# زخخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AE%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زخخ

زَخَّه يَزُخُّه زَخّاً: دفعه في وَهْدة. وزَخَّ في قفاه يِزُخُّ زَخّاً: دفع، وقال ابن دريد: كل دَفْع زَخٌّ؛ وفي حديث أَبي موسى الأَشعري أَنه قال: اتَّبِعُوا القرآنَ ولا يَتَّبِعَنَّكم القرآنُ، فإِنه من يَتَّبِعِ القرآنُ يَهْبِطْ به على رياضِ الجنَّةِ، ومَنْ يَزُخُّ في قفاه أَي يدفعه حتى يَقْذِفَ به في نار جهنم. وفي الحديث: مَثَلُ أَهلِ بيتي مَثَلْ سفينة نوح من تَخَلَّف عنها زُخَّ به في النار أَي دُفِعَ ورُمِيَ. يقال: زَخَّه يَزُخُّه زَخّاً؛ ومنه حديث أَبي بَكْرَةَ ودُخُولِهم على معاوية قال: فَزَخَّ في أَقفائنا أَي دَفَعَنا وأخْرَجَنا. وزخَّ المرأَةَ يَزُخُّها زَخّاً وزَخْزَخَها: نكحها، وهو من ذلك لأَنه دفعٌ. والمَزَخَّة، بالفتح: المرأَة. وزَخَّةُ الإِنسان ومَزَخَّته ومِزَخَّته: امرأَته؛ قال اللحياني: هو من الزَّخِّ الذي هو الدفع. وروي عن علي بن أَبي طالب، عليه السلام، في الحديث أَنه قال:
أَفلح من كانت له مِزَخَّه
يَزُخُّها ثم ينامُ الفَخَّه
الفخة: أَن ينام فَيَنْفُخَ في نومه؛ أَراد ينام جتي يصير له فَخيخٌ أَي غطيط. والمزَخَّة، بالكسر: الزوجة، وروي مَزَخَّة، بنصب الميم، كأَنها موضع الزَّخِّ أَي الدفع فيها لأَنه يَزُخُّها أَي يجامعها، وسميت المرأَة مِزَخَّة لأَن الرجل يجامعها.
وزَخَّتِ المرأَةُ بالماء تَزُخُّ وزَخَّتْه: دفعته.
وامرأَة زَخَّاخة وزَخَّاء: تَزُخُّ عند الجماع.
وزخَّ ببوله زَخّاً: دفع مثلَ ضَخَّ. والزَّخُّ: السُّرعة.وزخَّ الإِبلَ يَزُخُّها زَخّاً: ساقها سوقاً سريعاً واحْتَثَّها. والمِزَخُّ: السريع السَّوْق؛ قال:
إِنَّ عليك حادياً مِزَخَّا،
أَعْجَمَ لا يُحْسِنُ إِلاَّ نَخَّا،
والنَّخُّ لا يُبْقي لهنَّ مُخَّا
والزَّخُّ والنَّخُّ: السير العنيف؛ وفي حديث علي، عليه السلام: كتب إِلي عثمان بن حُنيف: لا تأْخُذنَّ من الزُّخَّةِ والنُّخَّةِ شيئاً؛ الزّخَّة: أَولاد الغنم لأَنها تُزَخُّ أَي تُساقُ وتدفع من ورائها، هي فُعْلَة بمعنى مفعول، كالقُبْضَةِ والغُرْفَة، وإِنما لا تؤخذ منها الصدقة إِذا كانت منفردة، فإِذا كانت مع أُمهاتها اعتدّ بها في الصدقة ولا تؤخذ. ولعل مذهبه قد كان لا يأْخذ منها شيئاً؛ وربما وضَع الرجلُ مِسْحاتَه في وسط نهر ثم يَزُخُّ بنفسه أَي يَثِبُ.
والزَّخُّ والزَّخَّةُ: الحِقْدُ والغيظ والغضب؛ قال صَخْر الغَيّ: فلا تَقْعُدَنَّ على زَخَّةٍ،
وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وخِيفَا
ويقال: زَخَّ الرجلُ زَخّاً إِذا اغتاظ؛ قال ابن سيده: وذكروا أَنه لم يُسْمَعِ الزَّخَّةُ التي هي الحقد والغضب إِلا في هذا البيت. والزَّخِيخُ: النار، يمانية؛ وقيل: هي شدَّة بريق الجمر والحرّ والحَرِيرَ يَبْرُق من الثياب؛ وقد زَخَّ يَزُخُّ زَخِيخاً؛ قال: فعند ذاكَ يَطْلُعُ المِرِّيخُ،
في الصبح يَحْكي لونَهُ زَخِيخُ،
من شُعْلَةٍ ساعَدَها النَّفِيخُ

