# زخر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AE%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زخر

زخر البحر، كمنع، يزخر زخرا، بفتح فسكون، وزخورا، بالضم، وزخيرا، الأخير من الأساس، وتزخر: طما وتملأ. فيه لف ونشر مرتب. وزخر الوادي زخرا. مد جدا وارتفع، فهو زاخر، وقال أبو عمرو: ويقال للوادي إذا جاش مده وطمى سيله زخر يزخر زخرا. وقيل إذا كثر ماؤه وارتفعت أمواجه. وفي حديث جابر  فزخر البحر، أي مد وكثر ماؤه وارتفعت أمواجه ويقال: فلان بحر زاخر، وبدر زاهر، وهو من البحور أزخرها، ومن البدور أزهرها. ورأيت البحار فلم أر أغلب منه زخرة، والجبال فلم أر أصلب منه صخرة. وزخر الشيء زخرا: ملأه. قلت: ويمكن أن يؤخذ منه قول المصنف السابق: زخمر القربة: ملأها، على أن الميم زائدة، والصواب ذكره هنا، فتأمل. وزخر القوم: جاشوا: لنفير أو حرب، قال أبو عمرو: وإذا جاش القوم للنفير قيل: زخروا. زخرت القدر والحرب نفسها: جاشتا، تزخران زخرا. أما شاهد الأول:
  فقـدوره بـفـنــائه                      للضيف مترعة زواخر وأما شاهد الثاني:
  إذا زخرت حرب ليوم عظـيمة                      رأيت بحورا من نحورهم تطمو وزخر النبات: طال وقال الأصمعي: زخر الرجل بما عنده وفخر، واحد، وعبارة الأساس: بما ليس عنده، كتزخور وقيل: تزخور، إذا تكبر وتوعد. وزخر فلان الرجل: أطربه. وزخر العشب المال: سمنه وزينه. وزخر الدق: أذراه في الريح بالمذراة. وقال أبو تراب. سمعت مبتكرا يقول: زاخره فزخره، وفاخره ففخره، واحد. ونبات زخور، كجعفر، وزخوري، بياء النسبة، وزخاري، بالضم: تام ريان ملتف قد خرج زهره. وعن أبي عمرو: الزاخر: الشرف العالي. وفي الأساس الزاخر: الجذلان والزخرى، ككردي: الطويل من النبات وغيره.
 ويقال: مكان زخاري النبات. زخاري النبات: زهره ونضارته. وأخذ النبات زخاريه، أي حقه من النضارة والحسن. وفي الأساس: وأخذت الأرض زخاريها إذا زخر نباتها. وأخذ النبت زخاريه. وكل أمرتم واستحكم فقد أخذ زخاريه، مثل عندهم. وتقول: النبت إذا أصاب ريه أخذ زخاريه. وقال الأصمعي: إذا التف العشب، وأخرج زهره قيل: جن جنونا وقد أخذ زخاريه. قال ابن مقبل:
  ويرتعيان ليلهما قـرارا                      سقته كل مدجنة هموع
  زخاري النبات كأن فيه                      جياد العبقرية والقطوع وعرقه زاخر، أي هو كريم ينمى، قاله أبو عبيدة. وقيل: عرق زاخر: وافر. قال الهذلي:
  صناع بإشفاها حصان بشكـرهـا                      جواد بقوت البطن والعرق زاخر قال الجوهري: معناه يقال إنها تجود بقوتها في حال الجوع وهيجان الدم والطبائع. ويقال: نسبها مرتفع، لأن عرق الكريم يزخر بالكرم. وكلام زخوري: فيه تكبر وتوعد، وقد تزخور.
 ومما يستدرك عليه: زخرت دجلة زخرا: مدت، عن كراع. وأرض زاخرة: أخذت زخاريها. واكتهلت زواخر الوادي: أعشابه. وبحر زخار. قال ابن دريد، زخرية، مثال هبرية: نبت تام، نقله الصغاني.

