# زخر (ز-خ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AE%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - خ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي والراء معهما
خ ز ر، خ ر ز، ز خ ر مستعملات خزر: الخَزَرُ: جيل خُزْرُ العيون. والخُزْرةُ: انقلاب الحَدَقة نحو اللحاظ. وهو أقبح الحول، قال:
إذا تَخازَرْتُ وما بين من خَزَرْ
ثم كَسَرْتُ العَيْنَ من غَيْرِ عَوَرْ
والخُزْرةُ: وجع في الصلب.
وخَزَرْتُ فلانا خَزْراً: نظرت إليه بلحاظ عيني. قال:
لا تَخْزُرِ القوم شزراً عن معارضةٍ
وعدوٌّ أَخْزَرُ العين، إذا نَظَر عن مُعارَضةٍ، والخَزيرةُ: مَرَقةٌ، تُطْبَخُ بماء يصفى من بلالة النُّخالِةِ، قال:
مباسيمُ عن غب الخَزير كأنما		تُصِّوتُ في أعفاجِهِنَّ الضادعْ
والخِنزيرُ: مأخوذ من الخَزَر، لأن ذلك لازم له ، قال:
لا تفخَرُنَّ فإن الله أنزلـكـم		باخُزْرَ ثَعْلبَ دارَ الذُّلِّ والعارِ
يعني: يا خَنازِيرُ، وكل خِنْزيرٍ أَخْزَرُ.
والخيزران: نبات لين القضبان، أملس العيدان، ويقال: بل كل خشبةٍ مستوية: خَيْزُرانة.
والخَيْزُرانةُ: سكان السفينة.
والخُزْرَةُ: داء في مستدق الظهر عند فقره، قال:
داو بها ظهرك من توجاعهِ
ومن خُزُراتٍ فيه وانقطاعهِ
خرز: الخَرَزُ: فُصُوصٌ من جَيِّدِ الجَوْهَرِ، ورديئُهُ من الحِجارةِ ونحوها.
والخَرْزُ: خياطة الأدم، وكل خُرْزةٍ: كتبة، يعني: ثقبة.
والمُخَرَّزُ من الحمام والطير: الذي على جناحيه نمنة وتحبير شبيه بالخَرَز.
زخر: زَخَر البحر يَزْخَرُ زَخْرا وزُخُورا ، إذا جاش ماؤه وارتفعت أمواجه، فهو زاخرٌ. وكذلك الخيل إذا جاشت للنفير، وإذا جاش القوم للنفير قيل: زخروا .

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي** و**الراء** معهما
خ ز ر، خ ر ز، ز خ ر مستعملات خزر: **الخَزَرُ**: gözleri **خُزْرُ** olan bir nesil. Ve **الخُزْرةُ**: gözbebeğinin bakış köşelerine doğru dönmesi. Ve o, şaşılığın en çirkini(dir). Dedi ki:
Eğer **تَخازَرْتُ** ve **خَزَرْ** olan kimse ile (benim) aramda (olan şey)
Sonra gözü, **عَوَرْ** olmaksızın kırdım
Ve **الخُزْرةُ**: belkemiğinde ağrı.
Ve **خَزَرْتُ** falancayı **خَزْراً**: gözümün bakış köşesiyle ona baktım. Dedi ki:
**لا تَخْزُرِ** kavme, bir karşı koymadan yana doğru (bakışla)
Ve **عدوٌّ أَخْزَرُ العين**: bir karşı koymadan (yana) baktığı zaman. Ve **الخَزيرةُ**: bir çorba; **النُّخالِةِ**’nin ıslaklığından süzülen su ile pişirilir. Dedi ki:
**الخَزير**’in ardından gülümseyenler, sanki		onların bağırsaklarında **الضادعْ** ses çıkarıyor
Ve **الخِنزيرُ**: **الخَزَر**’den alınmıştır; çünkü o, ona lâzımdır. Dedi ki:
Sakın övünme; çünkü Allah sizi indirdi		**باخُزْرَ** ثa‘leb’in, zillet ve ayıp yurduna
Yani: ey **خَنازِيرُ**; ve her **خِنْزيرٍ** **أَخْزَرُ**’dur.
Ve **الخيزران**: dalları yumuşak, çubukları pürüzsüz bir bitki. Ve denilir ki: bilakis her düzgün tahta: **خَيْزُرانة**.
Ve **الخَيْزُرانةُ**: geminin dümeni.
Ve **الخُزْرَةُ**: belin inceliğinde, omurları yanında bir hastalık. Dedi ki:
Onun sızısından sırtını onunla tedavi et
Ve onda bulunan **خُزُراتٍ**’tan ve kopmasından

خرز: **الخَرَزُ**: iyi cevherden faslar; kötüsü ise taşlardan ve benzerlerinden.
Ve **الخَرْزُ**: derinin dikilmesi. Ve her **خُرْزةٍ**: **كتبة**; yani: delik.
Ve güvercin ve kuştan **المُخَرَّزُ**: kanatlarında **الخَرَز**’e benzer bir benek ve nakış bulunan.

زخر: **زَخَر** deniz **يَزْخَرُ** **زَخْراً** ve **زُخُوراً**: suyu coştuğu ve dalgaları yükseldiği zaman; o hâlde o **زاخرٌ**’dır. Ve aynı şekilde atlar, çağrı için coştukları zaman. Ve kavim çağrı için coştuğu zaman: **زخروا** denilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زَخَرَ الوادي، إذا امْتَدَّ جِدّاً وارتَفَع. يقال: بَحْرٌ زاخِرٌ. وأمَّا قول الهذليّ:
ضًناعٌ بإِشْفاها حَصانٌ بشَكْـرِهـاجَوادٌ بِقُوتِ البطنِ والعِرقِ زاخِرُ
فيقال: إنَّها تجودُ بِقُوتِها في حالِ الجوعِ وهَيَجانِ الدم والطَبائع. ويقال: نَسَبُها مُرتفِعٌ، لأنَّ عِرْقَ الكريم يَزْخَرُ بالكَرَم. وقال أبو عبيدة: يقال عِرْقُ فلانٍ زاخِرٌ، إذا كان كرِيماً يَنْمي. وزَخَرَ النبات: طالَ. فإذا التَفَّ النَباتُ وخَرجَ زَهْرُهُ، قيل: قد أخذَ زُخَارِيَّهُ، ومكانٌ زُخارِيُّ النَباتِ. قال ابن مقبل:
زُخارِيُّ النَباتِ كأنّ فيهجِيادَ العَبْقَرِيّةِ والقُطوعِ

