# زرع (ز-ر-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ekin demektir

- Harfler: ز - ر - ع
- Kur'an'da: 14 geçiş · 12 ayet · 11 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [زَرْعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Ekin | 3 | 3 | [18:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/18:32.md) |
| [وَزُرُوعٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8D.md) | وَفُعُولٍ | Ve ekinler | 2 | 2 | [26:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/26:148.md) |
| [الزَّارِعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Ekin bitirenler | 1 | 1 | [56:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/56:64.md) |
| [الزَّرْعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D8%B9%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Ekin | 1 | 1 | [16:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/16:11.md) |
| [الزُّرَّاعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8F%D9%91%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B9%D9%8E.md) | الْفُعَّالَ | Ekinciler | 1 | 1 | [48:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/48:29.md) |
| [تَزْرَعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | Ekip bitirirsiniz | 1 | 1 | [12:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/12:47.md) |
| [تَزْرَعُونَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | تَفْعَلُونَهُ | Onu ekip bitirisiniz | 1 | 1 | [56:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/56:64.md) |
| [زَرْعٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%B9%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Ekin | 1 | 1 | [14:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/14:37.md) |
| [كَزَرْعٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%83%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%B9%D9%8D.md) | كَفَعْلٍ | Ekin gibi | 1 | 1 | [48:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/48:29.md) |
| [وَالزَّرْعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D8%B9%D9%8E.md) | وَالْفَعْلَ | Ve ekin | 1 | 1 | [6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/6:141.md) |
| [وَزَرْعٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%B9%D9%8C.md) | وَفَعْلٌ | Ve ekin | 1 | 1 | [13:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/13:4.md) |

