# زحم (ز-ح-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AD%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ح - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي والميم معهما
ح ز م، ز ح م، م ز ح، ز م ح، ح م ز، م ح ز كلهن مستعملات
حزم:
المِحْزَم: حِزامة البقل، وهو الذي تُشَدُّ به الحُزْمة، حَزَمَه يحزِمُه حَزْماً.
والحِزامُ للدابَّة والصبَّيّ في مَهْده. والمِحْزَم: الذي يَقَع عليه الحِزام من الصَّدْر.
والحَزيم: موضِع الحزِام من الصَّدْر والظَّهْرِ كله ما استدارَ به، يقال: شَدَّ حَزيمَه وشَمَّرَ، قال:
شَيْخٌ إذا حُمِّلَ مَكـروهةً		شدَّ الحَيازيمَ لها والحَزيمْ
والحَيْزُوم: وَسَط الصَّدْر حيث يلتقي فيه رُؤوسُ الجَوانح فوقَ الرُّهابة بحِيال الكاهل، قال ذو الرمة:
تَكادُ تَنْقَضُّ مِنْهُنَّ الحَيازيمُ
والحَيْزوم: اسم فَرَس جِبْريل -عليه السلام-.
والحَزْم أيضاً َضْبُطَك أمرَكَ وأخْذُكَ فيه بالثقة، حَزُمَ الرجُلُ حَزامةً فهو حازم ذو حَزْمة.
والحَزْم: ما احتَزَمَ السَّيْل من نَجَوات الأرضِ والظُهور، وجمعُه حُزُوم.
زحم:
زَحَمَ القَوْمُ بَعضُهم بعضاً من شِدَّة الزِّحام إذا ازدَحموا.
والأمواجُ تَزْدَحِم، قال:
تَزَاحُمَ المَوْجِ إذا الموجُ التَطَمْ
جعل مصدر ازدَحَمَ تَزاحُماً.
والفيل والثَّوْر يُكَنَّيانِ أبا مُزاحِم.
ومُزاحم أو أبو مُزاحِم: أوّل خاقانٍ ولَيَ التُّرْكَ وقاتَلَ العرب،فقُتِل زَمَنَ أَسَد بن عبد الله القسري.
مزح:
المِزاح مصدر كالمُمازَحة، والمُزاحُ الاسم، قال:
ولا تَمْزَح فإن المَزْحَ جَهْلٌ		وبَعضُ الشرِّ يبدَؤُه المُزاح
مَزَحَ يَمْزَحُ مَزْحاً ومُزاحاً ومُزاحةً.
زمح:
الزَّوْمَح والزُّمَّحُ: الأسود القبيح من الرجال، ويقال: الزُّمَّح الضيِّق الخُلُق، قال بعض قريش:
لازُمَّحـيّينَ إذا جـئْتَـهـم		وفي هِياج الحَربِ كالأَشْبُلِ
والزُّمّاح: طائرٌ عظيم
حمز:
حَمَزَ اللَّؤْمُ فُؤاده وقلبَه أيْ: أوجَعَه، قال الشماخ بن ضرار:
فلما شراها فاضَتِ العَيْنُ عَـبْـرَةً		وفي الصَّدْرِ حُزاّزٌ من اللَّوم حامِزُ
الحامِز: الشديدُ من كلِّ شيء. ورحلٌ حامِزُ الفؤاد: شديدُه.
وقال ابن عبّاس: أفضل الشياء أحمزها أي: أَشَدُّها وأَمتَنُها
محز:
المَحْزُ: النِكاح، تقول: مَحَزَها، قال جرير:
مَحَزَ الفرذقُ أُمَّه من شاعرِ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي** ve **الميم** onlarla birlikte
**ح ز م**، **ز ح م**، **م ز ح**، **ز م ح**، **ح م ز**، **م ح ز**; hepsi kullanımdadır.

**حزم**:
**المِحْزَم**: sebzenin bağı; o, **الحُزْمة**’nin onunla sıkıldığı şeydir. **حَزَمَه** onu **يحزِمُه** **حَزْماً**.
Ve **الحِزامُ** binek hayvanı için ve beşik içindeki çocuk için(olan kuşaktır). Ve **المِحْزَم**: göğüsten **الحِزام**’ın üzerine düştüğü şeydir.
Ve **الحَزيم**: göğüs ve sırtın **الحِزام**’ının yeri; onunla çevrelenmiş olanın hepsi; denir: **شَدَّ حَزيمَه** ve sıvadı; dedi ki:
Şeyh; eğer bir hoşlanılmayan şey yüklenirse		onun için **الحَيازيم**’i ve **الحَزيم**’i sıkar
Ve **الحَيْزُوم**: göğsün ortası; onda, **الرُّهابة**’nin üstünde, **الكاهل**’in hizasında, **الجَوانح**’ın başları birleştiği yer; ذو الرمة dedi ki:
Neredeyse onlardan **الحَيازيم** parçalanacak
Ve **الحَيْزوم**: Cebrâil’in -aleyhi’s-selâm- atının adıdır.
Ve **الحَزْم** ayrıca: işini sağlam tutman ve onda güvenle almandır. **حَزُمَ** adam **حَزامةً**; o hâlde o, **حازم**’dir, **حَزْمة** sahibi.
Ve **الحَزْم**: selin, yerin yüksek kısımlarından ve sırtlardan kuşandığı şeydir; onun çoğulu **حُزُوم**’dur.

**زحم**:
**زَحَمَ** kavim; şiddetli **الزِّحام**dan dolayı birbirlerini (sıkıştırdı), **ازدَحموا** ettiklerinde.
Ve dalgalar **تَزْدَحِم** eder; dedi ki:
Dalganın **تَزَاحُم**u; dalga çarpıştığı zaman
**ازدَحَمَ**’ın masdarını **تَزاحُماً** kıldı.
Ve fil ve boğa, **أبا مُزاحِم** diye kinayelenirler.
Ve **مُزاحم** yahut **أبو مُزاحِم**: Türklerin başına geçen ve Araplarla savaşan ilk hakan; **أَسَد بن عبد الله القسري** zamanında öldürüldü.

**مزح**:
**المِزاح** masdardır; **المُمازَحة** gibi. Ve **المُزاحُ** isimdir; dedi ki:
Şakalaşma; çünkü **المَزْحَ** cehalettir		ve şerrin bir kısmını **المُزاح** başlatır
**مَزَحَ** **يَمْزَحُ** **مَزْحاً** ve **مُزاحاً** ve **مُزاحةً**.

**زمح**:
**الزَّوْمَح** ve **الزُّمَّحُ**: erkeklerden çirkin siyah(olan). Ve denir: **الزُّمَّح** dar huylu(olan). Kureyş’ten biri dedi ki:
Onlara geldiğinde **لازُمَّحـيّينَ** yoktur		savaşın coşkunluğunda aslan yavruları gibi
Ve **الزُّمّاح**: büyük bir kuştur.

**حمز**:
**حَمَزَ** kınama, onun gönlünü ve kalbini; yani: ona acı verdi. الشماخ بن ضرار dedi ki:
Onu satın alınca göz yaş döktü		ve göğüste, kınamadan **حُزاّزٌ**; **حامِزُ**
**الحامِز**: her şeyden şiddetli olandır. Ve **حامِزُ الفؤاد** bir binek: onun şiddetlisi.
Ve İbn Abbâs dedi: şeylerin en faziletlisi **أحمزها** olanıdır; yani: en şiddetlileri ve en sağlamları.

**محز**:
**المَحْزُ**: nikâh; dersin: **مَحَزَها**. Cerîr dedi ki:
**مَحَزَ** الفرذقُ annesini bir şairden

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَحْمَةُ: الزِحامُ. يقال: زَحْمَتُهُ وأَزْحَمْتُهُ. وازْدَحَمَ القومُ على كذا، وتَزاحَموا عليه.