##### Türkçe

**زَخَرَ** vadi; çokça uzayıp yükseldiği zaman (böyledir). Denilir: **بَحْرٌ زاخِرٌ**. Huzelî’nin sözüne gelince:
ضًناعٌ بإِشْفاها حَصانٌ بشَكْـرِهـاجَوادٌ بِقُوتِ البطنِ والعِرقِ زاخِرُ
Şöyle denilir: O, açlık hâlinde ve kanın ve tabiatların coşması (hâlinde) kendi azığıyla cömertlik eder. Ve denilir: Onun nesebi yüksektir; çünkü kerîmin damarı kerem ile **يَزْخَرُ**. Ebû Ubeyde dedi: Denilir: falanın damarı **زاخِرٌ**; kerîm olup (soyu) büyüyüp geliştiği zaman. Ve **زَخَرَ** bitki: uzadı. Bitki birbirine dolanıp çiçeği çıktığı vakit, “Onun **زُخَارِيَّهُ**’ini almıştır” denilir; ve “bitkisi **زُخارِيُّ** olan bir yer” (denilir). İbn Mukbil dedi:
زُخارِيُّ النَباتِ كأنّ فيهجِيادَ العَبْقَرِيّةِ والقُطوعِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ز ر
خزر ، خرز ، زخر
استعمل من وجوهه : خزر ، خرز ، زخر .
خزر : قال الليث : الْخَزَرُ : جِيلٌ خُزْرُ العيون .
قال : والْخُزَرَةُ انقِلاَبُ الْحَدَقَةِ نحوَ
اللِّحَاظِ ، وهو أَقبحُ الْحَوَلِ وأَنشد :
إِذَا تَخَازَرْتُ وَما بي مِن خَزَرْ
ثمَّ كَسَرْتُ الْعَيْنَ من غَيْرِ عَوَرْ
قال : ويقال : خَزَرْتُ فُلاَناً خَزْراً إذا
نظرتَ إليه بِلِحَاظ عَيْنِكَ ، وأنشد :
لا تخْزُرِ الْقَوْمَ شَزْراً عَن مُعَارَضةٍ
قال : وعدُوٌّ أَخْزَرُ العين _ إذا نظرَ عن
مُعارضَةٍ . . . كالأخْزَرِ العَيْن .
عمرو _ عن أبيه _ : الْخَازِرُ : الدَّاهيَةُ من
الرجال .
وقال ابن الأعرابي _ : خَزَرَ _ إذا تَدَاهى
وخَزِرَ _ إِذا هَرَبَ .
وقال أبو زيد : الأخْزَرُ : الأحْولُ إِحْدى
الْعَيْنَيْن ، والأَحْوَلُ : الذي حَوِلَتْ عَيْنَاهُ
جميعاً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الشَّيْخُ
يُخَزِّرُ عَيْنَيْهِ ليجمَع الضَّوْءَ . حتى كأَنَّهما
خِيطَتَا ، والشَّابُّ إذا خَزَّرَ عَيْنَيْهِ فإنَّه يَتَدَاهَى
بذلك ، وأنشد :
يا وَيْحَ هذا الرَّأْسِ كَيْفَ اهتَزَّا
وَحِيصَ مُوقَاهُ وَقَادَ الْعَنْزَا
ويقالُ للرجل إذا انْحنَى من الْكِبَرِ _ : ) ( قد
قَادَ الْعَنْزَ ) ( ، لأن قائدَها يَنْحَنِي .
قال ابنُ حَبيبٍ : الأَخْزَرُ : الذي أَقْبَلَتْ
حَدقَتَاهُ إلى أَنْفِهِ ، والأحْوَلُ : الذي ارْتفَعَتْ
حَدَقَتَاهُ إلى حاجبيه ) ( .
وقال ابن السكيت : الْخَزِيرَةُ أن تُنْصَبَ
الْقِدْرُ بِلَحْمٍ يُقَطَّعُ صِغَاراً على ماءٍ كثيرٍ فإذا
نَضِجَ ذُرَّ عليه الدَّقيق ، فإن لم يكُن فيها
لحمٌ فهي عَصِيدةٌ .
وقال أبو عبيد : الْخَزِيرَةُ : الْحَسَاءُ من
الدَّسَم والدقيق .
وقال الليث : الْخَزِيرةُ مَرَقَةٌ تُطْبَخُ بماءٍ
يُصَفَّى من بُلاَلةِ النُّخَالة .
أبو عبيد _ عن الْعَدَبَّسِ الْكِنَانِيِّ _ قال :
الْخُزَرَةُ دَاءٌ يَأْخُذُ في مُسْتَدَقِّ الظَّهْر بِفِقَرِ
الظَّهْرِ .
وأنشد لراجز يَصفُ دَلْواً :
دَوابِهَا ظَهْرَكَ مِن تَوْجَاعِه
مِن خُزَرَاتٍ فيه وانْقِطَاعِهِ
وقال ابن السكيت _ في باب ) ( فُعَلَةَ ) ( :
الْخُزَرَةُ وجَعٌ يأخُذُ في الظَّهْر ، ) ( وخَازِرٌ ) ( :
موضعٌ كانت به الوَقْعَةُ بين عُبَيْدِ الله بن
زيادٍ وبين إبراهيمَ بن الأشْتَرِ ، ويومئذ قُتِلَ _
ابنُ زيادٍ الفَاسِقُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : هو يمشي
الْخَيْزَرَى والْخَوْزَرَى ، والْخَيْزَلَى
والْخَوْزَلَى . . . كلُّهُنَّ مِشْيَةٌ فيها تَبَختُرٌ ،
والْخَيْزُرَانُ عُودٌ معروفٌ ، وجَعَلَهُ الرَّاجزُ
خَيْزُوراً فقال يصفُ حَيَّةً :
مُنْطَوِياً كالطَّبَقِ الْخَيْزُورِ
أبو عبيد : الْخَيْزُرَان : السُّكَّانُ ، وهو كوْثَلُ
السّفِينَةِ .
قال الْمُبَرَّدُ : وَالْخَيْزُرَانُ كلُّ غُصْنٍ لَيِّنٍ
يَتَثَنَّى .
قال النّابَغَةُ :
يَظَلُّ مِن خَوْفِهِ المَلاَّحُ مُعْتَصِماً
بالخيْزُرَانةِ بَعدَ الأيْنِ والنَّجَدِ
قال الشيخُ : والْقوْلُ ما قال الْمُبَرَّدُ في
الْخَيْزُرَان .
وقال أبو زُبَيْدٍ _ فَجَعلَ المِزْمار خَيْزُراناً
لأنَّه من اليَرَاع _ يَصِفُ الأسَدَ :
كأَنَّ اهْتِزَام الرَّعْدِ خَالَطَ جَوْفَهُ
إِذَا جَنَّ فيه الْخَيْزُرانُ الْمُثَجَّرُ
والمُثَجَّرُ : المثقَّبُ المفجَّرُ .
يقولُ : كأَنَّ في جَوْفهِ المَزامِيرَ .
وقال أبو الهيثم : كلُّ ليِّنٍ من كلِّ خَشَبةٍ :
خَيْزُرَانٌ .
قال عَمْرُو بنُ بَحْرٍ : قيل : الخيزُرانُ لجامُ
السَّفينةِ التي بها يكون السُّكَّانُ ، وهو في
الذَّنَبِ .
خرز : قال الليث : الْخَرَزُ فُصوصٌ من جَيِّد
الجوْهَرِ ، وَرَديئُهُ من الْحِجَارةِ ، والخَرْزُ
خِياطةُ الأَدَم ، وكلُّ كُتْبَةٍ منه خُرْزةٌ يَعْنِي
كلَّ ثُقْبَةٍ وخَيْطَها .
والمخرَّزُ من الطيرِ والحمَام : الذي عَلَى
جَنَاحَيهِ نَمنَمةٌ وتَحبيرٌ شَبيهٌ بالخَرَزِ .
وقال ابن السكيت : يقال : خَرَزَ الخارِز
خَرْزَةً واحدةً ، وهي الغَرْزَةُ الواحدةُ .
فأمّا الخُرْزَةُ فهي ما بينَ الغَرْزَتَيْن ، وكذلك
خُرْزَةُ الظهرِ : ما بين كلّ فِقْرَتَيْنِ ، وكذلك
مَفاصِلُ الدَّأيَاتِ : خُرَزٌ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ خَرِزَ الرجلُ
إذا أَحكم أمْرَهُ بعد ضَعْفٍ . عن ابن
السكيتِ _ : في بَابِ ) ( فُعْلَةَ ) ( _ . قال :
عُقَرَةُ خَرَزةٌ يقال لها : خَرَزةُ الْعَقْرِ ، تَشُدُّها
المرأةُ على حَقْوَيْهَا .
زخر : أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا الْتَفَّ
العُشْبُ وَأخْرَجَ زَهْرَهُ . قيلَ : قد جُنّ
جُنُوناً ، وقد أخذَ زُخَارِيَّةُ .
وقال ابنُ مُقبِلٍ :
زُخَاريَّ النَّبَاتِ كأنَّ فيهِ
جِيَادَ الْعَبْقَرِيَّةِ والْقُطُوعِ
وقال أبو عمرو : الزاخِرُ : الشَّرَفُ العالي .
ويقال للوادي _ إذا جَاشَ مَدُّهُ وطَمَا
سَيْلهُ _ زَخَرَ يَزْخَرُ زَخْراً .
وقال الليث نحْوَهُ _ إذا جَاشَ ماؤهُ
وارتفعَتْ أمْواجُهُ .
قال : وإذا جاشَ القومُ للنَّفِيرِ قِيلَ :
زَخَرُوا .
وقال أبو ترابٍ : سمعتُ مُبتكِراً يقول :
زَاخَرْتُهُ فَزَخَرْتُهُ ، وفاخَرْتهُ فَفَخَرْتُهُ .
وقال الأصمعي : فخَر بما عِندَهُ ، وزخَرَ :
بمعْنى واحدٍ .

##### Türkçe

خ ز ر
**خزر** , **خرز** , **زخر**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **خزر** , **خرز** , **زخر** .

