# زدر (ز-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - د - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز د ر
زرد ، درز ، دزر ، زدر : مستعملة .
زرد : قال الليث : الزَّرد : حِلَقُ الدِّرع والمِغْفر .
سلمة عن الفراء : الزَّرْدةُ : حلقة الدِّرع ، والسَّرْد : ثقبها .
أبو عبيد عن الكسائي : سرطت الطعام وزردته ، وازدردته . ازْرُده زَرداً وازدرده ازدراداً .
وقال غيره : يقال لفَلْهم المرأة : الزَّردان ، وله معنيان : أحدهما أنه ضِيق الخاتم ، يَزْرُد الأيْرَ إذا أولجه أي يخنُقُه ، ويقال : زرَد فلانٌ فلاناً يَزْرُدُه زرْداً : إذا خنقه . والمعنى الثاني : أنه سُمِّي زرداناً لازدراده الذَّكر إذا أُولج فيه .
وقالت خَلِعَةٌ من نساء العرب إنَّ هَنى لزرَدان مُعتدل .
وقال بعضهم : سمّيَ الفلْهم زرداناً لأنه يزدرد الذكَر ، أي : يخنقه لضيقه .
يقال : زَرَدت فلاناً أزدرده : إذا خنقته فهو مزرود . كأنك خنقت مُزْدَرَدَه ، وهو حَلقهُ .
درز : قال الليث : الدَّرْزُ : دَرْزُ الثّوب ونحوه ، وهو معرب ، والجميعُ الدُّروز .
رَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : الدَّرْز : نعيمُ الدّنيا ولذاتُها ، ويقال للدنيا : أمُّ دَرْز .
قال : ودَرِزَ الرجلُ وذَرِزَ بالدال والذال إذا تمكَّنَ من نعيم الدنيا .
قال : والعربُ تقول للدَّعِيّ : هو ابن دَرْزة وابنُ تُرْنى ، وذلك إذا كان ابن أَمَةٍ تُساعِي فجاءت به من المُساعاة ، ولا يُعرَف له أب .
ويقال : هؤلاء أولادُ دَرْزة . وأولادُ فَرْتَنَى للسفِلة والسُّقاط ، قاله المبرد .
دزر : أهمَلَه الليث .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الدَّزْرُ : الدفع ، يقال : دَزَره ودَسَرَه ودَفَعه بمعنًى واحد .
زدر : قرأ بعضُهم : ( يومئذٍ يَزْدُرُ الناسُ أشتاتاً ) ، وسائرُ القراء قرأوا : ( لَهَا يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتاً ( وهو الحقّ .
وقال ابن الأعرابيّ : يقال : جاءَ فلانٌ بَضرِب أَزْدَرَيه وأسْدَرَيْه ، إذا جاء فارغاً .

##### Türkçe

ز د ر
**زرد** , **درز** , **دزر** , **زدر** : kullanımdadır.

**زرد** : Leys dedi: **الزَّرد**: zırhın ve miğferin halkalarıdır.

Seleme, Ferrâ’dan: **الزَّرْدةُ**: zırh halkasıdır; **السَّرْد**: onun deliğidir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **سرطت** yemeği ve **زردته** , ve **ازدردته**. Onu **ازْرُده** **زَرداً** ve onu **ازدرده** **ازدراداً**.

Ve başkası dedi: kadının **فَلْهم**’ine **الزَّردان** denir; ve onun iki manası vardır: birincisi, yüzüğün darlığıdır; **يَزْرُد** **الأيْرَ** onu içine soktuğu zaman, yani onu boğar. Ve denir: falan, falanı **زرَد** eder, onu **يَزْرُدُه** **زرْداً**: onu boğduğu zaman. İkinci mana: içine sokulduğu zaman erkeklik uzvunu yutmasından dolayı ona **زرداناً** adının verilmiş olmasıdır.

Arap kadınlarından bir kadın dedi ki: “Şüphesiz Heni, ölçülü bir **زرَدان**’dır.”

Ve bazısı dedi: **الفلْهم**’e **زرداناً** adı, erkeklik uzvunu yutmasından dolayı verilmiştir; yani: darlığından ötürü onu boğar.

Denir: falanı **زَرَدت** , onu **أزدرده**: onu boğduğum zaman; o da **مزرود**’dur. Sanki onun **مُزْدَرَد**’ini boğmuşsun; o da onun boğazıdır.

**درز** : Leys dedi: **الدَّرْزُ**: elbisenin ve benzerinin dikişidir; o, Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **الدُّروز**’dur.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o şöyle dedi: **الدَّرْز**: dünyanın nimeti ve lezzetleridir; ve dünyaya **أمُّ دَرْز** denir.

Dedi: ve adam **دَرِزَ** ve **ذَرِزَ** **بالدال والذال** ile, dünyanın nimetinden sağlamca yararlandığı zaman.

Dedi: ve Araplar, soyu iddia edilene şöyle derler: o, **ابن دَرْزة** ve **ابنُ تُرْنى**’dır; bu, bir cariyenin fuhuşla kazanç sağladığı, sonra da onu bu fuhuş kazancından doğurduğu ve onun için bir baba bilinmediği zaman olur.

