثْلَيْنِ، ثم أَزْحَفَتْ وأَزْحَفا
yani: hızlandı; aslı, çocuğun **خَذْرَفَ** etmesindendir. Ve **ازْدَحَف** kavim **أزْدِحافاً**: bazısı bazısına yürüdüğü zaman. Ve **زَحَفَ** kavim kavme doğru: onlara doğru **دَلَقُوا** ettiler. Ve **الزَّحْفُ**: azar azar yürüyüştür. Ve çocuk yerde **يَتَزَحَّفُ** eder; et-Tehzîb’de: karnı üzerinde; yürümekten önce **يَنْسَحِبُ** eder. Ve yılanların **مَزاحِفُ**’i: akışlarının izleri ve sürünmelerinin yerleri; **المُتَنَخِّلُ الهُذَليّ** dedi ki:
شَرِبْتُ بِجَمِّه وصَدَرْتُ عنه،
وأَبْيَضُ صارِمٌ ذكَرٌ إباطِي
كأَنَّ مَزاحِفَ الحَيّاتِ فيه،
قُبَيْلَ الصُّبْحِ، آثارُ السِّياطِ
Bu beyti el-Cevherî zikretti:
كأَنَّ مَزاحِفَ الحَيّاتِ فيها
ve doğrusu, zikrettiğimiz gibidir. Ve yılanlardan **الزَّحّافُ** vardır; o, **الأَفْعى**’nın yürüdüğü gibi, kıvrımları üzerinde yürüyen şeydir. Ve bulutun **مَزاحِفُ**’i: damlasının düştüğü ve ona doğru **زَحَفَ** ettiği yerlerdir; Ebû Vecze dedi ki:
أَخْلى بلِينةَ والرَّنْقاء مَرْتَعَه،
يَقْرُو مَزاحِفَ جَوْنٍ ساقِطِ الرَّبَبِ
**ساقِطَ الرَّبابِ** demek istedi; kısalttı ve **الرَّبَب** dedi. Ve kavim, savaşta yaklaştıkları zaman **يَتزاحَفُون** ve **يَزْدَحِفون** ederler. İbn Sîde dedi ki: **نارُ الزَّحْفَتَيْنِ**, **نارُ العَرْفَجِ**’dir; çünkü o, onda çabuk tutuşur; zira o, çıradır; alevlendiğinde, ısınanları ondan **زَحَفَ** eder, sonra çabuk sönmeye başlar; onlar da ona doğru geri dönerek **فيزحفون** ederler. el-Cevherî dedi ki: **نارُ الزَّحْفَتَيْن**: **نارُ الشِّيحِ والأَلاء**’dır; çünkü ikisinde tutuşma çabuk olur da ondan **فَيُزْحَفُ** edilir. İbn Berrî dedi ki: bilinen, onun **نارُ العَرْفَجِ** olduğudur; bu yüzden, onda ateşin süratine binaen ona **أَبا سَريع** denir; ateşine **نارُ الزحفتين** denir; çünkü alevlenme çabuk olur da ondan **فَيُزْحَفُ** edilir; sonra çabuk sönmeye başlar da ona doğru **فيُزْحف** edilir; Ebû’l-ʿUmeysil inşâd etti:
وسَوْداء المعاصِمِ، لم يُغادِرْ
لها كَفَلاً صِلاءُ الزَّحْفَتَيْنِ
Ve Araplardan bir kadına denildi: “Bize ne oluyor da sizi **رُسْحاً** görüyoruz?” O dedi ki: “Bizi **نارُ الزحْفَتَيْنِ** **أَرْسَحَتْ** etti.”
Ve **زَحَفَ** yürüyüşte **يَزْحَفُ** **زَحْفاً** ve **زَحَفاناً**: yoruldu. Ebû Zeyd dedi ki: **زَحَفَ** yorulan **يَزْحَفُ** **زَحْفاً** ve **زُحُوفاً**; ve deve **زَحَفَ** eder **يَزْحَفُ** **زَحْفاً** ve **زُحُوفاً** ve **زَحَفاناً**; ve **أَزْحَف**: yoruldu da bileğini sürüdü; et-Tehzîb’de: yoruldu da sahibinin üzerine çöktü; o, **مُزْحِفٌ**’tir. İbn Berrî dedi ki: şahidi, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
قال ابنُ أُمِّ إياسٍ: ارْحَلْ ناقَتي،
عَمْروٌ، فَتَبْلُغُ حاجَتي أَو تُزْحِفُ
Ve **بعير زاحِفٌ**: **زَواحِفَ** develerdendir; teki **زاحِفةٌ**’dir; el-Ferazdak dedi ki:
مُسْتَقْبِلِينَ شَمالَ الشامِ تَضْرِبُنا
بِحاصِبٍ كَنَديفِ القُطْنِ مَنْثُورِ
على عَمائمنا تُلْقى، وأَرحُلُنا
على زَواحِفَ، نُزْجِيها، مَحاسيرِ