##### Türkçe

**الزَحْمَةُ**: **الزِحامُ**. Denilir ki: **زَحْمَتُهُ** ve **أَزْحَمْتُهُ**. Ve kavim şu şey üzerine **ازْدَحَمَ**; ve onun üzerine **تَزاحَموا**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ز م
حزم ، حمز ، زحم ، زمح ، مزح ، محز : مستعملات .
حزم : قال الليث : الحَزْمُ : حَزْمُك الحَطَب حُزْمَةً .
والمِحْزَمُ : حِزامَةُ البَقْل ، وهو الذي تُشَدُّ به الحُزْمَة ، وأنا أَحْزِمُه حَزْماً .
والحِزَامُ للدَّابَّة : والصَّبيّ في مهده . يقال : فَرَسٌ نَبِيلُ المَحْزِم .
قال : والحَزِيمُ : مَوْضِعُ الحِزَام من الصَّدْرِ والظَّهْرِ كلِّه ما اسْتَدار ، يقال : قَدْ شَمَّر وشَدَّ حَزِيمَه وأنشد :
شَيْخٌ إذا حُمِّلَ مَكْرُوهَةً
شَدَّ الحَيازِيمَ لَهَا والحَزِيمْ
قال : والحَيْزُوم : وَسَطُ الصدر الذي تلتقي فيه رؤوس الجَوَانح فوق الرُّهابَة بِحِيَال الكاهِلِ .
قُلْتُ : فَرَّقَ الليث بَيْن الحَزِيم والْحَيْزُوم ، ولَمْ أر لِغَيْره هذا الفرق ، وقد اسْتَحْسَنْتُه له .
قال : وحَيْزُوم : اسم فرس جبريل ، وفي الحديث أنه سَمِعَ صَوْته يوم بدر يقول : أَقْدِم حَيْزُوم .
قال : والحَزْمُ : ضَبْطُ الرجل أمره وأَخْذُه فيه بالثِّقَةِ ، ويقال : حَزُم الرجلُ يَحْزُمُ حَزَامَةً فهو حَازِمٌ : ذو حَزْم .
قال الأزهري : أُخِذَ الحَزْمُ في الأمور ، وهو الأَخْذُ بالثِّقَةِ من الْحَزمِ ، وهو الشَّدُّ بالحِزام والحَبْلِ استيثاقاً مِنَ المَحْزُومِ .
وقال الليث : الحَزْمُ من الأرض : ما احْتَزَم من السَّيْل من نَجَوَات الأَرْضِ والظُّهُورِ ، والجميع الحُزُوم .
وقال شَمِر : قال ابن شُمَيْل : الْحَزْمُ : ما غَلُظَ من الأرض وكَثُرت حِجَارَتُه وأَشْرَف حتَّى صار له أَقْبَالٌ ، لا تَعْلوه الإبِلُ والنَّاسُ إلا بالجَهْدِ يَعْلونه من قِبَل قُبْلِه ، وهو طِينٌ وحِجَارَة ، وحجارَته أَغْلَظُ وأَخْشَنُ وأَكلَبُ من حِجَارَةِ الأكمة ، غَيْرَ أن ظَهْرَه عَرِيض طَوِيلٌ يَنْقَادُ الفَرسَخَيْن والثَّلاثَة ، ودون ذَاك لا تَعْلوها الإبِلُ إلا في طَرِيقٍ له قُبْلٌ مِثْلُ قُبْل الجِدَار ، والحُزُومُ الجَمِيعُ . قال : وقَدْ يكونُ الحَزْمُ في القُفِّ ، لأنه جَبَلٌ وقُفٌّ ، غير أنه لَيْس بمستطيل مثل الجَبَل ، قال : ولا تَلْقَى الْحَزْمَ إلاَّ في خَشُونَةٍ وقُفَ ، وقا المَرَّارُ بن سَعِيدٍ في حَزْمِ الأَنْعَمَيْن :
بِحَزْمِ الأَنْعَمَيْن لَهُنَّ حَادٍ
مُعَرَ ساقَهُ غَرِدٌ نَسُولُ
قال : وهي حُزوم عِدَّة ، فمنها حَزْما شَعَبْعَب ، وحَزْمُ خَزَازَى ، وهو الذي ذكره ابْنُ الرِّقَاع في شِعْرِه فقال :
فَقُلْتُ لها أَنَّى اهْتَدَيْت وَدُونَنَا
دُلوكٌ وأَشْرَافُ الجِبَالِ القَوَاهِرُ
وجَيْحَانُ جَيْحَانُ الجُيُوش وآلِسٌ
وحَزمٌ خَزَازَى والشُّعُوبُ القَوَاسِرُ
ويُرْوَى العَوَاسِرُ ، ومنها حَزْمُ جَدِيد ، ذكره المَرَّارُ فقال :
يقول صِحَابي إذ نَظَرْتُ صَبَابَةً
بِحَزْمِ جَدِيدٍ ما لِطَرْفِك يَطْمَحُ
ومِنها حَزْمُ الأَنْعَمَيْن الذي ذكره المَرَّارُ أيضاً .
الحَرَّاني عن ابن السكيت قال : الحَزَمُ كالغَصَصِ في الصَّدر ، يقال منه : حَزِمَ يَحْزَم حَزَماً ، قال : حَكاهُ لي الكِلاَبِيُّ والبَاهِليّ . وبَعيرٌ أَحْزَمُ : عظيمُ موضع الحِزَام ، والأَحْزَمُ هُوَ المَحْزِمُ أيضاً ، يقال : بَعيرٌ مُجْفَرُ الأحْزَمِ ، وقال ابنُ فُسْوَةَ التَّمِيمِيّ :
تَرَى ظَلِفَاتِ الرَّحْلِ شُمّاً تُبِينُها
بأَحْزَمَ كالتَّابوتِ أَحْزَمَ مُجْفَرِ
وحَزْمَةُ : اسم فرس معروفة من خيل العَرَب ، وسَمَّى الأخْطَلُ الحَزْمَ من الأرْضِ حَيْزُوماً فقال :
فَظَلَّ بِحَيْزُومٍ يَفُلُّ نُسُورَه
ويُوجِعُها صَوَّانُه وأَعَابِلُه
ثعلب عن سَلَمَة عن الفَرَّاء : رَجُلٌ حَازِمٌ وقَوْمٌ حُزَّمٌ وحُزَّامٌ وأَحْزَامٌ وحَزَمَةٌ وحَزَمٌ وحَزِيمٌ وحُزَمَاءٌ ، وقَدْ حَزُمَ يَحْزُمُ وهو العاقِلُ الممَيِّزُ ذو الحُنْكَةِ ، وقال ابن كَثْوَةَ : من أَمثَالهم : ( إنَّ الوَحَا من طعام الحَزْمَةِ ) يُضْرَبُ عند التحَشُّدِ على الانكماشِ وحَمْدِ المنكَمِش ، قال : والحَزْمَةُ : الحزْمُ . ويقال للرَّجُلِ : تحَزَّمْ في أمرِك أي اقْبَلْه بالحزْمِ والوَثاقَة .
زحم : قال الليث : الزَّحْمُ : أن يَزْحَمَ القَوْمُ بعضُهم بَعْضاً منْ كَثْرةِ الزِّحَامِ إذا ازدحموا ، والأمْوَاجُ تَزْدَحِمْ إذا الْتَطَمت ، وأنشد :
تَزَاحُمَ المَوْج إذا الموجُ الْتَطَمْ
وأَخْبَرَني المُنْذِري عن ثعلب عن ابن الأعْرَابي : زَاحَمَ فُلاَنٌ الأربعين وزَاهَمَها بالهاء إذا بَلَغَها ، وكذلك : حَبَا لَهَا .
قال : والفِيلُ والثَّوْرُ ذو القَرْنَيْنِ يُكَنَّيَانِ بِمُزَاحِمٍ .
قال : وأَبُو مُزَاحم : أَوَّلُ خَاقَان وَلِيَ التُّرْك وقاتَلَ العَرَب .
وَرَجُلٌ مِزْحَمٌ : يَزْحَمُ النَّاسَ فَيَدْفَعهم .
مزح : قال الليث : المَزْحُ من قَوْلِك : مَزَح يَمْزَحُ مَزْحاً ومُزَاحاً ومُزَاحَةً ، قال : والمُزَاحُ الاسْمُ ، والمِزَاحُ مَصْدَر كالمُمَازَحَةِ ، مَازَحَهُ مِزَاحاً ومُمَازَحَةً .
ثعلب عن ابن الأَعْرَابي قال : المُزَّحُ من الرِّجَال : الخارِجُون من طبع الثُّقَلاَء ، المُتَمَيَّزُون من طَبْعِ البُغَضَاء .
زمح : قال الليث : الزَّوْمَحُ : الأَسْوَدُ القَبِيحُ من الرِّجَال قال : ومنهم مَنْ يقول : الزُّمَّحُ ، أبو عُبَيْد عن أَبي عَمْرو قال : الزُّمَّحُ : القَصِيرُ من الرِّجَال الشِّرِّير ، وأنشد شَمِر :
ولَمْ تَكُ شِهْدَارَةَ الأبْعَدين
ولا زُمَّحَ الأقْرَبينَ الشّرِيرا
ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الزُّمَّحُ : القَصِيرُ السَّمِجُ الخِلْقَةِ السَّيِّءُ الأدَمُّ المشْئُوم قال : والزُّمَّاحُ : طائِرٌ كانت الأعْرَاب تقول : إنه يَأْخُذُ الصَّبِيَّ من مَهْدِه
قال : وَزَمَّحَ الرَّجُلُ إذا قَتَلَ الزُّمَّاحَ ، وهو هذا الطائر الذي يأخُذُ الصَّبِيّ وأنشد :
أَعَلَى العَهْدِ بَعْدَنَا أُمّ عَمْرٍ و
لَيْتَ شِعْرِي أَمْ عَاقها الزُّمَّاحُ
حمز : قال الليث : تقول : حَمَزَ اللَّوْمُ فؤادَه
وقلبَه أي أوجعه :
أبو عُبَيْد : وسُئِلَ ابن عَبَّاس : أَيُّ الأعمالِ أفْضَلُ ؟ فقال : أحْمَزُها يَعْني أمْتَنُها وأقْوَاها . قال : ويقال : رَجُلٌ حَمِيزُ الفؤاد وحامِزٌ . وقال الشَّمَّاخُ في رجل بَاعَ قَوْساً من رَجلٍ :
فَلَمَّا شَرَاها فاضَت العَيْنُ عَبْرَةً
وفي القَلْب حَزَّازٌ من اللَّوم حامِزُ
وقال أنس بن مالك : كَنَّاني رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ببقلة كُنْتُ أجْتَنِيها ، وكانَ يُكْنَى أبَا حَمْزَة . قلت : والحَمْزَةُ في الطَّعامِ : شِبْه اللَّذْعَةِ والحَرَارَة كَطَعْمِ الخَرْدَلِ .
وقال أبو حاتِم : تَغَدَّى أعْرَابيٌّ مع قَوْمٍ فاعْتَمَدَ على الخَرْدَل ، فقالوا : ما يُعْجِبُك منه ؟ فقال : حَمْزَةٌ فيهِ وحَرَاوَةٌ . قلت : وكذلك الشيءُ الحامِضُ إذا لَذَع اللسان وقَرَصَه فَهُوَ حامِز ، وقال في قول الشَّمَّاخ :
وفي الصَّدْر حَزَّازٌ من اللَّوْمِ حَامِزُ
أي مُمِضٌّ مُحْرِقٌ . وقول ابن عَبَّاس : أحْمَزُها ، يريد أمضُّها وأشَقُّها ، والبَقْلَةُ التي جناها أنَس كان في طعمها لَذْعٌ للسان فسُمِّيَت البقْلَةُ حَمْزةً لِفِعْلِها ، وكُنِي أنَسٌ أبَا حَمْزَة لِجَنْيه إيَّاها .
وقال اللِّحياني : كلّمْتُ فلاناً بكلِمَةٍ حَمَزَتْ فُؤَادَه أي قَبَضَتْه وغَمَّتْه فَتَقَبَّضَ فؤادُه من الغَمِّ . ورُمَّانَةٌ حامِزَةٌ : فيها حُمُوضة .
شَمِر : قال ابن شُمَيْل : الحَمِيزُ : الظَّرِيفُ . ورَجُلٌ حَمِيزُ الفؤاد أي صُلْب الفؤاد .
وقال الفَرَّاءُ : إشْرَب من نَبِيذك فإنه حَمُوزٌ لما تَجِدُ ، أي يهضمه .
وفي لغة هُذَيل : الحَمْزُ : التَّحْديدُ ، يقال : حَمَزَ حَديدَتَه إذا حَدَّدَها ، وقَدْ جَاء ذلك في أشعارهم . وقال ابن السِّكِّيت : يقال : فُلاَنٌ أحْمَزُ أمْراً من فُلاَنٍ إذا كان مُتَقَبِّضَ الأمْرِ مُشَمَّرَه ، ومنه اشْتُقَّ حَمْزَةُ ، والحَامِزُ القَابِضُ .
محز : قال الليث : المَحْزُ : النِّكاحُ ، يقال : مَحَزَها ، وأنْشَدَ لجَرِير :
مَحَزَ الفَرَزْدَقُ أمَّه من شَاعِرٍ
وقرأْت بِخَطِّ شَمِر :
رُبَّ فَتَاةٍ من بَنِي العِنَازِ
حَيَّاكَةٍ ذَاتِ هَنٍ كِنازِ
ذي عَضُدَيْنِ مُكْلَئِزَ نَازِي
تَأَشُّ للقُبْلَةِ والمِحَازِ
أرادَ بالمِحازِ النَّيْكَ والجِماع .

