# زحل (ز-ح-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AD%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ح - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي واللام معهما
ح ز ل، ح ل ز، ز ل ح، ز ح ل، ل ح ز مستعملات
حزل:
الإحزِئْلال: الارتِفاع احزَأَلَّ يَحْزَئِلُّ في السَّيْر وفي الأرض صعداً كما يَحْزَئِلُّ السحاب إذا ارتَفَعَ نحو بَطْن السَّماء.
واحزَأَلَّتِ الإبِل: اجتَمَعَتْ ثُمَّ ارتَفَعَتْ على مَتْنٍ من الأرض في ذَهابها، قال:
بَنُو جُنْدَعٍ فاحزَوْزَأَتْ واحزَأَلَّتِ
والاحتِزال: الاحتِزام بالثَّوْب.
واحزَوْزَأَتِ الدَّجاجة على بَيْضها: تجافَتْ، وهذا من المضاعف.
حلز:
القَلْبُ يَتَحلَّزُ عند الحُزْن كالاعتِصار فيه والتَوَجُّع.
وقَلْبٌ حالِز، وإنسانُ حالِز: ذو حَلْزٍ، ويقال: كَبِدٌ حِلِّزَة وحَلِزَة، أي: قريحة. ورجلٌ حِلِّزٌ أيْ بخيل، وامرأةٌ حِلِّزَةٌ بخيلةٌ.
زلح:
الزَّلْحُ من قولك: قَصْعةٌ زَلَحْلَحة: لا قَعْر لها.
زحل:
زَحَلَ الشَّيْء: زال عن مَقامه. والناقة تَزْحَلُ زَحْلاً إذا تأخَرَّت في سَيْرها، قال:
فإنْ لا تُغَيِّرْها قُرَيشٌ بمُلْكِـهـا		يكُنْ عن قُرَيشٍ مُسْتَمازٌ ومَزْحَلُ
وقال:
قد جَعَلْتَ نابُ دُكَيْنٍ تَزْحَلُ
والمزَحَل: المَوْضِع الذي يُزْحَل إليه.
والزَّحُول من الإبل: التي إذا غَشِيَت الحَوْضَ ضَرَبَ الذائد وجْهَها فوَلته عَجُزَها ولم تَزَلْ تَزْحَلُ حتى تَرِدَ الحوضَ، وربَّما ثَبَتَت مقبلةً، قال لبيد في زَحَلَ الشَيْءُ زال عن مقامه:
لو يقومُ الفـيلُ أو فَـيَّالُـه		زَلَّ عن مِثْل مَقامي وزَحَلْ
لحز:
رجُلٌ لَحِزٌ أي شَحيحُ النفس، وأنشد:
تَرَى اللَّحِزَ الشَّحيحَ إذا أُمِرَّتْ		عليه لِما له فيها مُـهـينـا
والتَلَحُّزُ: تَحَلُّبُ فيكَ من أكل رمّانٍة ونحوها. شهوةً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**الزاي** ve**اللام** onlarla birlikte
ح ز ل، ح ل ز، ز ل ح، ز ح ل، ل ح ز kullanılagelenlerdir

**حزل**:
**الإحزِئْلال**: yükselme; **احزَأَلَّ يَحْزَئِلُّ** yürüyüşte ve yerde yukarı doğru çıkış olarak; tıpkı bulutun, göğün karnına doğru yükseldiğinde **يَحْزَئِلُّ** olması gibi.
Ve develer **احزَأَلَّتِ**: toplandı, sonra gidişlerinde yerden bir sırtın üzerine yükseldi; dedi ki:
بَنُو جُنْدَعٍ فاحزَوْزَأَتْ واحزَأَلَّتِ
Ve **الاحتِزال**: elbiseyle kuşanmadır.
Ve tavuk yumurtalarının üzerine **احزَوْزَأَتِ**: uzaklaştı (kendini çekti); bu, ikizlenmiş (mudaaf) olandandır.

**حلز**:
Kalp, hüzün عندında **يَتَحلَّزُ**; onda sıkıştırma gibi ve acı duyma.
Ve **قَلْبٌ حالِز** ve **إنسانُ حالِز**: **حَلْزٍ** sahibi; ve denilir: **كَبِدٌ حِلِّزَة** ve **حَلِزَة**; yani: tabiat (yaradılış). Ve **رجلٌ حِلِّزٌ** yani cimri; ve **امرأةٌ حِلِّزَةٌ** cimri.

**زلح**:
**الزَّلْحُ**, senin sözünden: **قَصْعةٌ زَلَحْلَحة**: onun dibi yoktur.

**زحل**:
**زَحَلَ الشَّيْء**: makamından ayrıldı. Ve dişi deve, yürüyüşünde geri kaldığında **تَزْحَلُ زَحْلاً**; dedi ki:
فإنْ لا تُغَيِّرْها قُرَيشٌ بمُلْكِـهـا		يكُنْ عن قُرَيشٍ مُسْتَمازٌ ومَزْحَلُ
Ve dedi ki:
قد جَعَلْتَ نابُ دُكَيْنٍ تَزْحَلُ
Ve **المزَحَل**: kendisine doğru **يُزْحَل** olunan yer.
Ve develerden **الزَّحُول**: havuza vardığında, kovucu onun yüzüne vurur da onu arkasını dönmüş kılar; ve havuza varıncaya kadar **تَزْحَلُ** olmaktan geri kalmaz; ve belki de karşıdan gelerek sabit durur. Lebîd, “**زَحَلَ الشَيْءُ** makamından ayrıldı” hakkında dedi ki:
لو يقومُ الفـيلُ أو فَـيَّالُـه		زَلَّ عن مِثْل مَقامي وزَحَلْ

**لحز**:
**رجُلٌ لَحِزٌ** yani nefsi cimri; ve şu beyit okundu:
تَرَى اللَّحِزَ الشَّحيحَ إذا أُمِرَّتْ		عليه لِما له فيها مُـهـينـا
Ve **التَلَحُّزُ**: bir nar ve benzeri yemekten sende, iştah olarak, toplanma (pıhtılaşma).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زَحَل عن مكانه زُحولاً، وتَزَحَّلَ: تنحّى وتباعد، فهو زَحِلٌ وزِحْليلٌ. والمَزْحَلُ: الموضع يُزْحَلُ إليه. وقد يكون مصدراً، يقال: إنَّ لي عنك لَمَزْحلاً، أي مُنْتَدَحاً. وزُحَلُ: نجمٌ من الخُنَّسِ، لا ينصرف.

