# زخ (ز-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخَاء والزاي
خز ، زخ : مستعملان .
خز : عمرو عن أبيه قال : الخَزَزُ : العَوْسَج الذي يُجعَل على رُءوس الحِيطان ليَمنَع التسلُّق .
وقال الليث : يقال : خَزَّ الحائطَ خَزّاً ، إذا وَضَع عليه شَوْكاً .
ويقال : خَزَّه بسهم واختزَّه ، إذا انتَظَمه . وقال رُؤبة :
لا قَى حِمامَ الأجَلِ المُختَزِّ
وقال الآخر :
فاختَزَّه بِسَلِبٍ مَدْرِيِّ
كأنما اختَزَّ بِراعِبيِّ
أي انتَظَمه ، يعني الكلب بِقَرْنٍ سَلِب ، أي طويل . مَدْرِيّ : محدَّد .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الخُزَز : الذَّكَر من الأرانب وجمعه خِزَّان ، وثلاثة خِزَزَة .
والخَزّ معروف ، وجمعه خُزُوز ، وبائعه خَزّاز .
وقال أبو عمرو : تمرٌ خَازّ : فيه شيءٌ من الْحُموضة ، وقد خَزِزْتَ يا تَمْرُ تَخَزَّ ، فأنت خازٌّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : الضَّرِيع العَوْسَج الرَّطب ، فإذا جَفَّ فهو عَوْسَج ، فإذا زادَ جُفُوفُه فهو الخَزِيز .
قال : والخَزُّ الطَّعْن بالحراب .
والخَزّ : تَغْرِيزُ العَوْسَج على رُؤوسِ الحيطان .
وقال الأصمعيّ : اختَزَّه بالرُمْح واختَلَّه وانتَظَمه ، بمعنى واحد .
وفي ( النوادر ) : اختزَزْتُ فلاناً ، إذا أتيتَه في جماعة فأخذتَه منها . واختززتُ بعيراً من الإبل ، أي اسْتَقْتُه وتركتها . وأصل ذلك أن الخُزَز إذا وَجد الأرانبَ عاشِيَةً اختزَّ منها أَرنباً وتركها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ ، قال : الخُزَخِزُ : القويُّ ، وأنشد :
أَعددْتُ للوِرْد إذا الوِرْد حَفَزْ
غَرْباً جَرُوراً وجُلالاً خُزَخِزْ
وقال اللحيانيّ : بعير خُزَخِزٌ وخُزَاحِز ، إذا كان قويّاً شديداً ، ويقال : لتجدنَّه بحمله خُزَخِزاً ، أي قوياً عليه .
وخَزازَى : موضعٌ معروف . ويومُ خَزَازَى : أَحدُ أيام العرب ، ومنه قوله :
ونَحنُ غَداةَ أُوقِدَ في خَزَازَى
رَفَدْنَا فوق رِفْدِ الرافِدِينا
زخ : رُوى عن أبي موسى الأشعريّ أنه قال : اتَّبِعوا القرآنَ ولا يتبِعنّكم القرآنُ ، فإنه من يتَّبعه القرآنُ يَزُخّ في قَفاه حتى يُقذَف به في نار جهنم .
قال أبو عبيد : قوله يَزُخّ في قَفاه ، أي يَدْفَعه ، يقال : زَخَخْتُه أَزُخُّه زَخّاً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : الزَّخِيخ بَرِيق الجَمْر ، وقد زَخَّ يَزُخّ زَخِيخاً .
قال : والمِزَخَّة : المرأة ، وقد زَخَّها زوجُها يَزُخُّها زَخّاً ، إذا جامَعها .
وقال الليث : الزَّخِيخ : شِدّة بَريق الجَمْر والحرير ، وأنشد :
فعندَ ذاك يَطلُع المِرِّيخُ
في الصُّبح يحكي لونَه زَخِيخُ
قال : وزَخَّة الرجل : امرأته .
قلتُ : وقال ابن الأعرابيّ في المِزَخَّة مِثله ، وأنشد :
أَفْلَحَ من كانت له مِزَخَّهْ
يَزُخُها ثم يَنامُ الفَخَّهْ
وزَخّ ببَوْله مِثْل ضَخّ ، قاله الليث .
قال : وربما وَضَع الرّجُل مِسْحاته في وسَطِ نَهْرٍ ثم يَزُخّ بنَفْسه ، أي يَثِبُ .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الزَّخَّة : الغَيْظ ، وأنشد قوله :
فلا تَقْعُدنّ على زَخَّةٍ
وتُضمِرُ في القَلْب وَجْداً وَخِيفَا
والزَّخّ والنَّخّ : السَّيْر العنيف ، ومنه قول الرّاجز :
لقد بَعثْنا حادِياً مِزَخّا
أَعجمَ إلا أن يَنُخّ نَخَّا