##### Türkçe

ح ز م
**حزم** , **حمز** , **زحم** , **زمح** , **مزح** , **محز** : kullanımdadırlar.

**حزم** : Leys dedi: **الحَزْمُ**: senin odunu bir **حُزْمَةً** (demet) olarak demetlemen.

Ve **المِحْزَمُ**: sebzenin bağıdır; o, demetin kendisiyle sıkıca bağlandığı şeydir; ben onu **حَزْماً** (bağlama) ile bağlarım.

Ve binek hayvanı için **الحِزَامُ**: ve beşikteki çocuk (için de). Denir: “**فَرَسٌ نَبِيلُ المَحْزِم**”.

Dedi: ve **الحَزِيمُ**: göğüs ve sırtın tamamında kuşağın yeri olan, çevreleyip dolaşan kısımdır; denir: “(o) sıvadı ve **حَزِيمَه**’ini sıktı”; ve şu beyiti okudu:
شَيْخٌ إذا حُمِّلَ مَكْرُوهَةً
شَدَّ الحَيازِيمَ لَهَا والحَزِيمْ

Dedi: ve **الحَيْزُوم**: göğsün ortasıdır; **الجَوَانح**’ın başları, **الرُّهابَة**’nin üstünde, **الكاهِلِ** hizasında orada birleşir.

Ben dedim: Leys, **الحَزِيم** ile **الْحَيْزُوم** arasında ayırım yaptı; başkası için bu ayırımı görmedim; onu bunun için beğendim.

Dedi: ve **حَيْزُوم**: Cebrâil’in atının adıdır; hadiste, Bedir günü onun sesini işittiği, “**أَقْدِم حَيْزُوم**” dediği (geçer).

Dedi: ve **الحَزْمُ**: kişinin işini sağlam tutması ve onda güvenle davranmasıdır; ve denir: **حَزُم** adam **يَحْزُمُ** **حَزَامَةً**; o hâlde o **حَازِمٌ**’dir: **حَزْم** sahibi.

Ezherî dedi: işlerde **الحَزْمُ** alınmıştır; o, **الْحَزمِ**’den güvenle almaktır; o da, bağlanmış olandan emin olmak için kuşak ve iple sıkıca bağlamadır.

Leys dedi: yerden **الحَزْمُ**: selin, yerin yüksekçe çıkıntılarından ve sırtlarından kuşattığı (toplayıp çevrelediği) şeydir; çoğulu **الحُزُوم**.

Şemir dedi: İbn Şümeyl dedi: **الْحَزْمُ**: yerden kalınlaşan, taşları çoğalan ve yükselip nihayet kendisine “ön yüzler” (yükselen cepheler) olan şeydir; develer ve insanlar onu ancak güçlükle aşarlar; onu, ön yüzünün tarafından aşarlar; o, çamur ve taştır; taşları, tepeciğin taşlarından daha kalın, daha kaba ve daha serttir; ancak sırtı geniş, uzundur; iki ve üç fersah boyunca uzanır; bundan aşağısında develer onu ancak, duvarın önü gibi bir önü olan bir yol üzerinden aşar; **الحُزُومُ** hepsidir. Dedi: **الحَزْمُ** **القُفِّ**’te de olabilir; çünkü o, bir dağ ve bir **قُفٌّ**’tur; ancak dağ gibi uzunca değildir. Dedi: **الْحَزْمَ**’e ancak sertlikte, **قُفَ**’ta rastlarsın. Ve Merrâr b. Saîd, **حَزْمِ الأَنْعَمَيْن** hakkında dedi:
بِحَزْمِ الأَنْعَمَيْن لَهُنَّ حَادٍ
مُعَرَ ساقَهُ غَرِدٌ نَسُولُ

Dedi: onlar birkaç **حُزوم**’dur; onlardan **حَزْما شَعَبْعَب** ve **حَزْمُ خَزَازَى** vardır; İbnü’r-Rikâ‘ onu şiirinde anmıştır; şöyle dedi:
فَقُلْتُ لها أَنَّى اهْتَدَيْت وَدُونَنَا
دُلوكٌ وأَشْرَافُ الجِبَالِ القَوَاهِرُ
وجَيْحَانُ جَيْحَانُ الجُيُوش وآلِسٌ
وحَزمٌ خَزَازَى والشُّعُوبُ القَوَاسِرُ

Ve **العَوَاسِرُ** diye de rivayet edilir. Ve onlardan **حَزْمُ جَدِيد** vardır; Merrâr onu anmıştır; şöyle dedi:
يقول صِحَابي إذ نَظَرْتُ صَبَابَةً
بِحَزْمِ جَدِيدٍ ما لِطَرْفِك يَطْمَحُ

Ve onlardan, Merrâr’ın da andığı **حَزْمُ الأَنْعَمَيْن** vardır.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi: **الحَزَمُ** göğüste **الغَصَصِ** gibidir; ondan denir: **حَزِمَ** **يَحْزَم** **حَزَماً**. Dedi: bunu bana Kilâbî ve Bâhilî hikâye etti. Ve **بَعيرٌ أَحْزَمُ**: kuşak yerinin büyük olanı. Ve **الأَحْزَمُ** aynı zamanda **المَحْزِمُ**’dir de; denir: “**بَعيرٌ مُجْفَرُ الأحْزَمِ**”. Ve İbn Fusve et-Temîmî dedi:
تَرَى ظَلِفَاتِ الرَّحْلِ شُمّاً تُبِينُها
بأَحْزَمَ كالتَّابوتِ أَحْزَمَ مُجْفَرِ

Ve **حَزْمَةُ**: Arap atlarından bilinen bir atın adıdır. Ahtal, yerden **الحَزْمَ**’e **حَيْزُوماً** adını verdi; şöyle dedi:
فَظَلَّ بِحَيْزُومٍ يَفُلُّ نُسُورَه
ويُوجِعُها صَوَّانُه وأَعَابِلُه

Sa‘lebe, Seleme’den, Ferrâ’dan: **رَجُلٌ حَازِمٌ** ve **قَوْمٌ حُزَّمٌ** ve **حُزَّامٌ** ve **أَحْزَامٌ** ve **حَزَمَةٌ** ve **حَزَمٌ** ve **حَزِيمٌ** ve **حُزَمَاءٌ**; ve gerçekten **حَزُمَ** **يَحْزُمُ**; o, ayırt eden akıllı, tecrübe sahibi olandır. İbn Kesve dedi: onların darbımesellerindendir: “( **إنَّ الوَحَا من طعام الحَزْمَةِ** )”; büzülüp toparlanmaya toplanış sırasında ve toparlananı övmede söylenir. Dedi: ve **الحَزْمَةُ**: **الحزْمُ**’dür. Ve adama denir: “**تحَزَّمْ** işinde”, yani onu **الحزْمِ** ve sağlamlıkla karşıla.