Ve denir: bunlar **أولادُ دَرْزة**’dir. Ve **أولادُ فَرْتَنَى** aşağı tabaka ve düşkünler içindir; bunu Müberred söyledi.

**دزر** : Leys onu ihmal etti.

Ve Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o şöyle dedi: **الدَّزْرُ**: itmedir; denir: onu **دَزَره** ve **دَسَرَه** ve **دَفَعه**; tek bir manadadır.

**زدر** : bazısı okudu: ( **يومئذٍ يَزْدُرُ الناسُ أشتاتاً** ) ; diğer bütün kurrâ okudular: ( **لَهَا يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتاً** ) ve o haktır.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: falan, **بَضرِب أَزْدَرَيه وأسْدَرَيْه** ile geldi; boş olarak geldiği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جاء فلانٌ يضرب أَزْدَرَيْهِ وأَسْدَرَيْهِ إِذا جاء فارغاً؛ كذلك حكاه يعقوب بالزاي؛ قال ابن سيده: وعندي أَن الزاي مضارعة وإِنما أَصلها الصاد وسنذكره في الصاد لأَن الأَصْدَرَيْنِ عِرْقانِ يَضْرِبانِ تحت الصُّدْغَيْنِ، لا يفرد لهما واحد. وقرأَ بعضهم: يومئذ يَزْدُرُ الناس أَشتاتاً، وسائر القراء قرأُوا: يَصْدُرُ، وهو الحق.

##### Türkçe

Falanca kimse **أَزْدَرَيْهِ**’ni ve **أَسْدَرَيْهِ**’ni döverek geldi; boş olarak geldiği zaman (böyledir); yine böyle.

Bunu Ya‘kūb **الزاي** ile hikâye etti; İbn Sîde dedi ki: Benim katımda **الزاي** (burada) müşâkelelidir; aslında onun aslı **الصاد**’dır; onu **الصاد**’da zikredeceğiz; çünkü **الأَصْدَرَيْنِ** iki damardır; **الصُّدْغَيْنِ**’in altında vururlar; onlara tekil bir (isim) ayrılmaz.

Bazıları şöyle okudu: “o gün insanlar **يَزْدُرُ** (olarak) bölük bölük”; diğer bütün kurrâ “**يَصْدُرُ**” okudular; ve o haktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أزدره، لغة في أصدره، أهمله الجوهري. وقال الأزهري: يقال: جاء فلان يضرب أزدريه وأسدريه وأصدريه، أي جاء فارغا، كذلك حكاه يعقوب بالزاي، قال ابن سيده: وعندي أن الزاي مضارعة، وإنما أصلها الصاد، وسيأتي هناك، لأن الأصدرين عرقان يضربان تحت الصدغين لا يفرد لهما واحد. وقرئ:  يومئذ يزدر الناس أشتاتا  وسائر القراء قرؤوا  يصدر  وهو الحق. قال شيخنا: أما إشمام صاده زايا فهي قراءة حمزة والكسائي. وأما قراءة الزاي الخالصة فلا أعرفها، وإن ثبتت فهي شاذة، كما أشار إليه في الناموس. وعندي أن هذه المادة لا تكاد تثبت على جهة الأصالة، والله أعلم. قلت: وقد أطال الصغاني في البحث نقلا عن سيبويه وغيره في التكملة، وأنشد قول الشاعر:
  ودع ذا الهوى قبل القلى ترك ذا الهوىمتين القوى خير من الصرم مزدرا

##### Türkçe

**أزدره**: **أصدره**’de bir lugattır; el-Cevherî onu ihmal etti. El-Ezherî dedi: Denir ki: Falan kimse **يضرب أزدريه وأسدريه وأصدريه** hâlinde geldi; yani boş olarak geldi; Yakub bunu **بالزاي** ile böyle hikâye etti. İbn Sîde dedi: Bana göre **الزاي** mudâra‘adır; aslında ise **الصاد**dır; orada gelecektir; çünkü **الأصدرين** şakakların altında vurulan iki damardır; onlara tekil bir (isim) ayrılmaz. Ve şöyle okundu: **يومئذ يزدر الناس أشتاتا**; diğer kurrâ ise **يصدر** okudular; ve o haktır. Şeyhimiz dedi: **صاده**’nin **زايا** işmâmı ise Hamza ve Kisâî’nin kıraatidir. **الزاي**’ın hâlis kıraatine gelince, onu bilmiyorum; eğer sabit olursa şâzdır; nâmûs’ta ona işaret ettiği gibi. Bana göre bu madde, asıllık cihetinden neredeyse sabit olmaz; Allah daha iyi bilir. Dedim: Sığânî, et-Tekmile’de Sîbeveyh ve başkasından naklen araştırmada uzattı; ve şairin sözünü inşâd etti:

ودع ذا الهوى قبل القلى ترك ذا الهوى
متين القوى خير من الصرم مزدرا