## Mücavir kökler — 105 mücavir (130 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 43 · Hurma ağacıdır
2. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 25 · E’nab, Üzüm asması demektir
3. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Meyve demektir
4. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 18 · Ekel pas demektir
5. [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Hasad: Biçilen ekin demektir
6. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Zeytindir
7. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Su
8. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Sevk bacak demektir
9. [صنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kökteşler
10. [جرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cüruz otu kurumuş toprak demektir
11. [حفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haffe tepenin çevresi, başın çevresi, masdar olarak…
12. [شطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bitki filizidir
13. [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Büyük su kaynağıdır
14. [هضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hedm (he, dat), Yemek borusudur
15. [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Heyac” sonbaharda sararmış bitki demektir
16. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
17. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
18. [أزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İzar belden aşağı sarılan etek, peştemal demektir
19. [رمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Nar meyvesi veya ağacı demektir
20. [سنبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Başaklar
21. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Bahçe demektir
22. [صفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur
23. [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hutame : Kuru ot demektir
24. [دأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · De’b (hemze) : Dabbe yürüyen hayvandır
25. [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Her çeşit renk demektir
26. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
27. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Benzeşen
28. [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
29. [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Ruk’a” eğilerek bakılmadan dibi görülmeyen derin yer…
30. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Öfke
31. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
32. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sülük demektir
33. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
34. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
35. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
36. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Half : Ense demektir
37. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
38. [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sima çehre demektir
39. [فأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
40. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Loblar
41. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
42. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
43. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dal demektir
44. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
45. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Seneler
46. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
47. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
48. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Aşırı gidenler
49. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
50. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bitki
51. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yırtıcı hayvan demektir
52. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
53. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
54. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
55. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
56. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
57. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zerre toz demektir
58. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kesinlikle keseceğim
59. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların hevesleri
60. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زرع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md), [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md), [غرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Tohumu toprağa saçıp onun çatlayarak boy atmasını, büyümesini ve kemale ermesini sağlama |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın tohum saçma eyleminin ötesinde, asıl hayat verip filizlendiren ve geliştiren ilahi inşa fiili |
| Çekirdek Özet 3 | İnsani çabanın ilahi yaratışla buluşarak gizil bir potansiyelden çoklu ve bereketli bir semereye dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Büyütme ve filizlendirme fiilini salt insana ait fiziksel bir tarım işlemi sayarak ilahi tenmiye boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زر | Sıçrama, itilme, dar bir alandan dışarıya doğru basınçla fırlama veya saçılma hareketi; [زرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%A8.md), [زرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82.md), [زري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A.md) köklerinde görüldüğü gibi dar bir kanaldan fışkırma veya atılma dinamiği | ع | Ayn harfinin getirdiği derinlik, açılma ve yayılma etkisiyle bu fırlama hareketi tohumun toprağa saçılması, toprağı yararak gün yüzüne çıkması ve serpilip boy atması (tenmiye) anlamına yönelmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Sert tohum kabuğunu veya toprağı yarma, aralama ve keskin bir hareketle ortama nüfuz etme hareketi |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Baş çıkarma, yukarıya doğru yükselme, filizin yüzeye doğru yönelerek boy atması |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Gizlendiği toprak altından gün ışığına çıkma, görünür hale gelme ve kaynaktan beslenerek açılma |