**زحم** : Leys dedi: **الزَّحْمُ**: kalabalıklaşınca, izdihamın çokluğundan, kavmin birbirini sıkıştırmasıdır; ve dalgalar çarpıştıklarında **تَزْدَحِمْ** eder; ve şu beyiti okudu:
تَزَاحُمَ المَوْج إذا الموجُ الْتَطَمْ

Münzirî bana haber verdi; Sa‘lebe’den, İbnü’l-A‘râbî’den: falan, kırka **زَاحَمَ** etti ve **زَاهَمَها** ( **الهاء** ile) eğer ona ulaştıysa; aynı şekilde: **حَبَا لَهَا**.

Dedi: fil ve boynuzlu boğa ( **ذو القَرْنَيْنِ** ) **بِمُزَاحِمٍ** diye künyelenirler.

Dedi: ve **أَبُو مُزَاحم**: Türklerin başına geçen ilk hakan; Araplarla savaştı.

Ve **رَجُلٌ مِزْحَمٌ**: insanları sıkıştırır da onları iter.

**مزح** : Leys dedi: **المَزْحُ** senin sözünden (gelir): **مَزَح** **يَمْزَحُ** **مَزْحاً** ve **مُزَاحاً** ve **مُزَاحَةً**. Dedi: ve **المُزَاحُ** isimdir; ve **المِزَاحُ** **المُمَازَحَةِ** gibi bir mastardır; onu **مِزَاحاً** ve **مُمَازَحَةً** ile **مَازَحَهُ**.

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُزَّحُ** erkeklerden: ağırların tabiatından çıkanlar, nefret edilenlerin tabiatından ayrışanlardır.

**زمح** : Leys dedi: **الزَّوْمَحُ**: erkeklerden siyah, çirkin olandır. Dedi: onlardan kimi **الزُّمَّحُ** der. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الزُّمَّحُ**: erkeklerden kısa, şerli olandır. Şemir şu beyiti okudu:
ولَمْ تَكُ شِهْدَارَةَ الأبْعَدين
ولا زُمَّحَ الأقْرَبينَ الشّرِيرا

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزُّمَّحُ**: kısa, yaratılışı çirkin, teni kötü, uğursuz olandır. Dedi: ve **الزُّمَّاحُ**: bir kuştur; Araplar, onun çocuğu beşiğinden aldığına derlerdi.

Dedi: ve adam **وَزَمَّحَ** eder, eğer **الزُّمَّاحَ**’ı öldürürse; o, çocuğu alan bu kuştur. Ve şu beyiti okudu:
أَعَلَى العَهْدِ بَعْدَنَا أُمّ عَمْرٍ و
لَيْتَ شِعْرِي أَمْ عَاقها الزُّمَّاحُ

**حمز** : Leys dedi: dersin ki: **حَمَزَ** kınama onun **فؤادَه**’ını
ve kalbini, yani onu acıttı:
Ebû Ubeyd: İbn Abbâs’a soruldu: “Hangi ameller daha faziletlidir?” dedi ki: “**أحْمَزُها**”, yani en sağlamı ve en güçlüsü. Dedi: ve denir: **رَجُلٌ حَمِيزُ الفؤاد** ve **حامِزٌ**. Şemmâh, bir adamdan bir yay satın alan bir adam hakkında dedi:
فَلَمَّا شَرَاها فاضَت العَيْنُ عَبْرَةً
وفي القَلْب حَزَّازٌ من اللَّوم حامِزُ

Enes b. Mâlik dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) beni, topladığım bir sebze ile künyelendirdi; ve **أبَا حَمْزَة** diye künyelenirdi. Ben dedim: ve yemekte **الحَمْزَةُ**: hardal tadı gibi, yakıcılığa ve sıcaklığa benzer bir şeydir.

Ebû Hâtim dedi: bir bedevî bir kavimle öğle yemeği yedi de hardala dayandı; ona dediler: “Ondan seni hoşlandıran nedir?” dedi: “İçinde **حَمْزَةٌ** ve **حَرَاوَةٌ**.” Ben dedim: aynı şekilde ekşi şey, dili yaktığında ve ısırdığında o **حامِز**’dir. Ve Şemmâh’ın sözü hakkında:
وفي الصَّدْر حَزَّازٌ من اللَّوْمِ حَامِزُ
yani acıtan, yakan. Ve İbn Abbâs’ın sözü: **أحْمَزُها**; onunla en acıtanını ve en meşakkatlisini ister. Enes’in topladığı sebze, tadında dile bir yakıcılık vardı; yaptığı fiilden dolayı sebzeye **حَمْزةً** adı verildi; ve onu topladığı için Enes **أبَا حَمْزَة** diye künyelendi.

Lihyânî dedi: falanla bir söz konuştum; **حَمَزَتْ فُؤَادَه**; yani onu sıktı ve kederlendirdi; böylece kalbi kederden büzüldü. Ve **رُمَّانَةٌ حامِزَةٌ**: onda ekşilik vardır.

Şemir: İbn Şümeyl dedi: **الحَمِيزُ**: zarif olandır. Ve **رَجُلٌ حَمِيزُ الفؤاد**: yani kalbi sert.

Ferrâ dedi: “Nebîzinden iç; çünkü o, bulduğun şeye karşı **حَمُوزٌ**’dur”; yani onu hazmeder.

Hüzeyl dilinde: **الحَمْزُ**: keskinleştirmedir; denir: **حَمَزَ** demirini, eğer onu keskinleştirdiyse; bu onların şiirlerinde gelmiştir. İbnü’s-Sikkît dedi: denir: falan, falandan işte daha **أحْمَزُ**’dur; eğer işi büzülerek tutan, onu sıvayan ise; bundan **حَمْزَةُ** türetilmiştir; ve **الحَامِزُ**: büzüp tutandır.

**محز** : Leys dedi: **المَحْزُ**: cinsel ilişkidir; denir: **مَحَزَها**. Cerîr’den şu beyiti okudu:
مَحَزَ الفَرَزْدَقُ أمَّه من شَاعِرٍ

Ve Şemir’in hattıyla okudum:
رُبَّ فَتَاةٍ من بَنِي العِنَازِ
حَيَّاكَةٍ ذَاتِ هَنٍ كِنازِ
ذي عَضُدَيْنِ مُكْلَئِزَ نَازِي
تَأَشُّ للقُبْلَةِ والمِحَازِ

**المِحازِ** ile **النَّيْكَ** ve cinsel birleşmeyi kastetti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاءِ والحاءِ وما يثلثهما في الثلاثي)
(زحر) الزاء والحاء والراء تنفُّسٌ بشدّة ليس إلاّ هذا. يقال زَحَرَ يَزْحَرُ زحيراً، وهو صوتُ نَفَسِهِ إذا تنفّس بشدة. وزَحَرَت المرأة بولدها عند الولادة.‏
(زحل) الزاء والحاء واللام أصلٌ يدلُّ على التنحِّي. يقال زَحَل عن مكانه، إذا تنحّى. وزَحَلت النّاقةُ في سَيرها. والمَزْحَل: الموضع الذي تَزْحَل إليه.‏
(زحم) الزاء والحاء والميم أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ في شدّة. يقال زَحمَه يَزْحَمُه، وازْدَحم الناس.‏
(زحن) الزاء والحاء والنون أصلٌ يدل على الإبطاء. تقول : زَحَنَ يَزْحَن زَحْناً، وكذلك التَّزحُّن. يقال تزَحَّن على الشيء، إذا تكارَهَ عليه وهو لا يشتهيه.‏
(زحف) الزاء والحاء والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الاندفاع والمضيّ قُدُماً. فالزَّحف: الجماعة يَزْحَفون إلى العدوّ. والصبيّ يزحَف على الأرض قبل المشي. والبعير إذا أعيا فجرَّ فِرْسِنَه فهو يزحَف. وهي إبلٌ زواحفُ، الواحدة زَاحفة. قال:‏
* على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1) *‏
ويقال زَحَفَ الدَّبَا، إذا مضى قُدُماً. والزاحف: السهم الذي يقع دون الغَرَض ثم يزحَف. والله أعلم بالصواب.‏
--------------ـ
(1) للفرزدق في ديوانه 263 واللسان (زحف) وصدره:‏
*على عمائمنا تلقى وأرحلنا *.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الحاءِ** وما يثلثهما في الثلاثي)
(**زحر**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الراء** şiddetle bir nefes alıp verme(=teneffüs)tir; bundan başka değildir. Denir: **زَحَرَ** **يَزْحَرُ** **زحيراً**; o, şiddetle nefes aldığında onun nefesinin sesidir. Ve kadın doğum esnasında çocuğuyla **زَحَرَت**.

