# زرر (ز-ر-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ر - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والراء
زر، رز مستعملان
زر:
الزَّرُّ: الشّلّ، وهو الطّرد، قال:
يزُرُّ الكتائبَ بالسَّيْف زَرّا
وزرّه: طعنه. والزّر: العَضّ.
والزِّرُّ: جُوَيْزةُ الجيب، وجمعه: أزرار وأَزْرَرْتُ القميص، أي: اتخذت له أزراراً. وزرّرته: علقته بالعُرَى.
والزَّريرُ: نباتٌ له نَوْر أصفر يُصبغ به.
والزُّرْزُور، وجمعه: زرازير: هَناتٌ كالقنابر مُلْسُ الرؤوس، تُزرزر بأصواتها زَرْزَرةً. وعيناه تَزِرّانِ في رأسه زريراً، إذا توقّدتا.
رز:
رَزَزْتُ السِّكِّين والسَّهْم في الحائط فارتزّ، أي: ثَبَتَ فيه.
وأرزّتِ الجَرادةُ، إذا أدخلت ذَنَبها في الأرضِ لتَبِيضَ.
والرِّزُّ: الصّوت تَسمْعُه من بعيد، قال:
فتسمّعتْ رِزَّ الأَنيسِ فراعـهـا		عن ظّهْر غَيبٍ والأنيسُ سَقامُها

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الراء**
**زر**، **رز** kullanımdadırlar.
**زر**:
**الزَّرُّ**: felç; ve o, kovmadır. Dedi ki:
يَزُرُّ الكتائبَ بالسَّيْف زَرّا
Ve **زرّه**: onu mızrakladı. Ve **الزّر**: ısırmadır.
Ve **الزِّرُّ**: cebin küçük cevizi (düğmesi); ve onun çoğulu: **أزرار**. Ve **أَزْرَرْتُ القميص**: yani, ona düğmeler edindim. Ve **زرّرته**: onu iliklere astım.
Ve **الزَّريرُ**: sarı çiçeği olan bir bitki; onunla boyanılır.
Ve **الزُّرْزُور**; ve onun çoğulu: **زرازير**: başları tüysüz, tarla kuşları gibi küçük şeylerdir; sesleriyle **زَرْزَرةً** olarak zırıldarlar. Ve gözleri, başında **زريراً** olarak **تَزِرّانِ**; yani, tutuştukları zaman.
**رز**:
**رَزَزْتُ** bıçağı ve oku duvara; böylece **فارتزّ**; yani, onda sabit oldu.
Ve çekirge **أرزّتِ**; yani, yumurtlamak için kuyruğunu toprağa soktuğu zaman.
Ve **الرِّزُّ**: uzaktan işittiğin sestir. Dedi ki:
فتسمّعتْ **رِزَّ** الأَنيسِ فراعـهـا		عن ظّهْر غَيبٍ والأنيسُ سَقامُها

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزِرُّ: واحِدُ أَزْرارِ القميص. ويقال للرجل الحَسَنِ الرِعْيَةِ للإبل: إنّه لَزِرٌّ من أَزْرارِها. وإذا كانت الإبل سِماناً قيل: بها زِرَّةٌ. والزَرُّ بالفتح: مصدر زَرَرْتُ القَميصَ أَزُرُّهُ بالضمّ زَرَّاً، إذا شددت أزْرارَهُ. يقال: ازْرُرْ عليك قميصَك،وزُرَّهُ، وزُرُّهُ، وزُرِّهِ. وأَزْرَرْتُ القَميصَ، إذا جعلتَ له أَزْراراً، فَتَزَرَّرَ. والزَرُّ: الشَلُّ والطَرْدُ. يقال: هو يَزُرُّ الكتائِبَ بالسيف. والزَرُّ: العَضُّ. والمُزارَّةُ: المُعاضَّةُ. وحِمارٌ مِزَرٌّ. وزَرَّتْ عينُهُ تَزِرُّ بالكسر زَريراً، وعيناه تَزِرَّانِ، إذا تَوَقَّدَتا.

##### Türkçe

**الزِرُّ**: gömleğin düğmelerinden bir tanesi. Ve deveye iyi bakan adam için denilir: “Şüphesiz o, onun düğmelerinden bir **زِرٌّ**’dür.” Ve develer semiz oldukları zaman “onda bir **زِرَّةٌ** vardır” denilir. Ve fetha ile **الزَرُّ**: “Ben gömleği düğmeledim” **زَرَرْتُ القَميصَ**; onu damme ile **أَزُرُّهُ** (fiilinin) masdarıdır: **زَرَّاً**; onun düğmelerini sıktığın zaman. Denilir: “Gömleğini üzerine düğmele” **ازْرُرْ**; ve “onu düğmele” **وزُرَّهُ**; ve **وزُرُّهُ**; ve **وزُرِّهِ**. Ve “gömleğe düğmeler yaptım” **أَزْرَرْتُ القَميصَ**; ona düğmeler yaptığın zaman; böylece o düğmelendi: **فَتَزَرَّرَ**. Ve **الزَرُّ**: felç ve kovma. Denilir: “O, kılıçla taburları kovar” **يَزُرُّ الكتائِبَ**. Ve **الزَرُّ**: ısırma. Ve **المُزارَّةُ**: karşılıklı ısırma. Ve “ısırıcı bir eşek” **حِمارٌ مِزَرٌّ**. Ve “gözü parladı” **وزَرَّتْ عينُهُ**; kesra ile **تَزِرُّ**; **زَريراً** (masdarıyla); ve “iki gözü parıldar” **وعيناه تَزِرَّانِ**; ikisi tutuşup parladığı zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ر ر
حلّ زِرّه وأزراره وهو ألزم لي من زِرّي لعروته‏.‏
وزرّ قميصه‏:‏ شدّ زره وزرر قمصه‏:‏ شد أزرارها وأزر قميصه وزرره‏:‏ جعله ذا أزرار‏.‏
وزرّ سنان الرمـح يـزر زريـراً إذا وبص‏.‏
قال أبو دؤاد‏:‏ أوجرت عمراً فعالعموا خرصاً يزر له ويبص وإن عينيه لتزران في رأسه‏:‏ تتوقدان‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زر الشيء‏:‏ جمعه جمعاً شديداً‏.‏
وخرج يزر الكتائب بالسيـف‏:‏ يشلهـا‏.‏
وزره‏:‏ عضه وزاره‏:‏ عاضه‏.‏
وحمار مزر‏.‏
وضربه فأصاب زره وهو عظيم كأنه نصف جوزة تدور فيـه الوابلـة وهـي رأس العضد‏.‏
ويقال لضارب البيت‏:‏ اجعل رأس العمود في الزر وهو الخشيبة التـي فـي أعلـاه‏.‏
وأعطانـي الشـيء بـزرّه كمـا يقـال‏:‏ برمتـه‏.‏
وأتانـي القـوم بزرّهم‏.‏
وإنه لزر من أزرار الإبل‏:‏ لا رم لها حسن الرعية‏.‏
وفي كلام هجرس ابن كليـب‏:‏ أمـا وسيفـي وزرّيـه وفرسـي وأذنيه لإبدع الترجل قاتل أبيه وهو ينظر إليه ثم قتل جساساً وهما حداه‏.‏

