# زحف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AD%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زحف

زحف إليه، كمنع، زحفا، بالفتح، وزحوفا، كقعود، وزحفانا، محركة: مشى، نقله الجوهري، واقتصر على أول المصادر.يقال: زحف الدبى: إذا مشى، كذا في النسخ، والصواب: مضى قدما، كما هو نص العباب، والصحاح، واللسان، وفي اللسان مثل ما هنا. والزحف: الجيش، وفي اللسان: الجماعة يزحفون إلى العدو بمرة، زاد في الأساس: في ثقل، لكثرتهم وقوتهم، وفي الحديث: )اللهم اغفر له وإن كان فر من الزحف(، أي: من الجهاد، ولقاء العدو في الحرب، وقوله تعالى: )إذا لقيتم الذين كفروا زحفا(، قال الزجاج: أي زاحفين، وهو أن يزحفوا إليهم قليلا قليلا، ويجمع على زحوف، كسروا اسم الجمع، كما قد يكسرون الجمع. قال الأزهري: أصل الزحف، من قولهم: زحف الصبي على استه، وهو أن يزحف قبل أن يمشي، وفي التهذيب: قبل أن يقوم، فإذا فعل ذلك على بطنه قيل: قد حبا، وشبه بزحف الصبيان مشى الفئتين يلتقيان للقتال، فتمشي كل فئة مشيا رويدا، إلى الفئة الأخرى قبل التداني للضراب، وهي مزاحف أهل الحرب، وربما استجنت الرجالة بجننها، وتزاحفت من قعود إلى أن يعرض لها الضراب، أو الطعان. والبعير، إذا أعيا، فجر فرسنه، يقال: هو يزحف، زحفا، وزحوفا، وزحفانا، وفي التهذيب: أعيا فقام على صاحبه، وزاحفة، من إبل زواحف، وأنشد الجوهري للفرزدق:
  مستقبلين شمال الشأم تضربنـا                      بحاصب كنديف القطن منثور
  على عمائمنا تلقى وأرحلـنـا                      على زاواحف نزجيها محاسير ومزاحف الحيات: آثار انسيابها، ومواضع مدبها، ومنه قول المتنخل الهذلي:
  كأن مزاحف الحيات فيه                      قبيل الصبح آثار السياط وفي الصحاح: فيها، وهو غلط، فإن الضمير راجع إلى )أبيض صارم( في البيت قبله. من المجاز: خرجوا يفرون مزاحف السحاب، أي: مصابه، وحيث وقع قطره، وزحف إليه، قال أبو وجزة:
  أخلى بلينة والرنقـاء مـرتـعـه                      يقرو مزاحف جون ساقط الربب أراد: ساقط الرباب، فقصره. والمزيحفة، مصغرا ة: بزبيد، حرسها الله تعالى. زحيف، كزبير: جبل بين ضرية ومغيب الشمس، بجانبه بئر، يقال لها: بئر زحيف، وله يوم معلوم، قالوا:
  نحن صبحنا قبل من يصبح
  يوم زحيف والأعادي جنح
  كتائبا فيها بنود تلمح ونار الزحفتين: نار الشيح، والألاء، لأنه يسرع الاشتعال فيهما، فيزحف عنهما، كما في الصحاح، وفي المحكم: نار الزحفتين: نار العرفج، وذلك أنها سريعة الأخذ فيه، لأنه ضرام، فإذا التهبت زحف عنها مصطلوها أخرا، ثم لا تلبث أن تخبو، فيزحفون إليها راجعينن وقال ابن بري: المعروف أنه نار العرفج، ولذلك يدعى أبا سريع، لسرعة النار فيه، وتسمى ناره نار الزحفتين، لأنه يسرع الالتهاب فيزحف عنه، ثم لا يلبث أن يخبو فيزحف إليه، وأنشد أبو العميثل:
  وسوداء المعاصم لم يغادر                      لها كفلا صلاء الزحفتين