(**زحل**) **الزاء** ve**الحاء** ve**اللام** bir asıldır; uzaklaşmaya delâlet eder. Denir: **زَحَل** عن مكانه, yani uzaklaştı. Ve deve yürüyüşünde **زَحَلت**. Ve **المَزْحَل**: kendisine **تَزْحَل** olunan yer.

(**زحم**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الميم** bir asıldır; şiddet içinde bir birleşmeye delâlet eder. Denir: **زَحمَه** **يَزْحَمُه**; ve insanlar **ازْدَحم**.

(**زحن**) **الزاء** ve**الحاء** ve**النون** bir asıldır; yavaşlamaya delâlet eder. Dersin: **زَحَنَ** **يَزْحَن** **زَحْناً**; ve yine **التَّزحُّن**. Denir: bir şey üzerine **تزَحَّن**; yani onu istemediği hâlde ona karşı isteksiz davrandı.

(**زحف**) **الزاء** ve**الحاء** ve**الفاء** tek bir asıldır; ileri atılmaya ve öne doğru gitmeye delâlet eder. Şu hâlde **الزَّحف**: düşmana doğru **يَزْحَفون** olan topluluktur. Ve çocuk yürümekten önce yerde **يزحَف**. Ve deve yorulup da tırnağını sürüklerse o **يزحَف** eder. Ve bunlar **زواحفُ** develerdir; teki **زَاحفة**. Dedi ki:
* على زَوَاحف نُزْجِيَهَا مَحَاسِيرِ(1) *
Ve denir: **زَحَفَ** **الدَّبَا**, yani öne doğru gitti. Ve **الزاحف**: hedefin altına düşüp sonra **يزحَف** eden oktur. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.
--------------ـ
(1) Ferazdak’ındır; divanında 263 ve Lisân’da (**زحف**); ve onun صدر’ı:
*على عمائمنا تلقى وأرحلنا *.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّحْمُ: أَن يَزْحَمَ القومُ بعضهم بعضاً من كثرة الزحام إذا ازدحموا. والزَّحْمةُ: الِّزحامُ. وزَحَمَ القومُ بعضهم بعضاً يَزْحَمُونَهُمْ زَحْماً وزِحاماً: ضايقوهم. وازْدَحَمُوا وَزاحموا: تضايقوا. وزَحَمْتُهُ وزاحَمْتُهُ، والأَمواج تَزْدَحِمُ وتَتَزاحَم: تلتطم. والزِّحْمُ: المزْدَحِمُونَ؛ قال الشاعر:
جا بِزَحْم مع زَحْمٍ فازْدَحَم
تَزاحُمَ المَوْجِ، إذا الموج التطم
ابن سيده: جاء بالمصدر على غير الفعل. وزاحَمَ فلان الخمسين وزاهَمَاها، بالهاء، إذا بلغها، وكذلك حَبا لها. ورجل مِزْحَمٌ: كثير الزِّحام أَو شديده، ومنكب مِزْحَمٌ منه. قال رجل من العرب: لتجدَنَّني ذا مَنْكِبٍ مِزْحَمٍ وركنٍ مِدْعَمٍ ورأْسٍ مصدَم ولسان مِرْجَمٍ ووطءٍ مِيثم. قال الأَزهري عن ابن الأَعرابي: والفيل والثور ذو القرنين، وفي المحكم: المنكر القرنين، يكنيان بمُزاحِمٍ، وفي المحكم: بأبي مُزاحِمٍ.
وأَبو مُزاحِمٍ: أَول خاقانَ وَليَ التُّرْكَ وقاتَل العرب. وزَحْمٌ
ومُزاحِمٌ: اسمان. وزُحْمٌ: من أَسماء مكة، شرفها الله تعالى وحرسها؛ حكاها ثعلب؛ قال ابن سيده: والمعروف رُحْم.

##### Türkçe

**الزَّحْمُ**: kavmin, **الزِّحام**ın çokluğundan dolayı, **ازدحموا** ettiklerinde, birbirlerini sıkıştırmalarıdır. Ve **الزَّحْمةُ**: **الِّزحام**dır. Ve kavim birbirlerini **زَحَمَ** etti; onları **زَحْماً** ve **زِحاماً** **يَزْحَمُونَهُمْ**: onları daralttılar (sıkıştırdılar). Ve **ازْدَحَمُوا** ve **زاحموا**: birbirlerine daraldılar. Ve ben onu **زَحَمْتُهُ** ve onu **زاحَمْتُهُ**; ve dalgalar **تَزْدَحِمُ** ve **تَتَزاحَم**: çarpışır. Ve **الزِّحْمُ**: **المزْدَحِمُونَ**dur; şair dedi ki:
جا بِزَحْم مع زَحْمٍ فازْدَحَم
تَزاحُمَ المَوْجِ، إذا الموج التطم

İbn Sîde: masdarı fiilin dışında (fiile uygun olmayan şekilde) getirdi. Ve falan, elliyi **وزاحَمَ** etti ve onu **وزاهَمَاها** etti, **بالهاء** (ه ile), ona ulaştığında; bunun gibi, ona **حَبا** etti. Ve **مِزْحَمٌ** bir adam: **الزِّحام**ı çok olan yahut onun şiddetlisi; ve ondan **مِزْحَمٌ** bir omuz. Araplardan bir adam dedi ki: “Elbette beni **مِزْحَمٍ** bir omuz sahibi, **مِدْعَمٍ** bir rükün sahibi, **مصدَم** bir baş sahibi, **مِرْجَمٍ** bir dil sahibi ve **مِيثم** bir basış sahibi bulacaksın.” El-Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den: ve fil ve iki boynuzlu boğa; ve **المحكم**’de: iki boynuzlu münker; **مُزاحِمٍ** ile künye yapılırlar; ve **المحكم**’de: **بأبي مُزاحِمٍ** ile.

Ve **أَبو مُزاحِمٍ**: Türk’e velâyet eden ve Araplarla savaşan ilk Hakan’dır.

Ve **زَحْمٌ** ve **مُزاحِمٌ**: iki isimdir. Ve **زُحْمٌ**: Mekke’nin isimlerindendir, Allah Teâlâ onu şereflendirsin ve onu korusun; bunu Sa‘leb hikâye etti; İbn Sîde dedi ki: bilinen ise **رُحْم**dur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ح م * * الزَّحْمَةُ الزِّحَامُ * يقال * زَحَمَهُ * يزحمه بفتح الحاء فيهما * زَحمَةً * و * أزْحَمَهُ * أيضا و * ازْدَحَم * القوم على كذا و * تَزَاحَمُوا * عليه

##### Türkçe

* ز ح م * * **الزَّحْمَةُ** **الزِّحَامُ** * denir: * **زَحَمَهُ** * onu iter-sıkıştırır; iki yerde de **الحاء**’ın fethiyle; * **زَحمَةً** * ve * **أزْحَمَهُ** * da; ayrıca * **ازْدَحَم** * kavim/insanlar topluluğu şu şey üzerinde sıkışıp yığıldı ve * **تَزَاحَمُوا** * onun üzerinde birbirlerini itişip sıkıştırdılar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( زَحَمَه كَمَنَعَه ) يزحَمُه ( زَحْمًا | وزِحَامًا بالكَسْر ) أي : ( ضايَقَه ، | وازْدَحَم القَومُ وتَزاحَمُوا ) : | تضايقوا ، ( والزَّحْمُ ) : القَوْمُ | ( المُزْدَحِمُون ) . قال : | % ( جاء بِزَحْم مع زَحْم فازْدَحَمْ % | تَزَاحُمَ المَوْج إذا المَوْجُ الْتَطَمْ ) % | | قال ابنُ سِيدَه : جاء بالمَصْدَر على | غَيْر الفِعْل . | | ( و ) زَحْمٌ : ( اسمُ ) رَجُل . ( و ) | زُحْم ( بالضَّم ) : اسم ( مَكَّة ) شَرَّفَها | اللهُ تَعالى ، حَكَاها ثَعْلَب . قال ابنُ | سِيدَه : والمَعْرُوف رُحُم ، ( أو | هِيَ أُمّ الزُّحْمِ ) . | | ( و ) االمِزْحَم ( كَمِنْبَر : الكَثِيرُ | الزِّحام أو شَدِيدُه ) ، ومنه مُنْكِبٌ | مِزْحَم . قال رجل من العرب : |