##### Türkçe

**زَحَل** yerinden **زُحولاً** (olarak) uzaklaştı; ve **تَزَحَّلَ**: kenara çekildi ve uzaklaştı; o hâlde o **زَحِلٌ** ve **زِحْليلٌ**dür. Ve **المَزْحَلُ**: kendisine doğru **يُزْحَلُ** olunan yer. Ve kaynak (mastar) da olabilir; denilir ki: “Şüphesiz benim senin hakkında bir **لَمَزْحلاً**m vardır”, yani bir **مُنْتَدَحاً**. Ve **زُحَلُ**: **الخُنَّسِ**den bir yıldızdır; munsarif olmaz.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ز ل
حزل ، حلز ، لحز ، زلح ، زحل : مستعملات
حزل : قال الليث : الحَزْل من قولك : احزألّ يَحْزَئِلُّ احزِئلالاً يُرادُ به الارتفاع في السير والأرضِ . قال : والسحاب إذا ارتفع نحوَ بَطْن السماء قيل احْزَأَلَّ ، قال : واحْزَأَلَّتِ الإبلُ إذا اجتمعت ثم ارتفعت عن مَتْنٍ من الأرض في ذهابها .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : المُحْزَئِلُّ :
المرتفع وأنشد :
ذاتَ انْتِبَاذٍ عن الحادِي إذا بَرَكت
خَوَّتْ عَلَى ثَفِناتٍ مُحْزَئِلاَّتِ
وقال الليث : الاحتزال هو الاحتزام بالثَّوْب ، قلت : هذا تصحيف ، والصواب الاحتزاك بالكاف . هكذا رواه أبو عُبَيد عن الأصمعي في باب ضروب اللُّبْس ، وأصله من الحَزْكِ والحَزْق ، وهو شِدَّةُ المَدِّ والشَّدِّ ، وقد مرَّ تفسيره في باب الحاء والكاف .
وقال شمر : يقال للبعير إذا بَرَك ثم تَجافَى عن الأرض قد احْزَأَلَّ . واحْزَأَلَّت الأكَمَةُ إذا اجتمعت ، واحْزَأَلَّ فؤادُه إذا انْضمَّ من الخَوْف . ويقال : احْزَأَلَّ إذا شَخَص .
زلح : قال الليث : الزَّلْحُ من قولك : قصعة زَلَحْلَحَة ، وهي التي لا قعر لها ، وأنشد :
ثُمَّتَ جَاءُوا بقِصَاعٍ خَمْسِ
زَلَحْلَحَات ظاهِراتِ اليُبْسِ
أُخِذْنَ من السُّوقِ بِفَلْسٍ فَلْس
قال : وهي كلمة على فعلل أصله ثُلاثيّ أُلحِقَ بِبناء الخُماسيّ .
وذكر ابن شميل عن أبي خَيْرَة أنه قال : الزَّلَحْلَحَاتُ في باب القِصاع ، واحدتها زَلَحْلَحَة .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الزُّلْحُ : الصِّحَافُ الكِبارُ ، حذف الزيادة في جمعها .
لحز : قال الليث : رَجُلٌ لَحِزٌ : شحِيحُ النّفْس ، وأنشد :
تَرَى اللَّحِزَ الشَّحِيحَ إذا أُمِرَّت
عَلَيْه لِما له فيها مُهِينا
وقال أبو عُبَيْد : اللَّحِزُ : الضَّيِّقُ البخيلُ .
وأَخْبرني الإيادِيُّ عن شَمِر قال : يقال : رجُلٌ لِحْزٌ بكسر اللام وإسْكانِ الحاء ، ولَحِزٌ بفتح اللام وكسر الحاء أي بخيل . قال : وشَجَرٌ مُتَلاحِزٌ أي مُتَضايِق دخل بعضه في بعض .
قال : وقال ابن الأعرابي : رَجُلٌ لَحِزٌ . ولَحْزٌ وروى بيت رُؤْبَة :
يُعْطِيكَ منه الجودَ قبل اللَّحْزِ
أي قبل أن يَسْتَغْلِق ويَشْتَدّ .
قال الأزهري : وفي هذه القصيدة :
إذا أَقَلَّ الخَيْرَ كُلُّ لِحْزِ
أي كُلُّ لَحِز شَحِيح .
وقال الليث : التَّلَحُّزُ : تَحَلُّبُ فيك من أَكْلِ رُمَّانة أو إجَّاصة شَهْوَةً لذلك .
والمَلاَحِزُ المَضَايِقُ .
حلز : قال الليث : القَلْبُ يَتَحَلَّزُ عند الحُزْنِ كالاعتصار فيه والتَّوَجُّع .
وقَلْبٌ حَالِزٌ . وإنْسَانٌ حالِزٌ وهو ذُو ( حَلْزٍ ) .
ورَجُلٌ حِلِّزٌ أي بخيل ، وامرأةٌ حِلِّزَةٌ بَخِيلَةٌ .
أبو عُبَيْد : الحِلِّزُ والحِلِّزَةُ مِثْله وأنشدني الإيَادِيّ :
هيَ ابْنَةُ عَمِّ القوْمِ لا كُلِّ حِلِّزٍ
كَصَخْرَةِ يَبْسٍ لا يُغَيِّرُهَا البَلَلْ
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : حَلَزُون : دابَّةٌ تكون في الرِّمْث جاءَ به في باب فَعَلُولٍ ، وذكر معه الزَّرَجُون والقَرَقُوس ، فإن كانت النون أصلية فالحرف رباعي ، وإن كانت زائدة فالحرف ثلاثي أَصْلُه حَلَزَ .
وقال قُطْرُبٌ : الحِلِّزَةُ : ضَرْبٌ من النبات ، قال : وبه سُمِّي الحارِثُ بن حِلِّزة .
قلت : وقُطْرب ليس من الثّقَات ، وله في اشتقاق الأسماء حروف منفردة .
وفي نوادر الأعراب : احْتَلَزْتُ منه حَقِّي أي أَخَذْتُه . وتحَالَزْنا بالكلام : قال لي وقلت له . ومثله : احْتَلَجْتُ منه حَقِّي ، وتحَالَجْنا بالكلام .
زحل : قال الليث : يقال للشيء إذا زال عن مكانه زَحَل ، ومنه قول لَبِيد :
لو يقُومُ الفِيلُ أَوْ فَيَّالُه
زَلَّ عن مِثْلِ مَقَامِي وَزَحَل
قال : والناقة تَزْحَلُ زَحْلاً إذا تأخَّرَتْ في سَيْرِها ، وأنشد :
قد جَعَلَتْ نَابُ دُكَيْنٍ تَزْحَلُ
أُخْراً وإن صاحُوا به وحَلْحَلُوا
قال : والمَزْحَلُ : الموْضِعُ الذي تَزْحَلُ إليه ، وقال الأخْطَل :
يَكُن عن قُرَيْشٍ مُسْتَمازٌ ومَزْحَلُ
قال : والزَّحُولُ من الإبل : التي إذا غَشِيتِ الحوضَ ضَرَبَ الذَّائِدُ وجْهَهَا فَوَلَّتْه عَجُزَها ولم تَزَل تَزْحَلْ حتى تَرِدَ الحوْضَ .
وَزُحَلُ : اسم كَوكبٍ من الكواكب الكُنَّس . وسُئِلَ محمد بن يزيد المُبَرَّدِ عن صَرْفه فقال : لا ينصرف لأنَّ فيه العِلَّتَيْنِ : المَعْرِفَة والعُدُول .
وقال غيْرُه : قيل لهذا الكوكب زُحَلُ لأنه زَحل أي بَعُد ، ويقال : إنه في السماء السابعة والله أعلم .
وقال ابن السِّكِّيت : قيل لابنه الخُسِّ : أيُّ الجِمالِ أَفْرَهُ ؟ قالت : السِّبَحْلُ الزِّحَلّ ، الرَّاحِلَةُ الفَحْلُ .
قال : الزِّحَلُّ : الذي يَزْحَلُ الإبَل ، يُزَاحِمُها في الوِرْدِ حتى يُنَحِّيها فَيَشْرَب ، حكاه عن الدُّبَيْرِي .
وقال أبو مالك عمرو بن كِرْكِرَة : الزِّحْلِيفُ والزِّحْلِيلُ : المكانُ الضَّيِّقُ الزَّلِقُ من الصفَا وغَيْره .

##### Türkçe

ح ز ل
**حزل** ، **حلز** ، **لحز** ، **زلح** ، **زحل** : kullanımdadırlar.