##### Türkçe

ز ر ر
Onun **زِرّه**sini ve **أزراره**sını çözdü; ve o, benim için, onun **زِرّي**sinden, onun ilik deliğine, daha bağlayıcıdır.
Ve **زرّ قميصه**: onun **زره**sini sıktı; ve **زرر قمصه**: onların **أزرار**ını sıktı; ve **أزر قميصه** ve **زرره**: onu **أزرار** sahibi kıldı.
Ve mızrağın demirini **زرّ** eder, **زريـراً** **يـزر**; parladığı zaman.
Ebû Duâd dedi: “Amr’ı kiraya verdim; körlüğe (karşı) — (o) bir keskinliktir — onun için **يزر** eder ve parlar; ve muhakkak onun iki gözü, başında **تزران** eder: tutuşurlar.”
Mecazdan: **زر الشيء**: onu, şiddetli bir toplama ile topladı.
Ve çıktı, kılıçla taburları **يزر** eder: onları felç eder.
Ve **وزره**: onu ısırdı; ve **وزاره**: onu ısıran oldu.
Ve **حمار مزر**.
Ve ona vurdu da onun **زره**sine isabet etti; ve o büyüktür, sanki yarım ceviz gibidir; içinde sağanak döner; ve o, üst kolun başıdır.
Ve evin direğini çakana denir: “Direğin başını **الزر**’a koy”; ve o, onun üst tarafındaki tahta parçadır.
Ve bana şeyi, onun **زرّه**siyle verdi; denildiği gibi: “tamamıyla”.
Ve kavim bana, onların **زرّ**üyle geldi.
Ve muhakkak o, develerin **أزرار**ından bir **زر**dir: onun için, güzel güdüm (sebebiyle) bir eksilme yoktur.
Ve Kuleyb’in oğlu Hecras’ın sözünde: “Evet; kılıcım, iki **زرّي**m, atım ve iki kulağımla, babasını öldüreni — o ona bakarken — mutlaka yaya olarak öldürmede üstünlük gösteririm; sonra Cessâs’ı öldürdü; ikisi onun iki yanıdır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزِّرُّ: الذي يوضع في القميص. ابن شميل: الزِّرُّ العُرْوَةُ التي تجعل الحَبَّةُ فيها. ابن الأَعرابي: يقال لِزِرِّ القميص الزِّيرُ، ومن العرب من يقلب أَحد الحرفين المدغمين فيقول في مَرٍّ مَيْرٍ وفي زِرٍّ زير، وهو الدُّجَةُ؛ قال: ويقال لعُرْوَتِهِ الوَعْلَةُ. وقال الليث: الزِّرُّ الجُوَيْزَةُ التي تجعل في عروة الجيب. قال الأَزهري: والقول في الزِّرِّ ما قال ابن شميل إِنه العُرْوَةُ والحَبَّة تجعل فيها. والزِّرُّ: واحد أَزرار القميص. وفي المثل: أَلْزَمُ من زِرٍّ لعُرْوَة، والجمع أَزْرَارٌ وزُرُورٌ؛ قال مُلْحَةُ الجَرْمِيُّ:
كأَنَّ زُرورَ القُبْطُرِيَّة عُلِّقَتْ
عَلائِقُها منه بِجِذْعٍ مُقَوَّمِ
(* قوله: «علائقها» كذا بالأَصل. وفي موضعين من الصحاح: بنادكها أَي بنادقها، ومثله في اللسان وشرح القاموس في مادة قبطر).
وعزاه أَبو عبيد إِلى عدي بن الرِّقَاعِ.
وأَزَرَّ القميصَ: جعل له زِرّاً. وأَزَرَّهُ: لم يكن له زر فجعله له. وزَرَّ الرجلُ: شَدَّ زِرَّه؛ عن اللحياني. أَبو عبيد: أَزْرَرْتُ القميص إِذا جعلت له أَزْرَاراً. وزَرَرْتهُ إِذا شددت أَزْرارَهُ عليه؛ حكاه عن اليزيدي. ابن السكيت في باب فِعْلٍ وفُعْلٍ باتفاق المعنى: خِلْبُ الرجل وخُلْبُه، والرِّجْز والرُّجْز، والزِّرُّ والزُّرُّ. قال: حسبته أَراد زِرَّ القميص، وعِضْو وعُضو، والشُّحُّ والشِّحُّ البخل، وفي حديث السائب بن يزيد في وصف خاتم النبوّة: أَنه رأَى خاتم رسول الله،صلى الله عليه وسلم، في كتفه مثل زِرِّ الحَجَلَةِ، أَراد بزرّ الحَجَلَة جَوْزَةً تَضُمُّ العُرْوَةَ. قال ابن الأَثير: الزِّر واحد الأَزْرَارِ التي تشدّ بها الكِلَلُ والستور على ما يكون في حَجَلَةِ العروس، وقيل: إِنما هو بتقديم الراء على الزاي، ويريد بالحَجَلَةِ القَبَجَة، مأْخوذ من أَزَرَّتِ الجَرَادَةُ إِذا كَبَسَتْ ذنبها في الأَرض فباضت، ويشهد له ما رواه الترمذي في كتابه بإِسناده عن جابر بن سمرة: كان خاتم رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بين كتفيه غُدَّةً حمراء مثل بيضة الحمامة. والزِّرُّ، بالفتح: مصدر زَرَرْتُ القميص أَزُرُّه، بالضم، زَرّاً إِذا شددت أَزْرَارَهُ عليك. يقال: ازْرُرْ عليك قميصك وزُرَّه وزُرُّه وزُرِّه؛ قال ابن بري: هذا عند البصريين غلط وإِنما يجوز إِذا كان بغير الهاء، نحو قولهم: زُرَّ وزُرُّ وزُرِّ، فمن كسر فعلى أَصل التقاء الساكنين، ومن فتح فلطلب الخفة، ومن ضم فعلى الإِتباع لضمة الزاي، فأَما إِذا اتصل بالهاء التي هي ضمير المذكر كقولك زُرُّه فإِنه لا يجوز فيه إِلا الضم لأَن الهاء حاجز غير حصين، فكأَنه قال: زُرُّوه، والواو الساكنة لا يكون ما قبلها إِلا مضموماً، فإِن اتصل به هاء المؤنث نحو زُرَّها لم يجز فيه إِلا الفتح لكون الهاء خفية كأَنها مُطَّرَحَةٌ فيصير زُرَّها كأَنه زُرَّا، والأَلف لا يكون ما قبلها إِلا مفتوحاً. وأَزْرَرْتُ القميص إِذا جعلت له أَزْرَاراً فَتَزَرَّرَ؛ وأَما قول المَرَّار:
تَدِينُ لمَزْرُورٍ إِلى جَنْبِ حَلْقَةٍ
من الشَّبْهِ، سَوَّاها بِرِفْقٍ طَبِيبُها
فإِنما يعني زمام الناقة جعله مزروراً لأَنه يضفر ويشد؛ قال ابن بري: هذا البيت لمرار بن سعيد الفقعسي، وليس هو لمرار بن منقذ الحنظلي، ولا لمرار بن سلامة العجلي، ولا لمرار بن بشير الذهلي؛ وقوله: تدين تطيع، والدين الطاعة، أَي تطيع زمامها في السير فلا ينال راكبها مشقة. والحلقة من الشَّبَهِ والصفر تكون في أَنف الناقة وتسمى بُرَةً، وإِن كانت من شعر فهي خِزَامةٌ، وإِن كانت من خشب فهي خِشَاش. وقول أَبي ذر، رضي الله عنه، في علي، عليه السلام: إِنه لَزِرُّ الأَرض الذي تسكن إِليه ويسكن إِليها ولو فُقِدَ لأَنكرتم الأَرض وأَنكرتم الناس؛ فسره ثعلب فقال: تثبت به الأَرض كما يثبت القميص بزره إِذا شدّ به. ورأَى علي أَبا ذر فقال أَبو ذر له: هذا زِرُّ الدِّينِ؛ قال أَبو العباس: معناه أَنه قِوَامُ الدين كالزرّ، وهو العُظَيْمُ الذي تحت القلب، وهو قوامه. ويقال للحديدة التي تجعل فيها الحلقة التي تضرب على وجه الباب لإِصفاقه: الزِّرَّةُ؛ قاله عمرو بن بَحْرٍ. والأَزْرَارُ: الخشبات التي يدخل فيها رأْس عمود الخباء، وقيل: الأَزْرَارُ خشبات يُخْرَزْنَ في أَعلى شُقَقِ الخباء وأُصولها في الأَرض، واحدها زِرٌّ، وزَرَّها: عمل بها ذلك؛ وقوله أَنشده ثعلب: كَأَنَّ صَقْباً حَسَنَ الزَّرْزِيرِ
في رأْسِها الراجفِ والتَّدْمِيرِ
(* قوله: «حسن الزرزير» كذا بالأَصل ولعله التزرير أَي الشدّ). فسره فقال: عنى به أَنها شديدة الخَلْقِ؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه عنى طول عنقها شبهه بالصقب، وهو عمود الخباء. والزِّرَّان: الوَابِلَتَانِ، وقيل: الزِّرُّ النقرة التي تدور فيها وَابِلَةُ كَتِف الإِنسان. والزِّرَّانِ: طرفا الوركين في النقرة. وزِرُّ السيف: حَدُّه. وقال مُجَرِّسُ (*
«المشهور في التاريخ ابن اسمه الهِجْرِس لا مُجَرّس). بن كليب في كلام له: أَمَا وسَيْفي وزِرَّيه، وَرُمْحِي ونَصْلَيْه، لا يَدَعُ الرجلُ قاتِلَ أَبيه وهو يَنْظُرُ إِليه؛ ثم قتل جَسَّاساً، وهو الذي كان قتل أَباه، ويقال للرجل الحسن الرَّعْيَةِ للإِبل: إِنه لَزِرٌّ من أَزرارها، وإِذا كانت الإِبل سِمَاناً قيل: بها زِرَّة
(* قوله: «قيل بها زرة» كذا بالأصل
على كون بها خبراً مقدماً وزرة مبتدأ مؤخراً، وتبع في هذا الجوهري. قال المجد: وقول الجوهري بها زرّة تصحيف قبيح وتحريف شنيع، وإِنما هي بها زرة على وزن فعاللة وموضعه فصل الباء اهـ)؛ وإِنه لَزِرُّ من أَزْرَارِ المال يُحْسِنُ القيامَ عليه، وقيل: إِنه لَزِرُّ مال إِذا كان يسوق الإِبل سوقاً شديداً، والأَوَّل الوجه.
وإِنه لَزُورْزُورُ مال أَي عالم بمصلحته.
وزَرَّهُ يَزُرُّهُ زَرّاً: عضه. والزَّرَّة: أَثر العضة. وزَارَّه: عاضَّهُ قال أَبو الأَسود
(* قوله: «قال أَبو الأَسود إِلخ» بهامش النهاية
ما نصه: لقي أبو الأسود الدؤلي ابن صديق له، فقال: ما فعل أَبوك؟ قال: أخذته الحمى ففضخته فضخاً وطبخته طبخاً ورضخته رضخاً وتركته فرخاً. قال: فما فعلت امرأته التي كانت تزارّه وتمارّه وتشارّه وتهارّه؟ قال: طلقها فتزوّج غيرها فحظيت عنده ورضيت وبظيت. قال أَبو الأَسود: فما معنى بظيت؟ قال: حرف من اللغة لم تدر من أي بيض خرج ولا في أي عش درج. قال: يا ابن أخي لا خبر لك فيما لم أَدر اهـ). الدُّؤَليُّ وسأَل رجلاً فقال: ما فعلت امرأَة فلان التي كانت تُشارُّه وتُهَارُّه وتُزَارُّه؟ المُزَارَّةُ من الزَّرِّ، وهو العَضُّ. ابن الأَعرابي: الزِّرُّ حَدُّ السيف، والزَّرُّ العَضُّ، والزِّرُّ قِوَامُ القلب، والمُزَارَّةُ المُعاضَّةُ، وحِمارٌ مِزَرّ، بالكسر: كثير العض. والزَّرَّةُ: العضة، وهي الجراحة بِزِرِّ السيف أيضاً. والزِّرَّةُ: العقل أَيضاً؛ يقال زَرَّ يَزُرُّ إِذا زاد عقله وتَجارِبُهُ، وزَرِرَ إِذا تعدى على خصمه، وزَرَّ إِذا عقل بعد حُمْقٍ. والزَّرُّ: الشَّلُّ والطرد؛ يقال: هو يَزُرُّ الكتائبَ بالسيف؛ وأَنشد: يَزُرُّ الكتائبَ بالسيف زَرَّا
والزَّرِيرُ: الخفيف الظريف. والزَّرِيرُ: العاقلُ. وزَرَّهُ زَرّاً: طرده. وزَرَّهُ زَرّاً: طعنه. والزَّرُّ: النتف. وزَرَّ عينه وزَرَّهما: ضَيَّقَهما. وزَرَّتْ عينه تَزِرُّ، بالكسر، زَرِيراً وعيناه تَزِرَّانِ زَرِيراً أَي تَوَقَّدانِ. والزَّرِيرُ: نبات له نَوْرٌ أَصفر يصبغ به؛ من كلام العجم.
والزُّرْزُرُ: طائر، وفي التهذيب: والزُّرْزُورُ طائر، وقد زَرْزَرَ بصوته. والزُّرْزُورُ، والجمع الزَّرَازِرُ: هَنَاتٌ كالقنابر مُلْسُ الرؤوس تُزَرْزِرُ بأَصواتها زَرْزَرَةً شديدة. قال ابن الأَعرابي: زَرْزَرَ الرجل إِذا دام على أَكل الزَّرازِرِ، وزَرْزَرَ إِذا ثبت بالمكان. والزَّرْزَارُ: الخفيف السريع. الأَصمعي: فلان كيِّس زُرَازِرٌ أَي وَقَّادٌ تبرق عيناه؛ الفراء: عيناه تَزِرَّان في رأْسه إِذا توقدنا. ورجل زَرِيرٌ أَي خفيف ذَكِيٌّ؛ وأَنشد شمر:
يَبِيتُ العَبْدُ يركَبُ أَجْنَبَيْهِ،
يَخِرّ كأَنه كَعْبٌ زَرِير
ورجل زُرازِرٌ إِذا كان خفيفاً، ورجال زَرازِرُ؛ وأَنشد:
وَوَكَرَى تَجْري على المَحاوِرِ،
خَرْساءَ من تحتِ امْرِئٍ زُرازِرِ
وزِرُّ بنُ حُبَيْشٍ: رجل من قراء التابعين. وزُرَارَةُ: أَبو حاجب. وزِرَّةُ: فرس العباس بن مرداس.