### Türkçe

**زخر** deniz, **منع** gibi, **يزخر** **زخرا**; fetha ile sonra sükûn ile; ve **زخورا**, damme ile; ve **زخيرا**, sonuncusu **الأساس**’tandır; ve **تزخر**: kabardı ve dolar. Onda tertipli sarma ve yayma vardır. Ve vadi **زخر** etti **زخرا**: çokça uzadı ve yükseldi; o hâlde o **زاخر**’dır. Ebû Amr dedi: Vadiye, kabarıp uzaması ve selinin kabarması hâlinde **زخر** denir; **يزخر** **زخرا**. Ve denildi ki: suyu çoğaldığı ve dalgaları yükseldiği zaman. Câbir hadîsinde: “Deniz **زخر** etti”; yani uzadı ve suyu çoğaldı ve dalgaları yükseldi. Ve denir: Falan **بحر زاخر**’dır; ve **بدر زاهر**; ve o, denizlerin en **أزخر**’ıdır; ve dolunayların en **أزهر**’idir. Ve denizleri gördüm de ondan daha galip **زخرة** görmedim; ve dağları (gördüm) de ondan daha sağlam **صخرة** görmedim. Ve şey **زخر** etti **زخرا**: onu doldurdu. Dedim: Musannifin önceki sözü bundan alınabilir: **زخمر القربة**: onu doldurdu; şu şartla ki **الميم** ziyadedir; ve doğrusu onu burada zikretmektir; öyleyse düşün. Ve kavim **زخر** etti: coştular; seferberlik veya savaş için. Ebû Amr dedi: Kavim seferberlik için coştuğu zaman “**زخروا**” denir. Tencere ve savaşın kendisi **زخرت**: ikisi coştu; ikisi **تزخران** **زخرا**. Birincinin şahidi:
  فقـدوره بـفـنــائه                      للضيف مترعة زواخر
İkincinin şahidi:
  إذا زخرت حرب ليوم عظـيمة                      رأيت بحورا من نحورهم تطمو

Ve bitki **زخر** etti: uzadı. Asmaî dedi: Adam, yanında olanla **زخر** etti ve övündü; birdir. **الأساس**’ın ibaresi: yanında olmayanla; **كتزخور**. Ve denildi ki: **تزخور**; kibirlendi ve tehdit ettiğinde. Ve falan, adamı **زخر** etti: onu coşturdu. Ve ot, malı **زخر** etti: onu semirtti ve süsledi. Ve **الدق**’ı **زخر** etti: onu rüzgârda **بالمذراة** ile savurdu. Ebû Turâb dedi: Erken çıkan birini işittim, şöyle diyordu: “**زاخره** de o da onu **زخره** etti; ve **فاخره** de o da onu **فخره** etti”; birdir. Ve **نبات زخور**, **جعفر** gibi; ve **زخوري**, nisbet **ياء**’sı ile; ve **زخاري**, damme ile: tam, suya kanmış, sarmaş dolaş; çiçeği çıkmış. Ebû Amr’dan: **الزاخر**: yüksek şeref. Ve **الأساس**’ta **الزاخر**: sevinçli olan; ve **الزخرى**, **ككردي**: bitkiden ve başkasından uzun olan.

Ve denir: bitkisi **زخاري** olan yer. **زخاري النبات**: onun çiçeği ve tazeliği. Ve bitki **زخاريه**’sini aldı; yani tazelik ve güzellikten hakkını (payını) aldı. Ve **الأساس**’ta: Yer, bitkisi **زخر** ettiğinde **زخاريها**’sını aldım. Ve bitki **زخاريه**’sini aldı. Ve her iş olgunlaşıp sağlamlaştıysa, onların yanında bir mesel olarak, **زخاريه**’sini almıştır. Ve dersin: Bitki, sulamasına isabet ettiğinde **زخاريه**’sini alır. Asmaî dedi: Ot sarmaş dolaş olup çiçeğini çıkardığında “**جن** **جنونا**” denir; ve **زخاريه**’sini almıştır. İbn Mukbil dedi:
  ويرتعيان ليلهما قـرارا                      سقته كل مدجنة هموع
  زخاري النبات كأن فيه                      جياد العبقرية والقطوع

Ve onun soyu (**عرقه**) **زاخر**’dır; yani o, büyüyüp gelişen kerimdir; Ebû Ubeyde söyledi. Ve denildi ki: **عرق زاخر**: bol. Huzelî dedi:
  صناع بإشفاها حصان بشكـرهـا                      جواد بقوت البطن والعرق زاخر
Cevherî dedi: Manası: Denilir ki o, açlık hâlinde ve kanın ve tabiatların coşması hâlinde kuvvetiyle cömertlik eder. Ve denir: Nesebi yüksektir; çünkü kerimin soyu (**عرق**) keremle **يزخر** eder. Ve **كلام زخوري**: onda kibir ve tehdit vardır; ve gerçekten **تزخور** etmiştir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: Dicle **زخرت** **زخرا**: uzadı; Kurâ‘dan. Ve **أرض زاخرة**: **زخاريها**’sını aldı. Ve vadinin **زواخر**’i olgunlaştı: onun otları. Ve **بحر زخار**. İbn Düreyd dedi: **زخرية**, **هبرية** misali: tam bir bitki; Sığânî nakletti.