**حزل** : Leys dedi: **الحَزْل** senin “**احزألّ يَحْزَئِلُّ احزِئلالاً**” sözünden (gelir); bununla yürüyüşte ve yerde yükselme kastedilir. Dedi: Bulut, göğün karnına doğru yükseldiği zaman “**احْزَأَلَّ**” denir. Dedi: Develer, toplandıktan sonra gidişlerinde yerin bir sırtından yükseldikleri zaman “**احْزَأَلَّتِ الإبلُ**” (denir).

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُحْزَئِلُّ** :
yükselen (şey). Ve şu beyti okudu:
ذاتَ انْتِبَاذٍ عن الحادِي إذا بَرَكت
خَوَّتْ عَلَى ثَفِناتٍ مُحْزَئِلاَّتِ

Leys dedi: **الاحتزال** elbiseyle kuşanmadır. Dedim: Bu bir tashiftir; doğrusu **الاحتزاك** (kaf ile)dır. Ebû Ubeyd’in, giyim türleri babında Asmaî’den rivayet ettiği böyledir. Aslı **الحَزْكِ** ve **الحَزْق**tandır; o, çekmenin ve sıkmanın şiddetidir. Onun tefsiri **الحاء** ve **الكاف** babında geçmiştir.

Şemmer dedi: Deve, çöktüğü sonra yerden uzaklaşıp (yükselip) ayrıldığı zaman “**احْزَأَلَّ**” denir. Tepe, toplandığı zaman “**احْزَأَلَّت الأكَمَةُ**” (denir). Kalbi, korkudan büzülüp toplandığı zaman “**احْزَأَلَّ فؤادُه**” (denir). Ve denir: “**احْزَأَلَّ**” — dikilip doğrulduğu zaman.

**زلح** : Leys dedi: **الزَّلْحُ** senin “**قصعة زَلَحْلَحَة**” sözündendir; o, dibi olmayan (kâsedir). Ve şu beyti okudu:
ثُمَّتَ جَاءُوا بقِصَاعٍ خَمْسِ
زَلَحْلَحَات ظاهِراتِ اليُبْسِ
أُخِذْنَ من السُّوقِ بِفَلْسٍ فَلْس

Dedi: Bu, **فعلل** vezni üzere bir kelimedir; aslı üç harflidir, beşli bina yapısına ilhak edilmiştir.

İbn Şümeyl, Ebû Hayra’dan şunu zikretti: **الزَّلَحْلَحَاتُ** kâseler babındadır; onun teki **زَلَحْلَحَة**dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi: **الزُّلْحُ** : büyük tabaklar; cem‘inde ziyadeyi hazf etti.

**لحز** : Leys dedi: **رَجُلٌ لَحِزٌ** : nefsi cimri (kimse). Ve şu beyti okudu:
تَرَى اللَّحِزَ الشَّحِيحَ إذا أُمِرَّت
عَلَيْه لِما له فيها مُهِينا

Ebû Ubeyd dedi: **اللَّحِزُ** : dar (huylu), cimri.

İyâdî bana haber verdi; Şemmer’den, dedi ki: Denir: **رجُلٌ لِحْزٌ** (lâmın kesri ve **الحاء**’nın sükûnu ile) ve **لَحِزٌ** (lâmın fethi ve **الحاء**’nın kesri ile), yani cimri. Dedi: **وشَجَرٌ مُتَلاحِزٌ** yani birbirine girmiş, sıkışık.

Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **رَجُلٌ لَحِزٌ** ve **لَحْزٌ**. Ve Rü’be’nin beytini rivayet etti:
يُعْطِيكَ منه الجودَ قبل اللَّحْزِ
yani kapanıp katılaşmadan önce.

Ezherî dedi: Ve bu kasidede:
إذا أَقَلَّ الخَيْرَ كُلُّ لِحْزِ
yani her **لَحِز** (olan) cimri.

Leys dedi: **التَّلَحُّزُ** : bir nar veya armut yemekten, buna iştahla, sende (meydana gelen) büzüşme/toparlanmadır.

**والمَلاَحِزُ** : dar geçitler.

**حلز** : Leys dedi: Kalp, hüzün anında **يَتَحَلَّزُ**; onda sıkılıp burkulma ve acı duyma gibi.

Ve **قَلْبٌ حَالِزٌ**. Ve **إنْسَانٌ حالِزٌ**; o, (**حَلْزٍ**) sahibidir.

Ve **رَجُلٌ حِلِّزٌ** yani cimri; ve **امرأةٌ حِلِّزَةٌ** cimri (kadın).

Ebû Ubeyd: **الحِلِّزُ** ve **الحِلِّزَةُ** bunun gibidir. İyâdî bana şu beyti okudu:
هيَ ابْنَةُ عَمِّ القوْمِ لا كُلِّ حِلِّزٍ
كَصَخْرَةِ يَبْسٍ لا يُغَيِّرُهَا البَلَلْ

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **حَلَزُون** : **الرِّمْث** içinde bulunan bir canlı; onu **فَعَلُولٍ** babında getirdi ve onunla birlikte **الزَّرَجُون** ve **القَرَقُوس**’u zikretti. Eğer **النون** aslî ise harf dörtlüdür; eğer زائد ise harf üçlüdür, aslı **حَلَزَ**dır.

Kutrub dedi: **الحِلِّزَةُ** : bitkiden bir tür. Dedi: Bununla **الحارِثُ بن حِلِّزة** adlandırıldı.

Dedim: Kutrub güvenilirlerden değildir; isimlerin iştikakında ona ait tekil harfler vardır.

Arapların nevâdirinde: “**احْتَلَزْتُ منه حَقِّي**” yani onu aldım. “**وتحَالَزْنا بالكلام**” : bana dedi ve ben ona dedim. Bunun benzeri: “**احْتَلَجْتُ منه حَقِّي**” ve “**وتحَالَجْنا بالكلام**”.

**زحل** : Leys dedi: Bir şeye, yerinden ayrıldığı zaman **زَحَل** denir. Bundan, Lebîd’in sözü:
لو يقُومُ الفِيلُ أَوْ فَيَّالُه
زَلَّ عن مِثْلِ مَقَامِي وَزَحَل

Dedi: Dişi deve, yürüyüşünde geri kaldığı zaman **تَزْحَلُ زَحْلاً** (denir). Ve şu beyti okudu:
قد جَعَلَتْ نَابُ دُكَيْنٍ تَزْحَلُ
أُخْراً وإن صاحُوا به وحَلْحَلُوا

Dedi: **المَزْحَلُ** : onun kendisine doğru **تَزْحَلُ** ettiği yer. Ahtal dedi:
يَكُن عن قُرَيْشٍ مُسْتَمازٌ ومَزْحَلُ

Dedi: Develerden **الزَّحُولُ** : havuza vardığında kovucu yüzüne vurunca, arkasını ona çevirip (geri dönüp) ondan ayrılan ve havuza varıncaya kadar **تَزْحَلْ** etmeyi sürdüren (deve)dir.

Ve **زُحَلُ** : **الكواكب الكُنَّس**’ten bir yıldızın adıdır. Muhammed b. Yezîd el-Müberred’e onun sarfı hakkında soruldu; dedi ki: Sarf olunmaz; çünkü onda iki illet vardır: marifelik ve عدول.

Başkası dedi: Bu yıldıza **زُحَلُ** denildi; çünkü **زَحل** yani uzaklaştı. Ve denir ki: O, yedinci göktedir; Allah daha iyi bilir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Oğluna **الخُسِّ**’e denildi: “Develerin hangisi daha güçlü/iri?” Dedi ki: **السِّبَحْلُ الزِّحَلّ**; yük devesi olan erkek deve.

