# زح (ز-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والزاي
حز ، زح : مستعملان في الثنائي والمكرر .
حز : قال الليث : الحزّ : قطع في اللحم غير بائن . والفَرض في العظم والعُودِ غير طائل حَزّ أيضاً . ويقال : حززته حَزّاً ، واحتززته احتزازاً . وأنشد :
وعبدُ يغوثَ تحجُل الطيرُ حوله
قد احتزّ عُرْشَيْه الحسام المذكّر
فجعل الاحتزاز هاهنا قَطْع العنق ؛ والمَحَزّ موضعه . قال والتحزيز كثرة الحزّ ؛ كأسنان المِنْجَل . وربما كان في أطراف الأسنان تحزيز .
أبو عبيد عن الأصمعي : أعطيته حِذْية من لحم ، وحُزّة من لحم ، كلّ هذا إذا قطع طولاً .
قال ويقال : ما به وَذْية ، وهو مثل حُزَّة .
وقال الليث : جاء في الحديث : ( أخذ بحُزّته ) .
قال ؛ يقال : أخذ بعُنُقه ، قال وهو من السراويل حُزَّة وحُجزة ، والعُنُق عندي مُشبّه به .
أبو حاتم عن الأصمعي : تقول : حُجْزة السراويل ، ولا تقول : حُزّة ، ونحو ذلك قال ابن السكيت .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال : حُجزته وحُذْلته وحُزّته وحُبْكَته .
وقال الليث : بعير محزوز : موسوم بسِمة الحَزّة ، تحزّ بشَفرة ثم تُفتل قال والحَزَاز : هِبْرِية في الرأس ، الواحدة حَزَازة ، كأنها نُخَالة . ونحو ذلك قال الأصمعي .
وقال ابن شميل : الحَزِيز ما غلظ وصلب من جَلَد الأرض ، مع إشراف قليل .
قال : وإذا جلست في بطن المِرْبَد فما أشرف من أعلاه حَزيز ، وهي الحُزَّان .
قال : وليس في القِفَاف ولا في الجبال حُزّان ، إنما هي في جَلَد الأرض . ولا يكون الحَزِيز إلاّ في أرض كثيرة الحصباء .
وقال الأصمعي وأبو عمرو : الحَزِيز : الغليظ من الأرض المنقادُ .
وقال ابن الرقاع يصف ناقة :
نعم قُرقور المَرَوراة إذا
غرِق الحُزّان في آل السراب
وقال زهير :
تهوي تُدافعُها في الحَزْن ناشزَة ال
أكتاف يَنْكُبها الْحِزّان والأكم
وقال الليث : الحَزِيز من الأرض : موضع كثرت حجارته ، وغلظت ، كأنها سكاكين . والجميع حِزّان وثلاثة أحِزّة .
قال : والحَزَازة : وجع في القلب من غيظ ونحوه . وتُجمع حَزَازات .
قال ويقال : حَزّاز بالتشديد قال الشماخ :
وفي الصدر حَزّاز من اللوم حامز
وقال آخر :
وتبقى حزازات النفوس كما هيا
ابن الأنباري في قولهم : في قلبي من الشيء حَزَّاز معناه : حُرقة وحزن .
قال : والحَزاز والحزازة مثله . وأنشد :
إذا كان أبناء الرجال حزازة
فأنت الحَلاَل الحُلو والبارد العَذْب
وقال أبو الهيثم : سمعت أبا الحسن الأعرابي يقول لآخر : أنت أثقل من الجائر ، وفسره فقال : هو حزّاز يأخذ على رأس الفؤاد يُكرهُ على غِبّ تُخَمة .
وفي الحديث : ( الإثم حوازّ القلوب ) .
قال الليث يعني ما حَزّ في القلب وحكّ .
أبو عبيد عن العَدَّبس الكناني قال : العَرَك والحازّ واحد وهو أن يُحزّ في الذراع حتى يُخلص إلى اللحم ويقطع الجلد بحدّ الكِركِرة .
وقال ابن الأعرابي : إذا أثر فيه قيل : به ناكت ، فإذا حَزّ فيه قيل : به حازّ .
وقال الليث : إذا أصاب المرفقُ طرَف كِرْكِرة البعير فقطعه قيل : به حازّ .
وقال ابن الأعرابي : الحَزّ : الزيادة على الشرف . يقال : ليس في القبيل أحد يَحُزّ على كرم فلان أي يزيد عليه .
عمرو عن أبيه الحَزّة : الساعة . يقال أيّ حَزَّة أتيتني قضيتك حقّك . وأنشد :
وأبَنْتُ للأشهاد حَزَّةَ أَدَّعي
أي أبنت لهم قولي حين ادّعيت إلى قومي فقلت : أنا فلان بن فلان .
الليث الحَزَاز من الرجال : الشديد على السَوْق والقتال . وأنشد :
فهي تَفَادى من حَزَاز ذي حَزِق
أي من حزاز حَزِق ، ، وهو الشديد جذبِ الرباط .
وهذا كقولك : هذا ذو زُبْدٍ ، وأتانا ذو تمر .
قلت : والمعنى هذا زُبْدٌ وأتانا تمر .
وسمعت أعرابياً يقول : مرَّ بنا ذو عَوْن ابن عديّ ، يريد : مرَّ بنا عون بن عدي . ومثله في كلامهم كثير .
وقال بعض العرب : الحَزّ : غامض من الأرض ينقاد بين غليظين . والحَزّ : موضع بالسراة . والحَزّ : الوقت والحِين .
وقال أبو ذؤيب :
وبأي حَزّ مُلاوة يتقطع
أي بأيّ حين من الدهر .
وقال مبتكر الأعرابي : المحازّة : الاستقصاء . وبينهما شركة حِزَاز إذا كان كل واحد منهما لا يثق بصاحبه .
وقال النضر : الحَزَاز من الرجال : الشديد على السَوْق والقتال والعمل . والحزحزة من فعل الرئيس في الحرب عند تعبئة الصفوف . وهو أن يقدّم هذا ويؤخر هذا يقال : هم في حَزَاحِز من أمرهم .
وقال أبو كبير الهذلي :
تبوأ الأبطالُ بعد حَزاحِز
هَكْع النواحز في مُنَاخ المَوْحِف .
والمَوْحِف : المَبْرك بعينه . وذلك أن البعير الذي به النُحَاز يُترك في مناخه لا يثار حتى يبرأ أو يموت .
أبو زيد : من أمثالهم : حَزَّت حازَّة من كُوعها يضرب عند اشتغال القوم بقول فالقوم مشغولون بأمورهم عن غيرها أي فالحازة قد شغلها ما هي فيه عن غيره .
زح : قال الله جلّ وعزّ : ( فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ ) ( آل عِمرَان : 185 ) قال بعضهم زُحزح أي نُحّي وبُعِّد ، فقال بعضهم : هذا مكرر من باب المعتلّ . وأصله من زاح يزِيح إذا تأخّر . ومنه قول لَبِيد :
زاحَ عن مثل مقامي وزَحَلْ
ومنه يقال : زاحت عِلّته وأزحتها . وقيل : هو مأخوذ من الزَوْح ، وهو السَوْق الشديد . وكذلك الذَّوْح .
وقال ابن دريد يقال زحّه يَزحُّه إذا دفعه ، وكذلك زَحْزَحه .
أبو عبيد عن الأموي : تزحزحت عن المكان وتحزحزت بمعنى واحد :