  وفي الصحاح: قيل لامرآة من العرب: مالنا نراكن رسحا? فقالت: ارسحتنا نار الزحفتين. وفي الأساس: أرسحهن نار الزحفتين وهي نار العرفج، لأنها سريعة الوقدة والخمدة، فلا يبرحن يتقدمن ويتأخرن، زحفا إليها وعنها. والزحنففة من الرجال: الذي يكاد عرقوباه يصطكان، قاله ابن عباد، قال: هو أيضا من يزحف على الأرض، قلت: إما إعياء أو كبرا. رجل زحفة زحلة، كتؤدة فيهما: هو من لا يسيح في البلاد، كما في المحيط، وفي الأساس: رحال إلى قرب، وليس بسياح ولا طياح في البلاد. قد سموا زاحفا، وزحافا، كشداد، كذا في الجمهرة. يقال: أزحف لنا بنو فلان، إزحافا: إذا صاروا يزحفون إلينا زحفا، ليقاتلونا. قال أبو الصقر: أزحف فلان إزحافا: إذا بلغ، وانتهى إلى غاية ما طلب وأراد. أزحف البعير: أعيا، فقام على صاحبه، فهو مزحف، قال ابن بري: شاهده قول بشر بن أبي خازم:
  فإلى ابن أم إياس أرحل ناقتيعمرو فتبلغ حاجتي أو تزحف قلت: وكذا قول العجاج، يصف الثور والكلاب:
  وأوغفت شوارعا وأوغفا
  ميلين ثم أزحفت وأزحفا وفي الحديث: )أن راحلته أزحفت من الإعياء( أي: قامت عنه ووقفت، وقال الخطابي: صوابه: أزحفت عليه، غير مسمى الفاعل. قال الجوهري: ومعتاده: مزحاف، وأنشد لأبي زبيد الطائي - قال الصاغاني: يرثي عثمان رضي الله تعالى عنه -:
  كأن أوب مساحي القوم فوقهـم                      طير تعيف على جون مزاحيف قال ابن بري: والذي في شعره:
  كأنهن بأيدي القوم فـي كـبـد                      طير تعيف على جون مزاحيف وفي العباب:
  طير تكشف عن جون مزاحيف وفي التهذيب:
  حتضى كأن مساحي القوم فوقهم                      طير تحوم على جون مزاحيف قال ابن سيده: شبه المساحي التي حفروا بها القبر، بطير تقع على إبل مزاحيف، وتطير عنها بارتفاع المساحي وانخفاضها. وفي الأساس: ناقة مزحاف سريعة الحفاء، وهو مجاز. وتزاحفوا في القتال: إذا تدانوا،عن ابن دريد، والزمخشري. من المجاز: الزحاف، ككتاب، في الشعر: هو أن يسقط بين الحرفين حرف، فيزحف أحدهما إلى الآخر، تخص به الأسباب دون الأوتاد، إلا القطع، فإنه يكون في الأوتاد دون الأعاريض والضروب، وسمي زحافا لثقله، والشعر مزاحف، بفتح الحاء، وقد زوحف، قال الزمخشري: سمي به لأنه ينحيه عن السلامة. وتزحف إليه: تمشى، نقله الجوهري، وأنشد الصاغاني:
  لمن الظعائن سيرهن تزحـف                      عوم السفين إذا تقاعس تجدف كازدحف، ازدحافا، يقال: ازدحف القوم: إذا مشى بعضهم إلى بعض، وهم يتزاحفون، ويزدحفون بمعنى واحد. ومما يستدرك عليه: الزحف: جماعة الجراد، على التشبيه. والزحف: المشي قليلا قليلا. والصبي يتزحف على الأرض، وفي التهذيب: على بطنه: ينسحب قبل أن يمشى. ومزاحف القوم: مواضع قتالهم، قال ساعدة بن جؤية:
  أنحى عليها شراعيا فـغـادرهـا                      لدى المزاحف تلى في نضوخ دم

  وزحف في المشي، يزحف، زحفا، وزحفانا أعيا قال أبو زيد زحف المعيي، يزحف، زحفا، وزحوفا. وإبل زحف، بضمتين: جمع زحوف، كصبور، ويجمع المزحاف أيضا على: مزاحف. ومشيه زحفان: فيه ثقل حركة. وأطربه النشيد فزحف على استه. وزحف الشيء، زحفا: جره جرا لطيفا. وأزحف الإبل طول السفر: أكلها فأعياها. وأزحف الرجل: أعيت دابته وإبله، وكل معي لا حراك به زاحف، ومزحف، مهزولا كان أو سمينا. وأزحفت عليه راحلته، بالضم: إذا وقفت منه، نقله الخطابي. وسحاب مزحف: بطئ الحركة، لما احتمله من كثرة الماء، وهو مجاز، شبه بالمعيي من الإبل، ومنه قول الشاعر يصفه:
  إذا حركته الريح كي تستخفهتزاجر ملحاح إلى الأرض مزحف وزاحفونا مزاحفة: قاتلونا. ويقال: أزحفت الريح الشجر حتى زحف: حركته حركة لينة، وأخذت الأغصان تزحف، وهو مجاز. وقال أبو سعيد الضرير: الزاحف والزاحك: المعيي، يقال للذكر وللأنثى، ويجمع: الزواحف، والزواحك. والزاحف: السهم يقع دون الغرض، ثم يزحف إليه، وهو مجاز. وقد سموا مزاحفا. وأما قول الشاعر - أنشده ابن الأعرابي-:
  سأجزيك خذلانا بتقطيعي الصوى                      إليك وخفا زاحف تقطر الدما فسره، فقال: زاحف: اسم بعير، وقال ثعلب: هو نعت لجمل زاحف، أي: معي، وليس باسم علم لجمل ما. والزحافة، بالتشديد: ما يزحف به البيت، لغة مصرية.