**خزر** : Leys dedi: **الْخَزَرُ**: gözleri **خُزْرُ** olan bir nesil.
Dedi: ve **الْخُزَرَةُ** gözbebeğinin **اللِّحَاظِ** tarafına doğru dönmesidir; o, şaşılığın en çirkini(=en çirkin türü)dür. Ve şu beyti okudu:
Eğer **تَخَازَرْتُ** ve bende **خَزَرْ** yokken
Sonra gözü, **عَوَرْ** olmaksızın kırdım(=kıstım).

Dedi: ve denilir: **خَزَرْتُ** falanı **خَزْراً**; yani ona gözünün **بِلِحَاظ**ı ile baktığında. Ve şu beyti okudu:
**الْقَوْمَ**u **شَزْراً** bir **مُعَارَضةٍ**dan dolayı **تخْزُرِ**me.

Dedi: ve düşman, gözü **أَخْزَرُ**dur — bir **مُعارضَةٍ**dan bakarsa... **كالأخْزَرِ العَيْن** gibi.

Amr — babasından —: **الْخَازِرُ**: erkeklerden **الدَّاهيَةُ**(=çok kurnaz/çok zeki, iş bilir) olan.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **خَزَرَ** — **تَدَاهى** ettiğinde; ve **خَزِرَ** — kaçtığında.

Ebû Zeyd dedi: **الأخْزَرُ**: iki gözden birinin **الأحْولُ**(=şaşı) olmasıdır; ve **الأَحْوَلُ**: iki gözü birden şaşı olan kimsedir.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi: yaşlı, ışığı toplamak için iki gözünü **يُخَزِّرُ**; ta ki ikisi sanki dikilmiş gibi olur; genç ise iki gözünü **خَزَّرَ** ederse, bununla **يَتَدَاهَى** eder. Ve şu beyti okudu:
Yazık bu başa, nasıl da sallandı,
Ve **مُوقَاهُ**u daraldı ve **الْعَنْزَا**yı sürdü.

Ve denilir: adam için, yaşlılıktan dolayı eğildiğinde: “( ( **قد قَادَ الْعَنْزَ** ) )”; çünkü onu süren eğilir.

İbn Habîb dedi: **الأَخْزَرُ**: iki gözbebeği burnuna doğru yönelen kimsedir; ve **الأحْوَلُ**: iki gözbebeği iki kaşına doğru yükselen kimsedir “( ( ) )”.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الْخَزِيرَةُ**: tencerenin, çok su üzerine küçük küçük doğranmış et ile dikilmesidir(=kurulması); pişince üzerine un serpilir; eğer içinde et yoksa o **عَصِيدةٌ**dir.

Ebû Ubeyd dedi: **الْخَزِيرَةُ**: yağ ve undan olan **الْحَسَاءُ**(=sulu çorba).

Leys dedi: **الْخَزِيرةُ**: **بُلاَلةِ النُّخَالة**dan süzülmüş su ile pişirilen bir **مَرَقَةٌ**(=et suyu/çorba).

Ebû Ubeyd — **الْعَدَبَّسِ الْكِنَانِيِّ**’den — dedi: **الْخُزَرَةُ**: sırt omurlarının **مُسْتَدَقِّ الظَّهْر**ında tutan bir hastalıktır.

Ve bir recez söyleyenin, bir kovayı vasfederken, şu beyti okudu:
Onun ağrısından sırtını eritir,
İçindeki **خُزَرَاتٍ**dan ve onun kopmasından.

İbnü’s-Sikkît — “( ( **فُعَلَةَ** ) )” babında — dedi: **الْخُزَرَةُ**: sırtta tutan bir ağrıdır; “( ( **وخَازِرٌ** ) )”: **عُبَيْدِ الله بن زيادٍ** ile **إبراهيمَ بن الأشْتَرِ** arasında vakanın olduğu bir yerdir; o gün **ابنُ زيادٍ الفَاسِقُ** öldürüldü.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: o, **الْخَيْزَرَى** ve **الْخَوْزَرَى**; ve **الْخَيْزَلَى** ve **الْخَوْزَلَى** yürür... hepsi, içinde **تَبَختُرٌ** bulunan bir yürüyüştür. Ve **الْخَيْزُرَانُ** bilinen bir çubuktur; recez söyleyen onu **خَيْزُوراً** yaptı da, bir yılanı vasfederken şöyle dedi:
**الْخَيْزُورِ** tabağı gibi bükülmüş.

Ebû Ubeyd: **الْخَيْزُرَان**: **السُّكَّانُ**dır; o, geminin **كوْثَلُ**udur.

Müberred dedi: ve **الْخَيْزُرَانُ**, bükülen, kıvrılan her yumuşak daldır.

Nâbiga dedi:
Korkusundan gemici, sığınmış olarak kalır,
**بالخيْزُرَانةِ** ile, yorgunluktan ve güçlükten sonra.

Şeyh dedi: **الْخَيْزُرَان** hakkında Müberred’in dediği sözdür.

Ebû Zübeyd dedi — **المِزْمار**ı **خَيْزُراناً** yaptı; çünkü o **اليَرَاع**dandır — aslanı vasfeder:
Sanki göğsüne gök gürültüsünün sarsıntısı karıştı,
İçinde **الْخَيْزُرانُ الْمُثَجَّرُ** karardığında.

Ve **المُثَجَّرُ**: delinmiş, yarılmış olandır.
Diyor ki: sanki onun içinde **المَزامِيرَ** vardır.

Ebû’l-Heysem dedi: her ağaçtan her yumuşak olan: **خَيْزُرَانٌ**dır.

Amr b. Bahr dedi: denildi: **الخيزُرانُ** geminin dizginidir; onunla **السُّكَّانُ** olur; o, kuyruktadır.

**خرز** : Leys dedi: **الْخَرَزُ** iyi cevherden **فُصوصٌ**dur; kötüsü taşlardandır. Ve **الخَرْزُ** derinin dikilmesidir; ondan her **كُتْبَةٍ** bir **خُرْزةٌ**dir; yani her deliği ve onun ipliği.

Ve kuşlardan ve güvercinden **المخرَّزُ**: iki kanadında, **الخَرَزِ**e benzer bir **نَمنَمةٌ** ve **تَحبيرٌ** bulunan.

İbnü’s-Sikkît dedi: denilir: **خَرَزَ** eden, bir tek **خَرْزَةً** **خَرَزَ** etti; o, bir tek **الغَرْزَةُ**dir.
Ama **الخُرْزَةُ** ise iki **الغَرْزَتَيْن** arasındaki şeydir. Aynı şekilde **خُرْزَةُ الظهرِ**: her iki **فِقْرَتَيْنِ** arasındaki şeydir. Aynı şekilde **الدَّأيَاتِ**in eklemleri: **خُرَزٌ**dur.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: adam **خَرِزَ** etti; zayıflıktan sonra işini sağlamlaştırdığında. İbnü’s-Sikkît’ten — “( ( **فُعْلَةَ** ) )” babında — dedi: **عُقَرَةُ** bir **خَرَزةٌ**dur; ona **خَرَزةُ الْعَقْرِ** denilir; kadın onu iki böğrü üzerine bağlar.

**زخر** : Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: ot sarılıp(=gürleşip) çiçeğini çıkardığında denilir: delilikle delirdi; ve **زُخَارِيَّةُ** onu aldı.

İbn Mukbil dedi:
**زُخَاريَّ النَّبَاتِ** sanki onun içinde
**الْعَبْقَرِيَّةِ** ve **الْقُطُوعِ**un atları var.

Ebû Amr dedi: **الزاخِرُ**: yüksek şeref.

Ve vadi için — meddi coşup seli kabardığında — denilir: **زَخَرَ يَزْخَرُ زَخْراً**.

Leys de onun benzerini dedi: suyu coştuğunda ve dalgaları yükseldiğinde.
Dedi: ve kavim, seferberlik için coştuğunda denilir: **زَخَرُوا**.

Ebû Turâb dedi: bir erken kalkanı işittim, şöyle diyordu: **زَاخَرْتُهُ فَزَخَرْتُهُ**; ve **فاخَرْتهُ فَفَخَرْتُهُ**.