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي**
**حز** , **زح** : ikisi de ikilide ve tekrar edilende kullanılmıştır.

**حز** : Leys dedi: **الحزّ**: et içinde, ayrılıp belirgin olmayan bir kesiktir. Kemikte ve değnekteki **الفَرض** (yarma) da, faydasız olsa da, **حَزّ**dır. Ve denilir: onu **حَزّاً** ile kestim; ve onu **احتزازاً** ile kestim. Şiir okudu:
وعبدُ يغوثَ تحجُل الطيرُ حوله
قد احتزّ عُرْشَيْه الحسام المذكّر
Böylece burada **الاحتزاز**ı boynun kesilmesi kıldı; ve **المَحَزّ** onun yeridir. Dedi: ve **التحزيز** **الحزّ**ın çokluğudur; orak dişleri gibi. Ve bazen dişlerin uçlarında **تحزيز** olur.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Ona etten **حِذْية** verdim, ve etten **حُزّة**; bütün bunlar, boyuna kestiği zaman (söylenir).

Dedi: ve denilir: onda **وَذْية** yoktur; ve o, **حُزَّة** gibidir.

Ve Leys dedi: hadiste geldi: ( **أخذ بحُزّته** ).

Dedi; denilir: boynundan tuttu; dedi: ve o, şalvardan **حُزَّة** ve **حُجزة**dır; ve boyun, benim yanımda ona benzetilmiştir.

Ebû Hâtim, Asmaî’den: dersin: **حُجْزة السراويل**; ve **حُزّة** demezsin; ve bunun benzeri, İbnü’s-Sikkît dedi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: denilir: onu **حُجزته** ve **حُذْلته** ve **حُزّته** ve **حُبْكَته**.

Ve Leys dedi: **بعير محزوز**: **سِمة الحَزّة** ile dağlanmış; bir bıçakla **تحزّ** edilir, sonra bükülür. Dedi: ve **الحَزَاز**: başta bir **هِبْرِية**dir; teki **حَزَازة**; sanki o, kepektir. Asmaî de bunun benzerini dedi.

Ve İbn Şümeyl dedi: **الحَزِيز**: yerin derisinden kalınlaşıp sertleşen şeydir; az bir yükselti ile birlikte.

Dedi: ve **المِرْبَد**’in karnında oturduğun zaman, üstünden yükselen şey **حَزيز**dir; ve o, **الحُزَّان**dır.

Dedi: **القِفَاف**’ta dağlarda da **حُزّان** yoktur; ancak yerin derisindedir. Ve **الحَزِيز** ancak çakılı çok olan bir yerde olur.

Ve Asmaî ve Ebû Amr dedi: **الحَزِيز**: yerin, akıp giden kalın kısmıdır.