Ve **ناقة زَحُوفٌ**: **زُحُفٍ** develerdendir; ve **مِزْحافٌ**: **مَزاحِيفَ** ve **مَزاحِفَ** develerdendir; eğer bu, onun âdetinden ise o, **مزْحافٌ**’tır. Ebû Zübeyd, Osman’ın kabrinin kazılmasını zikrederek dedi—Allah ondan razı olsun—; onlar ona **الحَرَّة**’de kazmışlardı; yeri vurdukları **المَساحِيَ**’yi, kara develer üzerinde dolaşan bir kuşa benzetti; **مَعايا** (yorulmuş) olup terden kararmış, üzerinde **دَبَرٌ** bulunan; ve **الحَرَّة**’nin siyahlığını kara develere benzetti:
حتى كأَنَّ مَساحِي القومِ، فَوْقَهُمُ،
طيرٌ تَحُومُ على جُونٍ مَزاحِيفِ
İbn Sîde dedi ki: kabri kazdıkları **المساحِيَ**’yi, **مزاحِيفَ** develer üzerine konan kuşa benzetti; ve küreklerin yükselip alçalmasıyla, onlardan uçup gitmesine (benzetti). İbn Berrî dedi ki: onun şiirinde olan:
كأَنهنّ، بأَيْدي القومِ في كَبَدٍ،
طَيْرٌ تَعِيفُ على جُون مَزاحِيفِ
Ve onu uzun yolculuk **أَزْحَفَ** etti: onu yordu da bitkin düşürdü. Ve **يَزْدَحِفُون**, **يَتَزاحَفُون** manasındadır; aynı şekilde **يتزحَّفُون**. Ve “yürüyüşte **زَحَفْتُ** ettim” ve “**أَزْحَفْتُ** ettim”: yorulduğun zaman. Ve **أَزْحَفَ** adam: biniti ve develeri yoruldu. Ve her hareketi olmayan yorulan: zayıf da olsa semiz de olsa **زاحِفٌ** ve **مُزْحِفٌ**’tir. Ve hadiste: “biniti **أَزْحفت**”; yani yoruldu ve durdu. el-Hattâbî dedi ki: doğrusu “ona **أُزْحِفَتْ**”tir; faili zikredilmemiş olarak; “deve **زَحَفَ** etti” denir; yorulmadan dolayı kalktığı zaman; ve yolculuk onu **أَزْحَفَ** etti. Ve **زَحَفَ** adam: oturağı üzerinde **انْسَحَبَ** ettiği zaman; bundan hadiste: “oturakları üzerinde **يَزْحَفُون** ederler.” Şairin, bir bulutu vasfederek söylediği söze gelince:
إذا حَرَّكَتْه الرِّيحُ كي تَسْتَخِفَّه،
تَزاجَرَ مِلْحاحٌ إلى الأَرضِ مُزحِفُ
onu, hareketinin yavaşlığı sebebiyle, develerden yorulanın menzilesine koydu; bu, çok su yüklenmiş olmasındandır. Ebû Saʿîd ed-Darîr: **الزاحف** ve **الزاحِكُ**: yorulandır; erkek ve dişi için söylenir; çoğulu **الزَّواحِفُ** ve **الزواحِكُّ**’tır. Ve **أَزْحَفَ** adam **إزْحافاً**: istediği ve talep ettiği şeyin nihayetine ulaştı. Ve develerden **الزَّحُوفُ**: yürüdüğünde iki ayağını sürüyen; ve **مزحافٌ**. Ve **الزَّاحِفُ**: hedefin altına düşen, sonra ona doğru **يَزْحَفُ** eden oktur. Ve **تَزَحَّفَ** ona doğru: yani yürüdü.
Ve şiirde **الزِّحافُ**: bilinen bir şeydir; ağırlığı sebebiyle böyle adlandırıldı; **الأَسْباب**’a mahsus kılınır, **الأَوتاد**’a değil; ancak **القَطْعَ** müstesna; çünkü o, **أَوتادِ الأَعاريض والضُّرُوبِ**’da olur; ve o, iki harf arasından bir harfin düşmesidir; böylece onlardan biri ötekine doğru **فَزَحَفَ** eder.
(* “الا القطع...”dan “فزحف أحدهما إلى الآخر”e kadar: asılda böyledir.)
Ve **زَحَّافاً** ve **مُزاحفاً** ve **زاحفاً** diye adlandırmıştır. Ve İbnü’l-Aʿrâbî’nin inşâd ettiği sözü:
سأَجْزِيكَ خُذلاناً بِتَقْطِيعيَ الصوَى
إليك، وخُفّا زاحِفٍ تَقْطر الدّما
(* “وخفا زاحف تقطر...” asılda böyledir.)
Onu tefsir etti ve dedi ki: **زاحفٌ**, bir devenin adıdır. Saʿleb dedi ki: o, **مُعْيٍ** yani yorulmuş olan **جمَل** için bir sıfattır; bir deve için özel ad değildir.