Asma‘î dedi: elindekilerle **فخَر** etti; ve **زخَر**: tek bir mânâdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والخاء وما يثلثهما)
(زخر) الزاء والخاء والراء أصلٌ صحيح، يدلُّ على ارتفاع. يقال: زَخَرَ البحر، إذا طما؛ وهو زاخرٌ. وزخَر النّبات، إذا طال. ويقال أخذ المكان زُخَارِيَّه، وذلك إذا نَمَا النبات وأخرجَ زَهْره. قال ابن مقبل:‏
زُخارِيَّ النّبات كأنَّ فيهِ *** جيادَ العبقريّة والقُطوعِ(1)‏
---------------------ــ
(1) قبله في اللسان (زخر):‏
ويرتعيان ليلهما قرارا *** سقته كل مدجنة هموع.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الخاء** وما يثلثهما)
(**زخر**) **الزاء** ve**الخاء** ve**الراء** sahih bir asıldır; bir yükselmeye delâlet eder. Denilir: **زَخَرَ البحر**; kabardığı zaman; ve o, **زاخرٌ**dur. Ve **زخَر النّبات**; uzadığı zaman. Ve denilir: Mekân **زُخَارِيَّه**’ini aldı; bu, bitki büyüdüğü ve çiçeğini çıkardığı zamandır. İbn Mukbil dedi ki:‏
**زُخارِيَّ النّبات** sanki onun içinde *** **جيادَ العبقريّة** ve **القُطوعِ** vardır(1)‏
---------------------ــ
(1) Ondan önce Lisân’da (**زخر**):‏
Ve ikisi gecelerini **قرارا** olarak otlarlar *** onu her **مدجنة** **هموع** suladı.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز خ ر
بحر زاخر وزخار وقد زخر زخيراً‏:‏ طما مدّه وتزخر تزخراً وهو تملؤه و ‏"‏ أخذت الأرض زخرفها ‏"‏ وللماء زخارف‏:‏ طرائق‏.‏
وتقول‏:‏ للأرض من وشـي الريـاض زخـارف وللمـاء مـن جري الرياح زخارف‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زخر القوم‏:‏ جاشوا لحرب أو نقير وزخرت الحرب‏.‏
قال‏:‏ إذا زخرت حرب ليوم عظيمة رأيت بحوراً من بحورهم تطمو وزخر النبات‏:‏ طال‏.‏
وأخذت الأرض زخاريها إذا زخر نباتها وأخذ النبت زخاريـة‏.‏
وكـل أمر تـم واستحكـم فقـد أخـذ زخاريـة مثـل عندهـم‏.‏
وتقـول‏:‏ النبـت إذا أصـاب ريّـه أخـذ زخاريّه‏.‏
واكتهلت زواخر الوادي‏:‏ أعشابه‏.‏
قال زهير‏:‏ فاعتـمّ واكتهلت زواخره تتهاول كتهاول الرقم قصر التهاويل‏.‏
وفخر فلان بما ليس عنده وزخر وفاخرت فلاناً وزاخرته ففخرته وزخرته‏:‏ غلبته‏.‏
ورجل زاخر‏:‏ جدلان‏.‏
وفلان بحر زاخر وبدر زاهر وهو من البحور أزخرها ومن البدور أزهرها ورأيت البحار فلم أر أغلب منه زخره والجبال فلم أر أصلب منه صخره‏.‏

##### Türkçe

ز خ ر
**بحر زاخر** ve **زخار**; ve **زخر زخيراً**: kabardı; meddi (uzanması) taştı. Ve **تزخر تزخراً**: o, onu doldurmandır. Ve “**أخذت الأرض زخرفها**”: ve su için **زخارف**: yollar (tarîkler).

Ve dersin ki: yer için, çayırların nakşından **زخارف**; su için, rüzgârların akışından **زخارف**.

Mecazdan: **زخر القوم**: bir savaş yahut bir sesleniş için coştular; ve **زخرت الحرب**.

Dedi ki:
Eğer büyük bir gün için bir savaş **زخرت** ise, onların denizlerinden kabaran denizler gördüm.

Ve **زخر النبات**: uzadı.

Ve yer **زخاريها**’sını aldı; bitkisi **زخر** ettiği zaman. Ve bitki **زخاريـة** aldı.

Ve her iş tamam oldu ve sağlamlaştıysa, onların yanında “misli” gibi, **زخاريـة** almıştır.

Ve dersin: bitki, sulamasına isabet ettiği zaman, **زخاريّه**’sini aldı.

Ve vadinin **زواخر**’i yaşlandı: onun otları.

Züheyr dedi ki:
Karanlık oldu ve onun **زواخره**’i yaşlandı; “**الرقم**”ın (yazılı/benekli şeyin) yuvarlanması gibi yuvarlanırlar; yuvarlanmaların kısası.

Ve falan, yanında olmayanla övündü; ve **زخر**. Ve falanla övüştüm; ve onunla **زاخرته**; böylece onu **فخرته** ve onu **زخرته**: ona galip geldim.

Ve **رجل زاخر**: **جدلان**.

Ve falan **بحر زاخر**’dır; ve **بدر زاهر**’dir; o, denizlerin en **أزخر**’ıdır ve dolunayların en **أزهر**’idir. Ve denizleri gördüm de, onun **زخره**’undan daha galip görmedim; ve dağları (gördüm) de, onun **صخره**’undan daha sağlam görmedim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَخَرَ البَحْرُ يَزْخَرُ زَخْراً وزُخُوراً وتَزَخَّرَ: طَمَا وَتَمَـَّلأَ. وزَخَرَ الوادِي زَخْراً: مَدَّ جِدّاً وارتفع، فهو زاخِرٌ. وفي حديث جابر: فَزَخَرَ البَحْرُ أَي مَدَّ وكَثُرَ ماؤُه وارتفعت أَمواجه. وزَخَر القومُ: جاشوا لِنَفِيرٍ أَو حَرْبٍ؛ وكذلك زَخَرَتِ الحربُ نفسُها؛ قال:
إِذا زَخَرَتْ حَرْبٌ لِيَوْمِ عَظِيمَةٍ،
رأَيتَ بُحُوراً من نُحُورِهِمُ تَطْمُو
وزَخَرَتِ القِدْرُ تَزْخَرُ زَخْراً: جاشَتْ؛ قال أُمية
بن أَبي الصلت:
فَقُدُورهُ بِفنائِهِ،
للضَّيْفِ، مُتْرَعَةٌ زَواخِرْ
وعِرْقٌ زاخِرٌ: وافِرٌ؛ قال الهذلي:
صَنَاعٌ بِإِشْفَاها، حَصَانٌ بِشَكْرِها،
جَوَادٌ بقُوتِ البَطْنِ، والعِرْقُ زَاخِرُ
قال الجوهري: معناه يقال إِنها تجود بقوتها في حال الجوع وهيجان الدم والطبائع، ويقال: نسبها مرتفع لأَن عِرْقَ الكريم يَزْخَرُ بالكَرَمِ. وقال أَبو عبيدة: عِرق فلان زاخر إِذا كان كريماً يَنْمِي. وزَخَرَ النباتُ: طال، وإِذا التف النبات وخرج زهره قيل: قد أَخذ زُخاريَّهُ. وزَخَرَتْ رِجْلُه زَخْراً: مَدَّتْ؛ عن كراع.
وكلام زَخْوَرِيُّ: فيه تَكبر وتَوَعُّدٌ، وقد تَزَخْوَرَ. ونَبْتٌ زَخْوَرٌ وزَخْوَرِيٌّ وزُخارِيٌّ: تامٌّ رَيَّانُ. الأَصمعي: إِذا التف العشبُ وأَخرج زَهْرَهُ قيل: جَنَّ جُنُوناً وقد أَخذ زُخارِيَّهُ؛ قال ابن مقبل:
ويَرْتَعِيانِ لَيْلَهُما قَرَاراً،
سَقَتْهُ كلُّ مُدْجِنَةٍ هَمُوعِ
زُخارِيَّ النَّباتِ، كأَنَّ فيه
جِيادَ العَبْقَرِيَّةِ والقُطُوعِ
ويقال: مكان زُخارِيُّ النبات، وزُخارِيُّ النبات: زَهْرُهُ. وأَخذ النباتُ زُخارِيَّهُ أَي حَقَّه من النَّضارة والحسن. وأَرض زَاخِرَةٌ. أَخذت زُخارِيَّها.
أَبو عمرو: الزَّاخِرُ الشَّرَفُ العالي. ويقال للوادي إِذا جاش مَدُّه وطمَا سَيْلُه: زَخَرَ يَزْخَرُ زَخْراً، وقيل: إِذا كثر ماؤه وارتفعت أَمواجه، قال: وإِذا جاش القوم للنَّفِير، قيل: زَخَروا. وقال أَبو تراب: سمعت مُبْتَكِراً يقول: زاخَرْتُه فَزَخَرْتُه وفاخَرْتُه فَفَخَرْتُه، وقال الأَصمعي: فَخَرَ بما عنده وزَخَرَ واحدٌ.