### Türkçe

**زحف** ona doğru, **منع** gibi, **زحفا** (fetha ile), ve **زحوفا** **قعود** gibi, ve **زحفانا** (harekeli): yürüdü; onu el-Cevherî nakletti ve masdarların ilkine hasretti. Denir: **زحف الدبى**: yürüdüğü zaman; nüshalarda böyle; doğrusu: öne doğru gitti; nitekim **العباب**’ın, **الصحاح**’ın ve **اللسان**’ın nassı böyledir; **اللسان**’da da buradaki gibidir. Ve **الزحف**: ordu; **اللسان**’da: düşmana bir defada **يزحفون** eden topluluk; **الأساس**’ta artırdı: ağırlık içinde; çoklukları ve kuvvetleri sebebiyle. Hadiste: “Allah’ım onu bağışla, **الزحف**’ten kaçmış olsa bile”; yani: cihaddan ve savaşta düşmanla karşılaşmaktan. Ve Yüce’nin sözü: “Kâfirlerle **زحفا** karşılaştığınızda”; ez-Zeccâc dedi: yani **زاحفين** olarak; o da, onlara azar azar yaklaşmalarıdır. Ve **زحوف** üzerine cem‘ olunur; cem‘ ismini kırdılar; nitekim bazen cem‘i de kırarlar. el-Ezherî dedi: **الزحف**’ın aslı, onların “çocuk kıçı üzerinde **زحف** etti” sözündendir; o, yürümekten önce sürünmesidir; **التهذيب**’de: ayağa kalkmadan önce. Bunu karnı üzerinde yaparsa “**حبا** etti” denir. Ve çocukların **زحف**’ine benzetildi: savaşmak için karşılaşan iki fırkanın yürüyüşü; her fırka, vuruşa yaklaşmadan önce diğer fırkaya doğru yavaş yavaş yürür; bunlar savaş ehlinin **مزاحف**’leridir. Bazen piyadeler kalkanlarıyla siperlenir; oturuştan, kendilerine vuruş yahut mızraklama arız oluncaya kadar **تزاحفت** eder.

Ve deve, yorulduğu zaman, tırnağını sürükler; denir: o **يزحف** eder, **زحفا** ve **زحوفا** ve **زحفانا**. **التهذيب**’de: yoruldu da sahibinin üzerine kalktı. Ve **زاحفة**: **زواحف** develerden. el-Cevherî, el-Ferezdak için inşad etti:
  Şam’ın kuzeyine doğru yönelmişken bize vururlar                      savurucu bir taşla, dağılmış pamuk yığını gibi
  Sarıklarımızın üzerine atılır ve semerlerimiz                      yorgunlar olarak sürdüğümüz sürünenler üzerinde

Ve **مزاحف الحيات**: onların kayışlarının izleri ve sürünmelerinin yerleri. Ondan, el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
  Sanki oradaki yılanların **مزاحف**’i                      seherden önce kamçı izleri gibidir

**الصحاح**’ta: “onda”dır; bu yanlıştır; çünkü zamir, ondan önceki beyitteki “**أبيض صارم**”a râcidir.

Mecazdan: bulutun **مزاحف**’i olarak kaçıp çıktılar; yani: isabet ettiği yerleri ve damlasının düştüğü yer. Ve ona doğru **زحف** etti. Ebû Vecze dedi:
  Belîne’yi boş bıraktı; ve er-Renkā’ onun otlağı                      düşen bulutun kara **مزاحف**’ini yoklar

Muradı: **الرباب**’ın düşeni; onu kısalttı.

Ve **المزيحفة** (küçültme olarak): Zebîd’dedir; Allah Teâlâ onu korusun.