مقاييس اللغة:
(**زحف**) **الزاء** ve **الحاء** ve **الفاء** (harfleri) tek bir asıldır; ileri atılmaya ve öne doğru gitmeye delâlet eder. Şu hâlde **الزَّحف**: düşmana doğru **يَزْحَفون** olan topluluktur. Ve çocuk, yürümeden önce yerde **يزحَف** eder. Ve deve, yorulup da **فِرْسِنَه**’ini sürüklerse, o **يزحَف** eder. Ve bunlar **زواحفُ** develerdir; teki **زَاحفة**’dir. Dedi ki:
* **على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1)** *
Ve **زَحَفَ الدَّبَا** denir; öne doğru gittiği zaman. Ve **الزاحف**: hedefin altına düşen, sonra **يزحَف** eden oktur. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.

القاموس المحيط:
**زَحَفَ** ona/doğru; **كمَنَعَ** (vezninde), **زحْفاً** ve **زُحوفاً** ve **زَحَفَاناً**: yürüdü; ve **الدَّبَا** öne doğru yürüdü. Ve **الزَّحْفُ**: düşmana doğru **يَزْحَفونَ** olan ordudur. Ve çocuk, yürümeden önce **يَزْحَفُ** eder; ve deve, yorulup da **فِرْسِنَهُ**’ini sürüklerse, o **زاحِفٌ**tir; ve o (develer) **زَحوفٌ** ve **زاحِفَةٌ**dir; **زَوَاحِفَ**’ten. Ve **مزَاحِفُ الحَيَّاتِ**: onun sürünüş yerleri; ve bulutun (mazâhifi): damlasının düştüğü yer. Ve **المُزَيْحِفَةُ** (küçültme) (bir yer adı): Zebîd’dedir. Ve **كزُبَيْرٍ** (vezninde) bir dağdır; ve bir kuyudur. Ve **نارُ الزَّحْفَتَيْنِ**: **الشيح** ve **الأَلاءِ** ateşidir; çünkü ikisinde tutuşma çabuk olur. Ve **الزَّحَنْفَفَةُ**: iki aşil kirişi neredeyse birbirine çarpacak olan; ve yerde **يَزْحَفُ** eden kimsedir. Ve **كهُمَزَةٍ** (vezninde): beldelerde dolaşmayan kimsedir. Ve **زاحِفاً** ve **زَحَّافاً** adlandırdılar; **كشَدَّادٍ** (vezninde). Ve **أزحَفَ لَنا بَنو فُلانٍ**: **زَحْفاً** oldular. Ve falan: istediği şeyin nihayetine vardı. Ve deve: yoruldu; o hâlde o **مُزْحِفٌ**tir,
ve onun alışılmışı: **مِزْحافٌ**. Ve **تَزاحَفوا في القِتالِ**: yaklaştılar. Ve şiirde **ككتابٍ** (vezninde): iki harf arasına bir harfin düşmesi, böylece ikisinden birinin ötekine doğru **فَيَزْحَفَ** etmesi; ve şiir **مُزاحَفٌ**tır; **الحاءِ**’nın fethiyle. Ve **تَزَحَّفَ إليه**: yürüyerek gitti; **كازْدَحَفَ**.