Ve İbnü’r-Riqâ‘ bir deveyi vasfederken dedi:
نعم قُرقور المَرَوراة إذا
غرِق الحُزّان في آل السراب

Ve Züheyr dedi:
تهوي تُدافعُها في الحَزْن ناشزَة ال
أكتاف يَنْكُبها الْحِزّان والأكم

Ve Leys dedi: yerden **الحَزِيز**: taşları çoğalan ve kalınlaşan bir yerdir; sanki onlar bıçaklardır. Ve hepsi **حِزّان**dır; ve üçü **أحِزّة**.

Dedi: ve **الحَزَازة**: öfke ve benzerinden kalpte bir ağrıdır. Ve **حَزَازات** olarak çoğul yapılır.

Dedi ve denilir: şeddeli olarak **حَزّاز**. Şemmâh dedi:
وفي الصدر حَزّاز من اللوم حامز

Ve bir başkası dedi:
وتبقى حزازات النفوس كما هيا

İbnü’l-Enbârî, onların “kalbimde şeyden **حَزَّاز** var” sözünde: manası: yanma ve hüzündür.

Dedi: ve **الحَزاز** ve **الحزازة** onun gibidir. Şiir okudu:
إذا كان أبناء الرجال حزازة
فأنت الحَلاَل الحُلو والبارد العَذْب

Ve Ebû’l-Heysem dedi: Ebû’l-Hasen el-A‘râbî’nin bir başkasına dediğini işittim: sen, **الجائر**’den daha ağır(sın); ve onu açıkladı, dedi: o, başın kalbin tepesine alan bir **حزّاز**dır; bir tokluk artığına zorla (sebep olur).

Ve hadiste: ( **الإثم حوازّ القلوب** ).

Leys dedi: yani kalpte **حَزّ** eden ve kaşıyan şey.

Ebû Ubeyd, el-‘Addâbs el-Kinânî’den dedi: **العَرَك** ve **الحازّ** birdir; ve o, kolda **يُحزّ** edilip et’e varıncaya kadar (kesmek) ve **الكِركِرة**’nin keskinliğiyle deriyi kesmektir.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: onda iz bıraktığı zaman “onda **ناكت** var” denilir; onda **حَزّ** ettiği zaman “onda **حازّ** var” denilir.

Ve Leys dedi: dirsek, devenin **كِرْكِرة**sinin ucuna isabet edip onu kestiği zaman “onda **حازّ** var” denilir.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَزّ**: şerefin üstüne artıştır. Denilir: kabilede, falanın kereminin üstüne **يَحُزّ** eden hiç kimse yoktur; yani ona ziyade eder.

Amr, babasından: **الحَزّة**: saattir. Denilir: hangi **حَزَّة**de bana geldin, hakkını yerine getirdim. Şiir okudu:
وأبَنْتُ للأشهاد حَزَّةَ أَدَّعي
Yani: kavmime iddiada bulunduğum vakit sözümü onlara açıkladım; sonra dedim: ben falan oğlu falanım.

Leys: erkeklerden **الحَزَاز**: sevk ve savaşta şiddetli olandır. Şiir okudu:
فهي تَفَادى من حَزَاز ذي حَزِق
Yani: **حَزِق** bir **حزاز**dan; ve o, bağın çekiştirmesinde şiddetli olandır.

Ve bu, senin “bu, **ذو زُبْدٍ**” demen gibidir; ve “bize **ذو تمر** geldi”.

Dedim: mana: bu, **زُبْدٌ**dur; ve bize **تمر** geldi.

Ve bir bedevîyi işittim, dedi: yanımızdan **ذو عَوْن** İbn Adiyy geçti; kasteder: Adiyy’in oğlu Avn yanımızdan geçti. Ve bunun benzeri onların sözünde çoktur.

Ve bazı Araplar dedi: **الحَزّ**: yerden, iki kalın arasında akıp giden derin olandır. Ve **الحَزّ**: **السراة**’de bir yerdir. Ve **الحَزّ**: vakit ve zamandır.

Ve Ebû Züeyb dedi:
وبأي حَزّ مُلاوة يتقطع
Yani: zamanın hangi vaktinde.

Ve Mübtakir el-A‘râbî dedi: **المحازّة**: sonuna kadar araştırmadır. Ve aralarında, her birinin arkadaşına güvenmediği zaman, bir ortaklık **حِزَاز**dır.

Ve Nadr dedi: erkeklerden **الحَزَاز**: sevk, savaş ve işte şiddetli olandır. Ve **الحزحزة**, saflar dizilirken savaşta reisin fiilindendir; ve o, bunu öne alıp bunu geri bırakmasıdır. Denilir: onlar işlerinde **حَزَاحِز** içindedirler.

Ve Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
تبوأ الأبطالُ بعد حَزاحِز
هَكْع النواحز في مُنَاخ المَوْحِف .
Ve **المَوْحِف**: bizzat çöktürme yeridir. Bu, **النُحَاز**ı olan devenin, iyileşinceye yahut ölünceye kadar, çöktüğü yerde bırakılmasıdır; kımıldatılmaz.