##### Türkçe

**الزِّرُّ**: gömleğe konulan şey. İbn Şümeyl: **الزِّرُّ** **العُرْوَةُ**
ki **الحَبَّةُ** onun içine yapılır. İbnü’l-A‘râbî: gömleğin **زِرّ**’ine **الزِّيرُ** denir,
ve Araplardan kimi, idğamlı iki harften birini çevirir de **مَرٍّ** hakkında **مَيْرٍ** der, **زِرٍّ** hakkında da
**زير** der; o, **الدُّجَةُ**’dir; dedi: onun **عُرْوَة**’sine **الوَعْلَةُ** denir. Leys dedi:
**الزِّرُّ** yakalığın ilmiğinde yapılan **الجُوَيْزَةُ**’dir. Ezherî dedi: **الزِّرِّ** hakkında söz,
İbn Şümeyl’in dediğidir: onun **العُرْوَةُ** olduğu ve **الحَبَّة**’nin onun içine yapıldığı. Ve **الزِّرُّ**:
gömleğin **أَزرار**’ından bir tanesidir. Meselde: “Bir ilmiğe **زِرّ**’den daha lâzım (yapışık)”; çoğulu
**أَزْرَارٌ** ve **زُرُورٌ**’dur; Müleha el-Cermî dedi:
كأَنَّ زُرورَ القُبْطُرِيَّة عُلِّقَتْ
عَلائِقُها منه بِجِذْعٍ مُقَوَّمِ
(* Onun sözü: “**علائقها**” asılda böyledir. Sıhâh’ın iki yerinde: **بنادكها** yani
**بنادقها**; Lisân’da ve Kāmûs şerhinde de, **قبطر** maddesinde bunun gibidir).
Ebû Ubeyd onu Adî b. er-Rikā‘a’ya nisbet etti.
Ve **أَزَرَّ** gömleği: ona **زِرّ** yaptı. Ve **أَزَرَّهُ**: onun **زر**’i yoktu da ona yaptı.
Ve adam **زَرَّ**: **زِرّ**’ini sıktı; Lihyânî’den. Ebû Ubeyd: **أَزْرَرْتُ** gömleği,
ona **أَزْرَار** yaptığım zaman. Ve **زَرَرْتهُ**: onun üzerine **أَزْرار**’ını sıktığım zaman; Yezîdî’den
bunu hikâye etti. İbnü’s-Sikkît, mânâda ittifakla **فِعْلٍ** ve **فُعْلٍ** bâbında: adamın **خِلْبُ**’u
ve **خُلْبُه**; ve **الرِّجْز** ve **الرُّجْز**; ve **الزِّرُّ** ve **الزُّرُّ**. Dedi: zannederim
gömleğin **زِرّ**’ini kastetti; ve **عِضْو** ve **عُضو**; ve **الشُّحُّ** ve **الشِّحُّ** cimriliktir. Sâib
b. Yezîd’in nübüvvet mührünü vasfeden hadisinde: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem,
mührünü omzunda **زِرِّ الحَجَلَةِ** gibi gördüğü; **الحَجَلَة**’nin **زرّ**’iyle, ilmiği toplayan bir
**جَوْزَة**’yi kastetti. İbnü’l-Esîr dedi: **الزِّر**; gelin **حَجَلَة**’sinde bulunan şey üzere,
**الكِلَل** ve perdelerin onunla sıkıldığı **أَزْرَار**’ın bir tanesidir; ve denildi ki: ancak o,
**الراء**’ın **الزاي** üzerine takdimi iledir; ve **الحَجَلَة** ile **القَبَجَة**’yi kasteder; **أَزَرَّتِ
الجَرَادَةُ** (çekirge) kuyruğunu yere bastırıp yumurtladığı zaman (denilir)den alınmıştır; ve buna,
Tirmizî’nin kitabında isnadıyla Câbir b. Semüre’den rivayet ettiği şahitlik eder: Resûlullah’ın,
sallallahu aleyhi ve sellem, mührü iki omzu arasında, güvercin yumurtası gibi kırmızı bir
**غُدَّة** idi. Ve **الزِّرُّ** (fetha ile): **زَرَرْتُ** gömleği, onu (damme ile) **أَزُرُّه**,
**زَرّاً** (olarak) sıktığım zaman, onun **أَزْرَار**’ını üzerine sıktığım (şeyin) masdarıdır.
Denir: gömleğini üzerine **ازْرُرْ**; ve **زُرَّه** ve **زُرُّه** ve **زُرِّه**; İbn Berrî dedi: bu,
Basralılara göre yanlıştır; ancak ancak **الهاء** olmaksızın câiz olur; onların sözü gibi: **زُرَّ**
ve **زُرُّ** ve **زُرِّ**; kim kesre yaparsa sâkinlerin buluşması aslınadır; kim fetha yaparsa hafiflik
istemek içindir; kim damme yaparsa **الزاي**’ın dammesine ittibâ üzerinedir. Ama müzekker zamiri olan
**الهاء** ile birleşirse, senin “**زُرُّه**” demen gibi, onda ancak damme câiz olur; çünkü **الهاء**
sağlam olmayan bir engeldir; sanki “**زُرُّوه**” demiş gibidir; sâkin **الواو**’dan önce olan ancak
damme olur. Eğer müennes **الهاء** ile birleşirse, “**زُرَّها**” gibi, onda ancak fetha câiz olur;
çünkü **الهاء** hafîdir; sanki atılmış gibidir; böylece **زُرَّها** sanki **زُرَّا** olur; ve **الألف**’ten
önce olan ancak fetha olur. Ve **أَزْرَرْتُ** gömleği, ona **أَزْرَار** yaptığım zaman; böylece
**فَتَزَرَّرَ**; ama Merrâr’ın sözü:
تَدِينُ لمَزْرُورٍ إِلى جَنْبِ حَلْقَةٍ
من الشَّبْهِ، سَوَّاها بِرِفْقٍ طَبِيبُها
o ancak, dişi devenin yularını kasteder; onu **مزرور** yaptı; çünkü o örülür ve sıkılır; İbn Berrî dedi:
bu beyit, Merrâr b. Sa‘îd el-Fak‘asî’nindir; Merrâr b. Munkız el-Hanzalî’nin değildir; ne Merrâr b.
Selâme el-‘Aclî’nin, ne de Merrâr b. Beşîr ez-Zühelî’nindir; ve onun sözü: **تدين** itaat eder; ve
**الدين** itaat demektir; yani yürüyüşte yularına itaat eder de binicisine meşakkat erişmez. Ve
**الحلقة** **الشَّبَه**’ten ve sarı bakırdan olur; dişi devenin burnunda olur ve **بُرَةً** diye
adlandırılır; eğer kıldan olursa **خِزَامةٌ**’dır; eğer ağaçtan olursa **خِشَاش**’tır. Ve Ebû Zer’in,
radıyallahu anh, Ali hakkında, aleyhi’s-selâm, sözü: “O, kendisine sığınılan ve kendisine sükûn
bulunan yerin **زِرُّ**’üdür; eğer kaybolsa idi, yeri yadırgardınız ve insanları yadırgardınız”; bunu
Sa‘leb tefsir etti ve dedi: yer onunla sabit olur; gömlek, onunla sıkıldığı zaman **زر**’iyle sabit
olduğu gibi. Ve Ali, Ebû Zer’i gördü; Ebû Zer ona dedi: “Bu, dinin **زِرُّ**’üdür”; Ebû’l-‘Abbâs dedi:
mânâsı, onun **زرّ** gibi dinin kıvâmı olduğudur; ve o, kalbin altındaki büyük (damar/uzuv)dur; o,
onun kıvâmıdır. Ve kapının yüzüne vurulan halkayı, kapıyı kapatmak için, içine konulan demire
**الزِّرَّةُ** denir; bunu Amr b. Bahr söyledi. Ve **الأَزْرَارُ**: çadır direğinin başının içine girdiği
tahta parçalarıdır; ve denildi: **الأَزْرَارُ**, çadırın yarıklarının üstüne ve köklerinin yere