Dedi: **الزِّحَلُّ** : develeri **يَزْحَلُ** eden; suya varışta onlarla itişip onları kenara çeker de kendisi içer; bunu Dübeyrî’den nakletti.

Ebû Mâlik Amr b. Kirkire dedi: **الزِّحْلِيفُ** ve **الزِّحْلِيلُ** : safâdan ve başkasından (olan) dar, kaygan yer.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاءِ والحاءِ وما يثلثهما في الثلاثي)
(زحر) الزاء والحاء والراء تنفُّسٌ بشدّة ليس إلاّ هذا. يقال زَحَرَ يَزْحَرُ زحيراً، وهو صوتُ نَفَسِهِ إذا تنفّس بشدة. وزَحَرَت المرأة بولدها عند الولادة.‏
(زحل) الزاء والحاء واللام أصلٌ يدلُّ على التنحِّي. يقال زَحَل عن مكانه، إذا تنحّى. وزَحَلت النّاقةُ في سَيرها. والمَزْحَل: الموضع الذي تَزْحَل إليه.‏
(زحم) الزاء والحاء والميم أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ في شدّة. يقال زَحمَه يَزْحَمُه، وازْدَحم الناس.‏
(زحن) الزاء والحاء والنون أصلٌ يدل على الإبطاء. تقول : زَحَنَ يَزْحَن زَحْناً، وكذلك التَّزحُّن. يقال تزَحَّن على الشيء، إذا تكارَهَ عليه وهو لا يشتهيه.‏
(زحف) الزاء والحاء والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الاندفاع والمضيّ قُدُماً. فالزَّحف: الجماعة يَزْحَفون إلى العدوّ. والصبيّ يزحَف على الأرض قبل المشي. والبعير إذا أعيا فجرَّ فِرْسِنَه فهو يزحَف. وهي إبلٌ زواحفُ، الواحدة زَاحفة. قال:‏
* على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1) *‏
ويقال زَحَفَ الدَّبَا، إذا مضى قُدُماً. والزاحف: السهم الذي يقع دون الغَرَض ثم يزحَف. والله أعلم بالصواب.‏
--------------ـ
(1) للفرزدق في ديوانه 263 واللسان (زحف) وصدره:‏
*على عمائمنا تلقى وأرحلنا *.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الحاءِ** وما يثلثهما في الثلاثي)
(**زحر**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الراء** şiddetle bir nefes alıp verme(den ibaret)tir; bundan başka değil. Denir: **زَحَرَ** **يَزْحَرُ** **زحيراً**; o, şiddetle nefes alıp verdiğinde onun nefesinin sesidir. Ve kadın doğum esnasında çocuğuyla **زَحَرَت**.‏
(**زحل**) **الزاء** ve**الحاء** ve**اللام** uzaklaşmaya delâlet eden bir asıldır. Denir: **زَحَل** yerinden, yani uzaklaştı. Ve dişi deve yürüyüşünde **زَحَلت**. Ve **المَزْحَل**: kendisine **تَزْحَل** olunan yer.‏
(**زحم**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الميم** şiddet içinde bir birleşmeye delâlet eden bir asıldır. Denir: onu **زَحمَه** **يَزْحَمُه**; ve insanlar **ازْدَحم**.‏
(**زحن**) **الزاء** ve**الحاء** ve**النون** yavaşlamaya delâlet eden bir asıldır. Dersin: **زَحَنَ** **يَزْحَن** **زَحْناً**; ve aynı şekilde **التَّزحُّن**. Denir: bir şey üzerine **تزَحَّن**; yani onu istemediği hâlde ona karşı isteksizlik gösterdi, o onu arzulamazken.‏
(**زحف**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الفاء** öne atılmaya ve öne doğru gitmeye delâlet eden tek bir asıldır. Şu hâlde **الزَّحف**: düşmana doğru **يَزْحَفون** olan topluluktur. Ve çocuk yürümekten önce yerde **يزحَف**. Ve deve yorulup da tırnağını sürüklerse o **يزحَف** eder. Ve bunlar **زواحفُ** develerdir; teki **زَاحفة**. Dedi ki:‏
* على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1) *‏
Ve denir: **زَحَفَ** **الدَّبَا**; yani öne doğru gitti. Ve **الزاحف**: hedefin altına düşen, sonra da **يزحَف** eden oktur. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏
--------------ـ
(1) Ferazdak’ındır; divanında 263 ve Lisân’da (**زحف**); ve onun صدر’ı:‏
*على عمائمنا تلقى وأرحلنا *.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ح ل
مالي عنه مزحل‏:‏ مبعد وقد زحلت عنه‏.‏
ودخل عليه فزحل له عن مكانه‏.‏
وعقبة زحول‏:‏ بعيدة‏.‏
ورجل زحل وزحلة‏:‏ متنح عن الشيء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أزحلت إليه الأمر‏:‏ ألجأته إليه‏.‏

##### Türkçe

ز ح ل
Ondan yana benim için **مزحل** yoktur: uzaklaştırılmış; ve ondan **زحلت** oldum (uzaklaştım).
Ve onun yanına girdi de, onun için onu yerinden **زحل** etti (uzaklaştırdı).
Ve **عقبة زحول**: uzak (olan).
Ve **رجل زحل وزحلة**: şeyden yana çekinen (uzak duran).
Mecazdan: **أزحلت إليه الأمر**: işi ona sığınmaya zorladım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَحَل الشيءُ عن مَقامه يَزْحَل زَحْلاً وزُحُولاً وتَزَحْوَلَ، كلاهما: زَلَّ عن مكانه، وزَحْوَلَهُ هو: أَزَلَّه وأَزاله؛ ومنه قول لبيد:لو يَقومُ الفِيلُ أَو فَيَّاله،
زَلَّ عن مثل مَقامِي وزَحَل
وفي حديث أَبي موسى: أَتاه عبد الله يَتَحَدَّث عنده، فلما أُقيمت الصلاة زَحَلَ وقال: ما كنت أَتَقَدَّم رَجُلاً من أَهل بَدْر، أَي تأَخر ولم يَؤُمَّ القوم، وفي حديث الخدري: فلما رآه زَحَلَ له وهو جالس إِلى جنب الحسين؛ ومنه حديث ابن المسيَّب: قال لقتادة ازْحَلْ عَنِّي فقد نَزَحْتَني أَي أَنْفَدْت ما عندي. الجوهري: تَزَحَّلَ تَنَحَّى وتَبَاعد، فهو زَحِلٌ وزِحْلِيلٌ. وفي الحديث: غَزَوْنا مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فكان رجل من المشركين يَدُقُّنا ويُزَحِّلنا من ورائنا أَي يُنَحَّينا، ويروى يَزْجُلنا، بالجيم، أَي يَرْمِينا، ويروى يَدُفُّنا، بالفاء، من الدَّفِّ السَّيْرِ. وزَحَلَ الرجلُ كزَحَف إِذا أَعيا. وزَحَلَت الناقةُ: تأَخرت في سيرها تَزْحَل؛ وأَنشد:
قد جَعَلَتْ نابُ دُكَيْنٍ تَزْحَلُ
أُخْراً، وإِنْ صَاحُوا به وحَلْحَلوا
والمَزْحَل: الموضع الذي تَزْحَل إِليه، وقد يكون مصدراً. يقال: إِنَّ لي عنك مَزْحَلاً أَي مُنْتَدَحاً؛ وقال الأَخطل:
يَكُنْ عن قريش مُسْتَمازٌ ومَزْحَل
وناقة زَحُولٌ إِذا وَرَدت الحوض فضرب الذّائِدُ وَجْهَها فَوَلَّتْه عَجْزُها ولم تَزَلْ تَزْحَل حتى تَرِدَ الحَوْضَ. قال ابن السكيت: قيل لابنة الخُسِّ أَيُّ الجِمال أَفْرَهُ في الوِرْد؟ فقالت: السِّبَحْل الزِّحَلّ،
(* قوله «الزحل» فسره في التهذيب فقال: الزحل الذي يزحل الابل يزحمها في الورد حتى ينحيها فيشرب، حكاه عن بهدل الدبيري) الراحِلةُ الفحلُ. ورجل زُحَلٌ: يَزْحَلُ عن الأَمر، قبيحاً كان أَو حسناً، والأُنثى بالهاء. وعُقْبَة زَحُولٌ: بعيدة.
وزُحَلُ: اسم كوكب من الخُنَّس؛ سئل محمد بن يزيد المبرد عن صرفه فقال: لا ينصرف لأَن فيه العلتين المعرفة والعُدول مثل عُمَر، وقيل للكوكب زُحَل لأَنه زَحَلَ أَي بَعُد، ويقال: إِنه في السماء السابعة. والزِّحْلِيل: السريع؛ مَثَّلَ به سيبويه وفَسَّره السيرافي؛ قال ابن جني: قال أَبو علي زِحْلِيلٌ من الزَّحْل كسِحْتِيت من السَّحْت. والزِّحْلِيل: المكان الضَّيِّق الزَّلِق من الصَّفا وغيره، وكذلك الزِّحْلِيف.