##### Türkçe

باب **الخَاء** ve **الزاي**
**خز** , **زخ** : ikisi de kullanımdadır.
**خز** : Amr, babasından, dedi: **الخَزَزُ**: duvarların başlarına tırmanmayı engellesin diye konulan **العَوْسَج**’dir.
Leys dedi: denir: **خَزَّ الحائطَ خَزّاً**; üzerine diken koyduğu zaman.
Ve denir: **خَزَّه بسهم** ve **اختزَّه**; onu (okla) dizdiği (saplayıp geçirdiği) zaman. Rü’be dedi:
لا قَى حِمامَ الأجَلِ المُختَزِّ
Ve başkası dedi:
فاختَزَّه بِسَلِبٍ مَدْرِيِّ
كأنما اختَزَّ بِراعِبيِّ
Yani onu dizdi (saplayıp geçirdi); yani köpeği **بِقَرْنٍ سَلِب** ile; yani uzun. **مَدْرِيّ**: sivriltilmiş.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الخُزَز**: tavşanların erkeğidir; çoğulu **خِزَّان**; ve üçü: **خِزَزَة**.
Ve **الخَزّ** bilinir; çoğulu **خُزُوز**; satıcısı **خَزّاز**.
Ebû Amr dedi: **تمرٌ خَازّ**: onda ekşilikten bir şey vardır; ve: **خَزِزْتَ يا تَمْرُ تَخَزَّ**; böylece sen **خازٌّ**sun.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الضَّرِيع** yaş **العَوْسَج**’dir; kuruduğu zaman o **عَوْسَج**’dir; kuruluğu arttığı zaman o **الخَزِيز**’dir.
Dedi: ve **الخَزُّ** mızraklarla saplamadır.
Ve **الخَزّ**: duvarların başlarına **العَوْسَج**’i batırıp yerleştirmektir.
Asmaî dedi: **اختَزَّه بالرُمْح** ve **اختَلَّه** ve **انتَظَمه**; tek bir anlamdadır.
Ve (**النوادر**)’de: **اختزَزْتُ فلاناً**; ona bir topluluk içinde geldiğin ve onu ondan aldığın zaman. Ve: **اختززتُ بعيراً من الإبل**; yani onu sürdüm ve onları bıraktım. Bunun aslı şudur: **الخُزَز** tavşanları akşamleyin bulduğu zaman onlardan bir tavşanı **اختزَّ** eder ve onları bırakır.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den, dedi: **الخُزَخِزُ**: güçlüdür; ve okudu:
أَعددْتُ للوِرْد إذا الوِرْد حَفَزْ
غَرْباً جَرُوراً وجُلالاً خُزَخِزْ
Lihyânî dedi: **بعير خُزَخِزٌ** ve **خُزَاحِز**; güçlü, şiddetli olduğu zaman; ve denir: onu yüküyle mutlaka **خُزَخِزاً** bulacaksın; yani ona karşı güçlü.
Ve **خَزازَى**: bilinen bir yerdir. Ve **يومُ خَزَازَى**: Arapların günlerinden biridir; ondan şu sözü:
ونَحنُ غَداةَ أُوقِدَ في خَزَازَى
رَفَدْنَا فوق رِفْدِ الرافِدِينا
**زخ** : Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’den rivayet olundu ki dedi: Kur’an’a uyun ve Kur’an size uymasın; çünkü Kur’an’ın kendisine uyduğu kimse, ensesinde **يَزُخّ** eder de onunla cehennem ateşine atılır.
Ebû Ubeyd dedi: onun sözü **يَزُخّ في قَفاه**; yani onu iter; denir: **زَخَخْتُه أَزُخُّه زَخّاً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الزَّخِيخ** közün parıltısıdır; ve **زَخَّ يَزُخّ زَخِيخاً**.
Dedi: ve **المِزَخَّة**: kadındır; ve kocası onu **زَخَّها** eder, onu **يَزُخُّها زَخّاً**; onunla cinsel birleşmede bulunduğu zaman.
Leys dedi: **الزَّخِيخ**: közün ve ipeğin parıltısının şiddetidir; ve okudu:
فعندَ ذاك يَطلُع المِرِّيخُ
في الصُّبح يحكي لونَه زَخِيخُ
Dedi: ve **زَخَّة الرجل**: onun karısıdır.
Dedim: İbnü’l-A‘râbî **المِزَخَّة** hakkında bunun benzerini söyledi; ve okudu:
أَفْلَحَ من كانت له مِزَخَّهْ
يَزُخُها ثم يَنامُ الفَخَّهْ
Ve **زَخّ** idrarıyla, **ضَخّ** gibidir; Leys söyledi.
Dedi: ve bazen adam küreğini bir nehrin ortasına koyar, sonra kendisiyle **يَزُخّ** eder; yani sıçrar.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الزَّخَّة**: öfkedir; ve onun sözünü okudu:
فلا تَقْعُدنّ على زَخَّةٍ
وتُضمِرُ في القَلْب وَجْداً وَخِيفَا
Ve **الزَّخّ** ve **النَّخّ**: şiddetli yürüyüştür; ondan râcizin sözü:
لقد بَعثْنا حادِياً مِزَخّا
أَعجمَ إلا أن يَنُخّ نَخَّا