Ebû Zeyd: onların darb-ı mesellerindendir: **حَزَّت حازَّة من كُوعها**; kavmin bir sözle meşgul olması sırasında vurulur; yani kavim, başka şeyden kendi işleriyle meşguldür; yani **الحازة**yı, içinde bulunduğu şey, başkasından meşgul etmiştir.

**زح** : Allah, azîz ve celîl dedi: ( **فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ** ) (Âl-i İmrân: 185). Bazıları dedi: **زُحزح** yani uzaklaştırıldı ve uzak kılındı; bazıları dedi: bu, illetli babından tekrar edilendir. Ve aslı, **زاح يزِيح**’tendir; geri kaldığı zaman (söylenir). Ve ondan Lebîd’in sözü:
زاحَ عن مثل مقامي وزَحَلْ
Ve ondan denilir: onun hastalığı **زاحت**; ve ben onu **أزحتها**. Ve denildi: o, **الزَوْح**’tan alınmıştır; ve o, şiddetli sevktir. Ve aynı şekilde **الذَّوْح**.

Ve İbn Düreyd dedi: denilir: onu **زحّه يَزحُّه**; onu ittiği zaman; ve aynı şekilde onu **زَحْزَحه**.

Ebû Ubeyd, el-Umevî’den: **تزحزحت** yerden ve **تحزحزت** bir manadadır:

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(زط) الزاء والطاء ليس بشيء. وزُطّ ([1]): كلمةٌ مولَّدة.
(زع) الزاء والعين أصلٌ يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. يقال: زَعْزَعْتُ الشيءَ وتَزعْزَعَ هو، إذا اهتزّ واضطرب. وسيرٌ زعزعٌ: شديد تهتز له الرِّكاب.
قال الهُذََليّ([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ
(زغ) الزاء والغين ليس بشيء. ويقولون: الزغزغة: السُّخْرِيَة.
(زف)  الزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على خِفَّةٍ في كل شيء. يقال زَفَّ الظَّليم زفيفاً، إذا أسرع. ومنه زُفَّتِ العَروسُ إلى زوجها. وزفَّ القومُ في سَيرهم: أَسْرَعُوا. قال جلّ ثناؤه: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. والزَّفْزافة: الرِّيح الشديدة لها زفزفةٌ، أي خِفَّة. وكذلك الزَّفزَف([3]). ويقولون لمن طاشَ حِلْمُهُ: قد زَفَّ رَأْلُه. وزِفُّ الطائر: صِغَار ريشه؛ *لأنه خفيف.
(زق) الزاء والقاف أصلٌ يدل على تضايُقٍ. من ذلك الزُّقاق، سمِّي بذلك لضيقهِ عن الشوارع.
ومن ذلك : زَقَّ الطائرُ فرخَهُ. ومنه الزِّقّ. والتزقيق في الجلد: أن يسلخ مِنْ قِبَلِ [العُنُق([4])].
(زل) الزاء واللام أصل مطّرد منقاسٌ في المضاعَف، وكذلك في كل زاءٍ بعدها لامٌ في الثلاثي. وهذا من عجيب هذا الأصل. تقول: زلَّ عن مكانه زَليلاً وزَلاًّ. والماء الزُّلال: العَذْب؛ لأنه يَزِلّ عن ظَهْرِ اللِّسانِ لِرقَّته. والزَّلَّة: الخطأ؛ لأن المخطئ زلَّ عن نَهْج الصَّواب، وتزلزَلت الأرضُ: اضطرَبت، وزُلْزِلَتْ زِلْزَالاً. والمِزَلَّة([5]): المكان الدَّحْضُ. فأما الذِّئْبُ الأَزَلُّ، وهو الأَرْسَح، فقال ابنُ الأعرابيّ : سمِّي بذلك مِنْ قولهم زَلَّ إذا عدا. وهو القياس الصَّحيح ثم شُبِّهَتْ به المرأةُ الرَّصْعاء فقيل زَلاَّء. وإن كان الأَرْسَح كما قيل فهو قياسُ ما ذكرناهُ أيضاً، لأن اللّحم قد زلَّ عن مؤخَّره، وكذلك عن مؤخَّر المرأة الرَّسْحاء.
ومن الباب الزُّلْزُل([6]) كالقَلِق؛ لأنَّه لا يستقرُّ في مكانه.
ومما شذّ عن الباب الزَّلَزِلُ: الأثاث والمتاع،  على فَعَلِلٍ.
(زم) الزاء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تقدُّم في استقامةٍ وقَصْد، من ذلك الزِّمام لأنه يتقدَّم إذا مُدَّ به، قاصداً في استقامة. تقول زَمَمْتُ البعير أزُمُّه. ويقال أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ، كما يقال أَمَمٌ، أي قصدٌ. ويحلفون فيقولون: "لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه([7])"، يريدون تلقاءَه وقَصْدَه. والزَّمُّ: التقدُّم في السَّير.
ومما شذّ عن هذا الأصل الزِّمْزِمة: الجماعة من الناس. وقال الشيباني: الزِّمزيم: الجِلَّة من الإبل([8]).
(زن) الزاء والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يُتفرّع ولا يُقاس عليها. يقال أَزنَنْتُ فلاناً بكذا، إذا اتَّهمتَهُ به. وهويُزَنُّ به. قال:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])(زب) الزاء والباء أصلان: أحدهما يدل على وُفُورٍ في شَعَرٍ، ثم يحمل عليه. فالزَّبَب: طُول الشَّعَْر، وكثرتُهُ. ويقال بعيرٌ أزَبُّ. قال الشاعر:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
ومن ذلك عامٌ أَزَبُّ، أي خصيب.
والأصل الآخر:  الزَّبيب، وهو معروف، ثم يشبَّه به، فيقال للنُّكتَتَيْنِ السّوداوينِ فوقَ عينَي الحيّة زبيبتان؛ وهو أخبثُ ما يكون من الحيّات: وفي الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان". وربّما سمَّوا الزَّبَدَتَيْنِ زَبيبتين، يقال أنشَدَ فلانٌ حتَّى زَبَّبَ شِدْقاه، أي أزبدا.
قال الشاعر:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
 ومما شذَّ عن الباب الزَّبَاب: الفارُ، الواحدُ زبابة. وقد يحتمل، وهو بعيدٌ، أن يكون من الزَّبيب، وقد ذكرناه.
ومما هو شاذٌّ لا قياس له: زَبَّتِ الشمس وأزَبّت: دنت للغروب.
(زت) الزاء والتاء كلمةٌ لا قياس لها. يقال زَتَتُّ العروسَ، إِذا زيَّنتَها. قال:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])وقد تزتَّتَتْ، أي تزيَّنت.
(زج) الزاء والجيم أصلٌ يدلُّ على رِقَّةٍ في شيء، من ذلك زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ، وجمعه زِجاج بكسر الزاء. يقال زَجَّجْتُه: جعلت له زُجّاً فإذا نزَعْت زُجَّهُ قلت: أزجَجْتُه([12]).والزَّجَج: دِقَّةُ الحاجبينِ وحُسْنُهما. ويقال أنَّ الأزَجَّ من النعام: الذي فوق عينه ريشٌ أبيض.
(زح) الزاء والحاء يدلّ على البعد. يقال زُحْزِحَ عن كذا، أي بُوعِدَ. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. أي بُوعِد.
(زخ) الزاء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع والمبايَنَة. يقال زَخَخْتُ الشيءَ، إذا دفعتَهُ. وفي الحديث: "مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه".  وزَخَّها: جامَعَها. و*المِزَخَّة: المرأة. ومن الباب الزَّخَّة: الحِقد والغَيظ. قال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])(زر) الزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على شِدَّة. وشذَّ مِنْ ذلك الزِّرّ: زِرُّ القميص. ثم يشتقّ منه الزِّرُّ، يقال إنّه عظمٌ تحت القَلْب. قال ابن السكّيت: يقال للرّجلِ الحسن الرِّعْية للإبل: إنّه لَزِرٌّ من أزرارها. ومن الباب: زَرَّتْ عينهُ، إذا توقَّدَت. يقال عَيْناه تَزِرَّانِ في رأسهِ، إذا تَوقَّدَتا. ومن الباب الزَّرُّ: الشَّلُّ والطَّرد. يقال هو يزُرُّ الكتائبَ بسيفهِ زَرَّا. ومنه الزَّرُّ وهو العضُّ. يقال: حِمارٌ مِزَرٌّ. ويقال الزَّرّة الحَرْبَة([14]). ومن الباب الزَّرِير، وهو الحَصيف السَّديد الرأي. والله أعلم بالصَّواب.