##### Türkçe

**زَحَلَ** şey, makamından **يَزْحَلُ** **زَحْلاً** ve **زُحُولاً** ve **تَزَحْوَلَ**;

ikisinin de (manası): yerinden kaydı. Ve **زَحْوَلَهُ** o (fail) ise: onu kaydırdı ve onu giderdi; bundan (olarak) Lebîd’in sözü:
لو يَقومُ الفِيلُ أَو فَيَّاله،
زَلَّ عن مثل مَقامِي وزَحَل

Ebû Mûsâ hadîsinde: Abdullah ona geldi, onun yanında konuşuyordu; namaz ikame edilince **زَحَلَ** ve dedi ki: “Bedir ehlinden bir adamın önüne geçiyor olmazdım”; yani geri kaldı ve kavme imam olmadı. Hıdrî hadîsinde: onu görünce, Hüseyin’in yanında otururken, onun için **زَحَلَ**; bundan (olarak) İbnü’l-Müseyyeb hadîsi: Katâde’ye dedi: “Benden **ازْحَلْ**; çünkü beni **نَزَحْتَني**”; yani yanımdakini tükettin. Cevherî: **تَزَحَّلَ**: yana çekildi ve uzaklaştı; o hâlde o **زَحِلٌ** ve **زِحْلِيلٌ**’dir. Hadîste: “Resûlullah ile (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) gazâ ettik; müşriklerden bir adam vardı, bizi eziyor ve arkamızdan bizi **يُزَحِّلُنا**”; yani bizi yana çekiyordu; **يَزْجُلُنا** diye de rivayet edilir, **الجيم** ile; yani bize atıyordu; **يَدُفُّنا** diye de rivayet edilir, **الفاء** ile; **الدَّفِّ** (yani) yürüyüşten. Ve adam **زَحَلَ** (tıpkı) **زَحَفَ** gibi, yorulduğu zaman. Ve dişi deve **زَحَلَتْ**: yürüyüşünde geri kaldı, **تَزْحَلُ**; ve (şu beyit) okundu:
قد جَعَلَتْ نابُ دُكَيْنٍ تَزْحَلُ
أُخْراً، وإِنْ صَاحُوا به وحَلْحَلوا

Ve **المَزْحَل**: kendisine **تَزْحَلُ** olunan yer; kaynak (isim) de olabilir. Denir ki: “Senin hakkında bende bir **مَزْحَلاً** vardır”; yani bir **مُنْتَدَحاً**; ve Ahtal dedi:
يَكُنْ عن قريش مُسْتَمازٌ ومَزْحَل

Ve **زَحُولٌ** bir dişi deve: havuza vardığında, kovucu yüzüne vurunca, arkasını ona döndürdü; ve havuza varıncaya kadar **تَزْحَلُ** etmeyi bırakmadı. İbnü’s-Sikkît dedi: el-Huss’un kızına “Vürûdda develerin hangisi daha **أَفْرَهُ**’dur?” denildi; o da dedi ki: **السِّبَحْل الزِّحَلّ**،
(* “**الزحل**” sözü: onu Tehzîb’de açıkladı da dedi ki: **الزحل** o (devedir) ki develeri vürûdda **يزحل** eder, onları sıkıştırır; ta ki onları yana çeker de kendisi içer; bunu Behdel ed-Dübeyrî’den nakletti) **الراحِلةُ الفحلُ**.

Ve **زُحَلٌ** bir adam: işten **يَزْحَلُ** eder; çirkin de olsa güzel de olsa; dişisi **الهاء** ile. Ve **عُقْبَة زَحُولٌ**: uzak.

Ve **زُحَلُ**: **الخُنَّس**’ten bir yıldızın adıdır; Muhammed b. Yezîd el-Müberred’e onun sarfı soruldu da dedi ki: “Sarf olunmaz; çünkü onda iki illet vardır: marifelik ve عدول, tıpkı **عُمَر** gibi.” Yıldıza **زُحَل** denildi; çünkü **زَحَلَ**; yani uzaklaştı; ve denir ki: o yedinci göktedir.

Ve **الزِّحْلِيل**: hızlı (olan); Sîbeveyh onunla örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı; İbn Cinnî dedi: Ebû Ali dedi ki: **زِحْلِيلٌ** **الزَّحْل**’den, tıpkı **سِحْتِيت**’in **السَّحْت**’ten olması gibi.

Ve **الزِّحْلِيل**: safâdan ve başkasından dar, kaygan yer; aynı şekilde **الزِّحْلِيف**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ح ل * * زَحَل * عن مكانه تنحى وتباعد وبابه خضع و * تَزَحَّل * مثله و * زُحَلُ * نجم من الخُنَّس لا ينصرف مثل عمر

##### Türkçe

* ز ح ل * **زَحَل**: yerinden uzaklaştı, çekildi ve uzaklaştı; babı **خضع**’dır. Ve **تَزَحَّل**: onun gibidir. Ve **زُحَلُ**: **الخُنَّس**’ten bir yıldızdır; **عمر** gibi munsarif olmaz.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زحل الشيء عن مقامه، كمنع، يزحل، زحلا، زحولا، ومزحلا: زال، كذا في النسخ، وفي بعضها زل: كتزحول. قال لبيد:
  لو يقوم الفـيل أو فـيالـه                      زل عن مثل مقامي وزحل وزحل الرجل، كزحف: إذا أعيا، وزحل عن مكانه، زحولا، ومزحلا: تنحى، وبعد، وتأخر، ومنه الحديث: فلما أقيمت الصلاة زحل، أي تأخر ولم يؤم القوم، وفي حديث ابن المسيب، أنه قال لقتادة: ازحل عني، فقد نزحتني، أي أنفدت ما عندي، كتزحل، قال الجوهري، أي تنحى وتباعد، فهو زحل، ككتف، وزحليل، بالكسر. وزحلت الناقة: تأخرت في سيرها، قال:
  قد جعلت ناب دكين تزحـل
  أخرا وإن صاحوا به وحلحلوا وقال الليث: ناقة زحول هي التي إذا وردت الحوض، فضرب الزائد، هكذا في النسخ، والصواب: الذائد وجهها، فولت، ونص العين: فولته عجزها، ولم تزل تزحل حتى ترد الحوض. ورجل زحل، كصرد: يزحل عن الأمور، سواء كانت حسنة أو قبيحة، أي يتنحى، ويتباعد عنها، وهي بهاء. وعقبة زحول: بعيدة، ويروى بالجيم أيضا، وقد تقدم. وزحل، كزفر، ممنوعا، من الصرف، قال المبرد: للمعرفة والعدل: كوكب من الخنس، سمي به لأنه زحل، أي بعد، ويقال: إنه في السماء السابعة. وغلام زحل: أبو القسم المنجم، م معروف، قال الأمير: كان يعرف بالحذق في التنجيم. والزحليل، بالكسر: المكان الضيق الزلق، من الصفا، وغيره، كالزحليف، عن أبي مالك، كالزحلول، بالضم. والزحليل: السريع، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي، قال ابن جني: قال أبو علي: زحليل من الزحل، كسحتيت من السحت. ومن المجاز: أزحله إليه، أي ألجأه. وأزحله أيضا: أبعده، قال أبو النجم:
  قمنا على هول شديد وجله
  نمد حبلا فوق خط نعدله
  نقول قدم ذا وهذا أزحلـه

