# زرح — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D8%AD/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%AD.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: زرح

ح ز ر
حزر ، حرز ، زحر ، زرح ، رزح : مستعملات .
زحر : قال الليث : زَحَرَ يَزْحَرُ زَحِيراً ، وهو إخراج النَّفَس بأَنِينٍ عند عمل أو شدة ، وكذلك التَّزَحّر ، ويقال للمرأة إذا ولدت ولداً زَحَرَتْ به وتَزَحَّرَت عَنْهُ ، وأنشد :
إني زعيم لك أن تَزحَّرِي
عن وَارِمِ الجبهة ضخم المَنْخَرِ
يوقال : هو يَتَزَحَّر بماله شُحّاً .
وقال ابن السّسكيت : يقال : أخذه الزَّحيرُ والزُّحَار ، ورجل زَحَّار . قال : وقال الفرَّاء : أنشدني بعض كلب :
وعند الفقر زَحَّاراً أُنَانَا
حزر : قال الليث الحَزَوَّرُ والجميع الحَزَاوِرَةُ .
وقال ابن السكيت : يقال للغلام إذا راهق ولم يدرك بعدُ حَزَوَّرٌ ، وإذا أدرك وَقَوِي واشتدَّ فهو حَزَوَّرٌ أيضاً ، وقال النابغة :
نزع الحَزَوَّرِ بالرِّشاءِ المُحْصَدِ
وقال أراد البالغ القَوِيَّ .
وقال أبو حاتم في ( الأضداد ) : الحَزَوَّرُ : الغلامُ إذا اشتد وقوي ، والحَزَوَّرُ : الضعيفُ من الرجال وأنشد :
وما أَنا إنْ دَافَعْتُ مِصْرَاعَ بَابِه
بذي صَوْلة فَانٍ ولا بِحَزَوّر
وقال آخر :
إنَّ أحَقَّ النَّاسِ بالمَنِيَّهْ
حَزَوَّرٌ لَيْسَت له ذُرِّيَّهْ
قال : أراد بالحَزَوَّر هاهنا رجلاً بالِغاً
ضَعِيفاً .
قال أحمد بن يحيى : قال سَلَمَة : قال الفراء ، قال : أخبرني الأرْمُ عن أبي عُبَيْدة ، وأبو نصر عن الأصمعي ، وابن الأعرابي عن المُفَضَّلُ قال : الحَزَوَّرُ عند العَرَب : الصَّغيرُ غَيرُ البَالغِ ، ومن العَرَب من يجعل الحَزَوَّر : البالغ القَوِيّ البدن الذي قد حمل السلاح . قلتُ : والقول هو هذا .
شَمِر عن أبي عمرو : الحَزْوَرُ : المكان الغَلِيظُ ، وأنشد :
في عَوْسَجِ الوَادِي ورَضْمِ الحَزْوَر
وقال عَبَّاسُ بن مِرْدَاسٍ :
وذابَ لُعَابُ الشَّمْس فيه وأُزِّرَتْ
بِهِ قامِسَاتٌ من رِعَانٍ وحَزْوَر
وقال الليث : الحَزْرُ : حَزْرُك عدد الشيء بالحَدْس ، تقول أنا أَحْزِرُ هذا الطعام كذا وكذا قفيزاً ، قال : والحَزْرُ : اللَّبنُ الحامض ، وقال الأصمعي : إذا اشتدَّت حُمُوضَة اللبن فهو حازر ، وقال ابن الأعرابي : هو حازر وحامزٌ بمعنى واحد .
ابن شميل عن المُنْتَجِع قال : الحازر : دقيق الشَّعِير وله ريح ليس بطيب .
الليث : الحَزْرَةُ : خِيَارُ المال ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه بعث مُصَدِّقاً فقال : ( لا تأخُذ من حَزَرَات أَنْفسِ الناس شيئاً ، خُذِ الشَّارِفَ والبَكْر ) .
وقال أبو عُبَيْد : الْحَزرَةُ : خِيَارُ المال : وأنشد :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ النّفْسِ
وأنشد شمر :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ القَلْبِ
اللُّبُنُ الغِزَار غيرُ اللُّجْبِ
حِقَاقُها الجِلادُ عند اللَّزْبِ
قال شمر : يقال : حَزَرات وحَزُرات .
وقال أبو سعيد : حَزَراتُ الأَمْوالِ : هي التي يَوَدُّها أَرْبَابُها ، وليس كل المال الحَزَرَة ، قال : وهي العلائق ، قال : وفي مثل للعرب :