تاج العروس:
ز ح ف
**زَحَفَ إِليهِ** **كَمَنَعَ**; fetha ile **زَحْفاً** ve **زُحُوفاً** **كقُعُودٍ** ve harekeli **زَحَفَاناً**: yürüdü; onu Cevherî nakletti ve masdarların ilkine hasretti. Denir ki: **زَحَفَ الدَّبَى**: yürüdüğü zaman; nüshalarda böyle (geçer); doğrusu: **مَضَى قُدُماً**; nitekim **العُبَاب**’ın ve **الصِّحاح**’ın ve **اللِّسَان**’ın nassıdır; ve **اللِّسَان**’da buradakinin benzeri vardır. Ve **الزَّحْفُ**: ordudur; ve **اللِّسَان**’da: düşmana doğru **يَزْحَفُونَ** olan topluluktur; **بمَرَّةٍ**; **الأَسَاس**’ta artırdı: çoklukları ve kuvvetleri sebebiyle bir ağırlık içinde. Ve hadiste: (**اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وإِنْ كَانَ فَرَّ مِنَ الزَّحْفِ**) yani: cihaddan ve savaşta düşmanla karşılaşmaktan. Ve O’nun sözü (yüce): (**إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفَاً**) Zecâc dedi ki: yani **زَاحِفِينَ**; o da onlara doğru az az **يَزْحَفُوا** etmeleridir. Ve **زُحُوفٍ** üzerine cem olunur; cem‘ ismini kırdılar; nitekim cem‘i de kırdıkları gibi. Ezherî dedi ki: **الزَّحْفِ**’in aslı onların sözündendir: **زَحَفَ الصَّبِيُّ علَى اسْتِهِ**; o da yürümeden önce **يَزْحَف** etmesidir. Ve **التَّهْذِيب**’de: ayağa kalkmadan önce; bunu karnı üzerinde yaparsa: **قد حَبَا** denir. Ve iki fırkanın yürüyüşü, savaş için karşılaşacakları vakit, çocukların **زَحْفِ**’ine benzetildi; her fırka, vuruş için yakınlaşmadan önce öteki fırkaya doğru yavaşça bir yürüyüşle yürür; ve bunlar savaş ehlinin **مَزَاحِفُ**’idir. Ve bazen piyadeler kalkanlarıyla gizlenir ve oturuştan, kendilerine vuruş yahut mızraklama arız oluncaya kadar **تَزَاحَفَتْ** eder. Ve deve, yorulup da **فِرْسِنَهُ**’ini sürüklerse denir ki: o **يَزْحَفُ** eder; **زَحْفاً** ve **زُحُوفاً** ve **زَحَفَاناً**. Ve **التَّهْذِيب**’de: yoruldu da sahibinin üzerine kalktı. Ve **زَاحِفَةٌ**: **زَوَاحِفَ** develerden (bir tek). Ve Cevherî, Ferazdak’a ait olarak inşâd etti:
مُسْتَقْبِلِينَ شَمَالَ الشَّأْمِ تَضْرِبُنَا ... بِحَاصِب كَنَدِيفِ الْقُطْنِ مَنْثُورِ
علَى عَمَائِمِنَا تُلْقَى وأَرْحُلُنَا ... علَى زَاوَاحِفَ نُزْجِيهَا مَحَاسِيرِ
Ve **مَزَاحِفُ الْحَيَّاتِ**: onun akışının izleri ve sürünüş yerleridir. Ve ondan, Huzelî Mütenahhil’in sözü:
كَأَنَّ مَزَاحِفَ الْحَيَّاتِ فِيهِ ... قُبَيْلِ الصُّبْحِ آثَارُ السَّيَاطِ
Ve **الصحاح**’ta: **فيها**; o bir hatadır; çünkü zamir, ondan önceki beyitteki (**أَبْيَضَ صَارِم**)e râcidir. Mecazdandır: **خَرَجُوا يَفْرُونَ مَزَاحِفَ السَّحَابِ**; yani: onun döküldüğü yerler ve damlasının düştüğü yer. Ve **زَحَفَ إِليه**; Ebû Vecze dedi ki:
أَخْلَى بِلِينَةَ والرَّنْقَاءِ مَرْتَعَهُ ... يَقْرُو مَزَاحِفَ جَوْنٍ سَاقِطِ الرَّبَبِ
Murad etti: **سَاقِطَ الرَّبَابِ**; onu kısalttı. Ve **الْمُزَيْحِفَةُ** küçültme olarak (bir yer): Zebîd’dedir; Allah Teâlâ onu korusun. **زُحَيفٌ** **كَزُبَيْرٍ**: Darîye ile güneşin batışı arasında bir dağdır; yanında bir kuyu vardır; ona **بِئْرُ زُحَيْفٍ** denir; ve onun bilinen bir günü vardır; dediler ki:
" نَحْنُ صَبَحْنَا قَبْلَ مَن يُصْبِّحُ
" يَوْمَ زُحَيْفٍ والأَعَادِي جُنَّحُ
" كَتائِباً فيها بُنُودٌ تَلْمَحُ
Ve **نَارُ الزَّحْفَتَيْنِ**: **الشِّيحِ** ve **الأَلاَءِ** ateşidir; çünkü ikisinde tutuşma çabuk olur; böylece onlardan **يُزْحَفُ** edilir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve **المُحْكَم**’de: **نَارُ الزَّحْفَتَيْنِ**: **العَرْفَجِ** ateşidir; bu, onda tutuşun hızlı olmasındandır; çünkü o alevlenmedir; alevlenince, ısınanları ondan **زَحَفَ** eder (uzaklaşır); sonra çabuk sönmeye başlar; böylece ona geri dönerek **فَيَزْحَفُون** ederler. Ve İbn Berrî dedi ki: bilinen, onun **العَرْفَجِ** ateşi olduğudur; bu yüzden, ondaki ateşin süratine binaen ona **أَبا سَرِيعٍ** denir. Ve onun ateşi **نَارَ الزَّحْفَتَيْنِ** diye adlandırılır; çünkü alevlenme çabuk olur; böylece ondan **يُزْحَفُ** edilir; sonra çabuk sönmeye başlar; böylece ona **يُزْحَفَ** edilir. Ve Ebû’l-Umeysil inşâd etti:
وسَوْدَاءِ الْمَعَاصِمِ لم يُغَادِرْ ... لَهَا كَفَلاً صِلاَءُ الزَّحْفَتَيْنِ