 --------------ـــــ
([1]) الزط، بالضم: جيل من الهند، معرب "جت" بالفتح. قال صاحب القاموس: "والقياس يقتضي فتح معربه". وقال الخوارزمي الكلام على طبقات الهند: "الزط هم حفاظ الطرق، وهم جنس من السند يقال لهم: جتان". انظر مفاتيح العلوم ص 74. وفي معجم استينجاس 356 أن "جت" اسم لجنس هندي حقير.
([2]) هو أميّة بن أبي عائذ الهذلي. اللسان (زعع). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) ويقال أيضاً ريح زفزفة وزفزاف.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) بكسر الزاي وفتحها.
([6]) الزلزل بضم الزاءين : الغلام الخفيف. وفي المجمل: "الزلز" وليس هذا بابه.
([7]) انظر هذا اليمين في أيمان العرب للنجيرمي 15، والأمالي (3: 51)، واللسان (زمم 165)، والمخصص (13: 118)، والمزهر (2: 262).
([8]) شاهده قول نصيب:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
 ([9]) لحضرمي بن عامر، كما في اللسان (زنن).
([10]) الرجز في اللسان (زبب، لقق)، وقائله هو أبو الحجناء نصيب الأصغر. انظر البيان والتبيين (1: 125).
([11]) البيت من تام الرجز. أنشده في اللسان (زهنع، زتت)، والمخصص (4: 54).
([12]) ويقال زججه وأزجه بمعنى ، ولا يقال أزجه إذا نزع زجه.
([13]) البيت لصخر الغي الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (خيف: 235).
([14]) لم ترد الكلمة بهذا المعنى في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(Arabların sözünden gelenin babı; başı **زاء** olan, مضاعف ve مطابق içinde)
(**زط**) **الزاء** ve **الطاء** bir şey değildir. Ve **زُطّ** ([1]): مولَّدة bir kelimedir.
(**زع**) **الزاء** ve **العين** bir asıldır; bir sarsılmaya ve harekete delâlet eder. Denir: **زَعْزَعْتُ** şeyi ve o **تَزعْزَعَ**; sarsılıp çalkalandığı zaman. Ve **سيرٌ زعزعٌ**: bineklerin kendisi için şiddetle sarsıldığı (yürüyüş).
**الهُذََليّ**([2]) dedi:
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ
(**زغ**) **الزاء** ve **الغين** bir şey değildir. Ve derler: **الزغزغة**: alaydır.
(**زف**) **الزاء** ve **الفاء** bir asıldır; her şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Denir: **زَفَّ** **الظَّليم** **زفيفاً**; hızlandığı zaman. Ve ondan: **زُفَّتِ** **العَروسُ** kocasına (götürüldü). Ve **زفَّ** kavim yürüyüşlerinde: hızlandılar. Yüce övgüsüyle dedi: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. Ve **الزَّفْزافة**: şiddetli rüzgâr; onun için **زفزفةٌ** vardır, yani hafiflik. Ve كذلك **الزَّفزَف**([3]). Ve derler, حلمُهُ şaşana: “**قد زَفَّ رَأْلُه**”. Ve **زِفُّ** الطائر: onun küçük tüyleridir; çünkü o hafiftir.
(**زق**) **الزاء** ve **القاف** bir asıldır; bir daralmaya delâlet eder. Bundan **الزُّقاق**; sokaklardan darlığı sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve bundan: **زَقَّ** kuş yavrusunu. Ve ondan **الزِّقّ**. Ve deride **التزقيق**: [**العُنُق**([4])] tarafından soyulmasıdır.
(**زل**) **الزاء** ve **اللام** مضاعف içinde düzenli, kıyaslı bir asıldır; وكذلك üçlüde kendisinden sonra **لام** bulunan her **زاء**da. Ve bu, bu aslın acayiplerindendir. Dersin: **زلَّ** yerinden **زَليلاً** ve **زَلاًّ**. Ve **الماء الزُّلال**: tatlıdır; çünkü inceliğinden dolayı dilin üstünden kayar. Ve **الزَّلَّة**: hatadır; çünkü hata eden, doğru yolun yönteminden kaydı. Ve **تزلزَلت** yer: çalkalandı; ve **زُلْزِلَتْ** **زِلْزَالاً** (sarsıldı). Ve **المِزَلَّة**([5]): kaygan yer. أما **الذِّئْبُ الأَزَلُّ**—ve o **الأَرْسَح**tır—hakkında, İbnü’l-A‘râbî dedi: “Onu, onların ‘**زَلَّ**’ dediği sözden adlandırdı; koştuğu zaman.” Ve o doğru kıyastır; sonra onunla **المرأةُ الرَّصْعاء** benzetildi de **زَلاَّء** denildi. Ve eğer **الأَرْسَح** söylendiği gibi ise, o da zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü et, arka tarafından kaymıştır; ve كذلك **المرأة الرَّسْحاء**ın arka tarafından.
Ve babdan **الزُّلْزُل**([6]) **كالقَلِق** (huzursuz gibi); çünkü yerinde karar kılmaz.
Ve babdan şâz olanlardan **الزَّلَزِلُ**: eşya ve metadır; **على فَعَلِلٍ**.