(bağlandığı yere) **يُخْرَزْنَ** edilen tahta parçalarıdır; bir tanesi **زِرّ**’dir; ve **زَرَّها**:
onunla bunu yaptı; Sa‘leb’in okuduğu sözü:
كَأَنَّ صَقْباً حَسَنَ الزَّرْزِيرِ
في رأْسِها الراجفِ والتَّدْمِيرِ
(* Onun sözü: “**حسن الزرزير**” asılda böyledir; belki **التزرير** yani sıkma demektir).
Bunu tefsir etti ve dedi: onunla, onun yaratılışça kuvvetli olduğunu kastetti; İbn Sîde dedi: bence o,
onun boynunun uzunluğunu kastetti; onu **الصقب**’a benzetti; o, çadır direğidir. Ve **الزِّرَّان**:
iki **الوَابِلَة**’dir; ve denildi: **الزِّرُّ**, insanın omuzunun **وَابِلَة**’sinin döndüğü çukurdur.
Ve **الزِّرَّانِ**: çukurdaki iki kalça ucudur. Ve kılıcın **زِرُّ**’ü: onun keskin kenarıdır. Ve
Mücerris
(*
“tarihte meşhur olan, adı **الهِجْرِس**’in oğludur; **مُجَرّس** değil). b. Küleyb, kendisine ait bir sözde:
“Benim kılıcım ve onun iki **زِرّ**’i; ve mızrağım ve onun iki **نَصْل**’i (hakkı için), adam, babasının
katilini ona bakarken bırakmaz”; sonra Cessâs’ı öldürdü; o, babasını öldürmüş olan idi. Ve deveye iyi
bakan adama denir: “O, onun **أَزرار**’ından bir **زِرّ**’dür”; ve develer semiz olduğu zaman: “onda
**زِرَّة** vardır” denir
(* Onun sözü: “**قيل بها زرة**” asılda böyledir; **بها**’nın takdim edilmiş haber, **زرة**’nin tehir edilmiş
mübteda olması üzere; bu hususta Cevherî’ye tâbi oldu. Mecd dedi: Cevherî’nin “**بها زرّة**” sözü çirkin
bir tashîf ve feci bir tahriftir; ancak o “**بها زرة**”dir; **فعاللة** vezninde; yeri **الباء** faslıdır
— bitti)؛ ve “O, malın **أَزْرَار**’ından bir **زِرّ**’dür; onun üzerinde kıyâmı güzel yapar” denir; ve
denildi: “O, bir malın **زِرّ**’üdür” develeri şiddetli bir sevk ile sürdüğü zaman; birincisi veçhtir.
Ve “O, bir malın **لَزُورْزُورُ**’udur” yani onun ıslahını bilen.
Ve **زَرَّهُ يَزُرُّهُ زَرّاً**: onu ısırdı. Ve **الزَّرَّة**: ısırığın izi. Ve **زَارَّه**:
onunla ısırıştı; Ebû’l-Esved
(* Onun sözü: “Ebû’l-Esved dedi …” Nihâye’nin kenarında şu vardır: Ebû’l-Esved ed-Düelî, bir dostunun
oğluyla karşılaştı; dedi: “Baban ne yaptı?” Dedi: “Humma onu aldı; onu **فضخته** bir **فضخ** ile ve onu
**طبخته** bir **طبخ** ile ve onu **رضخته** bir **رضخ** ile; ve onu bir **فرخ** olarak bıraktı.” Dedi:
“Peki, onun, onu **تزارّه** ve **تمارّه** ve **تشارّه** ve **تهارّه** eden karısı ne yaptı?” Dedi: “Onu
boşadı; başkasıyla evlendi; onun yanında **حظيت** ve **رضيت** ve **بظيت**.” Ebû’l-Esved dedi: “**بظيت**’in
mânâsı nedir?” Dedi: “Dilden bir harftir; hangi yumurtadan çıktığını ve hangi yuvada yürüdüğünü
bilmezsin.” Dedi: “Ey kardeşimin oğlu, benim bilmediğim şeyde senin haberin yok” — bitti). ed-Düelî,
bir adama sordu ve dedi: “Falanın, onu **تُشارُّه** ve **تُهَارُّه** ve **تُزَارُّه** eden karısı ne yaptı?”
**المُزَارَّةُ** **الزَّرِّ**’dendir; o da ısırmaktır. İbnü’l-A‘râbî: **الزِّرُّ** kılıcın keskin kenarıdır;
ve **الزَّرُّ** ısırmaktır; ve **الزِّرُّ** kalbin kıvâmıdır; ve **المُزَارَّةُ** **المُعاضَّةُ**’dır; ve
kesre ile **مِزَرّ** bir eşek: çok ısıran. Ve **الزَّرَّةُ**: ısırıktır; ve o, **زِرِّ السيف** ile de
yaradır. Ve **الزِّرَّةُ**: akıldır da; denir: **زَرَّ يَزُرُّ** aklı ve tecrübeleri arttığı zaman; ve
**زَرِرَ** hasmına tecavüz ettiği zaman; ve **زَرَّ** ahmaklıktan sonra akıllandığı zaman. Ve **الزَّرُّ**:
felç ve sürmedir; denir: o, kılıçla taburları **يَزُرُّ**; ve okudu:
يَزُرُّ الكتائبَ بالسيف زَرَّا
Ve **الزَّرِيرُ**: hafif, zarif. Ve **الزَّرِيرُ**: akıllı. Ve **زَرَّهُ زَرّاً**:
onu sürdü. Ve **زَرَّهُ زَرّاً**: onu mızrakladı. Ve **الزَّرُّ**: yolmadır. Ve **زَرَّ** gözünü ve
**زَرَّهما**: ikisini daralttı. Ve gözü **زَرَّتْ** **تَزِرُّ** (kesre ile) **زَرِيراً**; ve iki gözü
**تَزِرَّانِ زَرِيراً** yani parıldar. Ve **الزَّرِيرُ**: sarı çiçeği olan, onunla boyanan bir bitkidir;
Acemlerin sözündendir.
Ve **الزُّرْزُرُ**: bir kuştur; ve Tehzîb’de: **الزُّرْزُورُ** bir kuştur; ve sesiyle **زَرْزَرَ** etti.
Ve **الزُّرْزُورُ**, çoğulu **الزَّرَازِرُ**: başları tüysüz, tarla kuşları gibi küçük şeylerdir; sesleriyle
şiddetli bir **زَرْزَرَةً** ile **تُزَرْزِرُ** ederler. İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **زَرْزَرَ** eder; **الزَّرازِر**
yemeye devam ettiği zaman; ve **زَرْزَرَ** eder; mekânda sabit kaldığı zaman. Ve **الزَّرْزَارُ**: hafif,
süratli. Asma‘î: falan, kurnaz **زُرَازِرٌ**’dir; yani parıldar, iki gözü alevlenir; Ferrâ: başında iki
gözü **تَزِرَّان** eder; ikisi alevlendiği zaman. Ve **زَرِيرٌ** bir adam: yani hafif, zeki; Şemmer okudu:
يَبِيتُ العَبْدُ يركَبُ أَجْنَبَيْهِ،
يَخِرّ كأَنه كَعْبٌ زَرِير
Ve **زُرازِرٌ** bir adam; hafif olduğu zaman; ve **زَرازِرُ** adamlar; ve okudu:
وَوَكَرَى تَجْري على المَحاوِرِ،
خَرْساءَ من تحتِ امْرِئٍ زُرازِرِ
Ve **زِرُّ بنُ حُبَيْشٍ**: tâbiînin kurrâsından bir adamdır. Ve **زُرَارَةُ**: Ebû Hâcib. Ve **زِرَّةُ**:
Abbâs b. Mirdâs’ın atı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ر ر * * الزِّرُّ * بالكسر واحد * أزْرَارِ * القميص و * الزَّرُّ * بالفتح مصدر * زَرَّ * القميص إذا شد أزاره وبابه رد يقال ازرر عليك قميصك وزُرَّه وزُرُه وزُرِهِ بفتح الراء وضمها وكسرها و * ازْرَرْت * القميص إذا جعلت له أزرارا * فَتَزَرَّرَ * و * الزُّرْزُرُ * بوزن الهدهد طائر وقد * زَرْزَرَ * أي صوت