Ve **الصِّحاح**’ta: Araplardan bir kadına denildi: “Bize ne oluyor da sizi **رُسْحاً** görüyoruz?” O da dedi ki: “Bizi **نَارُ الزَّحْفَتَيْنِ** **اَرْسَحَتْ**.” Ve **الأَساس**’ta: “Onları **نارُ الزَّحْفَتَيْنِ** **أَرْسَحَهُنَّ**; o, **نَارُ العَرْفَجِ**’dir; çünkü o, yakılışı ve sönüşü hızlıdır; bu yüzden ona doğru ve ondan geri **زَحْفاً** ilerleyip geri kalmaktan ayrılmazlar.”

Ve erkeklerden **الزَّحَنْفَفَةُ**: topuk sinirleri neredeyse birbirine çarpacak olan; bunu İbn Abbâd söyledi. Dedi ki: O, ayrıca, yerde sürünerek giden kimsedir. Dedim ki: ya yorgunluktan yahut yaşlılıktan.

**رَجُلٌ زُحَفَةٌ زُحَلَةٌ**; ikisi de **كَتُؤَدَةٍ** gibidir: **المُحِيط**’te olduğu üzere, beldelerde dolaşmayan kimsedir. Ve **الأَسَاس**’ta: “Yakına yolculuk eden; fakat beldelerde ne **سَيَّاحٍ**tır ne de **طَيَّاحٍ**tır.”

**الجَمْهَرَة**’de böylece: **زَاحِفاً** ve **زَحَّافاً** ( **كَشَدَّادٍ** gibi) adlandırdılar.

Denilir: “Bize falanın oğulları **أَزْحَفَ** ettiler, **إِزْحَافاً**”: bize doğru savaşmak için **زَحْفاً** sürünür gibi yürür oldukları zaman.