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(زط) الزاء والطاء ليس بشيء. وزُطّ ([1]): كلمةٌ مولَّدة.
(زع) الزاء والعين أصلٌ يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. يقال: زَعْزَعْتُ الشيءَ وتَزعْزَعَ هو، إذا اهتزّ واضطرب. وسيرٌ زعزعٌ: شديد تهتز له الرِّكاب.
قال الهُذََليّ([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ
(زغ) الزاء والغين ليس بشيء. ويقولون: الزغزغة: السُّخْرِيَة.
(زف)  الزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على خِفَّةٍ في كل شيء. يقال زَفَّ الظَّليم زفيفاً، إذا أسرع. ومنه زُفَّتِ العَروسُ إلى زوجها. وزفَّ القومُ في سَيرهم: أَسْرَعُوا. قال جلّ ثناؤه: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. والزَّفْزافة: الرِّيح الشديدة لها زفزفةٌ، أي خِفَّة. وكذلك الزَّفزَف([3]). ويقولون لمن طاشَ حِلْمُهُ: قد زَفَّ رَأْلُه. وزِفُّ الطائر: صِغَار ريشه؛ *لأنه خفيف.
(زق) الزاء والقاف أصلٌ يدل على تضايُقٍ. من ذلك الزُّقاق، سمِّي بذلك لضيقهِ عن الشوارع.
ومن ذلك : زَقَّ الطائرُ فرخَهُ. ومنه الزِّقّ. والتزقيق في الجلد: أن يسلخ مِنْ قِبَلِ [العُنُق([4])].
(زل) الزاء واللام أصل مطّرد منقاسٌ في المضاعَف، وكذلك في كل زاءٍ بعدها لامٌ في الثلاثي. وهذا من عجيب هذا الأصل. تقول: زلَّ عن مكانه زَليلاً وزَلاًّ. والماء الزُّلال: العَذْب؛ لأنه يَزِلّ عن ظَهْرِ اللِّسانِ لِرقَّته. والزَّلَّة: الخطأ؛ لأن المخطئ زلَّ عن نَهْج الصَّواب، وتزلزَلت الأرضُ: اضطرَبت، وزُلْزِلَتْ زِلْزَالاً. والمِزَلَّة([5]): المكان الدَّحْضُ. فأما الذِّئْبُ الأَزَلُّ، وهو الأَرْسَح، فقال ابنُ الأعرابيّ : سمِّي بذلك مِنْ قولهم زَلَّ إذا عدا. وهو القياس الصَّحيح ثم شُبِّهَتْ به المرأةُ الرَّصْعاء فقيل زَلاَّء. وإن كان الأَرْسَح كما قيل فهو قياسُ ما ذكرناهُ أيضاً، لأن اللّحم قد زلَّ عن مؤخَّره، وكذلك عن مؤخَّر المرأة الرَّسْحاء.
ومن الباب الزُّلْزُل([6]) كالقَلِق؛ لأنَّه لا يستقرُّ في مكانه.
ومما شذّ عن الباب الزَّلَزِلُ: الأثاث والمتاع،  على فَعَلِلٍ.
(زم) الزاء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تقدُّم في استقامةٍ وقَصْد، من ذلك الزِّمام لأنه يتقدَّم إذا مُدَّ به، قاصداً في استقامة. تقول زَمَمْتُ البعير أزُمُّه. ويقال أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ، كما يقال أَمَمٌ، أي قصدٌ. ويحلفون فيقولون: "لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه([7])"، يريدون تلقاءَه وقَصْدَه. والزَّمُّ: التقدُّم في السَّير.
ومما شذّ عن هذا الأصل الزِّمْزِمة: الجماعة من الناس. وقال الشيباني: الزِّمزيم: الجِلَّة من الإبل([8]).
(زن) الزاء والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يُتفرّع ولا يُقاس عليها. يقال أَزنَنْتُ فلاناً بكذا، إذا اتَّهمتَهُ به. وهويُزَنُّ به. قال:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])(زب) الزاء والباء أصلان: أحدهما يدل على وُفُورٍ في شَعَرٍ، ثم يحمل عليه. فالزَّبَب: طُول الشَّعَْر، وكثرتُهُ. ويقال بعيرٌ أزَبُّ. قال الشاعر:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
ومن ذلك عامٌ أَزَبُّ، أي خصيب.
والأصل الآخر:  الزَّبيب، وهو معروف، ثم يشبَّه به، فيقال للنُّكتَتَيْنِ السّوداوينِ فوقَ عينَي الحيّة زبيبتان؛ وهو أخبثُ ما يكون من الحيّات: وفي الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان". وربّما سمَّوا الزَّبَدَتَيْنِ زَبيبتين، يقال أنشَدَ فلانٌ حتَّى زَبَّبَ شِدْقاه، أي أزبدا.
قال الشاعر:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
 ومما شذَّ عن الباب الزَّبَاب: الفارُ، الواحدُ زبابة. وقد يحتمل، وهو بعيدٌ، أن يكون من الزَّبيب، وقد ذكرناه.
ومما هو شاذٌّ لا قياس له: زَبَّتِ الشمس وأزَبّت: دنت للغروب.
(زت) الزاء والتاء كلمةٌ لا قياس لها. يقال زَتَتُّ العروسَ، إِذا زيَّنتَها. قال:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])وقد تزتَّتَتْ، أي تزيَّنت.
(زج) الزاء والجيم أصلٌ يدلُّ على رِقَّةٍ في شيء، من ذلك زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ، وجمعه زِجاج بكسر الزاء. يقال زَجَّجْتُه: جعلت له زُجّاً فإذا نزَعْت زُجَّهُ قلت: أزجَجْتُه([12]).والزَّجَج: دِقَّةُ الحاجبينِ وحُسْنُهما. ويقال أنَّ الأزَجَّ من النعام: الذي فوق عينه ريشٌ أبيض.
(زح) الزاء والحاء يدلّ على البعد. يقال زُحْزِحَ عن كذا، أي بُوعِدَ. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. أي بُوعِد.
(زخ) الزاء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع والمبايَنَة. يقال زَخَخْتُ الشيءَ، إذا دفعتَهُ. وفي الحديث: "مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه".  وزَخَّها: جامَعَها. و*المِزَخَّة: المرأة. ومن الباب الزَّخَّة: الحِقد والغَيظ. قال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])(زر) الزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على شِدَّة. وشذَّ مِنْ ذلك الزِّرّ: زِرُّ القميص. ثم يشتقّ منه الزِّرُّ، يقال إنّه عظمٌ تحت القَلْب. قال ابن السكّيت: يقال للرّجلِ الحسن الرِّعْية للإبل: إنّه لَزِرٌّ من أزرارها. ومن الباب: زَرَّتْ عينهُ، إذا توقَّدَت. يقال عَيْناه تَزِرَّانِ في رأسهِ، إذا تَوقَّدَتا. ومن الباب الزَّرُّ: الشَّلُّ والطَّرد. يقال هو يزُرُّ الكتائبَ بسيفهِ زَرَّا. ومنه الزَّرُّ وهو العضُّ. يقال: حِمارٌ مِزَرٌّ. ويقال الزَّرّة الحَرْبَة([14]). ومن الباب الزَّرِير، وهو الحَصيف السَّديد الرأي. والله أعلم بالصَّواب.
 --------------ـــــ
([1]) الزط، بالضم: جيل من الهند، معرب "جت" بالفتح. قال صاحب القاموس: "والقياس يقتضي فتح معربه". وقال الخوارزمي الكلام على طبقات الهند: "الزط هم حفاظ الطرق، وهم جنس من السند يقال لهم: جتان". انظر مفاتيح العلوم ص 74. وفي معجم استينجاس 356 أن "جت" اسم لجنس هندي حقير.
([2]) هو أميّة بن أبي عائذ الهذلي. اللسان (زعع). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) ويقال أيضاً ريح زفزفة وزفزاف.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) بكسر الزاي وفتحها.
([6]) الزلزل بضم الزاءين : الغلام الخفيف. وفي المجمل: "الزلز" وليس هذا بابه.
([7]) انظر هذا اليمين في أيمان العرب للنجيرمي 15، والأمالي (3: 51)، واللسان (زمم 165)، والمخصص (13: 118)، والمزهر (2: 262).
([8]) شاهده قول نصيب:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
 ([9]) لحضرمي بن عامر، كما في اللسان (زنن).
([10]) الرجز في اللسان (زبب، لقق)، وقائله هو أبو الحجناء نصيب الأصغر. انظر البيان والتبيين (1: 125).
([11]) البيت من تام الرجز. أنشده في اللسان (زهنع، زتت)، والمخصص (4: 54).
([12]) ويقال زججه وأزجه بمعنى ، ولا يقال أزجه إذا نزع زجه.
([13]) البيت لصخر الغي الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (خيف: 235).
([14]) لم ترد الكلمة بهذا المعنى في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(**زط**) **الزاء** ve **الطاء** bir şey değildir. Ve **زُطّ** ([1]): türetilmiş (müvelled) bir kelimedir.