### Türkçe

**زَخَّه يَزُخُّه زَخّاً**: onu bir çukurluğa itti. Ve **زَخَّ في قفاه يِزُخُّ زَخّاً**: itti; İbn Düreyd dedi ki: her itiş **زَخٌّ**dur. Ve Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin hadîsinde, onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Kur’ân’a uyun ve Kur’ân size uymasın; çünkü Kur’ân’ın uyduğu kimse, onunla cennet bahçelerine iner; ve kim **يَزُخُّ في قفاه** (yani onu iter) ta ki onu cehennem ateşine fırlatsın.” Ve hadîste: “Ehl-i beytimin misali Nûh’un gemisinin misali gibidir; ondan geri kalan, onunla ateşe **زُخَّ** edildi” yani itildi ve atıldı. Denir: **زَخَّه يَزُخُّه زَخّاً**; ve ondan, Ebû Bekre’nin hadîsi ve onların Muâviye’nin yanına girmeleri (kıssası): “Böylece enselerimize doğru **فَزَخَّ** etti” yani bizi itti ve bizi çıkardı. Ve **زخَّ المرأَةَ يَزُخُّها زَخّاً** ve **زَخْزَخَها**: onunla cinsel ilişkide bulundu; ve bu, ondandır; çünkü o bir itiştir.

Ve **المَزَخَّة** (fetha ile): kadın. Ve insanın **زَخَّةُ**si ve **مَزَخَّته**si ve **مِزَخَّته**si: karısı; Lihyânî dedi ki: bu, itiş olan **الزَّخِّ**dendir. Ve Ali b. Ebî Tâlib’den, عليه السلام, hadîste onun şöyle dediği rivayet edilmiştir:
أَفلح من كانت له مِزَخَّه
يَزُخُّها ثم ينامُ الفَخَّه

**الفخة**: uyuyup uykusunda üflemesidir; (burada) murad: uyur, ta ki onun için **فَخيخٌ** olsun; yani horultu. Ve **المزَخَّة** (kesra ile): eş. Ve **مَزَخَّة** (mîm’in nasbıyla) rivayet edilmiştir; sanki o, **الزَّخِّ**ün yeri gibidir; yani onda itiş; çünkü o onu **يَزُخُّها** eder; yani onunla cinsel ilişkide bulunur. Ve kadına **مِزَخَّة** adı verildi; çünkü erkek onunla cinsel ilişkide bulunur.

Ve kadın su ile **زَخَّتِ**: **تَزُخُّ**; ve onu **زَخَّتْه**: onu itti.

Ve **امرأَة زَخَّاخة** ve **زَخَّاء**: cinsel birleşme sırasında **تَزُخُّ** eder.

Ve idrarını **زخَّ** ile **زَخّاً**: **ضَخَّ** gibi itti. Ve **الزَّخُّ**: sürat. Ve develeri **زخَّ**: **يَزُخُّها زَخّاً**; onları hızlı bir sevk ile sürdü ve onları teşvik etti. Ve **المِزَخُّ**: hızlı sevk (eden/edilen); (şair) dedi ki:
إِنَّ عليك حادياً مِزَخَّا،
أَعْجَمَ لا يُحْسِنُ إِلاَّ نَخَّا،
والنَّخُّ لا يُبْقي لهنَّ مُخَّا

Ve **الزَّخُّ** ve **النَّخُّ**: şiddetli yürüyüş. Ve Ali’nin, عليه السلام, hadîsinde: Osman b. Huneyf bana yazdı: “**الزُّخَّةِ**den ve **النُّخَّةِ**den hiçbir şey alma.” **الزّخَّة**: koyun yavruları; çünkü onlar **تُزَخُّ** edilir; yani arkalarından sürülür ve itilir; o, mef‘ûl mânasında **فُعْلَة**dir; **القُبْضَةِ** ve **الغُرْفَة** gibi. Sadaka, yalnız başına oldukları zaman onlardan alınmaz; anneleriyle beraber oldukları zaman sadakada onlarla sayım yapılır, fakat onlardan alınmaz. Belki onun mezhebi, onlardan hiçbir şey almamak idi. Ve bazen adam, silahını bir nehrin ortasına koyar, sonra kendisiyle **يَزُخُّ** eder; yani sıçrar.

Ve **الزَّخُّ** ve **الزَّخَّةُ**: kin, öfke, gazap; Sahr el-Gayy dedi ki:
فلا تَقْعُدَنَّ على زَخَّةٍ،
وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وخِيفَا

Ve denir: adam **زَخَّ** eder, **زَخّاً**, öfkelendiği zaman. İbn Sîde dedi ki: kin ve gazap olan **الزَّخَّةُ**nin, ancak bu beyitte işitildiğini zikrettiler.

Ve **الزَّخِيخُ**: ateş; Yemen lehçesi. Ve denildi ki: o, kor ve sıcaklığın şiddetli parıltısıdır; ve elbiseden **الحَرِيرَ** parıldar. Ve **زَخَّ يَزُخُّ زَخِيخاً** olmuştur; (şair) dedi ki:
فعند ذاكَ يَطْلُعُ المِرِّيخُ،
في الصبح يَحْكي لونَهُ زَخِيخُ،
من شُعْلَةٍ ساعَدَها النَّفِيخُ