(**زم**) **الزاء** ve **الميم** bir tek asıldır; ve o, doğruluk ve kasıt içinde bir ilerlemeye delâlet eder. Bundan **الزِّمام**; çünkü onunla çekildiğinde, doğruluk içinde kasıtlı olarak ilerler. Dersin: **زَمَمْتُ** deveyi, onu **أزُمُّه**. Ve denir: “Falanoğullarının işi **زَمَمٌ**”, كما denir “**أَمَمٌ**”; yani kasıttır. Ve yemin ederler de derler: “لا والذي وجْهِي **زَمَمَ بَيْتِه**([7])”; onunla onun yönünü ve kasdını isterler. Ve **الزَّمُّ**: yürüyüşte ilerlemedir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan **الزِّمْزِمة**: insanlardan topluluktur. Şeybânî dedi: **الزِّمزيم**: develerden büyük sürüdür([8]).
(**زن**) **الزاء** ve **النون** bir tek kelimedir; ondan dallanmaz ve ona kıyas edilmez. Denir: **أَزنَنْتُ** falanı şu ile; onu onunla itham ettiğin zaman. Ve onunla itham olunur: **يُزَنُّ به**. Dedi:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])
(**زب**) **الزاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi, bir kılda bolluğa delâlet eder; sonra onun üzerine حمل edilir. O halde **الزَّبَب**: kılın uzunluğu ve çokluğudur. Ve denir: **بعيرٌ أزَبُّ**. Şair dedi:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
Ve bundan **عامٌ أَزَبُّ**; yani bereketli.
Ve diğer asıl: **الزَّبيب**; ve o bilinir; sonra onunla benzetilir. Böylece, yılanın iki gözünün üstündeki iki siyah noktaya **زبيبتان** denir; ve o, yılanların en habisi olur. Ve hadiste: “يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له **زَبيبتان**”. Ve bazen **الزَّبَدَتَيْنِ**’i **زَبيبتين** diye adlandırdılar. Denir: Falanca inşâd etti, ta ki **زَبَّبَ شِدْقاه**; yani köpürdü.
Şair dedi:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
Ve babdan şâz olanlardan **الزَّبَاب**: faredir; tekili **زبابة**. Ve ihtimal taşır—uzaktır—**الزَّبيب**’den olması; ve onu zikrettik.
Ve kıyası olmayan şâz olanlardan: **زَبَّتِ** güneş ve **أزَبّت**: batmaya yaklaştı.
(**زت**) **الزاء** ve **التاء** kıyası olmayan bir kelimedir. Denir: **زَتَتُّ** gelini; onu süslediğin zaman. Dedi:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])
Ve **تزتَّتَتْ**; yani süslendi.
(**زج**) **الزاء** ve **الجيم** bir asıldır; bir şeyde inceliğe delâlet eder. Bundan **زُجُّ** mızrağın ve okun (ucu); cem‘i **زِجاج**tır, **الزاء**ın kesresiyle. Denir: **زَجَّجْتُه**: ona **زُجّاً** yaptım; sonra **زُجَّهُ**’ni çekip çıkardığında: **أزجَجْتُه** dersin([12]). Ve **الزَّجَج**: kaşların inceliği ve güzelliğidir. Ve denir: devekuşundan **الأزَجَّ**: gözünün üstünde beyaz tüy bulunan.
(**زح**) **الزاء** ve **الحاء** uzaklığa delâlet eder. Denir: **زُحْزِحَ** şundan; yani uzaklaştırıldı. Allah تعالى dedi: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. yani uzaklaştırıldı.
(**زخ**) **الزاء** ve **الخاء** bir küçük asıldır; itmeye ve ayrılığa delâlet eder. Denir: **زَخَخْتُ** şeyi; onu ittiğin zaman. Ve hadiste: “مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ **زُخَّ** في قَفاه”. Ve **زَخَّها**: onunla cima etti. Ve **المِزَخَّة**: kadındır. Ve babdan **الزَّخَّة**: kin ve öfkedir. Dedi:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])
(**زر**) **الزاء** ve **الراء** bir küçük asıldır; şiddete delâlet eder. Ve bundan şâz oldu **الزِّرّ**: gömleğin düğmesi. Sonra ondan **الزِّرُّ** türetilir; denir: o, kalbin altında bir kemiktir. İbnü’s-Sikkît dedi: develere iyi bakan adama denir: “O, onların düğmelerinden bir **زِرٌّ**dür.” Ve babdan: **زَرَّتْ** gözü; parladığı zaman. Denir: başında iki gözü **تَزِرَّانِ**; parladıkları zaman. Ve babdan **الزَّرُّ**: felç ve kovmadır. Denir: o, kılıcıyla taburları **زَرَّا** olarak **يزُرُّ**. Ve ondan **الزَّرُّ**; ve o ısırmadır. Denir: **حِمارٌ مِزَرٌّ**. Ve denir **الزَّرّة**: mızraktır([14]). Ve babdan **الزَّرِير**; ve o, akıllı, sağlam görüşlü olandır. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَحَّهُ
1 زَحَّهُ ذ , (S, L, K,) aor. زَحُ٣َ , (S, L,) inf. n. زَحٌّ; (L;) and ↓ زَحْزَحَهُ; (L;) He removed him, or it, from his, or its, place: (S, L, K:) and he pushed, or thrust, away, him, or it: (L, K:) or the latter, he removed him, or it, far away; placed, or put, him, or it, at a distance, far away, or far off: (S, A, Mgh, L, Msb:) and the former signifies also he drew, dragged, or pulled, away, him, or it, in haste. (L, K.) You say, ↓ زَحْزَحَهُ عَنْهُ He removed him, or it, far away; (S, K;) or pushed, or thrust, away; and removed; him, or it; (TA;) from it; (S, K;) i. e. from his, or its, place. (TA.) It is said in the Kur [iii. 182], عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ ↓ فَمَنْ زُحْزِحَ, i. e. [And he] who shall be removed [from the fire of Hell], or removed far away [therefrom, and made to enter Paradise, shall attain good fortune]. (TA.)