##### Türkçe

**زَخَرَ** deniz **يَزْخَرُ** **زَخْراً** ve **زُخُوراً** ve **تَزَخَّرَ**: kabardı
ve doldu. Ve **زَخَرَ** vadi **زَخْراً**: çokça uzadı ve yükseldi; o hâlde o **زاخِرٌ**dur.
Câbir hadîsinde: “**فَزَخَرَ البَحْرُ**” yani uzadı ve suyu çoğaldı ve yükseldi
dalgaları. Ve **زَخَر** kavim: bir seferberlik yahut savaş için coştular; yine **زَخَرَتِ الحربُ**
kendisinin; dedi ki:
Eğer bir savaş büyük bir gün için **زَخَرَتْ** ise,
onların boğazlarından denizler görürsün, kabarır
Ve **زَخَرَتِ القِدْرُ** **تَزْخَرُ** **زَخْراً**: coştu; Ümeyye
b. Ebî’s-Salt dedi:
Onun kazanları avlusunda,
misafir için, dolu, **زَواخِرْ**
Ve **عِرْقٌ زاخِرٌ**: bol; Hüzeli dedi:
Dudaklarında maharetli, şükründe iffetli,
karın kuvvetiyle cömert, ve **العِرْقُ زَاخِرُ**
Cevherî dedi: mânâsı: denilir ki o, açlık hâlinde ve kanın
ve tabiatların coşması hâlinde kuvvetiyle cömertlik eder; ve denilir ki: soyu yüksektir; çünkü
kerîmin **عِرْقُ**u kerem ile **يَزْخَرُ**. Ve dedi
Ebû Ubeyde: filânın **عِرق**ı **زاخر**dır, eğer kerîm olup gelişip artıyorsa. Ve **زَخَرَ** bitki:
uzadı; ve bitki sarılıp dolaştığında ve çiçeği çıktığında denilir: onun **زُخاريَّهُ**unu almıştır. Ve **زَخَرَتْ**
ayağı **رِجْلُه** **زَخْراً**: uzadı; Kurâ‘dan.
Ve **زَخْوَرِيُّ** söz: onda kibirlenme ve tehdit vardır; ve gerçekten **تَزَخْوَرَ**. Ve bitki
**زَخْوَرٌ** ve **زَخْوَرِيٌّ** ve **زُخارِيٌّ**: tam, sulanmış. Asma‘î: ot
sarılıp dolaştığında ve çiçeğini çıkardığında denilir: delice delirdi ve onun **زُخارِيَّهُ**unu almıştır; İbn
Mukbil dedi:
İkisi gecelerini otlayarak geçirirler, yerleşik olarak,
onu her ağlayan bulut suladı
**زُخارِيَّ النَّباتِ**; sanki onda
**العَبْقَرِيَّةِ** ve **القُطُوعِ** atları vardır
Ve denilir: **زُخارِيُّ** bitki yer; ve **زُخارِيُّ النبات**: onun çiçeğidir. Ve aldı
bitki **زُخارِيَّهُ**unu, yani tazelik ve güzellikten hakkını. Ve **أَرض زَاخِرَةٌ**. Aldı
**زُخارِيَّها**sını.
Ebû Amr: **الزَّاخِرُ** yüksek şereftir. Ve vadiye, uzaması coştuğunda
ve seli kabardığında denilir: **زَخَرَ** **يَزْخَرُ** **زَخْراً**; ve denildi: suyu çoğaldığında ve yükseldiğinde
dalgaları; dedi ki: ve kavim seferberlik için coştuğunda denilir: **زَخَروا**. Ve Ebû Turâb dedi:
**مُبْتَكِراً** birinin şöyle dediğini işittim: **زاخَرْتُه** de onu **فَزَخَرْتُه** ve **فاخَرْتُه** de **فَفَخَرْتُه**,
ve Asma‘î dedi: yanındakilerle övündü ve **زَخَرَ** birdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز خ ر * * الزَّخْرُفُ * الذهب ثم يُشبه به كل مموه مزور و * المُزَخْرَفُ * المُزين

##### Türkçe

* ز خ ر * * **الزَّخْرُفُ** * altın; sonra onunla her yaldızlanmış, sahte olan şeye benzetilir. ve * **المُزَخْرَفُ** * süslenmiş olan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زخر البحر، كمنع، يزخر زخرا، بفتح فسكون، وزخورا، بالضم، وزخيرا، الأخير من الأساس، وتزخر: طما وتملأ. فيه لف ونشر مرتب. وزخر الوادي زخرا. مد جدا وارتفع، فهو زاخر، وقال أبو عمرو: ويقال للوادي إذا جاش مده وطمى سيله زخر يزخر زخرا. وقيل إذا كثر ماؤه وارتفعت أمواجه. وفي حديث جابر  فزخر البحر، أي مد وكثر ماؤه وارتفعت أمواجه ويقال: فلان بحر زاخر، وبدر زاهر، وهو من البحور أزخرها، ومن البدور أزهرها. ورأيت البحار فلم أر أغلب منه زخرة، والجبال فلم أر أصلب منه صخرة. وزخر الشيء زخرا: ملأه. قلت: ويمكن أن يؤخذ منه قول المصنف السابق: زخمر القربة: ملأها، على أن الميم زائدة، والصواب ذكره هنا، فتأمل. وزخر القوم: جاشوا: لنفير أو حرب، قال أبو عمرو: وإذا جاش القوم للنفير قيل: زخروا. زخرت القدر والحرب نفسها: جاشتا، تزخران زخرا. أما شاهد الأول:
  فقـدوره بـفـنــائه                      للضيف مترعة زواخر وأما شاهد الثاني:
  إذا زخرت حرب ليوم عظـيمة                      رأيت بحورا من نحورهم تطمو وزخر النبات: طال وقال الأصمعي: زخر الرجل بما عنده وفخر، واحد، وعبارة الأساس: بما ليس عنده، كتزخور وقيل: تزخور، إذا تكبر وتوعد. وزخر فلان الرجل: أطربه. وزخر العشب المال: سمنه وزينه. وزخر الدق: أذراه في الريح بالمذراة. وقال أبو تراب. سمعت مبتكرا يقول: زاخره فزخره، وفاخره ففخره، واحد. ونبات زخور، كجعفر، وزخوري، بياء النسبة، وزخاري، بالضم: تام ريان ملتف قد خرج زهره. وعن أبي عمرو: الزاخر: الشرف العالي. وفي الأساس الزاخر: الجذلان والزخرى، ككردي: الطويل من النبات وغيره.
 ويقال: مكان زخاري النبات. زخاري النبات: زهره ونضارته. وأخذ النبات زخاريه، أي حقه من النضارة والحسن. وفي الأساس: وأخذت الأرض زخاريها إذا زخر نباتها. وأخذ النبت زخاريه. وكل أمرتم واستحكم فقد أخذ زخاريه، مثل عندهم. وتقول: النبت إذا أصاب ريه أخذ زخاريه. وقال الأصمعي: إذا التف العشب، وأخرج زهره قيل: جن جنونا وقد أخذ زخاريه. قال ابن مقبل:
  ويرتعيان ليلهما قـرارا                      سقته كل مدجنة هموع
  زخاري النبات كأن فيه                      جياد العبقرية والقطوع وعرقه زاخر، أي هو كريم ينمى، قاله أبو عبيدة. وقيل: عرق زاخر: وافر. قال الهذلي:
  صناع بإشفاها حصان بشكـرهـا                      جواد بقوت البطن والعرق زاخر قال الجوهري: معناه يقال إنها تجود بقوتها في حال الجوع وهيجان الدم والطبائع. ويقال: نسبها مرتفع، لأن عرق الكريم يزخر بالكرم. وكلام زخوري: فيه تكبر وتوعد، وقد تزخور.
 ومما يستدرك عليه: زخرت دجلة زخرا: مدت، عن كراع. وأرض زاخرة: أخذت زخاريها. واكتهلت زواخر الوادي: أعشابه. وبحر زخار. قال ابن دريد، زخرية، مثال هبرية: نبت تام، نقله الصغاني.