(**زع**) **الزاء** ve **العين**; bir asıl olup bir sarsılmaya ve harekete delâlet eder. Denir ki: **زَعْزَعْتُ** şeyi ve o **تَزعْزَعَ**; eğer sarsıldı ve çalkalandıysa. Ve **سيرٌ زعزعٌ**: bineklerin kendisi için şiddetle sarsıldığı (kadar) şiddetli (yürüyüş).
**الهُذََليّ**([2]) dedi:
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ

(**زغ**) **الزاء** ve **الغين** bir şey değildir. Ve derler: **الزغزغة**: alay etme.

(**زف**) **الزاء** ve **الفاء**; her şeyde bir hafifliğe delâlet eden bir asıldır. Denir: **زَفَّ الظَّليم زفيفاً**; eğer hızlandıysa. Ve ondan: **زُفَّتِ العَروسُ** kocasına (doğru). Ve **زفَّ القومُ** yürüyüşlerinde: hızlandılar. Yüce övgüsüyle dedi: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. Ve **الزَّفْزافة**: şiddetli rüzgâr; onun için bir **زفزفة** vardır, yani hafiflik. Ve كذلك **الزَّفزَف**([3]). Ve derler, aklı (hilm’i) şaşana: onun **رَأْلُه** gerçekten **زَفَّ**. Ve **زِفُّ الطائر**: onun tüyünün küçükleri; çünkü o hafiftir.

