# زحل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AD%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زحل

زَحَل الشيءُ عن مَقامه يَزْحَل زَحْلاً وزُحُولاً وتَزَحْوَلَ، كلاهما: زَلَّ عن مكانه، وزَحْوَلَهُ هو: أَزَلَّه وأَزاله؛ ومنه قول لبيد:لو يَقومُ الفِيلُ أَو فَيَّاله،
زَلَّ عن مثل مَقامِي وزَحَل
وفي حديث أَبي موسى: أَتاه عبد الله يَتَحَدَّث عنده، فلما أُقيمت الصلاة زَحَلَ وقال: ما كنت أَتَقَدَّم رَجُلاً من أَهل بَدْر، أَي تأَخر ولم يَؤُمَّ القوم، وفي حديث الخدري: فلما رآه زَحَلَ له وهو جالس إِلى جنب الحسين؛ ومنه حديث ابن المسيَّب: قال لقتادة ازْحَلْ عَنِّي فقد نَزَحْتَني أَي أَنْفَدْت ما عندي. الجوهري: تَزَحَّلَ تَنَحَّى وتَبَاعد، فهو زَحِلٌ وزِحْلِيلٌ. وفي الحديث: غَزَوْنا مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فكان رجل من المشركين يَدُقُّنا ويُزَحِّلنا من ورائنا أَي يُنَحَّينا، ويروى يَزْجُلنا، بالجيم، أَي يَرْمِينا، ويروى يَدُفُّنا، بالفاء، من الدَّفِّ السَّيْرِ. وزَحَلَ الرجلُ كزَحَف إِذا أَعيا. وزَحَلَت الناقةُ: تأَخرت في سيرها تَزْحَل؛ وأَنشد:
قد جَعَلَتْ نابُ دُكَيْنٍ تَزْحَلُ
أُخْراً، وإِنْ صَاحُوا به وحَلْحَلوا
والمَزْحَل: الموضع الذي تَزْحَل إِليه، وقد يكون مصدراً. يقال: إِنَّ لي عنك مَزْحَلاً أَي مُنْتَدَحاً؛ وقال الأَخطل:
يَكُنْ عن قريش مُسْتَمازٌ ومَزْحَل
وناقة زَحُولٌ إِذا وَرَدت الحوض فضرب الذّائِدُ وَجْهَها فَوَلَّتْه عَجْزُها ولم تَزَلْ تَزْحَل حتى تَرِدَ الحَوْضَ. قال ابن السكيت: قيل لابنة الخُسِّ أَيُّ الجِمال أَفْرَهُ في الوِرْد؟ فقالت: السِّبَحْل الزِّحَلّ،
(* قوله «الزحل» فسره في التهذيب فقال: الزحل الذي يزحل الابل يزحمها في الورد حتى ينحيها فيشرب، حكاه عن بهدل الدبيري) الراحِلةُ الفحلُ. ورجل زُحَلٌ: يَزْحَلُ عن الأَمر، قبيحاً كان أَو حسناً، والأُنثى بالهاء. وعُقْبَة زَحُولٌ: بعيدة.
وزُحَلُ: اسم كوكب من الخُنَّس؛ سئل محمد بن يزيد المبرد عن صرفه فقال: لا ينصرف لأَن فيه العلتين المعرفة والعُدول مثل عُمَر، وقيل للكوكب زُحَل لأَنه زَحَلَ أَي بَعُد، ويقال: إِنه في السماء السابعة. والزِّحْلِيل: السريع؛ مَثَّلَ به سيبويه وفَسَّره السيرافي؛ قال ابن جني: قال أَبو علي زِحْلِيلٌ من الزَّحْل كسِحْتِيت من السَّحْت. والزِّحْلِيل: المكان الضَّيِّق الزَّلِق من الصَّفا وغيره، وكذلك الزِّحْلِيف.

