# زخخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AE%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زخخ

زخه يزخه زخا: دفعه وأوقعه في وهدة أي المكان النخفض، وفي الحديث: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح من تخلف عنها زخ به في النار، أي دفع ورثمي. وزخ في ففاه: دفع. وقال ابن دريد: كل دفع زخ. وزخ في قفاه، أي دفع وأخرج. والزخ والزخة: الحقد والغضب والغيظ. قال صخر الغي:
  فلا تـقـعـدن عـلـى زخة                      وتضمر في القلب وجدا وخيفا

  ويقال زخ زضيد زخا، إذا اغتاظ، قال ابن سيده: وذكروا أنه لم يسمع الزخة التي هي الحقد والغضب إلا في هذا البيت. وزخ وثب، وربما وضع الرجل مسحاته في وسط نهر ثم يزخ بنفسه، أي يثب. وزخ ببوله زخا: رماه ودفعه، مثل ضخ. والزخ: السرعة. يقال، زخ الحادي الإبل: ساقها سوقا سريعا واحتشها. والزخ والنخ: السير العنيف، وقد زخ إذا سار سيرا عنيفا. ومن المجاز ما روي لعلي بن أبي طالب كرم الله وجهه أنه قال:
  أفلح من كانت له مزخه                      يزخها ثم ينام الفـخـه المزخة، بكسر الميم وفتحها - وبالفتح صدر الجوهري كأنها موضع الزخ، أي الدفع - : المرأة وسميت لأن الرجل يزخها، أي يجامعها كالزخة، بالفتح، والمزخة، بفتحها: فرجها لأنها موضع الزخ. وزخزخها زخزاخا إذا جامعها، كزخها زخا، وهو من ذلك، لأنه دفع. وزخت المرأة بالماء تزخ، وزخته: دفعته. وامرأة زخاخة، مشددة، وزخاء، ممدودة، إذا كانت تزح بالماء عند الجماع. وزخ الجمر، بالجيم كما في غير نسخة، ومثله في الأمهات اللغوية، ويوجد في بعض النسخ بالخاء المعجمة، وليس بصواب يزخ، بالكسر والضم زخا وزخيخا: برق أي لمع. وكذلك الحرير لأنه يبرق من الثياب. وفي بعض النسخ برد، بالدال بدل القاف وصوبه بعض المحشين، وهو غلط. ومما يستدرك عليه: ما جاء في حديث علي رضي الله عنه: كتب إلى عثمان بن حنيف، لاتأخذن من الرخة والنخة شيئا الزخة: أولاد الغنم لأنها تزخ، أي تساق وتدفع من ورائها، وهي فعلة بمعنى مفعولة، كلقبضة والغرفة. وإنما لا تؤخذ منها الصدقة إذا كانت منفردة، فإذا كانت مع أمهاتها اعتد بها في الصدقة ولا تؤخذ منها شيئا. كذا في اللسان والنهاية.

### Türkçe

**زخه** **يزخه** **زخا**: Onu itti ve onu bir çukura, yani alçak yere düşürdü. Hadiste: “Ehl-i beytimin misali Nûh’un gemisi gibidir; ondan geri kalan **زخ** ile ateşe (atılır)”; yani itti ve fırlattı. Ve **زخ** onun ağzına: itti. İbn Düreyd dedi: Her itiş **زخ**’tır. Ve **زخ** onun ensesine; yani itti ve çıkardı. Ve **الزخ** ve **الزخة**: kin, öfke ve hınçtır. Sahr el-Ğayy dedi:
  Artık bir **زخة** üzerine oturup kalma,
  ve kalpte bir keder ve korku gizleme

  Ve denir ki: **زخ** **زضيد** **زخا**, öfkelendiği zaman. İbn Sîde dedi: **الزخة**’nin, ki o kin ve öfkedir, ancak bu beyitte işitildiğini zikrettiler. Ve **زخ**: sıçradı; bazen adam küreğini bir nehrin ortasına koyar, sonra kendisiyle **يزخ** eder; yani sıçrar. Ve **زخ** idrarını **زخا**: onu attı ve itti; **ضخ** gibi. Ve **الزخ**: sürattir. Denir ki: **زخ** deve sürücüsü develeri: onları hızlı bir sürüşle sürdü ve onları topladı. Ve **الزخ** ve **النخ**: şiddetli yürüyüştür; ve şiddetli bir yürüyüşle yürüdüğü zaman **زخ** etmiştir. Mecazdan, Ali b. Ebî Tâlib’den—Allah yüzünü keremli kılsın—rivayet olunana göre o dedi ki:
  Başarılı oldu, kendisine bir **مزخه** olan,
  onu **يزخ** eder, sonra **الفـخـه** uyur. **المزخة**—**الميم**’in kesri ve fethi ile; ve feth ile Cevherî başlattı—sanki **الزخ**’ın yeri gibidir; yani itmenin: kadındır; ve erkek onu **يزخ** ettiği için isimlendirildi; yani onu, feth ile **الزخة** gibi, cima eder. Ve **المزخة**, fethi ile: onun ferci; çünkü o **الزخ**’ın yeridir. Ve onu **زخزخها** **زخزاخا** etti, onu cima ettiği zaman; **زخها** **زخا** gibi; ve o bundandır; çünkü o itmedir. Ve kadın su ile **زخت** eder, **تزخ**; ve onu **زخته**: onu ittirdim. Ve kadın **زخاخة**, şeddeli, ve **زخاء**, medli, cima sırasında su ile ittiği zaman. Ve **زخ** koru—**الجيم** ile, başka bir nüshada olduğu gibi; ve lugavî ana kaynaklarda da böyledir—bazı nüshalarda **الخاء** mu‘ceme ile bulunur; doğru değildir. **يزخ**—kesr ve zamm ile—**زخا** ve **زخيخا**: parladı; yani ışıldadı. İpek de böyledir; çünkü elbiselerden parıldar. Bazı nüshalarda **برد** vardır; **الدال** ile **القاف** yerine; bazı haşiyeciler onu doğru saydı; o yanlıştır. Üzerine istidrâk olunanlardandır: Ali رضي الله عنه hadîsinde gelen: Osman b. Huneyf’e yazdı: “**الرخة** ve **النخة**’den hiçbir şey alma.” **الزخة**: koyun yavrularıdır; çünkü onlar **تزخ** eder; yani arkalarından sürülür ve itilir; ve o, **مفعولة** manasında **فعلة**’dir; **لقبضة** ve **الغرفة** gibi. Sadaka onlardan ancak tek başına oldukları zaman alınmaz; anneleriyle beraber oldukları zaman sadakada hesaba katılır ve onlardan hiçbir şey alınmaz. Lisân ve Nihâye’de böyledir.