(**زق**) **الزاء** ve **القاف**; bir daralmaya delâlet eden bir asıldır. Bundan **الزُّقاق**; sokaklardan darlığı sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve bundan: **زَقَّ الطائرُ** yavrusunu. Ve ondan **الزِّقّ**. Ve deride **التزقيق**: [boyun]([4]) tarafından soyulmasıdır.

(**زل**) **الزاء** ve **اللام**; ikizli (mudaaf)ta düzenli, kıyaslı bir asıldır; ve كذلك üçlüde kendisinden sonra **لام** bulunan her **زاء**da. Ve bu, bu aslın acayiplerindendir. Dersin: yerinden **زلَّ**; **زَليلاً** ve **زَلاًّ**. Ve **الماء الزُّلال**: tatlı (su); çünkü inceliğinden dolayı dilin üstünden kayar. Ve **الزَّلَّة**: hata; çünkü hata eden, doğruluğun yolundan kaydı. Ve yer **تزلزَلت**: çalkalandı; ve **زُلْزِلَتْ زِلْزَالاً**. Ve **المِزَلَّة**([5]): kaygan yer. Amma **الذِّئْبُ الأَزَلُّ**, o **الأَرْسَح**tır; İbnü’l-A‘râbî dedi: “Bununla adlandırıldı, onların ‘koştuğu zaman **زَلَّ**’ sözünden.” Ve o doğru kıyastır; sonra onunla **المرأةُ الرَّصْعاء** benzetildi de **زَلاَّء** denildi. Ve eğer **الأَرْسَح** denildiği gibi ise, bu da zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü et, arka tarafından kaymıştır; ve كذلك **المرأة الرَّسْحاء**nın arka tarafından.
Ve babdan **الزُّلْزُل**([6]) (vardır), **القَلِق** gibi; çünkü yerinde karar kılmaz.
Ve babdan şâz olanlardan **الزَّلَزِلُ**: eşya ve meta; **فَعَلِلٍ** üzere.

(**زم**) **الزاء** ve **الميم** bir tek asıldır; ve o, doğruluk ve kasıt üzere bir ilerlemeye delâlet eder. Bundan **الزِّمام**; çünkü onunla çekildiğinde, doğruluk üzere kasdederek ilerler. Dersin: deveyi **زَمَمْتُ**; onu **أزُمُّه**. Ve denir: falan oğullarının işi **زَمَمٌ**dur; nasıl ki **أَمَمٌ** denir; yani kasıt. Ve yemin ederler de derler: "**لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه**([7])"; onun yönünü ve kasdını isterler. Ve **الزَّمُّ**: yürüyüşte ilerlemedir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan **الزِّمْزِمة**: insanlardan bir topluluk. Ve eş-Şeybânî dedi: **الزِّمزيم**: develerden büyük sürü([8]).

(**زن**) **الزاء** ve **النون**; dallanıp budaklanmayan ve üzerine kıyas yapılmayan tek bir kelimedir. Denir: falanı şu ile **أَزنَنْتُ**; eğer onu onunla itham ettiysen. Ve onunla **يُزَنُّ** olunur. Dedi:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])

(**زب**) **الزاء** ve **الباء** iki asıldır: birisi, bir kılda bolluğa delâlet eder; sonra onun üzerine taşınır. O hâlde **الزَّبَب**: kılın uzunluğu ve çokluğudur. Ve denir: **بعيرٌ أزَبُّ**. Şair dedi:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
Ve bundan **عامٌ أَزَبُّ**; yani bereketli.

Ve diğer asıl: **الزَّبيب**; ve o bilinir; sonra onunla benzetilir de, yılanın iki gözünün üstündeki iki siyah noktaya **زبيبتان** denir; ve o, yılanların en habisi olur. Ve hadiste: "Kıyamet günü onların birinin hazinesi, üzerinde **زَبيبتان** bulunan, kel bir ejderha olarak gelir." Ve belki **الزَّبَدَتَيْنِ**i **زَبيبتين** diye adlandırdılar; denir: falan kimse okudu da iki ağız kenarı **زَبَّبَ** etti; yani köpürdü.
Şair dedi:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])

Ve babdan şâz olanlardan **الزَّبَاب**: fare; tekili **زبابة**. Ve ihtimal verir; ve o uzaktır; **الزَّبيب**den olması; ve onu zikrettik.
Ve kıyası olmayan şâz olanlardan: güneş **زَبَّتِ** ve **أزَبّت**: batmaya yaklaştı.

(**زت**) **الزاء** ve **التاء**; kıyası olmayan bir kelimedir. Denir: gelini **زَتَتُّ**; eğer onu süslediysen. Dedi:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])
Ve **تزتَّتَتْ**; yani süslendi.