##### Türkçe

* ز ر ر * * **الزِّرُّ** *kesre ile* **أزْرَارِ** *gömleğin* bir tanesidir; ve * **الزَّرُّ** *fetha ile* **زَرَّ**’nın mastarıdır: **القميص**’i, onun **أزاره**’ını sıktığı zaman; ve onun babı **رد**’dir. Denilir ki: “**ازرر** üzerine **قميصك**” ve “**زُرَّه**” ve “**زُرُه**” ve “**زُرِهِ**”; **الراء**’ın fethasıyla, zammıyla ve kesresiyle. Ve **ازْرَرْت** **القميص**: ona **أزرارا** yaptığın zaman; böylece **فَتَزَرَّرَ**. Ve **الزُّرْزُرُ**, **الهدهد** vezninde, bir kuştur; ve **زَرْزَرَ**: yani ses çıkardı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزر، بالكسر: الذي يوضع في القميص. وقال ابن شميل: الزر: العروة التي تجعل الحبة فيها. وقال ابن الأعرابي: يقال لزر القميص الزير، بقلب أحد الحرفين المدغمين، وهو الدجة. ويقال لعروته الوعلة. وقال الليث: الزر: الجويزة، التي تجعل في عروة الجيب. قال الأزهري: والقول في الزر ما قال ابن شميل: إنه العروة والحبة تجعل فيها. ج أزرار وزرور. قال ملحة الجرمي:
  كأن زرور القبطرية علقت                      علائقها منه بجذع مقـوم وعزاه أبو عبيد إلى عدي بن الرقاع. قال شيخنا: ثم ما ذكره المصنف من كسره هو المعروف، بل لا يكاد يعرف غيره. وما في آخر الباب من حاشية المطول أنه بالفتح كثوب أو، كقر، فيه نظر ظاهر.قلت: أما الفتح فلا يكاد يعرف، ولكن نقل عن ابن السكيت ضمه. قال في باب فعل وفعل باتفاق المعنى خلب الرجل وخلبه، والرجز والرجز، والزر والزر، وعضو وعضو والشح والشح: البخل. قال الأزهري: حسبته أراد من الزر زر القميص. قلت: ولو صح ما نقله شيخنا من الفتح كان مثلثا كما لا يخفى فتأمل. وفي حديث السائب بن يزيد في وصف خاتم النبوة  أنه رأى خاتم رسول الله صلى الله عليه وسلم في كتفه مثل زر الحجلة  . أراد بها جوزة تضم العروة.
 وقال ابن الأثير: الزر،: واحد الأزرار التي تشد بها الكلل والستور على ما يكون في حجلة العروس، وقيل: الرواية  مثل رز الحجلة  بتقديم الراء على الزاي. والحجلة: القبجة. قلت: وبقول ابن الأثير هذا يظهر أن تخصيص الزر بالقميص إنما هو لبيان الغالب، وقد أشار له شيخنا. ومن المجاز: ضربه فأصاب زره. الزر: عظيم تحت القلب، كأنه نصف جوزة، وهو قوامه. وقيل: الزر: النقرة فيها تدور وابلة الكتف، وهي طرف العضد من الإنسان. وقيل: الزران: الوابلتان. وقيل: الزر: طرف الورك في النقرة، وهما زران. ومن المجاز: الزر: خشبة من أخشاب الخباء في أعلى العمود، جمعه أزرار. وقيل: الأزرار: خشبات يخرزن في أعلى شقق الخباء وأصولها في الأرض، وزرها: عمل بها ذلك. ومن المجاز: الزر: حد السيف، عن ابن الأعرابي. وقال هجرس بن كليب في كلام له:  أما وسيفي وزريه، ورمحي ونصليه، وفرسي وأذنيه، لا يدع الرجل قاتل أبيه وهو ينظر إليه  . ثم قتل جساسا بثأر أبيه.