### Türkçe

**زَحَلَ** şey, makamından **يَزْحَلُ** **زَحْلاً** ve **زُحُولاً** ve **تَزَحْوَلَ**;

ikisinin de (manası): yerinden kaydı. Ve **زَحْوَلَهُ** o (fail) ise: onu kaydırdı ve onu giderdi; bundan (olarak) Lebîd’in sözü:
لو يَقومُ الفِيلُ أَو فَيَّاله،
زَلَّ عن مثل مَقامِي وزَحَل

Ebû Mûsâ hadîsinde: Abdullah ona geldi, onun yanında konuşuyordu; namaz ikame edilince **زَحَلَ** ve dedi ki: “Bedir ehlinden bir adamın önüne geçiyor olmazdım”; yani geri kaldı ve kavme imam olmadı. Hıdrî hadîsinde: onu görünce, Hüseyin’in yanında otururken, onun için **زَحَلَ**; bundan (olarak) İbnü’l-Müseyyeb hadîsi: Katâde’ye dedi: “Benden **ازْحَلْ**; çünkü beni **نَزَحْتَني**”; yani yanımdakini tükettin. Cevherî: **تَزَحَّلَ**: yana çekildi ve uzaklaştı; o hâlde o **زَحِلٌ** ve **زِحْلِيلٌ**’dir. Hadîste: “Resûlullah ile (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) gazâ ettik; müşriklerden bir adam vardı, bizi eziyor ve arkamızdan bizi **يُزَحِّلُنا**”; yani bizi yana çekiyordu; **يَزْجُلُنا** diye de rivayet edilir, **الجيم** ile; yani bize atıyordu; **يَدُفُّنا** diye de rivayet edilir, **الفاء** ile; **الدَّفِّ** (yani) yürüyüşten. Ve adam **زَحَلَ** (tıpkı) **زَحَفَ** gibi, yorulduğu zaman. Ve dişi deve **زَحَلَتْ**: yürüyüşünde geri kaldı, **تَزْحَلُ**; ve (şu beyit) okundu:
قد جَعَلَتْ نابُ دُكَيْنٍ تَزْحَلُ
أُخْراً، وإِنْ صَاحُوا به وحَلْحَلوا

Ve **المَزْحَل**: kendisine **تَزْحَلُ** olunan yer; kaynak (isim) de olabilir. Denir ki: “Senin hakkında bende bir **مَزْحَلاً** vardır”; yani bir **مُنْتَدَحاً**; ve Ahtal dedi:
يَكُنْ عن قريش مُسْتَمازٌ ومَزْحَل

Ve **زَحُولٌ** bir dişi deve: havuza vardığında, kovucu yüzüne vurunca, arkasını ona döndürdü; ve havuza varıncaya kadar **تَزْحَلُ** etmeyi bırakmadı. İbnü’s-Sikkît dedi: el-Huss’un kızına “Vürûdda develerin hangisi daha **أَفْرَهُ**’dur?” denildi; o da dedi ki: **السِّبَحْل الزِّحَلّ**،
(* “**الزحل**” sözü: onu Tehzîb’de açıkladı da dedi ki: **الزحل** o (devedir) ki develeri vürûdda **يزحل** eder, onları sıkıştırır; ta ki onları yana çeker de kendisi içer; bunu Behdel ed-Dübeyrî’den nakletti) **الراحِلةُ الفحلُ**.

Ve **زُحَلٌ** bir adam: işten **يَزْحَلُ** eder; çirkin de olsa güzel de olsa; dişisi **الهاء** ile. Ve **عُقْبَة زَحُولٌ**: uzak.

Ve **زُحَلُ**: **الخُنَّس**’ten bir yıldızın adıdır; Muhammed b. Yezîd el-Müberred’e onun sarfı soruldu da dedi ki: “Sarf olunmaz; çünkü onda iki illet vardır: marifelik ve عدول, tıpkı **عُمَر** gibi.” Yıldıza **زُحَل** denildi; çünkü **زَحَلَ**; yani uzaklaştı; ve denir ki: o yedinci göktedir.

Ve **الزِّحْلِيل**: hızlı (olan); Sîbeveyh onunla örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı; İbn Cinnî dedi: Ebû Ali dedi ki: **زِحْلِيلٌ** **الزَّحْل**’den, tıpkı **سِحْتِيت**’in **السَّحْت**’ten olması gibi.

Ve **الزِّحْلِيل**: safâdan ve başkasından dar, kaygan yer; aynı şekilde **الزِّحْلِيف**.