| زرع | Yarma, yukarı yönelme ve yüzeye çıkış hareketi | Tohumun toprağı yararak (ز), yukarı doğru baş verip (ر), görünür ve canlı bir varlık halinde serpilmesi (ع) sürecinin tamamı |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tohumun toprağa atılması, ardından bu tohumun nem ve ısıyla patlayıp topraktan filiz vererek büyümesi ve kemale ermesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lisânü'l-Arab'da nakledilen eski şiir şahidinde ekinin başkası için büyütülüp geliştirilmesi, mecazi anlamda başkasına siyasi ve askeri güç kazandırmak üzere zikredilir: إن يأبروا زرعا لغيرهم / والأمر تحقره وقد ينمي |
| Erken Arapça kullanım | Kitābü'l-ʿAyn'da geçen şahitte ekilebilir arazi anlamında müzdara' kelimesi zikredilir: فاطلب لنا منهم نخلا ومزدرعا / كما لجيراننا نخل ومزدرع; ayrıca Hz. Ali'nin hikmet ve hüccetin ilim ehlinin kalbine ekilmesine dair rivayetinde geçer |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde زرع kökü Proto-Semitik *ḏrʕ (tohum ekmek, tohum saçmak) biçimine dayanmakta olup düzenli ses denklikleriyle temel Sami dillerinin tamamında morfolojik ve anlamsal bütünlüğünü korumuştur. İbranicede zāraʿ (זָרַע - tohum saçmak, ekmek) ve zeraʿ (זֶרַע - tohum, döl, soy), Aramice ve Süryanicede zraʿ (ܙܪܰܥ - ekmek, saçmak) ve zarʿā (ܙܰܪܥܳܐ - tohum, mahsul, zürriyet), Akadcada ise zēru(m) (tohum, döl, nesil) biçimleriyle hem toprağa tohum atma eylemini hem de biyolojik soy aktarımını ifade eder. Arapçada bu kök, salt tohumun toprağa bırakılması (hars) eyleminden öteye geçerek tohumun yarılarak filizlenmesi, büyütülmesi ve kemale erdirilmesi (inbât ve tenmiye) boyutunu da asli anlam içeriğine dahil etmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT), Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Tohum saçma ve tenmiye | Çekirdeğin toprağa atılmasından başlayarak onun filizlenip boy atması, beslenip olgunlaşması süreci | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zāraʿ, Süryanice zraʿ, Akadca zēru | Proto-Semitik *ḏrʕ kökünden türeyen tarımsal ekim, mahsul ve biyolojik döl/soy anlam alanı | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Ge'ez zar'a, Güney Arapçası ḏrʕ | Eski Güney Arapça yazıtlarda ve Etiyopya dillerinde tarımsal üretim ve tohumlama bağlamında ortak kullanım | Güçlü |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زرع | Anlamlı | Tohum ekmek, bitirmek | Toprağa tohum atıp onu yeşertmek ve büyütmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [زعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Kıl veya tüy azlığı | Saçın, tüyün seyrek olması, ahlaken huysuzluk | Kur'an'da geçmez; bitkinin veya tüyün seyrelmesi yönüyle zıtlaşma taşır |
| [رزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kaydedilmiştir |
| [رعز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn'da mühmel kaydedilmiştir |
| [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) | Anlamlı | Menetmek, desteklemek | Kötülükten alıkoymak veya saygı ile güç kazandırmak | Kur'an'da geçer; harf göçüşmesi ile kuvvet verme boyutu ortaktır |
| [عرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B2.md) | Anlamlı | Büzülmek, sertleşmek | Şiddetli soğuktan veya korkudan büzüşüp bir yere çekilmek | Kur'an'da geçmez; dışa açılmanın aksine içe toplanma hareketidir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زرع | Merkez | Tarımsal üretim ve büyüme | Tohumu toprağa saçıp onun bizzat filizlenip boy atmasını ve kemale ermesini sağlama | Hem beşeri sebepleri hem de asıl ilahi büyütmeyi ve geliştirmeyi (tenmiye) içerir |
| [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) | Komşu | Toprak işleme | Toprağı sürmek, yarmak ve tohum saçmaya hazır hale getirmek | Yalnızca insanın fiziksel zemin hazırlığı ve tohum atma çabasıdır; bitirmeyi içermez |
| [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Filizlenme ve çıkış | Bitkinin toprak yüzeyine çıkıp yeşermesi | Tohum atma şartı olmaksızın her türlü bitkinin topraktan baş göstermesini anlatır |
| [غرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3.md) | Komşu | Dikim | Kökü veya gövdesi bulunan fidanı toprağa yerleştirmek | Tohum saçmak değil, halihazırda gövdeli bitkiyi sabitlemektir |
| [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) | Zıt | Biçme ve devşirme | Büyüyen ve olgunlaşan ekini kökünden veya sapından kesip toplamak | Büyüme sürecinin sona erdirilip ürünün devşirilmesi işlemidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زرع | Tohum ekmek, bitirmek, yetiştirmek | Tohumun toprağa saçılmasını ve oradan hayat bularak kemale ermesini bir arada ifade eder | Kesin |
| Latince | serere, seminare | Tohum saçmak, ekmek | Seminare tohum bırakmayı, serere ise ekim yapmayı karşılar; ilahi büyütme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to sow, to cultivate | Tohum ekmek, yetiştirmek | To sow tohum saçmayı, cultivate ise tarımsal bakımı ifade eder; tohumun içsel fışkırma dinamiğini tam vermez | Güçlü |
| Almanca | säen, anbauen | Tohum ekmek, ürün yetiştirmek | Säen tohumu toprağa bırakma anını, anbauen tarımsal faaliyeti karşılar; ontolojik yeşertme boyutunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | semer, cultiver | Tohum saçmak, tarım yapmak | Semer tohum saçma eylemini, cultiver bakım sürecini belirtir; varlığın kendi potansiyelini aşama aşama açmasını eksik bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زَرْع / زُرُوع | Hububat ve ekin türü bitkiler | Dünyevi rızıklar, nimetler ve yeryüzündeki tarımsal mahsuller; En'âm [6:141](https://lisan.digital/tr/ayet/6:141.md), Ra'd [13:4](https://lisan.digital/tr/ayet/13:4.md), Kehf [18:32](https://lisan.digital/tr/ayet/18:32.md), Şuarâ [26:148](https://lisan.digital/tr/ayet/26:148.md), Secde [32:27](https://lisan.digital/tr/ayet/32:27.md), Zümer [39:21](https://lisan.digital/tr/ayet/39:21.md), Duhân [44:26](https://lisan.digital/tr/ayet/44:26.md) |