واحَزْرَتِي وأبْتَغي النَّوافِلاَ
شَمِر عن أبي عُبَيدة قال : الحَزَرات : نُقَاوَةُ المالِ : الذكر والأُنْثَى سواء ، يقال : هي حَزْرَةُ مالِهِ وهي حَزْرَةُ قلبه ، وأنشد شمر :
نُدَافِعُ عنهم كلَّ يَوْم كَرِيهَةٍ
ونَبْذُلُ حَزْراتِ النُّفُوسِ ونَصْبِرُ
وقيل لخيار المال حَزْرة ، لأن صاحِبها يَحْزُرها في نفسه كلما رآها ، ومن أمثال العرب ( عَدَا القَارِصُ فَحَزَر ) يُضْرَبُ للأمْرِ إذا بَلَغَ غايَتَه وأَفْعَمَ .
وَوَجْهٌ حازِرٌ : عَابِسٌ باسِرٌ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَزْرَةُ : النَّبِقَةُ المُرَّة ، وتُصَغَّر حُزَيْرَة .
رزح : الليث : رزح البَعيرُ رُزُوحاً إذا أَعْيَا فقَامَ . بَعيرٌ رازح وإبِلٌ رَزْحَى : وإبِلٌ مَرَازيحُ ، وبَعير مِرْزَاحٌ كذلك .
والمِرْزِيحُ : الصوتُ ، وأنشد :
ذَرْ ذَا ولكن تَبَصَّر هل تَرى ظُعُناً
تُحْدَى لساقتِها بالدَّوِّ مِرْزِيحُ
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الرَّازحُ : البعير
الذي لا يَتَحَرّك هُزَالاً ، وهو الرازم أيضاً . غيره : وقد رَزَحَ يَرزَحُ رُزوحاً ورَزاحاً .
النضر عن الطائفي قال : المِرْزَحَةُ : خَشبةٌ يُرْفعُ بها العِنَبُ إذا سقط بعضُه على بعض .
والمِرْزَحُ : ما اطمأنَّ من الأرض .
قال الطِّرِمَّاح :
كأن الدُّجَى دونَ البلادِ مُوَكَّلٌ
ببَمَ بِجَنْبَيْ كلِّ عِلْوٍ ومِرْزَحِ
قال أبو بكر الأنباري : رزَح فلان معناه ضَعُفَ وذهب ما في يده ، وأصلُه من رَزاحِ الإبِل إذا ضَعُفَت ولَصِقَت بالأرض فلم يكن بها نُهوض . وقيل : رَزَح ، أُخِذَ من المَرْزَح ، وهو المطمَئِنُّ من الأرضِ ، كأنه ضَعُف عن الارتقاء إلى ما عَلاَ منها .
زرح : أهمله الليث : وقال شمر : الزَّرَاوِحُ : الرَّوابي الصغار ، واحدها زَرْوَح . قال : وقال ابن شميل : الزّرارِحُ من التلال : مُنبسِط من التلال لا يُمسِك الماءَ رَأْسُه صَفَاة وقال ذو الرُّمَّة :
وتَرْجافُ أَلْحِيْهَا إذا ما تَنَصَّبَتْ
على رافع الآلِ التِّلاَلُ الزَّراوحُ
قال : والحَزَاوِرُ مثلها واحدها حَزْورَةٌ ، قال : والمِزْرَحُ : المُتَطَأْطِىءُ من الأرض .
ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : الزُّرَاحُ : النَّشِيطُو الحركات .
حرز : قال الليث : الحِرْزُ : ما أَحْرَزَك من موضعٍ وغير ذلك . تقول : هو في حِرْزٍ لا يُوصَلُ إليه ، واحترزتُ أنا من فلان أي جعَلْتُ نفسي في حِرزٍ ومكان حَريز ، وقد حَرُزَ حَرازةً وحَرَزاً .
قال : والحَرَزُ هو الخَطَر وهو الجَوْزُ المحكوك يَلْعَبُ به الصَّبيُّ ، والجميع الأحْرازُ والأخْطَار .
وقال أبو عَمْرو في ( نوادره ) : الحَرائِزُ من الإبل : التي لا تُبَاعُ نَفَاسَةً بها .
وقال الشَّمَّاخُ :
يُبَاعُ إذا بِيعَ التِّلاَدُ الحرائز
ومن أمثالهم : ( لا حَرِيزَ من بَيْع ) أي أعطيتَنِي ثَمَناً أرضاه لم أَمْتنِع من بيعه .
وقال الراجز يصف فحلاً :
يَهْدِرُ في عَقَائلٍ حَرائِزِ
في مثل صُفْنِ الأَدَمِ المخَارِزِ
ومن الأسماءَ حَرَّازٌ ومُحْرِزٌ وحَريزٌ .
رحز : مهمل .