(**زج**) **الزاء** ve **الجيم**; bir şeyde inceliğe delâlet eden bir asıldır. Bundan **زُجُّ الرُّمْح** ve okun (ucu); çoğulu **زِجاج**dır, **الزاء**ın kesresiyle. Denir: onu **زَجَّجْتُ**; ona bir **زُجّ** yaptım. O hâlde onun **زُجّ**unu çıkardığında: onu **أزجَجْتُه**([12]) dersin. Ve **الزَّجَج**: iki kaşın inceliği ve güzelliğidir. Ve denir: devekuşundan **الأزَجَّ**: gözünün üstünde beyaz tüy olan.

(**زح**) **الزاء** ve **الحاء**; uzaklığa delâlet eder. Denir: şundan **زُحْزِحَ**; yani uzaklaştırıldı. Allah تعالى dedi: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. Yani uzaklaştırıldı.

(**زخ**) **الزاء** ve **الخاء**; itmeye ve ayrılığa delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: şeyi **زَخَخْتُ**; eğer onu ittiysen. Ve hadiste: "Kim Kur’an’ı sırtının arkasına atarsa, ensesinden **زُخَّ** olunur." Ve onu **زَخَّ**: onunla cinsel ilişkiye girdi. Ve **المِزَخَّة**: kadın. Ve babdan **الزَّخَّة**: kin ve öfke. Dedi:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])

(**زر**) **الزاء** ve **الراء**; şiddete delâlet eden küçük bir asıldır. Ve bundan şâz olan **الزِّرّ**: gömleğin düğmesi. Sonra ondan **الزِّرُّ** türetilir; denir ki o, kalbin altında bir kemiktir. İbnü’s-Sikkît dedi: develeri güzel güden adama denir: o, onların **أزرارها**sından bir **زِرّ**dır. Ve babdan: onun gözü **زَرَّتْ**; eğer parladıysa. Denir: onun başında iki gözü **تَزِرَّانِ**; eğer parladıysa. Ve babdan **الزَّرُّ**: felç ve kovma. Denir: o, kılıcıyla taburları **يزُرُّ**; **زَرَّا** (ile). Ve ondan **الزَّرُّ**; ve o ısırmadır. Denir: **حِمارٌ مِزَرٌّ**. Ve denir **الزَّرّة**: mızrak([14]). Ve babdan **الزَّرِير**; ve o, aklı başında, sağlam görüşlü olandır. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَخَّهُ
1 زَخَّهُ ذ , (S, A, K,) aor. زَخُ٣َ , inf. n. زَخٌّ, (TA,) He pushed him, or thrust him, (S, A,) or made him to fall, (K,) into a depressed place, or a deep hollow or cavity: (S, A, K:) [or he pushed him, or thrust him, in any manner; for] زَخٌّ signifies, accord. to IDrd, any pushing, or thrusting. (TA.) You say, زُخَّ فِى النَّارِ, (A,) or زُخَّ بِهِ فِى النَّارِ, He was pushed, or thrust, and thrown, or cast, into the fire [of Hell]. (TA.) And زُخَّ فِى قَفَاهُ (A, TA) He was pushed, or thrust, on the back of his neck: or he was pushed, or thrust, on the back of his neck, and expelled. (TA.) And it is said in a trad. of Aboo-Moosà, مَنْ يَتَّبِعِ القُرْآنَ يَهْبِطْ بِهِ عَلَى رِيَاضِ الجَنَّةِ وَمَنْ يَتَّبِعْهُ القُرْآنُ يَزُخَّ فِى قَفَاهُ حَتَّى يَقْذِفَ بِهِ فِى نَارِ جَهَنَّمَ [Whosoever follows the Kur-án as his guide, it will make him to alight upon the gardens, or meadows, of Paradise; and whomsoever the Kur-án follows as a punisher, it will push, or thrust, upon the back of his neck, until it shall cast him into the fire of Hell]. (S.) One says also of lambs or kids, تُزَخُّ, meaning They are driven; and impelled from behind them. (TA.) And of a driver, زَخَّ الاـِبِلَ He drove the camels quickly, and urged them on. (TA.) ― -b2- [Hence,] زَخَّ بِبَوْلِهِ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He cast forth his urine; (K, TA;) and propelled it. (TA.) And زَخَّتْ بِالمَآءِ, and زَخَّتِ المَآءَ, She (a woman) ejected the [seminal] fluid. (TA. [See زَخَّاخَةٌ.]) ― -b3- Hence also, (TA,) زَخَّ المَرْأَةَ, (S, * A, * K,) aor. as above, (S, A,) and so the inf. n., (TA,) He compressed the woman; (A, K;) as also ↓ زَخْزَخَهَا, (K,) inf. n. زِخْزَاخٌ. (TA.) ― -b4- And زَخَّهُ بِالرُّمْحِ i. q. زَجَّهُ [He pierced him, or thrust him, with the pointed iron foot of the spear]; like زَلَخَهُ. (TA in art. زلخ.) ― -b5- And زَخَّ, (K,) and زَخَّ بِنَفْسِهِ, (TA,) [as though meaning “ he propelled himself, ”] He leaped: (K, TA:) thus, sometimes a man leaps a نَهْر [here meaning a rivulet for irrigation], putting his مِسْحَاة in the middle of it. (TA.) ― -b6- And زَخَّ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He went quickly; [as though propelling himself:] (TA:) he (a driver) went, or journeyed, a violent, or rigorous, pace. (K, TA.) -A2- زَخَّ, (S, K,) [aor., accord. to analogy, زَخِ٣َ ,] inf. n. as above, (S,) He (a man) was, or became, angered, or enraged. (S, K. [See also زَخَّةٌ.]) -A3- زَخَّ الجَمْرُ, (S, A, K,) in some copies of the K, erroneously, الخَمْرُ, (TA,) aor. زَخِ٣َ , (S, K,) with kesr, (S,) and زَخُ٣َ , with damm, [which is anomalous,] (TA,) inf. n. زَخِيخٌ (S, * A, * K) and زَخٌّ, (K,) The live coals glistened: (K:) or glistened vehemently: (S, A:) and in like manner, الحَرِيرُ [the silk]. (TA.)