  وأبو مريم زر بن حبيش بن حباشة الأسدي الكوفي ثقة مخضرم تابعي، من قرائهم. سمع عمر بن الخطاب، روى عنه إبراهيم وعاصم بن بهدلة، قاله البخاري في التاريخ. وزر بن عبد الله بن كليب الفقيمي قال الطبري: له صحبة، من أمراء الجيوش. وذو الزرين: سفيان بن ملجم. أو سفيان بن ملحج القردي، بالكسر كما ضبطه الصاغاني. ويقال: إنه لزر من أزرارها أي الإبل أي حسن الرعية لها. وقيل: إنه لزر مال، إذا كان يسوق الإبل سوقا شديدا، والأول الوجه. ورأى علي أبا ذر فقال أبو ذر له:  هذا زر الدين  . قال أبو العباس: معناه قوامه، كالزر، وهو العظيم الذي تحت القلب، وهو قوامه. وفي رواية أخرى في حديث أبي ذر في علي رضي الله عنهما  إنه لزر الأرض الذي تسكن إليه ويسكن إليها، ولو فقد لأنكرتم الناس  ، فسره ثعلب فقال: تثبت به الأرض كما يثبت القميص بزره إذا شد به. والزر، بالفتح: شد الأزرار. يقال: زررت القميص أزره، بالضم، إذا شددت أزراره عليك، يقال: ازرر عليك قميصك وأزررت القميص، إذا جعلت له أزرارا فتزرر. ومن المجاز: الزر: الشل والطرد. يقال: هو يزر الكتائب بالسيف، وأنشد:
  يزر الكتائب بالسيف زرا وزره زرا: طرده. والزر: الطعن، يقال: زره زرا: طعنه. والزر: النتف، يقال: زره زرا: نتفه. ومن المجاز: الزر: العض، يقال: زره زرا: عضه. والزر: تضييق العينين، يقال: زر عينيه، وزرهما: ضيقهما. والزر: الجمع الشديد، يقال زره زرا، إذا جمعه شديدا، وهو مجاز. والزر: نفض المتاع. وزر جد لعبد الله الخواري من أهل خوار الري، وهو عبد الله بن محمد ابن عبد الله بن محمد بن عبد الله بن زر. والوازم بن زر الكلبي: صحابي، وله وفادة، نقله الصغاني. وزر بن كرمان الرازي: له ذكر. وزر يزر: زاد عقله وتجاربه. وزرر، كسمع، إذا تعدى على خصمه. وزرر، أيضا، إذا عقل بعد حمق. والزرير، كأمير: الذكي الخفيف من الرجال، وأنشد شمر:
  يبيت العبد يركب أجنبيه                      يخر كأنه كعب زرير كالزرازر، كعلابط. يقال: رجل زرازر، ورجال زرازر. وأنشد:
  ووكرى تجري على المحاور
  خرساء من تحت امرئ زازر والزرزار، كصرصار، وهو الخفيف السريع. وقال الأصمعي: فلان كيس ززار، أي وقاد تبرق عيناه. والزرير: نبات له نور أصفر يصبغ به، من كلام العجم. والزرير - مصدر زرت عينه تزر بالكسر: - توقد العين وتنورها. يقال: عيناه تزران زيرا، أي توقدان، وقال الفراء: عيناه تزران في رأسه، إذا توقدتا.

  والزرزور، بالضم: المركب الضيق. والزرزور: طائر كالقنبرة. وزرزر، إذا صوت، والزرازير تزرزر بأصواتها ززرة شديدة. وقال ابن الأعرابي: زرزر الرجل: دام على أكله، أي الزرزور. وزرزر بالمكان: ثبت. وتزرزر، إذا تحرك.ولا يخفى ما بين ثبت وتحرك من حسن المقابلة وحسن التصرف في الإيراد، فإن بعضا منه من تتمة كلام ابن الأعرابي. والزارة، بتشديد الراء: الذبابة الشعراء. وفي بعض النسخ: الذباب، ومثله في التكملة، على أنه اسم جنس جمعي، يجوز تذكيره وتأنيثه. والشعراء: ذباب أزرق أو أحمر، كما يأتي.والزرة، بالكسر: أثر العضة، وقيل: هي العضة بنفسها. وزرة: اسم فرس العباس بن مرداس السلمي الصحابي، رضي الله عنه، ويفتح. وكان يقال له في الجاهلية فارس زرة. وهي التي أخذتها منه بنو نصر. وزرة: فرس الجميح بن منقذ بن طريف الأسدي. وعبد الله بن زرير، كزبير، الغافقي، تابعي يروي عن علي، عداده في أهل مصر. روى عنه أبو الخير مرثد بن عبد الله اليزني، قاله ابن حبان.
 والزرازرة: البطارقة، كبراء الروم، جمع زرزار بالكسر، وفي التكملة: الزراورة: البطارقة الواحد زروار. وزريران، مثنى زرير: ة ببغداد، وضبطه الصاغاني هكذا.
 أبو يونس سلم بن زرير، كجرير، وقال ابن مهدي: سلم ابن رزين، والصحيح زرير: من تابعي التابعين، عطاردي بصرى. سمع أبا رجاء العطاردي وخالد بن باب، روى عنه عبد الصمد أبو الوليد هشام، كذا في تاريخ البخاري. وهو زرور مال، بالضم وزره، بالكسر: عالم بمصلحته وحسن القيام عليه، ونص الجوهري، يقال للرجل الحسن الرعية للإبل: إنه لزر من أزرارها. والزرارة، بالضم: كل ما رميت به في حائط أو غيره فلزق به، وبه سمي الرجل. وزرارة بن أوفى النخعي، توفي زمن عثمان، قاله ابن عبد البر.
 زرارة بن جري، هكذا في النسخ بالجيم والراء مصغرا. وفي تاريخ البخاري: جزى بالزاي مكبرا، روى عن المغيرة بن شعبة، روى عنه مكحول. وقال سعدان بن يحيى: زرارة سمع النبي صلى الله عليه وسلم. زرارة بن عمرو النخعي: قدم في وفد سنة تسع، له رواية. زرارة بن قيس بن الحارث ابن فهر الخزرجي النجاري، قتل يوم اليمامة، قاله أبو عمرو.
 زرارة: أبو عمرو غير منسوب. قيل: هو النخعي. وقيل: غير ذلك، صحابيون.
 زرارة: محلة بالكوفة. زرارة: بن يزيد بن عمرو البكائي. المزارة، بتشديد الراء: المعاضة. قال أبو الأسود الدؤلي، وسأل رجلا فقال: ما فعلت امرأة فلان التي كانت تشاره وتهاره وتزاره ? أي تعاضه. وقول الجوهري: إذا كانت الإبل سمانا قيل: بهازرة.
 قال الصغاني: وهذا تصحيف قبيح وتحريف شنيع، وإنما هي بهازرة، على وزن فعاللة، وموضعه فصل الباء الموحدة، وقد سبق التنبيه عليه في بهزر. وزرزر بن صهيب، بالضم، كقنفذ، محدث من أهل شرجة، مولى لآل جبير بن مطعم، سمع عطاء. روى عنه ابن عيينة قوله، حجازي. كذا في تاريخ البخاري.
 ومما يستدرك عليه: المزرور: زمام الناقة، لأنه يضفر ويشد. قال مرار بن سعيد الفقعسي:
  تدين لمزرور إلى جنب حلقة                      من الشبه سواها برفق طبيبها

  أي تيع زمامها في السير فلا ينال راكبها مشقة، قاله ابن بري. ويقال للحديدة التي تجعل فيها الحلقة التي تضرب على وجه الباب لإصفاقه: الزرة، قاله الجاحظ. وأنشد ثعلب:
  كأن صقبا حسن الـزرزير                      في رأسها الراجف والتدمير فسره وقال: عنى به أنها شديدة الخلق. قال ابن سيده: وعندي أنه عنى طول عنقها. شبهه بالصقب، وهو عود الخباء. وحمار مزر، بالكسر: كثير العض. والزرة: الجراحة بزر السيف. والزرة: العقل. وزرارة بن عدس التميمي أبو حاجب صاحب القوس. وفي المثل  ألزم من زشر لعروة  . وأزر القميص: جعل له زرا، وأزره: لم يكن له زر فجعله له. وقال أبو عبيد: أزررت القميص، إذا جعلت له أزرارا، وزررته، إذا شددت أزراره عليه، حكاه عن اليزيدي. وزرره: جعله ذا أزرار، قاله الزمخشرى. وأعطانيه بزره، أي برمته، وهو مجاز. وزرارة بن كريم بن الحارث بن عمرو السهمي، وزرارة بن مصعب ابن عبد الرحمن بن عوف الزهري، وزرارة بن مصعب بن شيبة، وزرارة ابن أبي الحلال العتكشي، وزرارة ابن عبد الله بن أبي أسيد، محدثون. وزر بن عبد الله الكوفي، بالكسر، قدم بخارى مع قتيبة بن مسلم الباهلي. ومن ولده بها أبو الفوارس أحمد بن محمد بن جمعة بن السكن بن أمية بن زر النسفي، توفي سنة 366 وحدث، وزرارة بن أعين القائل بحدوث علم الله وقدرته وحياته وسمعه وبصره، رئيس الزرارية من غلاة الشيعة.