| لتجِدَنَّنِي ذا مَنْكِبٍ مِزْحَمٍ ، ورُكْنٍ | مِدْعَم ، ورأسٍ مَصْدَم ، ولِسانٍ | مِرْجَم ، ووَطْءٍ مِيثَم . | | ( وَزَاحَم ) فلان ( الخَمْسِين ) | وزَاهَمها أي ( قَارَبها ) وبَلَغَها . | | وأبو مُزاحِم : الفِيلُ . و ) أيضًا : | ( الثَّورُ ) ذو القَرْنَيْن كما في | التَّهذِيب ، عن ابنِ الأعرابيّ وفي | المُحكَم : ( المُنْكَسِر القَرْنَيْن ) . | وفي بَعْضِ نُسَخِه : المُنْكَسِر | القَرْنَيْن ، وفي التَّهْذِيب : يُكَنَّيان | بِمُزَاحِم ، وفي المُحْكَم : باْبْنِ | مُزَاحِم . | | ( و ) أبو مُزَاحِم : ( أَوَّلُ مَنْ قَاتَل | العَرَب من ) خَاقَان ، وأول ( وُلاَةِ | التُّرْك ) . | | ( وَمُزاحِمُ بنُ أَبِي مُزاحِم : زُفَر | الكُوفِّي ) عن الشَّعْبِي ومُجاهِد ، | وعنه شُعْبة وشُرَيْك ثِقَة . ( و ) مُزاحِم | ( اْبن أبي مزاحم : مَوْلَى عُمَر بنِ عَبْدِ | العَزِيز ) ، عن مَوْلاه المَذْكور وعُبَيْد | الله بنُ أَبِي يَزِيد ، وعنه اْبنُ جُرَيْج | والزُّهريّ مع تَقدُّمه ثِقَة . ( و ) | مُزاحِمُ ( بنُ دَاود ) بن عُلَيَّة | الكوفِيّ ، عن أَبِيه ، وعنه أبو كُرَيْب ، | ليس بحُجَّة ( مُحَدِّثُون ) وفاتَه : | مُزاحِمُ بنُ مُعاوِية الضّبيّ : تابِعِيّ | عن أَبي ذَرّ . | | ( و ) مُزاحِم : اسمُ ( فَرَس ) . | ( وزَحْمَة الوِلادة : زَجْمَتُها ) | بالجِيمِ . | | ( وزَكَرِيّا بنُ يَحْيى بنِ زَحْمَوَيْه | كَعَمْرَوَيْه ) ، هكذا في النسخ ، | والصواب أن زَحْمَوَيْه لقب لزَكَرِيّا | لا جَدّه كما حَقَّقَه الحافِظ . | ( مُحَدّث ) ، وكذلِك اْبنُه أحمَدُ | حدّث أيضاً . | | ( وزُحْمَة بالضَّمِّ : اْبنُ عَبْدِ الله | الكَلْبِيّ قاتِلُ الضَّحَّاك ) بنِ قَيْس | الفِهْرِيّ ( يومَ مَرْج رَاهِط ) . |

| | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | زاحَمَه مُزاحَمَة : ضايقَه . | | ويوم الزّحام : يَومُ القِيامة . | | وتزاحَمَتِ الأمواجُ وازْدَحَمَت : | تَلاطَمَت . | | وكُورة المُزاحِمَتين من كُورَ مصر | البحرية . | | وزَحِم زَحْمَةً لقِم لُقْمة ، كذا في | النَّوادِرِ ، والهاء فيه لُغَة ، وسَيَأْتِي . |

##### Türkçe

( **زَحَمَه** كـ **مَنَعَه** ) onu iter; ( **زَحْمًا** ve kesre ile **زِحَامًا** ) yani: ( onu sıkıştırdı, | ve kavim **ازْدَحَم** etti ve **تَزاحَمُوا** ) : | birbirlerini sıkıştırdılar; ( ve **الزَّحْمُ** ) : kavim | ( **المُزْدَحِمُون** ) . Dedi ki: | % ( **جاء بِزَحْم** مع **زَحْم** فازْدَحَمْ % | **تَزَاحُمَ** **المَوْج** إذا **المَوْجُ** **الْتَطَمْ** ) % | | İbn Sîde dedi: masdarı | fiilin dışında olarak getirdi. | | ( ve ) **زَحْمٌ** : ( isim ) bir adam. ( ve ) | **زُحْم** ( damme ile ) : ( Mekke’nin ismi ) Allah Teâlâ onu | şereflendirsin; onu Sa‘leb hikâye etti. İbn | Sîde dedi: bilinen **رُحُم**’dur, ( yahut | o **أُمّ الزُّحْمِ**’dür ) . | | ( ve ) **االمِزْحَم** ( **مِنْبَر** gibi: çok | **الزِّحام**lı yahut onun şiddetlisi ) , ondan: **مُنْكِبٌ** | **مِزْحَم** . Araplardan bir adam dedi ki: |

| Elbette beni **مَنْكِبٍ مِزْحَمٍ** sahibi, ve bir **رُكْنٍ** | **مِدْعَم** , ve bir **رأسٍ** **مَصْدَم** , ve bir **لِسانٍ** | **مِرْجَم** , ve bir **وَطْءٍ** **مِيثَم** sahibi bulacaksın. | | ( **وَزَاحَم** ) falan ( **الخَمْسِين** ) | ve **زَاهَمها** yani ( ona yaklaştı ) ve ona ulaştı. | | Ve **أبو مُزاحِم** : fil. Ve ) ayrıca: | ( **الثَّورُ** ) iki boynuzlu; **التَّهذِيب**’de | İbnü’l-A‘râbî’den böyledir; **المُحكَم**’de: ( **المُنْكَسِر القَرْنَيْن** ) . | Ve onun bazı nüshalarında: **المُنْكَسِر** | **القَرْنَيْن** , ve **التَّهْذِيب**’de: ikisi | **بِمُزَاحِم** ile künye yapılır; **المُحْكَم**’de: **باْبْنِ** | **مُزَاحِم** ile. | | ( ve ) **أبو مُزَاحِم** : ( Araplarla savaşanların | ilki olan ) **خَاقَان**’dan, ve ( Türklerin ) | ( valilerinin ilki ) . | | ( ve **مُزاحِمُ بنُ أَبِي مُزاحِم** : **زُفَر** | **الكُوفِّي** ) **الشَّعْبِي** ve **مُجاهِد**’den, | ondan **شُعْبة** ve **شُرَيْك**; sika. ( ve ) **مُزاحِم** | ( **اْبن أبي مزاحم** : **مَوْلَى** **عُمَر بنِ عَبْدِ** | **العَزِيز** ) , zikredilen mevlâsından ve **عُبَيْد** | **الله بنُ أَبِي يَزِيد**’den, ondan **اْبنُ جُرَيْج** | ve **الزُّهريّ**; ilerlemişliğiyle beraber sika. ( ve ) | **مُزاحِمُ** ( **بنُ دَاود** ) bin **عُلَيَّة** | **الكوفِيّ** , babasından, ondan **أبو كُرَيْب**; | hüccet değildir ( muhaddisler ) ; ve onun kaçırdığı: | **مُزاحِمُ بنُ مُعاوِية الضّبيّ** : tâbiî; | **أَبي ذَرّ**’den. | | ( ve ) **مُزاحِم** : ( bir atın ) ismi. | ( **وزَحْمَة الوِلادة** : onun **زَجْمَتُها**’sı ) | cim ile. | | ( **وزَكَرِيّا بنُ يَحْيى بنِ زَحْمَوَيْه** | **كَعَمْرَوَيْه** ) , nüshalarda böyle; | doğrusu: **زَحْمَوَيْه** lakabı **زَكَرِيّا**’nındır, | dedesinin değil; hâfızın tahkik ettiği gibi. | ( muhaddis ) , yine onun oğlu **أحمَدُ** da | rivayet etti. | | ( ve **وزُحْمَة** damme ile : **اْبنُ عَبْدِ الله** | **الكَلْبِيّ** , **الضَّحَّاك** ) bin **قَيْس** | **الفِهْرِيّ**’nin ( **يومَ مَرْج رَاهِط** ) günü katili. |

| | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **زاحَمَه مُزاحَمَة** : onu sıkıştırdı. | | **ويوم الزّحام** : kıyamet günü. | | **وتزاحَمَتِ الأمواجُ وازْدَحَمَت** : | birbirine çarpıştı. | | **وكُورة المُزاحِمَتين** , Mısır’ın denizî kûrelerindendir. | | **وزَحِم زَحْمَةً** : bir lokma yuttu; **النَّوادِرِ**’de böyle; | ondaki **الهاء** bir lugattır; ve gelecektir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَحَمَهُ
1 زَحَمَهُ ذ , (Mgh, Msb, K,) aor. زَحَمَ , inf. n. زَحْمٌ (Msb, K) and زَحْمَةٌ (Msb) and زِحَامٌ, with kesr; (K; [but see what here follows, and see also زَحْمَةٌ below;] and ↓ زاحمهُ, (S, Msb, TA,) inf. n. مُزَاحَمَةٌ (Msb, TA) and زِحَامٌ; (Msb;) i. q. ضَايَقَهُ [i. e. He straitened him, meaning, in this instance, by pressure; and properly, being in like manner straitened by him]: (K in explanation of زَحَمَهُ, and TA in explanation of زاحمهُ:) or i. q. دَفَعَهُ [he pushed him, or repelled him]; generally meaning [he pushed against him] in a strait, or narrow, [or crowded,] place: (Msb in explanation of زَحَمَهُ, and app. in explanation of زاحمهُ also:) [or i. q. دَافَعَهُ, which often signifies the same as دَفَعَهُ; but more properly, he pushed him, &c., being pushed, &c., by him: for] زَحَمَنِىَ النَّاسُ means دَافَعُونِى [i. e. The people pushed against me; or pushed me, &c., being pushed, &c., by me;] in a strait, or narrow, [or crowded,] place: (Mgh:) [or pressed, crowded, or thronged, me:] and مُزَاحَمَةٌ is syn. with مُدَافَعَةٌ: (TA in art. دفع:) ↓ اِزْدَحَمَهُ in the place of زَحَمَهُ is a mistake. (Mgh.) One says, زَحَمَ القَوْمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا The people straitened one another; syn. تَضَايَقُوا; [or pressed, crowded, or thronged, one another;] in a sitting-place, or place of assembly: (Msb:) as also ↓ ازدحموا, (Msb, K, * TA,) in whatever place it be; (Msb;) and ↓ تزاحموا. (K, * TA.) One may also use the pass. form of زَحَمَ, i. e. زُحِمَ [meaning He was straitened, by pressure; &c.]; and that of زَاحَمَ, i. e. ↓ زُوحِمَ [meaning the same]. (Msb.) -A2- ↓ زَحِمَ زُحْمَةً He gobbled a gobbet, or morsel, or mouthful: so in the “ Nawádir; ” as also زَهِمَهَا. (TA.) 3: see above, in two places. ― -b2- [Hence,] one says, زَاحَمَ عَلَى الرِّئَاسَةِ وَأَرَادَهَا (assumed tropical:) [He strove for headship, or command, and desired it]. (IAar, TA in art. رأس.) [And hence the prov. زَاحِم بِعَوْدٍ أَوْ دَعْ: see art. عود.] ― -b3- [Hence, likewise,] زاحمهُ also signifies (assumed tropical:) He treated him, or behaved towards him, with roughness, rudeness, hardness, harshness, or ill-nature. (TA. [I find this explanation noted down by me as taken from the TA, but without any reference to the art. from which I obtained it. It is not in the present art.]) ― -b4- زاحم الخَمْسِينَ He (a man, TA) approached, (K, TA,) and reached, or attained, (TA,) the [age of] fifty [years]; (K, TA;) as also زَاهَمَهَا. (TA.)

6 تَزَاْحَمَ see 1, and 8. ― -b2- تزاحمت الأَمْوَاجُ and ↓ ازدحمت The waves dashed against each other. (TA.) See a verse cited below, voce زَحْمٌ.

8 اـِزْتَحَمَ see 1, in two places; and see also an ex. in a verse cited below, voce زَحْمٌ. One says also, ازدحموا عَلَى كَذَا and عَلَيْهِ ↓ تزاحموا [They pushed, pressed, crowded, or thronged, together, upon, or against, such a thing]. (S.) ― -b2- Hence, by way of metaphor, ازدحم الغُرَمَآءُ (tropical:) [The creditors were, or became, numerous and pressing]. (Msb.) ― -b3- See also 6.

زَحْمٌ
زَحْمٌ ذ [originally an inf. n.,] i. q. قَوْمٌ مُزْدَحِمُونَ [A party, or company of men, straitening one another by pressure; pushing, pressing, crowding, or thronging, one another; i. e. a press, crowd, or throng]. (K, * TA.) A poet says,
↓ جَآءَ بِزَحْمٍ مَعَ زَحْمٍ فَازْدَحَمْ
المَوْجِ اـِذَا المَوْجُ الْتَطَمْ ↓ تَزَاحُمَ
[He brought a crowd with a crowd, and they pressed, one against another, like the dashing together of the waves when the waves beat one another]: he uses [here] an inf. n. not conformable to the verb. (ISd, TA.)

زُحْمٌ
زُحْمٌ ذ , with damm, a name of Mekkeh: (K, * TA:) so says Th: but ISd says that the name commonly known is رُحْم [or أُمُّ رُحْمٍ or أُمُّ الرُّحْمِ]: (TA:) or it is أُمُّ الزُّحْمِ [probably, I think, a mistranscription for أُمُّ الرُّحْمِ]. (K, TA.)

زَحْمَةٌ
زَحْمَةٌ ذ [an inf. n. of زَحَمَهُ accord. to the Msb] i. q. ↓ زِحَامٌ [likewise an inf. n. of زَحَمَهُ accord. to the K, and of زَاحَمَهُ accord. to the Msb: both signify A straitening, pushing, pressing, crowding, or thronging]. (S.) ― -b2- زَحْمَةُ الوِلَادَةِ The moaning, or hard breathing, (زَحْرَة,) with which the child comes forth; as also زَجْمَة and زَكْمَة. (K in the present art. and in art. زجم.)

زُحْمَةٌ
زُحْمَةٌ ذ A gobbet, morsel, or mouthful. (TA.) See 1, last sentence.

زِحَامٌ
زِحَامٌ ذ : see زَحْمَةٌ.

مِزْحَمٌ
مِزْحَمٌ ذ i. q. كَثِيرُ الزِّحَامِ or شَدِيدُهُ [i. e. One who straitens, pushes, presses, crowds, or throngs, much or vehemently]. (K.) Hence, مَنْكِبٌ مِزْحَمٌ [A shoulder that pushes vehemently]. (TA.)

هُوَ سَيِّدُ قَوْمِهِ غَيْرُ مُزَاحَمٍ
هُوَ سَيِّدُ قَوْمِهِ غَيْرُ مُزَاحَمٍ ذ i. q. غَيْرُ مُدَافَعٍ, (K in art. دفع, q. v.)

مُزَاحِمٌ
مُزَاحِمٌ ذ , (T, TA,) or أَبُو مُزَاحِمٍ, (T, K, TA,) or اِبْنُ مُزَاحِمٍ, (M, TA,) The elephant: (T, M, K:) and a bull having horns: so in the T, on the authority of IAar: (TA:) or a bull having the horns broken. (M, K, TA) ― -b2- مُزَاحِمٌ is also the name of A certain horse. (K, * TA.)