Ebû’s-Sakr dedi: “Falan **أَزْحَفَ** etti, **إِزْحَافاً**”: istediği ve arzuladığı şeyin nihayetine ulaşıp vardığı zaman.

**أَزْحَفَ الْبَعِيرُ**: yoruldu; sahibine karşı dikildi; o hâlde o **مُزْحِفٌ**tir. İbn Berrî dedi: Şahidi, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözüdür:
" فَإِلَى ابنِ أُمِّ إِيَاسَ أُرْحِلُ نَاقَتِيعَمْرٍو فَتَبْلُغُ حَاجَتِي أَوْ تُزْحِفُ

Dedim ki: Aynı şekilde, el-Acçâc’ın öküzü ve köpekleri vasfederken sözü:
" وأَوْغَفَتْ شَوَارِعاً وأَوْغَفَا
" مِيلَيْنِ ثُمَّ أَزْحَفَتْ وأَزْحَفَا

Ve hadiste: “Binek hayvanı yorgunluktan **أَزْحَفَتْ**.” Yani: ondan kalktı ve durdu. el-Hattâbî dedi: Doğrusu: faili adlandırılmadan “üzerine **أُزْحِفَتْ**”tir.

el-Cevherî dedi: Onun alışılmışı: **مِزْحَافٌ**tur. Ve Ebû Zübeyd et-Tâî için inşâd etti—es-Sâgânî dedi: Osman’ı, Allah Teâlâ ondan razı olsun, mersiye eder—:
كأَنَّ أَوْبَ مَسَاحِي الْقَوْمِ فَوْقَهُمُ ... طَيْرٌ تَعِيفُ علَى جُونٍ مَزَاحِيفِ

İbn Berrî dedi: Onun şiirinde olan:
كَأَنَّهُنَّ بِأَيْدِي الْقَوْمِ في كَبَدٍ ... طَيْرٌ تَعِيفُ علَى جُونٍ مَزَاحِيفِ

Ve **العُبَاب**’da:
" طَيْرٌ تَكشَّفُ عن جُونٍ مَزَاحِيفِ

Ve **التهذيب**’te:
حَتّضى كَأَنَّ مَسِاحِي الْقَوْمِ فَوْقَهُمُ ... طَيْرٌ تَحُومُ عَلَى جُونٍ مَزَاحِيفِ

İbn Sîde dedi: Kabri kazdıkları **المَساحِي**’yi, **إِبلٍ مَزِاحِيفَ** üzerine konan ve **المَسَاحِي**’nin yükselip alçalmasıyla onlardan uçan kuşa benzetti.

Ve **الأَسَاس**’ta: **نَاقَةٌ مِزْحَافٌ**: hızlı **الحَفَاءِ**; bu mecazdır.

Ve savaşta **تَزَاحَفُوا**: birbirlerine yaklaştıkları zaman; İbn Düreyd’den ve ez-Zemahşerî’den.

Mecazdan: şiirde **الزِّحَافُ** ( **كَكِتَابٍ** gibi): iki harf arasından bir harfin düşmesi; böylece ikisinden birinin ötekine doğru **يَزْحَفَ** etmesi; bununla **الأَسْبَابُ** **الأَوْتَادِ**’dan ayrı olarak tahsis edilir; ancak **القَطْعَ** müstesna; çünkü o, **الأَوْتَادِ**’da olur, **الأَعَارِيضِ** ve **الضُّرُوبِ**’da değil. Ve ağırlığından dolayı **زِحَافاً** diye adlandırıldı. Şiir **مُزَاحَفٌ**dur, **الْحَاءِ**’nın fethasıyla; ve **زُوحِفَ** edilmiştir. ez-Zemahşerî dedi: Onunla adlandırıldı; çünkü onu sağlamlıktan uzaklaştırır.

Ve ona doğru **تَزَحَّفَ** etti: yürüdü; el-Cevherî nakletti. es-Sâgânî inşâd etti:
لِمَنِ الظَّعَائِنُ سَيْرُهُنَّ تَزَحُّفُ ... عَوْمَ السَّفِينِ إِذَا تَقَاعَسَ تُجْدَفُ

**كَازْدَحَفَ**: **ازْدِحَافاً**; denilir: kavim **ازدَحَفَ** etti: bir kısmı bir kısmına doğru yürüdüğü zaman; onlar **يَتَزَاحَفُونَ** ve **يَزْدَحِفُون** tek bir mânâ ile.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الزَّحْفُ**: benzetme üzere çekirge topluluğu.