##### Türkçe

**زخر** deniz, **منع** gibi, **يزخر** **زخرا**; fetha ile sonra sükûn ile; ve **زخورا**, damme ile; ve **زخيرا**, sonuncusu **الأساس**’tandır; ve **تزخر**: kabardı ve dolar. Onda tertipli sarma ve yayma vardır. Ve vadi **زخر** etti **زخرا**: çokça uzadı ve yükseldi; o hâlde o **زاخر**’dır. Ebû Amr dedi: Vadiye, kabarıp uzaması ve selinin kabarması hâlinde **زخر** denir; **يزخر** **زخرا**. Ve denildi ki: suyu çoğaldığı ve dalgaları yükseldiği zaman. Câbir hadîsinde: “Deniz **زخر** etti”; yani uzadı ve suyu çoğaldı ve dalgaları yükseldi. Ve denir: Falan **بحر زاخر**’dır; ve **بدر زاهر**; ve o, denizlerin en **أزخر**’ıdır; ve dolunayların en **أزهر**’idir. Ve denizleri gördüm de ondan daha galip **زخرة** görmedim; ve dağları (gördüm) de ondan daha sağlam **صخرة** görmedim. Ve şey **زخر** etti **زخرا**: onu doldurdu. Dedim: Musannifin önceki sözü bundan alınabilir: **زخمر القربة**: onu doldurdu; şu şartla ki **الميم** ziyadedir; ve doğrusu onu burada zikretmektir; öyleyse düşün. Ve kavim **زخر** etti: coştular; seferberlik veya savaş için. Ebû Amr dedi: Kavim seferberlik için coştuğu zaman “**زخروا**” denir. Tencere ve savaşın kendisi **زخرت**: ikisi coştu; ikisi **تزخران** **زخرا**. Birincinin şahidi:
  فقـدوره بـفـنــائه                      للضيف مترعة زواخر
İkincinin şahidi:
  إذا زخرت حرب ليوم عظـيمة                      رأيت بحورا من نحورهم تطمو

Ve bitki **زخر** etti: uzadı. Asmaî dedi: Adam, yanında olanla **زخر** etti ve övündü; birdir. **الأساس**’ın ibaresi: yanında olmayanla; **كتزخور**. Ve denildi ki: **تزخور**; kibirlendi ve tehdit ettiğinde. Ve falan, adamı **زخر** etti: onu coşturdu. Ve ot, malı **زخر** etti: onu semirtti ve süsledi. Ve **الدق**’ı **زخر** etti: onu rüzgârda **بالمذراة** ile savurdu. Ebû Turâb dedi: Erken çıkan birini işittim, şöyle diyordu: “**زاخره** de o da onu **زخره** etti; ve **فاخره** de o da onu **فخره** etti”; birdir. Ve **نبات زخور**, **جعفر** gibi; ve **زخوري**, nisbet **ياء**’sı ile; ve **زخاري**, damme ile: tam, suya kanmış, sarmaş dolaş; çiçeği çıkmış. Ebû Amr’dan: **الزاخر**: yüksek şeref. Ve **الأساس**’ta **الزاخر**: sevinçli olan; ve **الزخرى**, **ككردي**: bitkiden ve başkasından uzun olan.

Ve denir: bitkisi **زخاري** olan yer. **زخاري النبات**: onun çiçeği ve tazeliği. Ve bitki **زخاريه**’sini aldı; yani tazelik ve güzellikten hakkını (payını) aldı. Ve **الأساس**’ta: Yer, bitkisi **زخر** ettiğinde **زخاريها**’sını aldım. Ve bitki **زخاريه**’sini aldı. Ve her iş olgunlaşıp sağlamlaştıysa, onların yanında bir mesel olarak, **زخاريه**’sini almıştır. Ve dersin: Bitki, sulamasına isabet ettiğinde **زخاريه**’sini alır. Asmaî dedi: Ot sarmaş dolaş olup çiçeğini çıkardığında “**جن** **جنونا**” denir; ve **زخاريه**’sini almıştır. İbn Mukbil dedi:
  ويرتعيان ليلهما قـرارا                      سقته كل مدجنة هموع
  زخاري النبات كأن فيه                      جياد العبقرية والقطوع

Ve onun soyu (**عرقه**) **زاخر**’dır; yani o, büyüyüp gelişen kerimdir; Ebû Ubeyde söyledi. Ve denildi ki: **عرق زاخر**: bol. Huzelî dedi:
  صناع بإشفاها حصان بشكـرهـا                      جواد بقوت البطن والعرق زاخر
Cevherî dedi: Manası: Denilir ki o, açlık hâlinde ve kanın ve tabiatların coşması hâlinde kuvvetiyle cömertlik eder. Ve denir: Nesebi yüksektir; çünkü kerimin soyu (**عرق**) keremle **يزخر** eder. Ve **كلام زخوري**: onda kibir ve tehdit vardır; ve gerçekten **تزخور** etmiştir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: Dicle **زخرت** **زخرا**: uzadı; Kurâ‘dan. Ve **أرض زاخرة**: **زخاريها**’sını aldı. Ve vadinin **زواخر**’i olgunlaştı: onun otları. Ve **بحر زخار**. İbn Düreyd dedi: **زخرية**, **هبرية** misali: tam bir bitki; Sığânî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَخَرَ
1 زَخَرَ ذ , (S, A, K,) aor. زَخَرَ , inf. n. زَخْرٌ and زُخُورٌ (K) and زَخِيرٌ, so in the A, (TA,) It (the sea) became full; or rose, and became full; as also ↓ تزخّز: (K:) or both, said of the sea, its flow, or tide, rose, or became full: (JK, A:) or the former, [or each,] said of the sea, it increased, and its water became abundant, and its waves rose. (TA.) ― -b2- It (a valley) flowed with much water, which rose high: (S, K:) it flowed copiously, and its torrent became full: or it flowed with abundance of water, and its waves rose. (TA.) ― -b3- زَخَرَتِ القِدْرُ, (K,) aor. زَخَرَ , inf. n. زَخْرٌ, (TA,) The cooking-pot boiled, or began to do so: (K, TA:) and in like manner, الحَرْبُ [war, or the war; i. e. raged, or began to do so]. (A, * K.) And زَخَرَ القَوْمُ The people, or party, became in a state of commotion for the purpose of going forth to execute some affair, (AA, JK, K, TA,) or for war. (JK, A, K.) ― -b4- [زَخَرَتِ الرِّيحُ The wind blew strongly, or vehemently. (Freytag, from the Deewán el-Hudhaleeyeen.)] ― -b5- زَخَرَ said of a plant, or herbage, It became high, or tall; (A, K;) and so said of anything. (JK.) ― -b6- And, said of a man, He boasted (As, A, K) بِمَا عِنْدَهُ [of what he possessed], (As, K,) or بِمَا لَيْسَ عِنْدَهُ [of what he did not possess]; (A;) as also ↓ تَزَخْوَرَ: (K:) or this latter signifies he magnified himself; or behaved proudly, haughtily, or insolently; and threatened. (TA.) -A2- زَخَرَ, (K,) inf. n. زَخْرٌ, (TA,) He filled a thing. (K.) ― -b2- It (the herb, or herbage,) fattened, and rendered comely, the cattle. (JK, K.) ― -b3- He caused a man to be affected with emotion [app. by reason of mirth or joy]; syn. أَطْرَبَ. (JK, K.) ― -b4- زَخَرَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ The wind drove along the clouds. (JK.) ― -b5- زَخَرَ الدِّقَّ i. q. أَذْرَاهُ فِى الرِّيحِ [He threw, or scattered, the fine part, or particles, (accord. to the TK the flour and bran,) in the wind], (JK, K, TA,) with the مِذَرَّة [or instrument with which grain is scattered]. (TA.) -A3- See also what next follows.

3 زَاْخَرَ ↓ زَاخَرْتُهُ فَزَخَرْتُهُ I vied with him in boasting, and surpassed him, or overcame him, therein. (JK, A, K. *)

5 تَزَخَّرَ see 1, first sentence.

تَزَخْوَرَ
Q. Q. 2 تَزَخْوَرَ ذ : see 1.

زَخْرَةٌ
زَخْرَةٌ ذ [Fulness of the sea]. One says, رَأَيْتُ البِحَارَ فَلَمْ أَرَ أَغْلَبَ مِنْهُ زَخْرَةً وَالجِبَالَ فَلَمْ أَرَ أَصْلَبَ مِنْهُ صَخْرَةً [I have seen the seas, but I have not seen one more surpassing in fulness than he is in bountifulness; and the mountains, but I have not seen one more firm in rock than he is in heart]. (A.)