##### Türkçe

**الزر**، kesre ile: gömleğe konulan şey. İbn Şümeyl dedi: **الزر**: tanenin içine konulduğu ilik. İbnü’l-A‘râbî dedi: gömleğin **زر**’ına **الزير** denir; idğamlı iki harften birinin kalbiyle; o da **الدجة**’dir. İliğine de **الوعلة** denir. Leys dedi: **الزر**: **الجويزة**; cebin iliğine konulan (şey). Ezherî dedi: **الزر** hakkında söz, İbn Şümeyl’in dediğidir: onun ilik olduğu ve tanenin onun içine konulduğu. Çoğulu **أزرار** ve **زرور**. Melha el-Cermî dedi:
  Sanki **زرور**(lar)ı **القبطرية**’nin asılmıştır                      onun askıları ondan eğri bir gövdeye (asılmıştır)
Bunu Ebû Ubeyd, Adî b. er-Rikâ‘a’ya nisbet etti. Şeyhimiz dedi: sonra musannifin kesreli olduğunu zikretmesi, bilinen odur; hatta ondan başkası neredeyse bilinmez. باب’ın sonunda **حاشية المطول**’da onun fetha ile, **كثوب** yahut **كقر** gibi olduğu (sözü)nda açık bir nazar vardır. Dedim: fetha ise neredeyse bilinmez; fakat İbnü’s-Sikkît’ten onun dammeli oluşu nakledildi. “Mânâda ittifakla **فعل** ve **فعل** بابı”nda dedi: **خلب الرجل** ve **خلبه**; **الرجز** ve **الرجز**; **الزر** ve **الزر**; **عضو** ve **عضو**; ve **الشح** ve **الشح**: cimrilik. Ezherî dedi: zannettim ki **الزر**’dan muradı gömleğin **زر**’ıdır. Dedim: Şeyhimizin fethayı naklettiği sahih olsaydı, gizli olmadığı üzere üç vecihli olurdu; öyleyse düşün. Sâib b. Yezîd’in, nübüvvet mührünü vasfeden hadisinde: Resûlullah’ın صلى الله عليه وسلم mührünü omzunda **زر الحجلة** gibi gördüğünü (söyledi). Bununla, iliği toplayan bir ceviz (tanesini) murad etti.

İbnü’l-Esîr dedi: **الزر**: **الأزرار**’ın biridir; onunla **الكلل** ve **الستور** bağlanır; gelin **حجلة**’sinde olan şeye göre. Ve denildi ki: rivayet, **رز الحجلة** gibidir; **الراء**’ın **الزاي**’dan önce getirilmesiyle. **الحجلة**: **القبجة**’dir. Dedim: İbnü’l-Esîr’in bu sözüyle, **الزر**’ı gömleğe tahsis etmenin ancak galibi beyan için olduğu ortaya çıkar; Şeyhimiz de ona işaret etmişti. Mecazdan: ona vurdu da **زره**’ine isabet etti. **الزر**: kalbin altında büyük (şey); sanki yarım cevizdir; o, onun kıvamıdır. Ve denildi ki: **الزر**: içinde **وابلة الكتف**’in döndüğü çukurdur; o, insanda pazunun ucudur. Ve denildi ki: **الزران**: iki **وابلة**. Ve denildi ki: **الزر**: çukurda kalçanın ucu; ikisi **زران**’dır. Mecazdan: **الزر**: direğin üst tarafında, çadırın ağaçlarından bir ağaç; çoğulu **أزرار**. Ve denildi ki: **الأزرار**: çadırın yarıklarının üst tarafına geçirilip (dikilip) kökleri yerde olan ağaçlardır; onun **زر**’ı: bununla o işi yaptı. Mecazdan: **الزر**: kılıcın ağzı; İbnü’l-A‘râbî’den. Hicres b. Küleyb bir sözünde dedi:
  “Ama kılıcım ve onun iki **زري**’si, mızrağım ve onun iki **نصل**’i, atım ve onun iki kulağı; adam, babasının katilini ona bakarken bırakmaz.”
Sonra babasının öcüyle Cessâs’ı öldürdü.

Ebû Meryem **زر** b. Hubeyş b. Hubâşe el-Esedî el-Kûfî: güvenilir, muhadram, tâbiî; onların kurrâsındandır. Ömer b. el-Hattâb’ı işitti; ondan İbrâhîm ve Âsım b. Behdela rivayet etti; bunu Buhârî **التاريخ**’te söyledi. **زر** b. Abdillâh b. Küleyb el-Fukaymî: Taberî dedi: onun sohbeti vardır; orduların emirlerindendir. **ذو الزرين**: Süfyân b. Mülcem; yahut Süfyân b. Mülhic el-Kurdî; Sâgânî’nin ضبط ettiği üzere kesre ile. Ve denilir: o, onun **أزرار**’ından bir **زر**’dır; yani develer; yani onlara iyi riayet edendir. Ve denildi ki: o, **زر مال**’dır; develeri şiddetli bir sevk ile sürerse. Birincisi vechdir. Ali, Ebû Zer’i gördü; Ebû Zer ona dedi ki: “Bu, **زر الدين**’dir.” Ebû’l-Abbâs dedi: mânâsı onun kıvamıdır; **الزر** gibi; o, kalbin altındaki büyük (şey)dir; o, onun kıvamıdır. Ebû Zer’in Ali hakkında, رضي الله عنهما, hadisinde başka bir rivayette: “O, kendisine sığınılan ve ona sığınılan **زر الأرض**’dır; eğer kaybolsa insanları yadırgardınız.” Bunu Sa‘leb tefsir etti ve dedi ki: gömlek, onun **زر**’ı ile bağlanınca nasıl sabit olursa, yer de onunla sabit olur. **الزر** fetha ile: düğmeleri bağlama. Denilir: **زررت القميص أزره**; damme ile; düğmelerini üzerine bağladığında. Denilir: “**ازرر** üzerine gömleğini.” Ve **أزررت القميص**: ona düğmeler yaptığında; böylece **تزرر** eder. Mecazdan: **الزر**: **الشل** ve **الطرد**. Denilir: o, kılıçla taburları **يزر** eder. Ve şu beyit okundu:
  Taburları kılıçla **زرا** **يزر** eder
Ve **زره زرا**: onu kovdu. **الزر**: saplama; denilir: **زره زرا**: onu sapladı. **الزر**: yolma; denilir: **زره زرا**: onu yoldu. Mecazdan: **الزر**: ısırma; denilir: **زره زرا**: onu ısırdı. **الزر**: gözleri kısmak; denilir: **زر عينيه** ve **وزرهما**: ikisini kıstı. **الزر**: şiddetli toplama; denilir: **زره زرا**: onu şiddetle topladı; bu mecazdır. **الزر**: eşyayı silkeleyip dökme. **وزر جد**: Hâvâr er-Rey ahalisinden Abdullah el-Huvârî’nin dedesi; o, Abdullah b. Muhammed b. Abdullah b. Muhammed b. Abdullah b. **زر**’dır. **الوازم** b. **زر** el-Kelbî: sahâbî; onun bir وفادة’sı vardır; Sâgânî nakletti. **زر** b. Kirmân er-Râzî: onun zikri vardır. **وزر يزر**: aklı ve tecrübeleri arttı. **وزرر** ( **كسمع** ): hasmına tecavüz ettiğinde. **وزرر** ayrıca: ahmaklıktan sonra akıllandığında. **الزرير** ( **كأمير** ): erkeklerden zeki, çevik olan. Şemmer şu beyiti okudu:
  Kul, iki yanına binerek geceyi geçirir                      düşer; sanki **زرير** bir topuktur
**كالزرازر** ( **كعلابط** ): denilir: **رجل زرازر** ve **رجال زرازر**. Ve şu beyit okundu:
  Ve **وكرى** mihverler üzerinde koşar
  Dilsiz; altında **امرئ زازر**’den
**الزرزار** ( **كصرصار** ): o, hafif hızlı olandır. Asma‘î dedi: falan, **كيس ززار**’dır; yani gözleri parıldayan uyanık. **الزرير**: sarı çiçeği olan, onunla boyanan bir bitki; Acemlerin sözündendir. **الزرير** — **زرت عينه تزر** (kesre ile) fiilinin masdarı —: gözün tutuşması ve aydınlanması. Denilir: gözleri **تزران زيرا**; yani tutuşur. Ferrâ dedi: gözleri başında **تزران**; tutuştuğunda.

**الزرزور** damme ile: dar binek. **الزرزور**: tarla kuşu gibi bir kuş. **زرزر**: ses çıkardığında; **الزرازير** sesleriyle şiddetli bir **ززرة** ile **تزرزر** eder. İbnü’l-A‘râbî dedi: **زرزر الرجل**: yemesine devam etti; yani **الزرزور**. **زرزر بالمكان**: yerinde sabit kaldı. **تزرزر**: hareket ettiğinde. Sabit kalmak ile hareket etmek arasındaki güzel mukabele ve iradda güzel tasarruf gizli değildir; zira bunun bir kısmı İbnü’l-A‘râbî’nin sözünün tamamındandır. **الزارة** (râ şeddeli): **الذبابة الشعراء**. Bazı nüshalarda: **الذباب**; **التكملة**’de de böyledir; cem‘î cins isim olmak üzere; müzekker ve müennes kılınması caizdir. **الشعراء**: mavi yahut kırmızı sinek; geleceği üzere. **الزرة** kesre ile: ısırık izi; ve denildi ki: bizzat ısırığın kendisidir. **وزرة**: sahâbî Abbas b. Mirdâs es-Sülemî’nin atının adı; رضي الله عنه; ve fetha ile de gelir. Câhiliyede ona **فارس زرة** denirdi. Onu ondan Benû Nasr aldı. **وزرة**: el-Cumeyh b. Munkız b. Tarîf el-Esedî’nin atı. Abdullah b. **زرير** ( **كزبير** ) el-Gâfikî: tâbiî; Ali’den rivayet eder; sayımı Mısır ehlindendir. Ondan Ebû’l-Hayr Mersed b. Abdullah el-Yeznî rivayet etti; bunu İbn Hibbân söyledi.