| تَزْرَعُونَ | Tarım faaliyeti ve tohum saçma | İnsanın geçim için planlı tarım yapması ve tohum atması; Yûsuf [12:47](https://lisan.digital/tr/ayet/12:47.md) |
| الزَّارِعُونَ / تَزْرَعُونَهُ | Asıl yeşertip büyüten ilahi kudret | İnsanın ektiği tohumu hakikatte yaratan ve filizlendiren ilahi yaratış; Vâkıa [56:64](https://lisan.digital/tr/ayet/56:64.md) |
| كَزَرْعٍ / الزُّرَّاع | İnanç topluluğunun filizlenip güçlenmesi | Müminlerin zayıf bir filizden gür ve kendi ayakları üstünde duran güçlü bir gövdeye dönüşmesi teşbihi; Feth [48:29](https://lisan.digital/tr/ayet/48:29.md) |
| غَيْرِ ذِي زَرْعٍ | Tarıma elverişsiz, kurak arazi | Mekke vadisinin bitki ve tarım imkânından bütünüyle yoksunluğu; İbrâhîm [14:37](https://lisan.digital/tr/ayet/14:37.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb ve halk ilişkisi | Vâkıa [56:64](https://lisan.digital/tr/ayet/56:64.md) ayeti üzerinden insanın fiilinin tohum atmaktan (hars) ibaret olduğu, asıl yaratıcı ve bitiricinin (zer') Allah olduğu tespiti | Fâil-i hakiki ilkesi ve sebeplerin yaratıcı kudret taşımadığı |
| Fıkıh | Müzâraa akdi | Arazi sahibi ile ziraat yapan kişinin mahsulün belirli bir hissesi karşılığında akit yapması ve öşür yükümlülüğü | Toprağın işletilmesi, tohum ve emek ortaklığı |
| Tefsir | Rubûbiyyet delilleri ve teşbih | Yeryüzünün canlanması üzerinden dirilişin ispatı ve sahabe toplumunun filizden ulu bir gövdeye dönüşmesi metaforu | İnsani çabanın ilahi inayete muhtaç oluşu ve tedrici olgunlaşma |
| Hadis | Sadaka ve manevi üretim | Ekilen her ekinin canlılar tarafından tüketilmesinin ekene sadaka yazılması ve kalbe hikmet ekilmesi | Üretkenliğin teşviki ve manevi değerlerin kalpte kökleşmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | Fâil-i hakikiyi tanıma | Sebebe yapışıp neticeyi Allah'tan bilme | İnsanın rolü tohumu toprağa bırakmaktır; hayatı veren ve başak bağlatan yalnızca ilahi kudrettir | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve genetik | Embriyonik gelişim ve tenmiye | Çimlenme ve morfogenez yasası | Tohumun içindeki kodun uygun çevre şartlarında aktifleşerek aşamalı biçimde kemale ermesi | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal büyüme | Tedrici toplumsal teşkilatlanma | Organik kök salma ve direnç kazanma | Feth suresinde tasvir edildiği gibi küçük bir filizin zamanla güçlenerek dış etkilere karşı dirençli bir yapı kurması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve katma değer | Tarımsal sermaye ve bereket | Emek-toprak birleşiminden katlanan getiri | Tek bir tohumun yüzlerce tohuma dönüşmesiyle oluşan reel refah ve gıda güvenliği | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Lojistik büyüme ve diferansiyel kinetik | Bir tohumun veya hücrenin zamana bağlı büyüme eğrisi; başlangıçtaki gizil girdinin katsayılarla katlanarak belirli bir taşıma kapasitesine ulaşması modeli | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pedagojik gelişim ve kurumsal kuram | Bireyin veya topluluğun zihnine ekilen temel bir ilkenin zamanla organik olarak serpilip kökleşmesi ve kendi ayakları üstünde duran bağımsız bir yapıya evrilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel çiftçilik ve endüstriyel tohum atma eylemine indirgeyerek mekanik bir doğa olayına dönüştürmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Tohumun ekilmesinden kemale ermesine kadar süren biyolojik döngünün ilahi yaratış, diriliş ve toplumsal inşa modeli olarak işletilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Vâkıa [56:64](https://lisan.digital/tr/ayet/56:64.md)'teki ontolojik ayrımı kaçırarak insanı ürünün asıl yaratıcısı saymak, sebeplere tanrılık atfetmek ve sabır gerektiren gelişim süreçlerini mekanik müdahalelerle tüketmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Beşeri emek (hars) ile ilahi yaratış ve geliştirme (zer') arasındaki sınırı en somut örnek üzerinden çizerek şirk anlayışını ontolojik düzeyde çökertir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın acziyetini ve Allah'ın tek yaratıcı olduğunu ortaya koyan tevhid ayetlerinde, sahabe toplumunun tedrici gelişimini anlatan teşbihlerde ve Yûsuf suresindeki iktisadi planlama bağlamında. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tarımsal veya bilimsel neticelerin yalnızca insanın teknik becerisine dayandığı yanılgısını düzeltir; insanın vazifesini zemin hazırlamak, hayat ve bereket vermeyi ise ilahi kudrete ait bir lütuf olarak konumlandırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Tohumu toprağa saçıp onun çatlayarak boy atmasını, gövde bağlamasını ve başaklanarak tam olgunluğa erişmesini sağlamak.
- Soyut anlam: Bir potansiyelin uygun vasatta ilahi kanunlar uyarınca aşama aşama açılarak kendi ayakları üstünde duran yetkin bir varlığa dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: İnsanın tohum saçarak sebeplere riayet ettiği (hars), ilahi kudretin ise bu tohumu besleyip çoğalttığı (zer') sebep-yaratılış dengesi.
- LaTeX modeli: $$S_0 \xrightarrow{\;H\;} S(t) \xrightarrow{\;Z\;} \sum_{i=1}^{n} P_i, \quad n \gg 1$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_0$ başlangıç durumundaki tekil tohumu veya gizil potansiyeli; $H$ insanın toprağı sürüp hazırlama ve tohum saçma eylemini (hars / beşeri sebep); $S(t)$ zaman içinde toprağın bağrında korunan ve olgunlaşan süreci; $Z$ asıl hayat verip filizlendiren ilahi geliştirme kudretini (zer' / ilahi fiil); $\sum_{i=1}^{n} P_i$ ise tek tohumdan fışkıran çoklu hasılatı ve yetkin meyveleri ($n \gg 1$ katlanmış bereketi) sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/6:141.md) — وَالزَّرْعَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Çardaklı ve çardaksız bağları, tatları değişik ekin ve hrumaları, zeytin ve narı, birbirine benzer ve benzemez şekilde yaratıp yetiştirmiş olan O’dur. Her biri mahsul verdiği zaman, mahsulünden yeyin, hasad edildiği gün de, hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