**زحيف** **زبير** gibi: Darıyye ile güneşin battığı yer arasında bir dağ; yanında bir kuyu vardır; ona **بئر زحيف** denir. Ve onun bilinen bir günü vardır. Dediler:
  Biz sabahladık, sabahlayandan önce
  **يوم زحيف** günü; düşmanlar meyletti
  İçinde sancaklar parıldayan taburlar

Ve **نار الزحفتين**: **الشيح** ve **الألاء** ateşidir; çünkü ikisinde de tutuşma çabuktur; onlardan uzaklaşarak **يزحف** eder; **الصحاح**’ta böyledir. **المحكم**’de: **نار الزحفتين**: **العرفج** ateşidir; çünkü onda tutuşma çabuktur; zira o, çabuk alev alıcıdır; alevlenince, ondan uzaklaşarak **زحف** eder, onunla ısınanlar geriye doğru; sonra gecikmeden söner; böylece ona geri dönerek **يزحفون** ederler. İbn Berrî dedi: bilinen, onun **نار العرفج** olduğudur; bu yüzden ona “**أبو سريع**” denir; onda ateşin çabukluğu sebebiyle. Ve onun ateşine **نار الزحفتين** denir; çünkü alevlenme çabuktur, ondan uzaklaşarak **يزحف** eder; sonra gecikmeden söner, ona doğru **يزحف** eder. Ebû’l-‘Umeysil inşad etti:
  Ve bilekleri kara olan, bırakmadı                      ona, **صلاء الزحفتين**’den bir pay

Ve **الصحاح**’ta: Araplardan bir kadına denildi: “Bize ne oluyor da sizi **رسحا** görüyoruz?” O dedi: “Bizi **نار الزحفتين** **ارسحت** etti.” **الأساس**’ta: **نار الزحفتين** onları **أرسح** etti; o, **نار العرفج**’dir; çünkü yakması ve sönmesi çabuktur; böylece, ona doğru ve ondan uzak, **زحفا** ederek, ileri geri gitmeyi bırakmazlar.

Ve **الزحنففة** erkeklerden: iki aşil kirişi neredeyse birbirine çarpacak olan; bunu İbn ‘Abbâd söyledi. Dedi: o, ayrıca, yerde **يزحف** eden kimsedir. Dedim: ya yorgunluktan ya da yaşlılıktan.

**رجل زحفة زحلة**; ikisinde de **تؤدة** gibi: o, ülkelerde dolaşmayan kimsedir; **المحيط**’ta böyledir. **الأساس**’ta: yakına yolculuk eden; ülkelerde ne gezgin ne de çok dolaşandır.

**زاحفا** ve **زحافا** diye adlandırdılar; **شداد** gibi; **الجمهرة**’de böyle.

Denir: **أزحف لنا بنو فلان** **إزحافا**: bize doğru **زحفا** ederek sürünür hâle geldikleri zaman; bizi savaşmak için. Ebû’s-Sakr dedi: **أزحف فلان إزحافا**: ulaştığı ve istediği ve murad ettiği şeyin nihayetine vardığı zaman.

**أزحف البعير**: yoruldu da sahibinin üzerine kalktı; o, **مزحف**tir. İbn Berrî dedi: onun şahidi, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
  İbn Ümm İyâs’a doğru develerimi yüklerim, ‘Amr; ihtiyacımı giderir yahut **تزحف** eder

Dedim: ve yine el-‘Accâc’ın sözü; öküzü ve köpekleri vasfeder:
  Ve caddelerde hızlandı ve hızlandı
  İki mil; sonra **أزحفت** etti ve **أزحفا** ettiler

Hadiste: “Binek hayvanı yorgunluktan **أزحفت** etti”; yani: ondan kalktı ve durdu. el-Hattâbî dedi: doğrusu: **أزحفت عليه**; faili isimlendirilmemiş olarak.

el-Cevherî dedi: onun alışılmışı: **مزحاف**tır. Ebû Zebîd et-Tâî için inşad etti — es-Sâgânî dedi: Osman رضى الله تعالى عنه için mersiye söyler —:
  Sanki kavmin küreklerinin dönüşü onların üstünde                      **جون مزاحيف** üzerinde leş arayan kuş(lar)dır

İbn Berrî dedi: onun şiirinde olan:
  Sanki onlar, kavmin ellerinde, karın içinde                      **جون مزاحيف** üzerinde leş arayan kuş(lar)dır

**العباب**’da:
  **جون مزاحيف** üzerinden açığa çıkaran kuş(lar)

**التهذيب**’de:
  Geçer; sanki kavmin kürekleri onların üstünde                      **جون مزاحيف** üzerinde dönen kuş(lar)dır

İbn Sîde dedi: kabri kazdıkları kürekleri, **مزاحيف** develer üzerine konan kuşa benzetti; küreklerin yükselip alçalmasıyla ondan uçup gitmesi gibi.

**الأساس**’ta: **ناقة مزحاف**: çabuk tırnak aşınmasına sahip; bu mecazdır.

Ve savaşta **تزاحفوا** ettiler: yaklaştıkları zaman; İbn Düreyd’den ve ez-Zemahşerî’den.