زُخْرِىٌّ
زُخْرِىٌّ ذ , applied to a plant, or herbage, &c., (TA,) Tall; (JK, K, TA;) as also ↓ زُخَارِىٌّ. (JK.)

زِخْرِيَّةٌ
زِخْرِيَّةٌ ذ , (JK,) or زِخْرِيَةٌ, like هِبْرِيَةٌ, (O, TA,) A plant, or herbage, full-grown; (IDrd, JK, O, TA;) as also ↓ زِخْرِيرٌ. (JK.)

زِخْرِيرٌ
زِخْرِيرٌ ذ : see what next precedes.

زَخُورٌ
[ زَخُورٌ ذ A wind blowing violently. (Freytag, from the Deewán el-Hudhaleeyeen.)]

زَخْوَرٌ
زَخْوَرٌ ذ : see the next paragraph.

زُخَارِىٌّ
زُخَارِىٌّ ذ A plant, or herbage, full-grown, full of juice, luxuriant, or abundant and dense, (K, TA,) and in blossom; (TA;) as also ↓ زَخْوَرِىٌّ and ↓ زَخْوَرٌ. (K, TA.) See also زُخْرِىٌّ. ― -b2- مَكَانٌ زُخَارِىُّ النَّبَاتِ [A place having its plants, or herbage, full-grown, full of juice, luxuriant, or abundant and dense, and in blossom]. (S.) ― -b3- And زُخَارِىُّ النَّبَاتِ The blossoms, and the beauty and brightness, of plants, or herbage. (K.) [Hence,] أَخَذَ زُخَارِيَّهُ It (a plant, or herbage,) blossomed: (JK:) or became luxuriant, or abundant and dense, and put forth its blossoms; as also جُنَّ, inf. n. جُنُونٌ: (As, TA:) or obtained its full supply of moisture: (A, TA:) or acquired its due degree of beauty and brightness: (TA:) or became tall. (A.) Also It (any affair, or thing,) became complete, or perfect, and in a sound, or good, state. (A, TA.) And أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخَارِيَّهَا The land had tall herbage: (A, TA:) when such is the case, it is termed أَرْضٌ ↓ زَاخِرَةٌ. (TA.)

زَخْوَرِىٌّ
زَخْوَرِىٌّ ذ : see the next preceding paragraph. ― -b2- كَلَامٌ زَخْوَرِىٌّ Speech in which is self-magnification, pride, haughtiness, or insolence, (JK, K, TA,) and threatening. (TA.)

زَخَّارٌ
زَخَّارٌ ذ : see the next paragraph.

زَاخِرٌ
زَاخِرٌ ذ A sea full, or flowing with much water, and rising high: (S, TA:) and a valley flowing with a copious and high tide of water: and ↓ زَخَّارٌ, also, is applied as an epithet to a sea [in a similar, but intensive, sense]. (TA.) [Hence,] one says, فُلَانٌ بَحْرٌ زَاخِرٌ وَبَدْرٌ زَاهِرٌ (assumed tropical:) [Such a one is a full sea, meaning bountiful, and a shining full moon, meaning illustrious]. (A, TA.) The saying of the Hudhalee, describing a woman,
جَوَادٌ بِقُوتِ البَطْنِ وَالعِرْقُ زَاخِرُ
means Liberal with the food of the belly in the time of hunger, when [the vein is full, and] the blood and the tempers are excited: or it means, and her lineage is high; for the vein of the generous flows fully with generousness. (S, TA.) One says also عِرْقُهُ زَاخِرٌ meaning (assumed tropical:) He is generous, increasing [in generosity], or abounding [therein]. (AO, S, K, TA.) And زَاخِرٌ signifies High nobility. (AA, K.) ― -b2- See also زُخَارِىٌّ, last sentence. ― -b3- Also Rejoicing, joyful, glad, or happy. (A, K.)

زَاخِرَةٌ
[ زَاخِرَةٌ ذ a subst. from زَاخِرٌ, rendered such by the affix ة.] زَوَاخِرُ [is its pl., and] signifies Watercourses; or channels of water. (JK.) ― -b2- And Herbs: so in the saying, اِكْتَهَلَتْ زَوَاخِرُ الوَادِى [The herbs of the valley became tall, full-grown, or of their full height and in blossom]. (A, TA.)

أَزْخَرُ
أَزْخَرُ ذ [More, and most, full, &c.]. One says, هُوَ مِنَ البُحُورِ أَزْخَرُهَا وَمِنَ البُدُورِ أَزْهَرُهَا (assumed tropical:) [He is, of the seas, the most full, meaning, of the bountiful, the most bountiful; and of the full moons, the most shining, meaning, of the illustrious, the most illustrious]. (A, TA.)

##### Türkçe

زَخَرَ
1 **زَخَرَ** ذ , (S, A, K,) muzâri‘ı **زَخَرَ** , mastarı **زَخْرٌ** ve **زُخُورٌ** (K) ve **زَخِيرٌ**, A’da böyle; (TA,) O (deniz) dolu oldu; yahut kabardı ve dolu oldu; yine bunun gibi ↓ **تزخّز**: (K:) yahut ikisi de, deniz hakkında söylenir, onun akışı yahut med-cezri kabardı, yahut dolu oldu: (JK, A:) yahut birincisi, [yahut her biri,] deniz hakkında söylenir, arttı ve suyu bol oldu ve dalgaları kabardı. (TA.) ― -b2- O (vadi) çok su ile aktı; o (su) yükseğe kabardı: (S, K:) bolca aktı ve seli dolu oldu: yahut su bolluğu ile aktı ve dalgaları kabardı. (TA.) ― -b3- **زَخَرَتِ القِدْرُ**, (K,) muzâri‘ı **زَخَرَ** , mastarı **زَخْرٌ**, (TA,) Tencere kaynadı, yahut kaynamaya başladı: (K, TA:) ve aynı şekilde, **الحَرْبُ** [savaş; yani kızıştı, yahut kızışmaya başladı]. (A, * K.) Ve **زَخَرَ القَوْمُ** Kavim, yahut topluluk, bir işi yerine getirmek için dışarı çıkma maksadıyla, (AA, JK, K, TA,) yahut savaş için, bir kargaşa hâline girdi. (JK, A, K.) ― -b4- [**زَخَرَتِ الرِّيحُ** Rüzgâr şiddetle, yahut sertçe esti. (Freytag, Deewán el-Hudhaleeyeen’den.)] ― -b5- **زَخَرَ** bir bitki yahut ot hakkında söylenir: Yüksek oldu, yahut boylandı; (A, K;) ve herhangi bir şey hakkında da böyle söylenir. (JK.) ― -b6- Ve bir adam hakkında söylenir: Övündü (As, A, K) **بِمَا عِنْدَهُ** [sahip olduğu şeyle], (As, K,) yahut **بِمَا لَيْسَ عِنْدَهُ** [sahip olmadığı şeyle]; (A;) yine bunun gibi ↓ **تَزَخْوَرَ**: (K:) yahut bu sonuncusu, kendini büyüttü; yahut kibirli, mağrur, yahut küstahça davrandı; ve tehdit etti, demektir. (TA.) -A2- **زَخَرَ**, (K,) mastarı **زَخْرٌ**, (TA,) Bir şeyi doldurdu. (K.) ― -b2- O (ot, yahut otlak,) hayvanları semirtti ve güzel gösterdi. (JK, K.) ― -b3- Bir adamı duygulanır hâle getirdi [görünüşe göre sevinç yahut neşe sebebiyle]; eş anlamlısı **أَطْرَبَ**. (JK, K.) ― -b4- **زَخَرَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ** Rüzgâr bulutları sürükledi. (JK.) ― -b5- **زَخَرَ الدِّقَّ** **أَذْرَاهُ فِى الرِّيحِ** ile aynı mânâdadır [ince kısmı yahut zerreleri, (TK’ye göre un ve kepek,) rüzgâra savurdu], (JK, K, TA,) **مِذَرَّة** [yahut tahılın savrulduğu alet] ile. (TA.) -A3- Bundan sonra gelen şeye de bak.

3 **زَاْخَرَ** ↓ **زَاخَرْتُهُ فَزَخَرْتُهُ** Onunla övünmede yarıştım da onu geçtim, yahut bu hususta ona galip geldim. (JK, A, K. *)

5 **تَزَخَّرَ** 1’in ilk cümlesine bak.