زَخْزَخَ المَرْأَةَ
R. Q. 1 زَخْزَخَ المَرْأَةَ ذ : see 1, in the latter half of the paragraph.

زَخٌّ
زَخٌّ ذ : see the next paragraph.

زَخَّةٌ
زَخَّةٌ ذ : see مَزَخَّةٌ. -A2- Also, (S, L,) and ↓ زَخٌّ, (L,) [or the former is a simple subst. and the latter is an inf. n., (see 1, last sentence but one,)] Rancour, malevolence, malice, or spite; and anger, or rage: (S, L:) but زَخَّةٌ is said to have been heard in this sense only in a verse of Sakhrel-Gheí. (TA.)

زُخَّةٌ
زُخَّةٌ ذ The young ones of sheep or goats: of the measure فُعْلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ; like قُبْضَةٌ and غُرْفَةٌ; so called لِأَنَّهَا تُزَخُّ, i. e. because they are driven, and impelled from behind them: from these, it is said in a trad. that no contribution to the poor-rates is to be taken. (TA.)

زَخَّآءُ
زَخَّآءُ ذ : see what next follows.

زَخَّاخَةٌ
زَخَّاخَةٌ ذ A woman who ejects the [seminal] fluid on the occasion of جِمَاع; (K, TA;) as also ↓ زَخَّآءُ. (TA.)

مَزَخَّةٌ
مَزَخَّةٌ ذ The vulva of a woman; (K, TA;) because it is the place of الزَّخُّ. (TA. [See زَخَّ المَرْأَةَ.]) ― -b2- And (tropical:) A wife; (S, A, K;) as though she were the place of الزَّخُّ; (TA;) as also ↓ مِزَخَّةٌ and ↓ زَخَّةٌ. (K.)