### Türkçe

ح ز ر
**حزر** ، **حرز** ، **زحر** ، **زرح** ، **رزح** : kullanılagelenlerdir.

**زحر** : Leys dedi: **زَحَرَ** **يَزْحَرُ** **زَحِيراً**; o, bir iş veya şiddet esnasında inleme ile nefesi çıkarmaktır; **التَّزَحّر** de böyledir. Kadına, bir çocuk doğurduğunda: onunla **زَحَرَتْ** ve ondan **تَزَحَّرَت** denir. Şu beyit okunmuştur:
İnni zaʿîm(un) leke en **تَزحَّرِي**
ʿan vârim(i)l-cebheti ḍaḫmi’l-manḫari
Ve denilir: O, malıyla cimrilik olarak **يَتَزَحَّر**.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denilir: Onu **الزَّحيرُ** ve **الزُّحَار** aldı; ve **زَحَّار** adam. Dedi: Ferrâ dedi: Bana Kelb’den biri şu beyti okuttu:
Ve ʿinde’l-faqri **زَحَّاراً** unânâ

**حزر** : Leys dedi: **الحَزَوَّرُ**; çoğulu **الحَزَاوِرَةُ**.
İbnü’s-Sikkît dedi: Oğlana, ergenliğe yaklaştığında ve henüz erişmediğinde **حَزَوَّرٌ** denir; erişip kuvvetlenip şiddetlendiğinde de o **حَزَوَّرٌ**dur. Nâbiga dedi:
nezaʿa **الحَزَوَّرِ** bi’r-rişâ’i’l-muḥṣadi
Ve dedi: kuvvetli bâliğı kastetti.
Ebû Hâtim (الأضداد)’da dedi: **الحَزَوَّرُ**: oğlan, şiddetlenip kuvvetlendiğinde; ve **الحَزَوَّرُ**: erkeklerden zayıf olan. Şu beyit okunmuştur:
ve mâ ene in dâfaʿtu miṣrâʿa bâbihi
bi-ḏî ṣavlatin fânin velâ bi-**حَزَوّر**
Bir başkası dedi:
inne eḥaqqa’n-nâsi bi’l-meniyyeh
**حَزَوَّرٌ** leyset lehu ḏurriyyeh
Dedi: Burada **الحَزَوَّر** ile, bâliğ zayıf bir adamı kastetti.
Ahmed b. Yahyâ dedi: Seleme dedi: Ferrâ dedi; dedi: Bana el-Arm, Ebû ʿUbeyde’den haber verdi; ve Ebû Nasr, Asmaʿî’den; ve İbnü’l-Aʿrâbî, Mufaḍḍal’dan dedi: **الحَزَوَّرُ** Araplar katında: bâliğ olmayan küçük; Araplardan kimi de **الحَزَوَّر**u: silah taşımış olan, beden bakımından bâliğ kuvvetli kimse yapar. Dedim: söz işte budur.
Şemmir, Ebû ʿAmr’dan: **الحَزْوَرُ**: kalın (sert) yer. Şu beyit okunmuştur:
fî ʿavseci’l-vâdî ve raḍmi’l-**حَزْوَر**
Abbâs b. Mirdâs dedi:
ve ḏâbe luʿâbu’ş-şemsi fîhi ve uzzirat
bihi qâmisâtun min riʿânin ve **حَزْوَر**
Leys dedi: **الحَزْرُ**: senin bir şeyin sayısını tahmin ile takdir etmendir; dersin: Ben bu yiyeceği şu kadar ve şu kadar kafîz olarak **أَحْزِرُ**. Dedi: **الحَزْرُ**: ekşi süt. Asmaʿî dedi: Sütün ekşiliği şiddetlendiğinde o **حازر**dır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: O **حازر** ve **حامزٌ**dur; tek bir mânâdadır.
İbn Şümeyl, el-Munteciʿ’den: **الحازر**: arpa unu; onda hoş olmayan bir koku vardır.
Leys: **الحَزْرَةُ**: malın seçkini. Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: bir zekât tahsildarı gönderdi de dedi ki: “İnsanların nefislerinin **حَزَرَات**ından hiçbir şey alma; **الشَّارِفَ**i ve **البَكْر**i al.”
Ebû ʿUbeyd dedi: **الْحَزرَةُ**: malın seçkini. Şu beyit okunmuştur:
**الحَزَرَاتُ** **حَزَرَاتُ** النّفْسِ
Şemmir okuttu:
**الحَزَرَاتُ** **حَزَرَاتُ** القَلْبِ
اللُّبُنُ الغِزَار غيرُ اللُّجْبِ
حِقَاقُها الجِلادُ عند اللَّزْبِ
Şemmir dedi: **حَزَرات** ve **حَزُرات** denir.
Ebû Saʿîd dedi: **حَزَراتُ الأَمْوالِ**: sahiplerinin arzuladığı şeylerdir; her mal **الحَزَرَة** değildir. Dedi: onlar **العلائق**tir. Dedi: Arapların bir meselinde:
vâ **واحَزْرَتِي** ve ebteġî’n-nevâfilâ
Şemmir, Ebû ʿUbeyde’den dedi: **الحَزَرات**: malın arıtılmışı (safı); erkek ve dişi eşittir. Denilir: O, onun malının **حَزْرَةُ**sidir; ve o, onun kalbinin **حَزْرَةُ**sidir. Şemmir şu beyti okudu:
nudâfiʿu ʿanhum kulle yevm kerîheten
ve nebḏulu **حَزْراتِ** النُّفُوسِ ve naṣbiru
Ve denildi: malın seçkinine **حَزْرة**; çünkü sahibi onu her gördüğünde nefsinde **يَحْزُرها** (tahmin eder/hesaplar). Arapların mesellerinden: (**عَدَا القَارِصُ فَحَزَر**) iş, nihayetine ulaşıp şiddetlendiğinde darb-ı mesel yapılır.
Ve **وَوَجْهٌ حازِرٌ**: çatık, asık.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الحَزْرَةُ**: acı **النَّبِقَةُ**; küçültmesi **حُزَيْرَة** yapılır.