  كزحله، تزحيلا. والزحلة، كهمزة: دابة تدخل في جحرها من قبل استها. وهو أيضا، الرجل يزحل قليلا، ولا يسيح في الأرض. ووجد هنا في بعض النسخ زيادة قوله: وأزحأل: مقلوب احزأل، أي ارتفع، قاله ابن خالويه، في كتاب اطرغش وابرغش. والزحل، كخدب: الجمل يزحل الإبل، ويزاحمها في الورد، حتى ينحيها فيشرب، قاله بهدل الدبيري، وقال ابن السكيت: قيل لابنة الخس: أي الجمال أفره? فقالت: السبحل الزحل الراحلة الفحل. والزيحلة: مشية خيلاء، وكأنه يمشي ويتزحل. ومما يستدرك عليه: زحوله عن مكانه أزاله. والمزحل: الموضع يزحل إليه، وقد يكون مصدرا، يقال: إن لي عندك مزحلا، أي منتدحا، قال الأخطل:
  يكن عن قريش مستماز ومزحل وعتبة بنت زحل بن أبي عامر السلمية: والدة عبد الله بن عجرة السلمي، وضبطه المفجع بكاف في آخره، كذا بخط مغلطاي. والزحلول، بالضم: الخفيف الجسم. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**زحل**: Şeyi makamından uzaklaştırdı; **منع** gibi; **يزحل**، **زحلا**، **زحولا** ve **مزحلا**: uzaklaştı; nüshalarda böyle; bazılarında **زل**: **تزحول** gibi. **لبيد** dedi:
  Eğer fil yahut fil yavrusu kalksa                      benim makamımın benzeri gibi bir makamdan uzaklaşır ve **زحل** ve **زحل**
Ve adam **زحل** oldu; **زحف** gibi: yorulduğu zaman. Ve yerinden **زحل** etti; **زحولا** ve **مزحلا**: çekildi, uzaklaştı ve geri kaldı; ve ondan hadis: “Namaz ikame edilince **زحل** etti”; yani geri kaldı ve kavme imam olmadı. Ve **ابن المسيب** hadîsinde: **قتادة**’ye dedi ki: “Benden **ازحل** et; çünkü beni **نزحتني** ettin”; yani yanımdakini tüketip bitirdin; **تزحل** gibi. **الجوهري** dedi: yani çekildi ve uzaklaştı; o hâlde o **زحل**’dir; **كتف** gibi; ve **زحليل**; kesre ile. Ve deve **زحلت** etti: yürüyüşünde geri kaldı; dedi ki:
  **تزحل** eden **دكين**’in azı dişini kılmışım
  geriye; ona bağırmış olsalar da ve **وحلحلوا** etseler de
**الليث** dedi: **زحول** deve, o devedir ki havuza vardığı zaman, **الزائد**’i vurur; nüshalarda böyle; doğrusu: **الذائد** yüzünü (vurur), böylece döner; **العين**’in nassı: kıçını ona döndürür; ve havuza varıncaya kadar **تزحل** etmeyi sürdürür. Ve **زحل** adam; **صرد** gibi: işlerden **يزحل** eder; ister iyi olsun ister kötü; yani onlardan çekilir ve uzaklaşır; ve o, **بهاء**’dır. Ve **زحول** yokuş: uzak; **الجيم** ile de rivayet olunur; ve geçti. Ve **زحل**; **زفر** gibi; sarftan men edilmiş olarak; **المبرد** dedi: marifelik ve adl sebebiyle: **الخنس**’ten bir yıldızdır; ona bu ad verildi; çünkü o **زحل** etti; yani uzak oldu; ve denilir ki o yedinci göktedir. Ve **زحل** oğlanı: müneccim **أبو القسم**; bilinen bir kişi; **الأمير** dedi: yıldız falında maharetle bilinir idi. Ve **الزحليل**; kesre ile: **الصفا**’dan ve başkasından, dar kaygan yer; **الزحليف** gibi; **أبو مالك**’ten; **الزحلول** gibi; damme ile. Ve **الزحليل**: hızlı olan; **سيبويه** onunla misal verdi; ve **السيرافي** onu açıkladı; **ابن جني** dedi: **أبو علي** dedi: **زحليل**, **الزحل**’den (türetilmiştir); **سحتيت**’in **السحت**’ten olduğu gibi. Ve mecazdan: ona doğru **أزحله** etti; yani onu mecbur bıraktı. Ve **أزحله** ayrıca: onu uzaklaştırdı; **أبو النجم** dedi:
  Şiddetli bir dehşet ve korkusu üzerine kalktık
  bir ip uzatırız, bir çizginin üstüne, onu düzeltiriz
  deriz: şunu öne al, bunu (öne al); ve bunu **أزحلـه** ederim