Ve **الزَّحْفُ**: az az yürümektir.

Ve çocuk yerde **يَتَزَحَّفُ** eder. Ve **التَّهْذِيب**’te: karnı üzerinde: yürümekten önce sürünür.

Ve kavmin **مَزَاحِفُ**’i: onların savaş yerleridir. Sâide b. Cüeyye dedi:
أَنْحَى عَلَيْهَا شُرَاعِيّاً فَغَادَرَهَا ... لَدَى الْمَزَاحِفِ تَلَّى في نُضُوخِ دَمِ

Ve yürüyüşte **زَحَفَ** eder, **يَزْحَفُ**; **زَحْفاً** ve **زَحَفَاناً**: yoruldu. Ebû Zeyd dedi: yorgun olan **زحف** eder; **يَزْحَفُ**; **زَحْفاً** ve **زُحُوفاً**.

Ve **إِبِلٌ زُحُفٌ** (iki damme ile): **زَحُوفٍ**’un çoğuludur; **كصَبُورٍ** gibi. Ve **الْمِزْحافُ** da ayrıca **مَزَاحِفَ** üzerine cem edilir.

Ve onun yürüyüşü **زَحَفَانٌ**: onda hareket ağırlığı vardır.

Ve onu nağme coşturdu da kıçı üzerinde **زَحَفَ** etti.

Ve bir şeyi **زَحَفَ** etti, **زَحْفاً**: onu yumuşak bir çekişle çekti.

Ve develeri uzun yolculuk **أَزْحَفَ** etti: onları yordu da bitkin düşürdü.

Ve adam **أَزْحَفَ** etti: biniti ve develeri yoruldu. Ve hareketi olmayan her yorgun kimse **زَاحِفٌ** ve **مُزحِفٌ**tur; zayıf olsun yahut semiz olsun.

Ve biniti üzerine **أُزْحِفَتْ** (damme ile): ondan durup kaldığı zaman; el-Hattâbî nakletti.

Ve **سَحَابٌ مُزْحِفٌ**: taşıdığı suyun çokluğundan dolayı hareketi yavaş; bu mecazdır; develerden yorgun olana benzetildi. Ondandır: şairin onu vasfederken sözü:
" إِذَا حَرَّكَتْهُ الرِّيحُ كَيْ تَسْتَخِفَّهُتَزَاجِرَ مِلحَاحٌ إِلَى الأَرْضِ مُزْحِفُ

Ve bizi **زَاحَفُونَا** ettiler, **مُزَاحَفَةً**: bizimle savaştılar.

Ve denilir: rüzgâr ağacı **أَزحَفَتِ**; ta ki **زَحَفَ**: onu yumuşak bir hareketle hareket ettirdi; dallar **تَزْحَفُ** etmeye başladı; bu mecazdır.

Ebû Saîd ed-Darîr dedi: **الزَّاحِفُ** ve **الزَّاحِكُ**: yorgun; erkeğe ve dişiye söylenir; ve çoğulu: **الزَّوَاحِفُ** ve **الزَّوَاحِكُ**.

Ve **الزَّاحِفُ**: hedefin altına düşen, sonra ona doğru **يَزْحَفُ** eden oktur; bu mecazdır. Ve **مُزَاحِفاً** diye adlandırdılar.

Şairin sözüne gelince—İbnü’l-A‘râbî onu inşâd etti—:
سَأَجْزِيكَ خِذْلاَناً بِتَقْطِيعِيَ الصُّوَى ... إِليك وخُفَّا زَاحِفٍ تَقْطُرُ الدَّمَا

Onu tefsir etti ve dedi ki: **زاحِفٌ**: bir devenin adıdır. Sa‘leb dedi: O, **جَمَلٍ زَاحِفٍ** için bir sıfattır; yani: yorgun; bir deve için özel isim değildir.

Ve **الزَّحَّافَةُ** (şeddeli): evin (beytin) onunla **يُزْحَفُ** edildiği şey; Mısır lehçesidir.