**رزح** : Leys: **رزح** deve **رُزُوحاً**; yorulup da kalktığında. **رازح** deve ve **رَزْحَى** develer; ve **مَرَازيحُ** develer; ve **مِرْزَاحٌ** deve de böyledir.
Ve **المِرْزِيحُ**: sestir. Şu beyit okunmuştur:
ḏar ḏâ velâkin tebaṣṣar hel terâ ẓuʿunan
tuḥdâ li-sâqatihâ bi’d-devvi **مِرْزِيحُ**
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **الرَّازحُ**: zayıflıktan hareket etmeyen deve; o **الرازم** da olur. Başkası: ve **رَزَحَ** **يَرزَحُ** **رُزوحاً** ve **رَزاحاً**.
Nadr, Tâifî’den dedi: **المِرْزَحَةُ**: üzümün bir kısmı bir kısmının üstüne düştüğünde onunla üzümün kaldırıldığı bir tahta parçası.
Ve **المِرْزَحُ**: yerden alçalmış (çukurlaşmış) olan şey.
Tırimmâh dedi:
keenne’d-ducâ dûne’l-bilâdi muvekkelun
bibemâ bi-cenbey kulli ʿilvin ve **مِرْزَحِ**
Ebû Bekr el-Enbârî dedi: **رزَح** falan; mânâsı: zayıfladı ve elindeki şey gitti. Aslı, develerin **رَزاح**ından: zayıfladıklarında yere yapışıp onlarda kalkış olmadığında. Ve denildi: **رَزَح**; **المَرْزَح**tan alınmıştır; o, yerin alçak olanıdır; sanki onun yüksek olanına yükselmekten zayıf kaldı.

**زرح** : Leys onu ihmal etti. Şemmir dedi: **الزَّرَاوِحُ**: küçük tepeler; tekili **زَرْوَح**. Dedi: İbn Şümeyl dedi: tepelerden **الزّرارِحُ**: tepelerden yayvan olan; başı düz kaya olup su tutmayan. Zü’r-Rumme dedi:
ve tercâfu elḥîhâ iḏâ mâ tenaṣṣabet
ʿalâ râfiʿi’l-âli’t-tilâlu **الزَّراوحُ**
Dedi: **الحَزَاوِرُ** da onun gibidir; tekili **حَزْورَةٌ**. Dedi: **والمِزْرَحُ**: yerden alçak olan.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Dedi: **الزُّرَاحُ**: hareketleri çevik olan.

**حرز** : Leys dedi: **الحِرْزُ**: seni bir yerden ve başkasından koruyan şey. Dersin: O, kendisine ulaşılamayan bir **حِرْزٍ**dedir. Ve ben falandan **احترزتُ**; yani kendimi bir **حِرزٍ**e ve bir yere koydum. Ve yer **حَريز**; ve **حَرُزَ** **حَرازةً** ve **حَرَزاً**.
Dedi: **الحَرَزُ**: tehlikedir; ve o, çocukların oynadığı, oyulmuş cevizdir; çoğulu **الأحْرازُ** ve **الأخْطَار**.
Ebû ʿAmr (نوادره)’de dedi: develerden **الحَرائِزُ**: kıymetlilik sebebiyle satılmayanlar.
Şemmâh dedi:
yubâʿu iḏâ bîʿa’t-tilâdu’l-**حرائز**
Mesellerinden: (**لا حَرِيزَ من بَيْع**) yani: bana razı olacağım bir bedel verdin; onu satmaktan kaçınmam.
Râciz, bir aygırı vasfederek dedi:
yehdiru fî ʿaqâ’ilin **حَرائِزِ**
fî miṯli ṣufni’l-edemi’l-meḫârizi
İsimlerden: **حَرَّازٌ** ve **مُحْرِزٌ** ve **حَريزٌ**.

**رحز** : ihmal edilmiş.