  **زحله** gibi; **تزحيلا** (olarak). Ve **الزحلة**; **همزة** gibi: kıç tarafından deliğine giren bir binek hayvanı. Ve o ayrıca: azıcık **يزحل** eden adam; ve yerde dolaşıp yayılmaz. Ve burada bazı nüshalarda şu sözün ziyadesi bulundu: “Ve **أزحأل**: **احزأل**’in kalb edilmişidir; yani yükseldi”; bunu **ابن خالويه**, **اطرغش** ve **ابرغش** kitabında söyledi. Ve **الزحل**; **خدب** gibi: deve, develeri **يزحل** eder ve suya varışta onlarla itişir; nihayet onları kenara çeker de içer; bunu **بهدل الدبيري** söyledi. Ve **ابن السكيت** dedi: **الخس**’in kızına denildi: “Hangi develer daha semiz?” O dedi ki: “**السبحل** **الزحل** **الراحلة** **الفحل**.” Ve **الزيحلة**: kibir yürüyüşü; sanki yürür ve **يتزحل** eder. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: yerinden **زحوله** etmesi onu gidermesidir. Ve **المزحل**: kendisine doğru **يزحل** edilen yer; ve masdar da olabilir; denilir ki: “Senin yanında benim için bir **مزحلا** vardır”; yani bir genişlik/ferahlık; **الأخطل** dedi:
  **قريش**’ten uzak, bir **مستماز** ve bir **مزحل** olur
Ve **عتبة بنت زحل بن أبي عامر السلمية**: **عبد الله بن عجرة السلمي**’nin annesi; **المفجع** onu sonunda **كاف** ile ضبط etti; **مغلطاي**’nin hattıyla böyle. Ve **الزحلول**; damme ile: hafif cüsseli. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَحَلَ
1 زَحَلَ ذ , (S, K,) aor. زَحَلَ , (K,) inf. n. زُحُولٌ (S, K) and زَحْلٌ (Ham p. 125) and مَزْحَلٌ, (S,) He removed, withdrew, or retired to a distance; (S, K, TA, and Ham ubi suprà;) and went back or backwards, drew back, receded, or retreated; (TA;) عَنْ مَكَانِهِ [from his place]; as also ↓ تزحّل. (S, K.) Hence, in a trad., اِزْحَلْ عَنِّى فَقَدْ نَزَحْتَنِى, meaning [Remove thou, &c., from me,] for thou hast exhausted me of what I possessed. (TA.) And يَزْحَلُ عَنِ الأَمُورِ (K, TA, in the CK الأَمْرِ,) He removes, withdraws, or retires far away, from affairs. (TA.) ― -b2- And He, or it, was, or became, distant, or remote. (TA.) ― -b3- And زَحَلَ عَنْ مَقَامِهِ, aor. زَحَلَ , (K,) inf. n. زَحْلٌ and زُحُولٌ and مَزْحَلٌ, (TA,) It (a thing, TA) quitted its station, or standing-place; (K, TA;) as also ↓ تَزَحْوَلَ: (K:) in some copies of the K, in the explanation of this phrase, زَلَّ is put in the place of زَالَ. (TA.) ― -b4- And زَحَلَتْ She (a camel) held back, hung back, or lagged behind, in her course, or journeying. (K.) ― -b5- And زَحَلَ He (a man, TA) was, or became, fatigued, tired, or jaded. (K, TA.)

2 زَحَّلَ see what next follows.

ازحلهُ
4 ازحلهُ ذ He removed him, or it, far away; as also ↓ زحّلهُ, inf. n. تَزْحِيلٌ. (K.) ― -b2- And ازحلهُ اـِلَيْهِ (tropical:) He, or it, constrained him to betake himself, or repair, or have recourse, to him, or it. (K, TA.)

5 تَزَحَّلَ see 1, first sentence.

زَحْوَلَهُ عَنْ مَكَانِهِ
Q. Q. 1 زَحْوَلَهُ عَنْ مَكَانِهِ ذ He made him, or it, to slip (أَزَلَّهُ, [probably a mistranscription for أَزَالَهُ he removed him, or it, like as زَلَّ is put in some copies of the K in the place of زَالَ in a case mentioned above,]) from his, or its, place. (TA.)

تَزَحْوَلَ
Q. Q. 2 تَزَحْوَلَ ذ [quasi-pass. of Q. Q. 1]: see 1.

زَحِلٌ
زَحِلٌ ذ and ↓ زِحْلِيلٌ Removing, withdrawing, or retiring to a distance; (S, K, TA;) and going back or backwards, drawing back, receding, or retreating; (TA;) from a place. (S, K, TA.)

زُحَلٌ
زُحَلٌ ذ A man who removes, withdraws, or retires far away, from affairs, (K, * TA,) whether they be good or evil: (TA:) fem. with ة. (K.) -A2- زُحَلُ, imperfectly decl., (S, K,) like عُمَرُ, (S,) because it is a proper name and deviates from the original form [which is app. الزَّاحِلُ, reg. part. n. of 1], (Mbr, TA,) [The planet Saturn;] a certain star, of those called الخُنَّسُ; (S, K;) so called because it is remote; and said to be in the Seventh Heaven. (TA.) غُلَامُ زُحَلَ [The young man, or slave, of Saturn] is [a surname of] Abu-l-Kásim the well-known astronomer or astrologer. (K.)

زُحَلَةٌ
زُحَلَةٌ ذ A man who does not travel about in the countries. (K.) [See also زُحَفَةٌ.] ― -b2- And A certain beast that enters its hole with its hinder part foremost. (K.)

زِحَلٌّ
زِحَلٌّ ذ A camel that drives far away the [other] camels, pressing against them so as to remove them, in the coming to water, and then drinks. (K.)

زُحْلُولٌ
زُحْلُولٌ ذ : see the next paragraph. ― -b2- Also Light in body. (TA.)

زِحْلِيلٌ
زِحْلِيلٌ ذ : see زَحِلٌ. ― -b2- Also Quick, or swift: (K:) mentioned by Sb, and expl. by Seer. (TA.) ― -b3- And A place that is strait and slippery, consisting of smooth stones; as also ↓ زُحْلُولٌ: (K:) and so زِحْلِيفٌ. (Aboo-Málik, TA.)

نَاقَةٌ زَحُولٌ
نَاقَةٌ زَحُولٌ ذ A she-camel which, when she comes to the watering-trough, and the driver (الذَّائِدُ, in the copies of the K erroneously written الرَّائِدُ, TA) strikes her face, turns her rump to him, and ceases not to recede until she comes to the water-ing-trough. (Lth, K, * TA.) ― -b2- And عُقْبَةٌ زَحُولٌ [in the CK erroneously written عَقَبَةٌ, A stage of a journey] far-extending. (K, TA.)

زَيْحَلَةٌ
زَيْحَلَةٌ ذ A proud and self-conceited gait. (K.)

مَزْحَلٌ
مَزْحَلٌ ذ an inf. n. of زَحَلَ. (S, TA.) ― -b2- And also A place to which one removes, withdraws, or retires far away. (S, TA.) Ibráheem Ibn-Kuneyf En-Nebhánee says,
وَمَا لِامْرِئٍ عَمَّا قَضَى اللّٰهُ مَزْحَلُ
i. e. And there is not, for a man, a place to which to go far away from that which God has decreed. (Ham p. 125.) And one says, اـِنَّ لِى عِنْدَكَ لَمَزْحَلًا, meaning مُنْتَدَحًا [i. e. Verily there is, for me, with thee, ample scope, or freedom, or liberty]. (S, TA.)

##### Türkçe

زَحَلَ
1 **زَحَلَ** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **زَحَلَ** , (K,) mastarı **زُحُولٌ** (S, K) ve **زَحْلٌ** (Ham s. 125) ve **مَزْحَلٌ**, (S,) Uzak bir mesafeye çekildi, uzaklaştı yahut geri çekilip bir kenara çekildi; (S, K, TA, ve Ham yukarıda geçtiği üzere;) ve geri döndü yahut geriye doğru döndü, geri çekildi, geriledi yahut ricat etti; (TA;) **عَنْ مَكَانِهِ** [kendi yerinden]; bunun gibi ↓ **تزحّل**. (S, K.) Bundan dolayı, bir rivayette, **اِزْحَلْ عَنِّى فَقَدْ نَزَحْتَنِى**, mânâsı: [Benden uzaklaş, vb.,] çünkü sen beni sahip olduğum şeyden tüketip bitirdin. (TA.) Ve **يَزْحَلُ عَنِ الأَمُورِ** (K, TA, CK’de **الأَمْرِ**,), O, işlerden uzak bir yere çekilir, uzaklaşır yahut geri çekilip bir kenara çekilir. (TA.) ― -b2- Ve O, yahut o (şey), uzak idi yahut uzak oldu. (TA.) ― -b3- Ve **زَحَلَ عَنْ مَقَامِهِ**, muzâri‘ı **زَحَلَ** , (K,) mastarı **زَحْلٌ** ve **زُحُولٌ** ve **مَزْحَلٌ**, (TA,) O (bir şey, TA) kendi mevkiini yahut durduğu yeri terk etti; (K, TA;) bunun gibi ↓ **تَزَحْوَلَ**: (K:) K’nin bazı nüshalarında, bu ibarenin açıklamasında, **زَلَّ** kelimesi **زَالَ**’ın yerine konmuştur. (TA.) ― -b4- Ve **زَحَلَتْ** O (dişi deve) yürüyüşünde yahut yolculuğunda geri kaldı, geride asılı kaldı yahut geriden geldi. (K.) ― -b5- Ve **زَحَلَ** O (bir adam, TA) yoruldu, yorgun düştü yahut bitkinleşti. (K, TA.)