Mecazdan: şiirde **الزحاف** **كتاب** gibi: iki harf arasından bir harfin düşmesidir; böylece ikisinden biri diğerine doğru **يزحف** eder. Bunu, **الأسباب**’a tahsis ederler, **الأوتاد**’a değil; ancak **القطع** müstesna; çünkü o, **الأوتاد**’da olur, **الأعاريض** ve **الضروب**’da değil. Ağırlığı sebebiyle **زحاف** diye adlandırıldı. Şiir **مزاحف**tir; **الحاء**’ın fethasıyla. Ve **زوحف** edilmiştir. ez-Zemahşerî dedi: ona bu ad verildi; çünkü onu sağlamlıktan uzaklaştırır.

Ve ona doğru **تزحف** etti: yürüyerek gitti; el-Cevherî nakletti. es-Sâgânî inşad etti:
  Kimin için, yürüyüşleri **تزحف** eden göçen kadınlar?                      gemilerin yüzüşü; gevşeyince kürek çeker

Ve **ازدحف** gibi, **ازدحافا**: denir: **ازدحف القوم**: bazısı bazısına doğru yürüdüğü zaman; onlar **يتزاحفون** ederler; ve **يزدحفون** ederler; ikisi bir mânâdadır.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الزحف**: çekirge topluluğu; benzetme üzere. Ve **الزحف**: azar azar yürüyüş. Ve çocuk yerde **يتزحف** eder; **التهذيب**’de: karnı üzerinde; yürümekten önce sürünür.

Ve **مزاحف القوم**: onların savaş yerleri. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
  Üzerine iki yelkenliyi eğdi de onu bıraktı                      **المزاحف** yanında; kan fışkırmasında ıslanmış olarak

Ve yürüyüşte **زحف** etti; **يزحف** eder; **زحفا** ve **زحفانا**: yoruldu. Ebû Zeyd dedi ki: **زحف المعيي**; **يزحف** eder; **زحفا** ve **زحوفا**.

Ve **إبل زحف** (iki ötre ile): **زحوف**’un çoğuludur; **صبور** gibi. Ve **المزحاف** da şu üzere çoğul yapılır: **مزاحف**.

Ve onun yürüyüşü **زحفان**: onda hareket ağırlığı vardır.

Ve onu **النشيد** coşturdu da kıçı üzerine **زحف** etti.

Ve **زحف الشيء**; **زحفا**: onu hafif bir çekişle çekti.

Ve **أزحف الإبل** uzun yolculuk: onu yedi de onu yordu.

Ve **أزحف الرجل**: onun biniti ve develeri yoruldu; ve hareketi olmayan her yorgun **زاحف** ve **مزحف**tir; zayıf olsun ya da semiz.

Ve onun üzerine biniti **أزحفت** (ötre ile): ondan dolayı durduğu zaman; bunu el-Hattâbî nakletti.

Ve **سحاب مزحف**: hareketi yavaştır; taşıdığı suyun çokluğundan dolayı; bu mecazdır; develerden yorguna benzetildi. Ve ondan şairin onu vasfederek sözü:
  Eğer rüzgâr onu hareket ettirirse, onu hafifletmek için,
  Yere doğru **مزحف** olan ısrarcı bir bulut sürüklenir.

Ve **زاحفونا مزاحفة**: bizimle savaştılar.

Ve denir: **أزحفت الريح الشجر** ta ki **زحف** etti: onu yumuşak bir hareketle hareket ettirdi; ve dallar **تزحف** etmeye başladı; bu mecazdır.

Ve Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: **الزاحف** ve **الزاحك**: yorgun; erkeğe de dişiye de denir; ve çoğul yapılır: **الزواحف** ve **الزواحك**.

Ve **الزاحف**: hedefin altına düşen, sonra ona doğru **يزحف** eden oktur; bu mecazdır. Ve **مزاحفا** diye adlandırmışlardır.

Ve şairin sözüne gelince -İbnü’l-A‘râbî onu rivayet etti-:
  Sana, yol işaretlerini parça parça ederek, bir alçaltmayı karşılık vereceğim;
  Sana doğru, kanı damlayan **زاحف** bir deve yavrusu.

Onu açıkladı; şöyle dedi: **زاحف**: bir devenin adıdır. Ve Sa‘leb dedi ki: o, **زاحف** bir deve için sıfattır; yani: yorgun; herhangi bir deve için özel ad değildir.

Ve **الزحافة** (şeddeli): evin onunla sürüklendiği şey; Mısır dili.