### [Yusuf 12:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/12:47.md) — تَزْرَعُونَ

قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Yedi sene alıştığınız biçimde ekin. Yediğiniz bir mikdar dışında biçtiklerinizi başağında bırakın.

### [Rad 13:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/13:4.md) — وَزَرْعٌ

وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Yeryüzünde birbirine komşu toprak parçaları, üzüm bağları, ekinler ve çatallı çatalsız hurma ağaçları vardır. Hepsi de aynı su ile sulanır. Ama lezzetçe onları birbirinden ayrı kılmışızdır. Şüphesiz ki bunlarda; akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [İbrahim 14:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/14:37.md) — زَرْعٍ

رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Rabbımız; ben, çocuklarımdan kimini; namaz kılabilmeleri için, Senin mukaddes evinin yanında çorak bir vadiye yerleştirdim. Rabbımız; insanların gönüllerini onlara meylettir. Şükretmeleri için onları meyvelerle rızıklandır.

### [Nahl 16:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/16:11.md) — الزَّرْعَ

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Onunla size ekinler, zeytin ve hurma ağaçları, üzümler ve türlü türlü ürünler bitirir. Düşünen bir kavim için bunda ayetler vardır.

### [Kehf 18:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/18:32.md) — زَرْعًا

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا

Meal (IK): Onlara iki adamı örnek ver ki; birisine iki üzüm bağı verip çevresini hurmalıklarla çevirmiş ve aralarında ekinler bitirmiştik.

### [Şuara 26:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/26:148.md) — وَزُرُوعٍ

وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ

Meal (IK): Ekinler, salkımları sarkmış hurmalıklar arasında.

### [Secde 32:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/32:27.md) — زَرْعًا

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ

Meal (IK): Görmezler mi ki; Biz, kuru yerlere suyu gönderiyor, onunla hayvanlarının ve kendilerinin yedikleri ekinleri çıkarıyoruz. Hala da görmeyecekler mi?

### [Zümer 39:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/39:21.md) — زَرْعًا

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Görmez misin ki; gerçekten Allah, gökten bir su indirip onu yerdeki kaynaklara yerleştirmiş, sonra da onunla türlü türlü ekinler çıkarmaktadır. Sonra onları kurutur ve sen, onları sararmış görürsün. Sonra da onu çörçöp haline çevirir. Muhakkak ki bunlarda, akıl sahipleri için ibret vardır.