##### Türkçe

زَحَمَهُ
1 **زَحَمَهُ** ذ , (Mgh, Msb, K,) muzârîsi **زَحَمَ** , mastar ismi **زَحْمٌ** (Msb, K) ve **زَحْمَةٌ** (Msb) ve kesre ile **زِحَامٌ**; (K; [fakat burada ardından gelen şeye bak; ve ayrıca aşağıda **زَحْمَةٌ**’ye de bak;] ve ↓ **زاحمهُ**, (S, Msb, TA,) mastar ismi **مُزَاحَمَةٌ** (Msb, TA) ve **زِحَامٌ**; (Msb;) **ضَايَقَهُ** ile aynı (yani onu daralttı; bu örnekte, baskı ile; ve aslında, onun tarafından da aynı şekilde daraltılmış olarak): (K, **زَحَمَهُ**’nin açıklamasında, ve TA, **زاحمهُ**’nin açıklamasında:) yahut **دَفَعَهُ** ile aynı [yani onu itti, yahut geri püskürttü]; genel olarak, dar, yahut dar [yahut kalabalık] bir yerde [ona karşı itti] anlamındadır: (Msb, **زَحَمَهُ**’nin açıklamasında, ve görünüşe göre **زاحمهُ**’nin açıklamasında da:) [yahut **دَافَعَهُ** ile aynı; ki çoğu kez **دَفَعَهُ** ile aynı şeyi ifade eder; fakat daha doğru olarak, onun tarafından itilmiş, vb. olarak onu itti, vb.: zira] **زَحَمَنِىَ النَّاسُ** demek **دَافَعُونِى** demektir [yani insanlar bana karşı itişti; yahut beni itti, vb., benim de onları itmem, vb., hâlinde;] dar, yahut dar [yahut kalabalık] bir yerde: (Mgh:) [yahut beni bastırdı, sıkıştırdı, yahut izdihamla sıkıştırdı:] ve **مُزَاحَمَةٌ**, **مُدَافَعَةٌ** ile eşanlamlıdır: (TA, **دفع** maddesinde:) ↓ **اِزْدَحَمَهُ**’nin **زَحَمَهُ** yerine kullanılması bir hatadır. (Mgh.) Şöyle denir: **زَحَمَ القَوْمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا** Halk birbirini daralttı; eşanlamlısı **تَضَايَقُوا**; [yahut birbirini bastırdı, sıkıştırdı, yahut izdihamla sıkıştırdı;] bir oturma yerinde, yahut toplanma yerinde: (Msb:) bunun gibi ↓ **ازدحموا**, (Msb, K, * TA,) her neresi olursa olsun: (Msb;) ve ↓ **تزاحموا**. (K, * TA.) **زَحَمَ**’ın meçhul şekli de kullanılabilir; yani **زُحِمَ** [yani baskı ile daraltıldı; vb.]; ve **زَاحَمَ**’ınki; yani ↓ **زُوحِمَ** [aynı anlamda]. (Msb.) -A2- ↓ **زَحِمَ زُحْمَةً** Bir lokmayı, yahut parçayı, yahut ağız dolusunu tıkınırcasına yuttu: “**Nawádir**”de böyledir; bunun gibi **زَهِمَهَا** da. (TA.) 3: yukarıya, iki yerde bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **زَاحَمَ عَلَى الرِّئَاسَةِ وَأَرَادَهَا** (mecaz kabul edilerek:) [reislik, yahut kumanda için çekişti ve onu istedi]. (IAar, TA, **رأس** maddesinde.) [Ve bundan dolayı darbımesel: **زَاحِم بِعَوْدٍ أَوْ دَعْ**: **عود** maddesine bak.] ― -b3- [Bundan dolayı, yine,] **زاحمهُ** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Ona kabalık, terbiyesizlik, sertlik, haşinlik, yahut kötü huyluluk ile muamele etti, yahut ona karşı öyle davrandı, anlamına gelir. (TA. [Bu açıklamayı TA’dan alınmış olarak not ettiğimi buluyorum; fakat onu hangi maddeden aldığım hususunda bir atıf olmaksızın. Şimdiki maddede yoktur.]) ― -b4- **زاحم الخَمْسِينَ** O (bir adam, TA) yaklaştı, (K, TA,) ve ulaştı, yahut erişti, (TA,) elli [yaşına]; (K, TA;) bunun gibi **زَاهَمَهَا** da. (TA.)

6 **تَزَاْحَمَ** 1’e ve 8’e bak. ― -b2- **تزاحمت الأَمْوَاجُ** ve ↓ **ازدحمت** Dalgalar birbirine çarptı. (TA.) Aşağıda, **زَحْمٌ** lafzı altında zikredilen bir beyte bak.

8 **اـِزْتَحَمَ** 1’e, iki yerde bak; ve ayrıca aşağıda, **زَحْمٌ** lafzı altında zikredilen bir beyitteki bir örneğe de bak. Şöyle de denir: **ازدحموا عَلَى كَذَا** ve **عَلَيْهِ** ↓ **تزاحموا** [Şöyle bir şeyin üzerine, yahut ona karşı, birlikte itiştiler, bastırdılar, sıkıştırdılar, yahut izdihamla sıkıştırdılar]. (S.) ― -b2- Bundan dolayı, mecaz yoluyla, **ازدحم الغُرَمَآءُ** (mecaz:) [Alacaklılar çoklaştı ve sıkıştırıcı oldu]. (Msb.) ― -b3- 6’ya da bak.

زَحْمٌ
**زَحْمٌ** ذ [aslında bir mastar ismi olarak,] **قَوْمٌ مُزْدَحِمُونَ** ile aynı [yani baskı ile birbirini daraltan bir topluluk; birbirine itişen, bastıran, sıkıştıran, yahut izdihamla sıkıştıran; yani bir sıkışıklık, kalabalık, yahut izdiham]. (K, * TA.) Bir şair der ki,
↓ **جَآءَ بِزَحْمٍ مَعَ زَحْمٍ فَازْدَحَمْ**
**المَوْجِ اـِذَا المَوْجُ الْتَطَمْ** ↓ **تَزَاحُمَ**
[Bir kalabalıkla birlikte bir kalabalık getirdi; ve dalgaların, dalgalar birbirine vurduğu zaman, birbirine çarpışması gibi, birbirine karşı sıkıştılar]: burada fiile uygun olmayan bir mastar ismi kullanır. (ISd, TA.)

زُحْمٌ
**زُحْمٌ** ذ , damme ile, Mekke’nin bir adıdır: (K, * TA:) Th böyle der: fakat ISd, yaygın olarak bilinen adın **رُحْم** [yahut **أُمُّ رُحْمٍ** yahut **أُمُّ الرُّحْمِ**] olduğunu söyler: (TA:) yahut o **أُمُّ الزُّحْمِ**’dür [muhtemelen, zannederim, **أُمُّ الرُّحْمِ** için bir yanlış yazımdır]. (K, TA.)

زَحْمَةٌ
**زَحْمَةٌ** ذ [Msb’ye göre **زَحَمَهُ**’nin bir mastar ismidir] ↓ **زِحَامٌ** ile aynı [ki o da K’ye göre **زَحَمَهُ**’nin, Msb’ye göre **زَاحَمَهُ**’nin bir mastar ismidir: ikisi de “daraltma, itme, bastırma, sıkıştırma, yahut izdihamla sıkıştırma”yı ifade eder]. (S.) ― -b2- **زَحْمَةُ الوِلَادَةِ** Çocuğun çıkışıyla birlikte olan inleme, yahut zor nefes alma, (**زَحْرَة,**) bunun gibi **زَجْمَة** ve **زَكْمَة** de. (K, bu maddede ve **زجم** maddesinde.)

زُحْمَةٌ
**زُحْمَةٌ** ذ Bir lokma, parça, yahut ağız dolusu. (TA.) 1’in son cümlesine bak.

زِحَامٌ
**زِحَامٌ** ذ : **زَحْمَةٌ**’ye bak.

مِزْحَمٌ
**مِزْحَمٌ** ذ **كَثِيرُ الزِّحَامِ** yahut **شَدِيدُهُ** ile aynı [yani çokça yahut şiddetle daraltan, iten, bastıran, sıkıştıran, yahut izdihamla sıkıştıran]. (K.) Bundan dolayı, **مَنْكِبٌ مِزْحَمٌ** [şiddetle iten bir omuz]. (TA.)

هُوَ سَيِّدُ قَوْمِهِ غَيْرُ مُزَاحَمٍ
**هُوَ سَيِّدُ قَوْمِهِ غَيْرُ مُزَاحَمٍ** ذ **غَيْرُ مُدَافَعٍ** ile aynı, (K, **دفع** maddesinde, ona bak.)

مُزَاحِمٌ
**مُزَاحِمٌ** ذ , (T, TA,) yahut **أَبُو مُزَاحِمٍ**, (T, K, TA,) yahut **اِبْنُ مُزَاحِمٍ**, (M, TA,) Fil: (T, M, K:) ve boynuzlu bir boğa: T’de, IAar’ın rivayetine dayanarak böyledir: (TA:) yahut boynuzları kırılmış bir boğa. (M, K, TA) ― -b2- **مُزَاحِمٌ** ayrıca belirli bir atın adıdır. (K, * TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَحَمَ
زَحَمَ A ( n. ac. زَحْم 1 ,  زَحْمَة 1t ,  زِحَاْم 23 ),
a.  Pushed, pressed, thronged; cramped; squeezed.

زَاْحَمَ
زَاْحَمَ III ,
a.  see I .

b.  Was near, close on ( a number ).

c.  [ acc. &  'Ala ], Urged, importuned about.

تَزَاْحَمَ
تَزَاْحَمَ VI ,
a.  Pushed, pressed, thronged one another.

اِزْتَحَمَ
اِزْتَحَمَ VIII , ( d ),
a.  see VI .

b.  [ 'Ala ], Pressed upon.

زَحْم
زَحْم 1 ,  زَحْمَة 1t ,
a.  Crowd, press, throng.

زُحْمَة
زُحْمَة 3t ,
a.  Mouthful, morsel, gobbet.

##### Türkçe

زَحَمَ
**زَحَمَ** A ( i. ac. **زَحْم** 1 , **زَحْمَة** 1t , **زِحَاْم** 23 ),
a. İtti, bastırdı, kalabalık yaptı; daralttı; sıktı.

زَاْحَمَ
**زَاْحَمَ** III ,
a. I’e bak.

b. (bir sayı) üzerine yakın, bitişik oldu.

c. [ acc. & **عَلَى** ], hakkında ısrar etti, sıkıştırdı.

تَزَاْحَمَ
**تَزَاْحَمَ** VI ,
a. Birbirlerini itti, bastırdı, kalabalık yaptı.

اِزْتَحَمَ
**اِزْتَحَمَ** VIII , ( d ),
a. VI’ya bak.

b. [ **عَلَى** ], üzerine bastırdı.

زَحْم
**زَحْم** 1 , **زَحْمَة** 1t ,
a. Kalabalık, sıkışıklık, izdiham.

زُحْمَة
**زُحْمَة** 3t ,
a. Bir lokma, bir parça, bir yutmalık.