زَحْزَحَ
R. Q. 1 زَحْزَحَ ذ : see above, in three places: -A2- and see also the paragraph here following.

تَزَحْزَحَ
R. Q. 2 تَزَحْزَحَ ذ He, or it, removed, or became removed; (S, A, Mgh, Msb;) and (Mgh, Msb) removed, or became removed, far away: (Mgh, Msb, K:) and accord. to Es-Semeen, ↓ زَحْزَحَ is likewise used in an intrans. sense, as well as a trans.; but MF says that its use in an intrans. sense is strange. (TA.) You say, دَخَلْتُ عَلَى فُلَانٍ فَتَزَحْزَحَ لِى عَنْ مَجْلِسِهِ, i. e. [I went in to such a one, and] he removed [for me from his sitting-place]. (Mgh, Msb. *)

زَحْزَحٌ
زَحْزَحٌ ذ Distance: so in the saying, هُوَ بِزَحْزَحٍ مِنْهُ [He, or it, is at a distance from him, or it]. (S, K.) Az says that, accord. to some, this is a reduplicative word from زَاحَ, aor. يَزِيحُ, meaning تَأَخَّرَ; and some hold it to be from الزَّوْحُ meaning “ the driving vehemently, ” as also الذَّوْحُ. (TA.)

زَحْزَاحٌ
زَحْزَاحٌ ذ Distant; remote. (K.)

مُتَزَحْزَحٌ
مُتَزَحْزَحٌ ذ A place to which one removes, or may remove, [in an absolute sense, as is implied in the A, or] far away. (Ham p. 655.) One says, مَالِى عَنْهُ مُتَزَحْزَحٌ [There is not for me any place to which to remove from him, or it]. (A.)

##### Türkçe

**زَحَّهُ**
1 **زَحَّهُ** ذ, (S, L, K,) muzâri‘ı **زَحُ٣َ**, (S, L,) mastarı **زَحٌّ**; (L;) ve ↓ **زَحْزَحَهُ**; (L;) Onu, yahut onu (şeyi), onun yahut onun (şeyin) yerinden giderdi: (S, L, K:) ve onu, yahut onu (şeyi), itti yahut dürttü: (L, K:) yahut ikincisi, onu, yahut onu (şeyi), uzakça giderdi; onu, yahut onu (şeyi), bir mesafeye, uzakça, yahut uzak bir yere koydu yahut yerleştirdi: (S, A, Mgh, L, Msb:) ve birincisi ayrıca, onu, yahut onu (şeyi), aceleyle çekti, sürükledi, yahut çekip götürdü, mânasına da gelir. (L, K.) Şöyle dersin, ↓ **زَحْزَحَهُ عَنْهُ** Onu, yahut onu (şeyi), uzakça giderdi; (S, K;) yahut itti yahut dürttü; ve giderdi; onu, yahut onu (şeyi); (TA;) ondan; (S, K;) yani onun, yahut onun (şeyin) yerinden. (TA.) Kur’ân’da [iii. 182] şöyle denilmiştir, **عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ ↓ فَمَنْ زُحْزِحَ**, yani [Ve] kim [Cehennem ateşinden] giderilirse, yahut [ondan] uzakça giderilirse, [ve Cennet’e sokulursa, muhakkak kurtuluşa ermiştir]. (TA.)

**زَحْزَحَ**
R. Q. 1 **زَحْزَحَ** ذ: yukarıya bak, üç yerde: -A2- ve ayrıca burada onu izleyen paragrafa da bak.

**تَزَحْزَحَ**
R. Q. 2 **تَزَحْزَحَ** ذ O, yahut o (şey), giderdi, yahut giderilmiş oldu; (S, A, Mgh, Msb;) ve (Mgh, Msb) uzakça giderdi, yahut uzakça giderilmiş oldu: (Mgh, Msb, K:) ve Es-Semeen’e göre, ↓ **زَحْزَحَ** da, geçişli olduğu gibi geçişsiz mânada da kullanılır; fakat MF, onun geçişsiz mânada kullanımının garip olduğunu söyler. (TA.) Şöyle dersin, **دَخَلْتُ عَلَى فُلَانٍ فَتَزَحْزَحَ لِى عَنْ مَجْلِسِهِ**, yani [Ben falanın yanına girdim de] o, benim için, oturma yerinden giderdi. (Mgh, Msb. *)

**زَحْزَحٌ**
**زَحْزَحٌ** ذ Mesafe: şu sözde olduğu gibi, **هُوَ بِزَحْزَحٍ مِنْهُ** [O, ondan, yahut o (şey), ondan, bir mesafededir]. (S, K.) Az der ki, bazılarına göre bu, **زَاحَ**, muzâri‘ı **يَزِيحُ**, mânası **تَأَخَّرَ** olan fiilden türetilmiş ikilemeli bir kelimedir; ve bazıları onun, “şiddetle sürme” mânasındaki **الزَّوْحُ**’tan olduğunu, **الذَّوْحُ** gibi, kabul eder. (TA.)

**زَحْزَاحٌ**
**زَحْزَاحٌ** ذ Uzak; ırak. (K.)

**مُتَزَحْزَحٌ**
**مُتَزَحْزَحٌ** ذ Kendisine göçülen, yahut göçülebilecek yer, [A’da işaret olunduğu üzere mutlak mânada, yahut] uzakça. (Ham p. 655.) Şöyle denir, **مَالِى عَنْهُ مُتَزَحْزَحٌ** [Benim için, ondan, yahut ondan (şeyden), göçülecek hiçbir yer yoktur]. (A.)