2 **زَحَّلَ**: hemen ardından gelen şeye bak.

**ازحلهُ**
4 **ازحلهُ** ذ Onu yahut onu (şeyi) çok uzağa uzaklaştırdı; bunun gibi ↓ **زحّلهُ**, mastarı **تَزْحِيلٌ**. (K.) ― -b2- Ve **ازحلهُ اـِلَيْهِ** (mecaz:) O, yahut o (şey), onu kendisine yahut ona yönelmeye, gitmeye yahut ona başvurmaya zorladı. (K, TA.)

5 **تَزَحَّلَ**: 1’in ilk cümlesine bak.

**زَحْوَلَهُ عَنْ مَكَانِهِ**
Q. Q. 1 **زَحْوَلَهُ عَنْ مَكَانِهِ** ذ Onu yahut onu (şeyi) kendi yerinden kaydırdı (**أَزَلَّهُ**, [muhtemelen **أَزَالَهُ** “onu yahut onu (şeyi) uzaklaştırdı” için bir yanlış yazımdır; tıpkı yukarıda zikredilen bir durumda K’nin bazı nüshalarında **زَالَ**’ın yerine **زَلَّ** konduğu gibi,]) kendi yerinden. (TA.)

**تَزَحْوَلَ**
Q. Q. 2 **تَزَحْوَلَ** ذ [Q. Q. 1’in sanki edilgeni]: 1’e bak.

**زَحِلٌ**
**زَحِلٌ** ذ ve ↓ **زِحْلِيلٌ** Uzağa çekilen, uzaklaşan yahut geri çekilip bir kenara çekilen; (S, K, TA;) ve geri dönen yahut geriye doğru dönen, geri çekilen, gerileyen yahut ricat eden; (TA;) bir yerden. (S, K, TA.)

**زُحَلٌ**
**زُحَلٌ** ذ İşlerden, ister iyi ister kötü olsun, çok uzağa çekilen, uzaklaşan yahut geri çekilip bir kenara çekilen bir adam: (K, * TA,) (TA:) dişisi ة ile. (K.) -A2- **زُحَلُ**, gayr-i munsarif, (S, K,) **عُمَرُ** gibi, (S,) çünkü o bir özel addır ve aslî şekilden sapar [ki o görünüşe göre **الزَّاحِلُ**’dir, 1’in ism-i fâili], (Mbr, TA,) [Satürn gezegeni;] **الخُنَّسُ** denilenlerden belirli bir yıldız; (S, K;) uzak olduğu için böyle adlandırılmıştır; ve Yedinci Gökte olduğu söylenmiştir. (TA.) **غُلَامُ زُحَلَ** [Satürn’ün genci yahut kölesi], meşhur astronom yahut müneccim Ebu’l-Kâsım’ın [bir lakabı]dır. (K.)

**زُحَلَةٌ**
**زُحَلَةٌ** ذ Ülkelerde dolaşmayan bir adam. (K.) [Ayrıca **زُحَفَةٌ**’ye bak.] ― -b2- Ve Arka tarafı önde olarak deliğine giren belirli bir hayvan. (K.)

**زِحَلٌّ**
**زِحَلٌّ** ذ Suya gelişte, onlara yaslanıp onları uzaklaştıracak şekilde [diğer] develeri çok uzağa süren, sonra da içen bir deve. (K.)

**زُحْلُولٌ**
**زُحْلُولٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak. ― -b2- Ayrıca bedence hafif. (TA.)

**زِحْلِيلٌ**
**زِحْلِيلٌ** ذ : **زَحِلٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca çabuk yahut hızlı: (K:) Sb tarafından zikredilmiş ve Seer tarafından açıklanmıştır. (TA.) ― -b3- Ve Düzgün taşlardan oluşan, dar ve kaygan bir yer; bunun gibi ↓ **زُحْلُولٌ**: (K:) ve böylece **زِحْلِيفٌ**. (Aboo-Málik, TA.)

**نَاقَةٌ زَحُولٌ**
**نَاقَةٌ زَحُولٌ** ذ Su yalaklarına geldiğinde ve sürücü (**الذَّائِدُ**, K nüshalarında yanlışlıkla **الرَّائِدُ** yazılmıştır, TA) onun yüzüne vurduğunda, sağrısını ona çeviren ve su yalaklarına varıncaya kadar geri geri çekilmekten geri durmayan bir dişi deve. (Lth, K, * TA.) ― -b2- Ve **عُقْبَةٌ زَحُولٌ** [CK’de yanlışlıkla **عَقَبَةٌ** yazılmıştır, bir yolculuk menzili] çok uzayıp giden. (K, TA.)

**زَيْحَلَةٌ**
**زَيْحَلَةٌ** ذ Kibirli ve kendini beğenmiş bir yürüyüş. (K.)

**مَزْحَلٌ**
**مَزْحَلٌ** ذ **زَحَلَ**’ın bir mastarıdır. (S, TA.) ― -b2- Ve ayrıca, kişinin çok uzağa çekildiği, uzaklaştığı yahut geri çekilip bir kenara çekildiği bir yer. (S, TA.) İbrâhîm İbn-Kuneyf En-Nebhânî der ki,
وَمَا لِامْرِئٍ عَمَّا قَضَى اللّٰهُ مَزْحَلُ
yani: Ve Allah’ın hükmettiği şeyden uzağa gidilecek bir yer, bir adam için yoktur. (Ham s. 125.) Ve şöyle denir: **اـِنَّ لِى عِنْدَكَ لَمَزْحَلًا**, mânâsı **مُنْتَدَحًا** [yani: Şüphesiz benim için, senin yanında, geniş bir imkân yahut serbestlik yahut hürriyet vardır]. (S, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَحَلَ
زَحَلَ A ( n. ac. زُحُوْل 27 )
a.  [ 'An ], Moved, shifted, slipped away from; drew back, hung back from.

زَحَّلَ
زَحَّلَ II ,
a.  Displaced; shifted, removed.

أَزْحَلَ
أَزْحَلَ IV ,
a.  see II .

b.  [ acc. &  Ila ], Forced to flee to.

تَزَحَّلَ
تَزَحَّلَ V ,
a.  see I .

زُحَل
زُحَل 9 ,
a.  Saturn ( planet ).

##### Türkçe

زَحَلَ
**زَحَلَ** A (isim-aksiyon: **زُحُوْل** 27)
a. [ 'An ], -den hareket etti, yer değiştirdi, -den kayıp uzaklaştı; geri çekildi, -den geri durdu, -den geri kaldı.

زَحَّلَ
**زَحَّلَ** II ,
a. Yerinden etti; yer değiştirdi, uzaklaştırdı.

أَزْحَلَ
**أَزْحَلَ** IV ,
a. II’ye bak.

b. [ acc. & Ila ], -e kaçmaya zorladı.

تَزَحَّلَ
**تَزَحَّلَ** V ,
a. I’e bak.

زُحَل
**زُحَل** 9 ,
a. Satürn (gezegen).