**تَزَخْوَرَ**
Q. Q. 2 **تَزَخْوَرَ** ذ : 1’e bak.

**زَخْرَةٌ**
**زَخْرَةٌ** ذ [denizin doluluğu]. Şöyle denir: **رَأَيْتُ البِحَارَ فَلَمْ أَرَ أَغْلَبَ مِنْهُ زَخْرَةً وَالجِبَالَ فَلَمْ أَرَ أَصْلَبَ مِنْهُ صَخْرَةً** [Denizleri gördüm; fakat ondan daha üstün dolulukta birini görmedim; ve dağları (gördüm); fakat ondan daha sağlam kaya (gibi) birini görmedim]. (A.)

**زُخْرِىٌّ**
**زُخْرِىٌّ** ذ , bir bitkiye yahut ota vb. sıfat olarak, (TA,) Uzun boylu; (JK, K, TA;) yine bunun gibi ↓ **زُخَارِىٌّ**. (JK.)

**زِخْرِيَّةٌ**
**زِخْرِيَّةٌ** ذ , (JK,) yahut **زِخْرِيَةٌ**, **هِبْرِيَةٌ** gibi, (O, TA,) Tam büyümüş bitki yahut ot; (IDrd, JK, O, TA;) yine bunun gibi ↓ **زِخْرِيرٌ**. (JK.)

**زِخْرِيرٌ**
**زِخْرِيرٌ** ذ : bir önce gelene bak.

**زَخُورٌ**
[ **زَخُورٌ** ذ Şiddetle esen bir rüzgâr. (Freytag, Deewán el-Hudhaleeyeen’den.)]

**زَخْوَرٌ**
**زَخْوَرٌ** ذ : sonraki paragrafa bak.

**زُخَارِىٌّ**
**زُخَارِىٌّ** ذ Tam büyümüş, suyu bol, gür, yahut bol ve sık, (K, TA,) ve çiçek açmış bitki yahut ot; (TA;) yine bunun gibi ↓ **زَخْوَرِىٌّ** ve ↓ **زَخْوَرٌ**. (K, TA.) **زُخْرِىٌّ**’ye de bak. ― -b2- **مَكَانٌ زُخَارِىُّ النَّبَاتِ** [bitkileri yahut otları tam büyümüş, suyu bol, gür, yahut bol ve sık, ve çiçek açmış olan yer]. (S.) ― -b3- Ve **زُخَارِىُّ النَّبَاتِ** Bitkilerin yahut otların çiçekleri ve güzelliği ve parlaklığı. (K.) [Bundan dolayı,] **أَخَذَ زُخَارِيَّهُ** O (bitki yahut ot) çiçek açtı: (JK:) yahut gür oldu, yahut bol ve sık oldu ve çiçeklerini çıkardı; yine bunun gibi **جُنَّ**, mastarı **جُنُونٌ**: (As, TA:) yahut nemden tam payını aldı: (A, TA:) yahut güzellik ve parlaklığının gereken derecesini kazandı: (TA:) yahut boylandı. (A.) Ayrıca o (herhangi bir iş yahut şey) tamam oldu, yahut mükemmel oldu, ve sağlam, yahut iyi, bir hâlde oldu. (A, TA.) Ve **أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخَارِيَّهَا** Arazi uzun otlara sahip oldu: (A, TA:) böyle olduğunda ona **أَرْضٌ** ↓ **زَاخِرَةٌ** denir. (TA.)

**زَخْوَرِىٌّ**
**زَخْوَرِىٌّ** ذ : bir önceki paragrafa bak. ― -b2- **كَلَامٌ زَخْوَرِىٌّ** İçinde kendini büyütme, kibir, mağrurluk, yahut küstahlık, (JK, K, TA,) ve tehdit bulunan söz. (TA.)

**زَخَّارٌ**
**زَخَّارٌ** ذ : sonraki paragrafa bak.

**زَاخِرٌ**
**زَاخِرٌ** ذ Suyu çok olup dolu olan ve yükseğe kabaran deniz: (S, TA:) ve suyun bol ve yüksek medli akışıyla akan vadi: ve ↓ **زَخَّارٌ** da, benzer, fakat pekiştirmeli bir mânâ ile, denize sıfat olarak kullanılır. (TA.) [Bundan dolayı,] şöyle denir: **فُلَانٌ بَحْرٌ زَاخِرٌ وَبَدْرٌ زَاهِرٌ** (mecaz kabul edilerek:) [Falanca dolu bir denizdir, yani cömerttir; ve parlayan bir dolunaydır, yani şanlıdır]. (A, TA.) Huzelî’nin, bir kadını tasvir ederek söylediği şu söz:
**جَوَادٌ بِقُوتِ البَطْنِ وَالعِرْقُ زَاخِرُ**
Şu mânâya gelir: Açlık vaktinde karın azığıyla cömerttir; ve [damar dolu iken,] kan ve tabiatlar coşmuşken: yahut şu mânâya gelir: ve onun soyu yüksektir; çünkü cömertin damarı cömertlikle dolu dolu akar. (S, TA.) Yine **عِرْقُهُ زَاخِرٌ** denir; mânâsı (mecaz kabul edilerek:) O cömerttir; [cömertlikte] artan, yahut [onda] bol olandır. (AO, S, K, TA.) Ve **زَاخِرٌ** Yüksek asalet mânâsına gelir. (AA, K.) ― -b2- **زُخَارِىٌّ**’ye de bak, son cümle. ― -b3- Ayrıca Sevinçli, sevinç duyan, memnun, yahut mutlu. (A, K.)

**زَاخِرَةٌ**
[ **زَاخِرَةٌ** ذ **زَاخِرٌ**’den bir isimdir; ة ekiyle böyle yapılmıştır.] **زَوَاخِرُ** [onun çoğuludur;] ve su yolları; yahut su kanalları mânâsına gelir. (JK.) ― -b2- Ve otlar: şu sözde olduğu gibi, **اِكْتَهَلَتْ زَوَاخِرُ الوَادِى** [vadi otları uzadı, tam büyüdü, yahut tam boyuna ulaştı ve çiçek açtı]. (A, TA.)

**أَزْخَرُ**
**أَزْخَرُ** ذ [daha dolu; ve en dolu; vb.]. Şöyle denir: **هُوَ مِنَ البُحُورِ أَزْخَرُهَا وَمِنَ البُدُورِ أَزْهَرُهَا** (mecaz kabul edilerek:) [O, denizlerin en dolusudur; yani cömertlerin en cömerdidir; ve dolunayların en parlak olanıdır; yani şanlıların en şanlısıdır]. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَخَرَ
زَخَرَ A ( n. ac. زَخْر 1 ,  زُخُوْر 27 ),
a.  Rose high, became full, swollen; overflowed.

b.  Boiled; raged, was infuriated; grew furious.

c.  Set out, started, put themselves in motion ( troops ).

d.  Grew, shot up ( plant ).

e.  [ Bi ], Boasted about, gloried in.

زَاْخَرَ
زَاْخَرَ III ,
a.  Boasted at the expense of; jeered at, flouted.

زَخْر
زَخْر 1 ,  زَخْرَة 1t ,
a.  Rising, overflow; inundation.

زَاْخِر
زَاْخِر 21 ,
a.  Noble, distinguished, illustrious.

b.  Rejoicing, joyful.

c.  High sea, high tide.

زَخَّاْر
زَخَّاْر 28 ,
a.  see 21 (c) .

##### Türkçe

**زَخَرَ**
**زَخَرَ** A ( i. is. **زَخْر** 1 , **زُخُوْر** 27 ),
a. Yüksekçe yükseldi, dolu oldu, şişti; taştı.

b. Kaynadı; kudurdu, öfkelendi; öfkesi arttı.

c. Yola çıktı, başladı, kendilerini harekete geçirdiler ( askerler ).

d. Büyüdü, hızla yükseldi ( bitki ).

e. [ Bi ], ile övündü, iftihar etti.

**زَاْخَرَ**
**زَاْخَرَ** III ,
a. Birinin aleyhine övündü; alay etti, küçümsedi.

**زَخْر**
**زَخْر** 1 , **زَخْرَة** 1t ,
a. Yükselme, taşma; su baskını.

**زَاْخِر**
**زَاْخِر** 21 ,
a. Soylu, seçkin, şanlı.

b. Sevinçli, neşeli.

c. Yüksek deniz, yüksek gelgit.

**زَخَّاْر**
**زَخَّاْر** 28 ,
a. 21 (c)’ye bak.