مِزَخَّةٌ
مِزَخَّةٌ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

زَخَّهُ
1 **زَخَّهُ** ذ , (S, A, K,) muzâri‘ı **زَخُ٣َ** , mastarı **زَخٌّ**, (TA,) O, onu itti, yahut dürttü, (S, A,) yahut onu düşürdü, (K,) çukur bir yere, yahut derin bir oyuk veya kovuğa: (S, A, K:) [yahut o, onu herhangi bir tarzda itti, yahut dürttü; zira] **زَخٌّ**, IDrd’ye göre, her türlü itme, yahut dürtme demektir. (TA.) Şöyle dersin, **زُخَّ فِى النَّارِ**, (A,) yahut **زُخَّ بِهِ فِى النَّارِ**, O, [Cehennem] ateşine itildi, yahut dürtüldü, ve atıldı, yahut fırlatıldı. (TA.) Ve **زُخَّ فِى قَفَاهُ** (A, TA) O, boynunun arkasına itildi, yahut dürtüldü: yahut o, boynunun arkasına itildi, yahut dürtüldü, ve kovuldu. (TA.) Ve Ebû Mûsâ’nın bir rivayetinde şöyle denilmiştir, **مَنْ يَتَّبِعِ القُرْآنَ يَهْبِطْ بِهِ عَلَى رِيَاضِ الجَنَّةِ وَمَنْ يَتَّبِعْهُ القُرْآنُ يَزُخَّ فِى قَفَاهُ حَتَّى يَقْذِفَ بِهِ فِى نَارِ جَهَنَّمَ** [Kim Kur’ân’ı kendisine rehber edinerek ona tâbi olursa, o, onu Cennet bahçelerine/çayırlıklarına indirir; ve Kur’ân kime cezalandırıcı olarak tâbi olursa, onu boynunun arkasına iter yahut dürter, ta ki onu Cehennem ateşine fırlatıncaya kadar]. (S.) Kuzu veya oğlaklar hakkında da, **تُزَخُّ**, denir; mânâsı: Onlar sürülür; ve arkalarından sevk edilirler. (TA.) Ve bir sürücü hakkında, **زَخَّ الاـِبِلَ** O, develeri hızlı sürdü, ve onları sevk etti. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **زَخَّ بِبَوْلِهِ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) O, idrarını dışarı attı; (K, TA;) ve onu fışkırtarak sevk etti. (TA.) Ve **زَخَّتْ بِالمَآءِ**, ve **زَخَّتِ المَآءَ**, O (bir kadın) [meni] sıvısını dışarı çıkardı. (TA. [Bk. **زَخَّاخَةٌ**.]) ― -b3- Bundan dolayı da, (TA,) **زَخَّ المَرْأَةَ**, (S, * A, * K,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (S, A,) ve mastarı da böyledir, (TA,) O, kadını sıktı; (A, K;) bunun gibi ↓ **زَخْزَخَهَا**, (K,) mastarı **زِخْزَاخٌ**. (TA.) ― -b4- Ve **زَخَّهُ بِالرُّمْحِ** **زَجَّهُ** ile aynı mânâdadır [onu mızrağın sivri demir ucu ile deldi, yahut dürttü]; **زَلَخَهُ** gibi. (TA, madde **زلخ**’ta.) ― -b5- Ve **زَخَّ**, (K,) ve **زَخَّ بِنَفْسِهِ**, (TA,) [sanki “kendisini sevk etti” mânâsında,] O, sıçradı: (K, TA:) şöyle ki, bazen bir adam bir **نَهْر**’i [burada sulama için küçük bir ark mânâsında], **مِسْحَاة**’sını onun ortasına koyarak sıçrar. (TA.) ― -b6- Ve **زَخَّ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) O, hızlı gitti; [sanki kendisini sevk eder gibi:] (TA:) o (bir sürücü) şiddetli, yahut zorlu bir yürüyüşle gitti, yahut yolculuk etti. (K, TA.) -A2- **زَخَّ**, (S, K,) [kıyas gereği muzâri‘ı **زَخِ٣َ** ,] mastarı yukarıdaki gibi, (S,) O (bir adam) öfkelendi, yahut hiddetlendi. (S, K. [Bk. ayrıca **زَخَّةٌ**.]) -A3- **زَخَّ الجَمْرُ**, (S, A, K,) K’nın bazı nüshalarında yanlışlıkla **الخَمْرُ**, (TA,) muzâri‘ı **زَخِ٣َ** , (S, K,) kesre ile, (S,) ve **زَخُ٣َ** , damme ile, [ki bu şâzdır,] (TA,) mastarı **زَخِيخٌ** (S, * A, * K) ve **زَخٌّ**, (K,) Kızgın kömürler parıldadı: (K:) yahut şiddetle parıldadı: (S, A:) ve bunun gibi, **الحَرِيرُ** [ipek]. (TA.)

زَخْزَخَ المَرْأَةَ
R. Q. 1 **زَخْزَخَ المَرْأَةَ** ذ : paragrafın ikinci yarısında 1’e bak.

زَخٌّ
**زَخٌّ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

زَخَّةٌ
**زَخَّةٌ** ذ : **مَزَخَّةٌ**’ye bak. -A2- Ayrıca, (S, L,) ve ↓ **زَخٌّ**, (L,) [yahut birincisi basit bir isimdir ve ikincisi bir mastardır, (bk. 1, sondan bir önceki cümle,)] Kin, kötücüllük, fenalık, yahut garez; ve öfke, yahut hiddet: (S, L:) lâkin **زَخَّةٌ**’nin bu mânâda yalnızca Sakhrel-Gheí’nin bir beytinde işitildiği söylenmiştir. (TA.)

زُخَّةٌ
**زُخَّةٌ** ذ Koyunların veya keçilerin yavruları: ölçüsü **فُعْلَةٌ** olup ölçü **مَفْعُولٌ** mânâsındadır; **قُبْضَةٌ** ve **غُرْفَةٌ** gibi; **لِأَنَّهَا تُزَخُّ**, yani arkalarından sürüldükleri ve sevk edildikleri için böyle adlandırılmıştır: bunlardan, bir rivayette, yoksullara vergi olarak hiçbir pay alınmayacağı söylenmiştir. (TA.)

زَخَّآءُ
**زَخَّآءُ** ذ : hemen ardından gelene bak.

زَخَّاخَةٌ
**زَخَّاخَةٌ** ذ **جِمَاع** esnasında [meni] sıvısını dışarı çıkaran bir kadın; (K, TA;) bunun gibi ↓ **زَخَّآءُ**. (TA.)

مَزَخَّةٌ
**مَزَخَّةٌ** ذ Bir kadının vulvası; (K, TA;) çünkü o, **الزَّخُّ**’un yeridir. (TA. [Bk. **زَخَّ المَرْأَةَ**.]) ― -b2- Ve (mecazen:) Bir eş; (S, A, K;) sanki o, **الزَّخُّ**’un yeri imiş gibi; (TA;) bunun gibi ↓ **مِزَخَّةٌ** ve ↓ **زَخَّةٌ**. (K.)

مِزَخَّةٌ
**مِزَخَّةٌ** ذ : hemen önce gelene bak.