**الزرازرة**: patrikler; Rum’un büyükleri; kesre ile **زرزار**’ın cem‘i. **التكملة**’de: **الزراورة**: patrikler; tekili **زروار**. **زريران**: **زرير**’in tesniyesi: Bağdat’ta bir yer; Sâgânî onu böyle ضبط etti. Ebû Yûnus Selm b. **زرير** ( **كجرير** ). İbn Mehdî dedi: Selm b. Ruzeyn; doğrusu **زرير**’dir: tâbi‘u’t-tâbiînden; Basra’da Atâridî. Ebû Recâ el-Atâridî’yi ve Hâlid b. Bâb’ı işitti; ondan Abdussamed Ebû’l-Velîd Hişâm rivayet etti; Buhârî’nin **تاريخ**’inde böyledir. O, **زرور مال**’dır; damme ile. Ve onun **زره**’i kesre ile: maslahatı bilen ve ona güzelce kıyam eden; Cevherî’nin nassı. Develere iyi riayet eden adama denilir: o, onların **أزرار**’ından bir **زر**’dır. **الزرارة** damme ile: duvara yahut başkasına attığın her şey; ona yapışırsa; bununla adam isimlendirildi. **زرارة** b. Evfâ en-Naha‘î: Osman zamanında vefat etti; bunu İbn Abdilberr söyledi.

**زرارة** b. Cerî: nüshalarda böyle; **الجيم** ve **الراء** ile, küçültme olarak. Buhârî’nin **تاريخ**’inde: **جزى**; **الزاي** ile, büyültme olarak. Muğîre b. Şu‘be’den rivayet etti; ondan Mekhûl rivayet etti. Sa‘dân b. Yahyâ dedi: **زرارة** Nebî صلى الله عليه وسلم’i işitti. **زرارة** b. Amr en-Naha‘î: dokuzuncu yılda gelen heyet içinde geldi; onun rivayeti vardır. **زرارة** b. Kays b. el-Hâris b. Fihr el-Hazrecî en-Neccârî: Yemâme günü öldürüldü; bunu Ebû Amr söyledi.

**زرارة**: Ebû Amr; nisbesiz. Denildi ki: o, en-Naha‘î’dir. Ve denildi ki: başka (biridir); sahâbîlerdir.

**زرارة**: Kûfe’de bir mahalle. **زرارة**: b. Yezîd b. Amr el-Bekkâî. **المزارة** (râ şeddeli): **المعاضة**. Ebû’l-Esved ed-Düelî dedi; bir adama sordu ve dedi ki: “Falanın, onunla **تشاره** eden, **تهاره** eden ve **تزاره** eden kadını ne yaptı?” yani onunla **تعاضه** eder. Cevherî’nin sözü: develer semiz olunca “onlarda **بهازرة** vardır” denilir.

Sâgânî dedi: bu çirkin bir tashîf ve iğrenç bir tahrîftir; ancak o **بهازرة**’dir; **فعاللة** vezninde; yeri **الباء الموحدة** faslıdır; **بهزر**’de ona daha önce dikkat çekildi. **زرزر** b. Suheyb: damme ile; **كقنفذ**; Şerce ehlinden bir muhaddis; Cübeyr b. Mut‘im âline mevlâ. Atâ’yı işitti. Ondan İbn Uyeyne onun sözünü rivayet etti; Hicazlıdır. Buhârî’nin **تاريخ**’inde böyledir.

Ona istidrâk edilenlerdendir: **المزرور**: dişi devenin yuları; çünkü o örülür ve bağlanır. Merâr b. Saîd el-Fuka‘sî dedi:
  Bir halka yanında **مزرور**’a boyun eğer                      gümüşten; onu onun tabibi yumuşaklıkla yaptı

Herhangi bir (dişi) binek hayvanı ki yürüyüşte yularını gevşek bırakır da bineni bir meşakkate eriştirmez; bunu İbn Berrî söylemiştir. Ve kapının yüzüne vurulan, onu kapatmak için (kullanılan) halkanın içine konulduğu demire **الزرة** denir; bunu Câhiz söylemiştir. Sa‘leb şu beyti okudu:
  Sanki güzel **الزرزير**’li bir taydır                      başında titreyen ve **التدمير** (bulunan)
Bunu açıkladı ve dedi ki: Bununla onun yaratılışça şiddetli (sağlam) olduğunu kastetti. İbn Sîde dedi ki: Bana göre o, onun boynunun uzunluğunu kastetti. Onu tay’a benzetti; o ise çadırın direği olan **الصقب**’dır. Ve **مزر** bir eşek, kesre ile: çok ısıran. Ve **الزرة**: kılıcın **زر**’ı ile (meydana gelen) yara. Ve **الزرة**: akıl. Ve Temîmî **زرارة بن عدس** Ebû Hâcib, yay sahibi. Ve meselde: “**ألزم من زشر لعروة**”. Ve gömleği **أزر** etti: ona **زِرّ** yaptı; ve onu **أزره**: onun **زِرّ**’ı yoktu da ona yaptı. Ebû Ubeyd dedi ki: Gömleği **أزررت** ettim; ona **أزرار** yaptığın zaman. Ve onu **زررته**; onun üzerindeki **أزرار**’ını sıktığın zaman; bunu Yezîdî’den nakletti. Ve onu **زرره**: onu **أزرار** sahibi yaptı; bunu Zemahşerî söyledi. Ve onu bana **بزره** ile verdi; yani onu (ip gibi) büktüm; bu mecazdır. Ve Sehmî **زرارة بن كريم بن الحارث بن عمرو**; ve Zührî **زرارة بن مصعب ابن عبد الرحمن بن عوف**; ve **زرارة بن مصعب بن شيبة**; ve Atkeşî **زرارة ابن أبي الحلال**; ve **زرارة ابن عبد الله بن أبي أسيد**; (bunlar) muhaddislerdir. Ve Kûfeli **زر بن عبد الله**; kesre ile; Kuteybe b. Müslim el-Bâhilî ile birlikte Buhârâ’ya geldi. Ve onun soyundan orada Nesefî **أبو الفوارس أحمد بن محمد بن جمعة بن السكن بن أمية بن زر** vardır; 366 yılında vefat etti ve hadis rivayet etti. Ve Allah’ın ilminin, kudretinin, hayatının, işitmesinin ve görmesinin sonradan meydana geldiğini söyleyen **زرارة بن أعين**; Şîa’nın aşırılarından **الزرارية**’nin reisi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَرَّ
زَرَّ U ( n. ac. زَرّ 1 ),
a.  Buttoned.

b.  Piled up.

c.  Dusted.

d.  Plucked out ( hair ).

e.  Bit.

f.  Drove away.

g.  I ( n. ac. زَرِيْر 25 ), Glistened, shone ( eye ).

h.  A ( n. ac. زَرّ 1 ), Used violence, was violent with.

i.  Grew wiser, bethought himself.

زَاْرَرَ
زَاْرَرَ III ,
a.  Bit.

زَرَّة
زَرَّة 1t ,
a.  Intellect; intelligence.

زِرّ
زِرّ 2 , ( pl. زُرُوْر 27 ,  أَزْرَاْر 38 ),
a.  Button.

b.  Socket; pivot.

زِرَّة
زِرَّة 2t ,
a.  Bite.

زَاْرِرَة
زَاْرِرَة 21t ,
a.  Gad-fly.

##### Türkçe

**زَرَّ**
**زَرَّ** U ( n. ac. **زَرّ** 1 ),
a. Düğmeledi.

b. Yığdı.

c. Tozladı.

d. (Kıl) yoldu.

e. Isırdı.

f. Uzaklaştırdı.

g. I ( n. ac. **زَرِيْر** 25 ), (göz) parıldadı, ışıldadı.

h. A ( n. ac. **زَرّ** 1 ), şiddet kullandı, -e karşı şiddetli oldu.

i. Daha bilge oldu, kendine geldi.

**زَاْرَرَ**
**زَاْرَرَ** III ,
a. Isırdı.

**زَرَّة**
**زَرَّة** 1t ,
a. Akıl; zekâ.

**زِرّ**
**زِرّ** 2 , ( pl. **زُرُوْر** 27 , **أَزْرَاْر** 38 ),
a. Düğme.

b. Yuva; mil.

**زِرَّة**
**زِرَّة** 2t ,
a. Isırma.

**زَاْرِرَة**
**زَاْرِرَة** 21t ,
a. At sineği.