### [Duhan 44:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/44:26.md) — وَزُرُوعٍ

وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ

Meal (IK): Ekinleri, muhteşem konakları da.

### [Fetih 48:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/48:29.md) — كَزَرْعٍ · الزُّرَّاعَ

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Muhammed; Allah’ın Rasulüdür. Beraberinde bulunanlar da; kafirlere karşı zorlu, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rüku’ edenler, secde edenler olarak görürsün. Allah’tan lutuf ve rıza isterler. Onlar; yüzlerindeki izinden tanınırlar. İşte onların Tevrat’taki vasıfları budur. İncil’de de şöyle vasıflandırılmışlardı: Onlat filizini yarıp çıkarmış, gittikçe onu kuvvetlendirerek kalınlaşmış, gövdesi üzerine dikilmiş bir ekine benzerler ki bu, ekicilerin de hoşuna gider. Allah; böylece onları çoğaltıp kuvvetlendirmekle, kafirleri öfkelendirir. Allah; iman edip salih amel işleyenlere hem mağfiret, hem de büyük bir mükafat vaadetmiştir.

### [Vakıa 56:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/ayet/56:64.md) — تَزْرَعُونَهُ · الزَّارِعُونَ

أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ

Meal (IK): Onu, siz mi bitiriyorsunuz, yoksa Biz miyiz, bitirenler?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ekin demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي والراء معهما
ع ز ر- ع رز- ز ع ر- ز ر ع مستعملات ر ع ز- ر ز ع مهملان
عزر:
العَزِيرُ: ثمن الكلأ، ويجمع على عزائر. إذا حُصِدَتِ الحصائدُ بيعت مراعيها.
"وعزائرها" والتّعزيرُ: ضربٌ دونَ الحّد. قال:
وليس بتَعْزيرِ الأميرِ خَـزايَةٌ		عليَّ إذا ما كُنْتُ غَيْرَ مُريب
والتعزير: النّصرة.
عُزَيْرٌ: اسم. عَيْزارٌ اسم.
عرز:
العارز: العاتب. قال الشّماخ:
وكلّ خليلٍ غَيْرِ هاضِمِ نفسِـه		لِوصلِ خليلٍ صارمٌ أو مُعارِزُ
وتقول: استعْزَرَ عليّ، أي: استصعب.
والعَرْزُ واحدتها بالهاء، من الشّجر من أصاغر الثُّمام وأدقِهِ، ذات ورق صغار متفرق، وما كان من شجر الثمام من ضروبه فهو ذو أماصيخ، أُمْصُوخة في أُمْصُوخة إذا امتُصِخَت انقلعتِ العُليا من جوف السُّفلى انقلاعَ العِفاص من رأسِ المُكْحُلة.
والتَّعريز كالتعريض في الخصومة. ويقال: العَرْز: اللّوم.
قال مزاحم: التعريز: التّوذير، وإفساد وإفساد الشيء وتعييبه.
أعرز الله منه، أي: أعوز منه وأفقده وعيّب شخصه. وعرّز منه بمعناه ويقال: التعريز: الخسف والإعواز؛ أعرز الله به، أي: خسف به.
زعر:
الزَّعَرُ: قلة شعر الرأس، وقلّة ريش الطائر وتَفَرُّقُهُ، إذا ذهب أطوله وبقي أقصره وأردؤه، قال علقمة:
كأنها خاضب زُعْر قوادمُها
يقال: زَعِرَ يَزْعَرُ زَعَراً، وازعارّ ازعيراراً.
والزَّعارَّةُ، الرّاء شديدة، شراسة في خلق الرجل، لا يكاد ينقاد، ولا يلينُ، ولا يُعرف منع فعلٌ وليس لها نظائر إلاّ حَمارّة القيظ، وصَبارّة الشتاء، وعبالّة البقل، ولم أسمع منه فاعلا ولا مفعولا، ولا مصروفا في وجوه.
والزُّعْرُورُ: شجرٌ، الواحدة بالهاء تكون حمراء ثمرتها، وربّما كانت صفراء نواتها كنواة النّبق في الصّلابة والاستدارة، إلاّ أنّها مطبقة تكون مطبقة تكون اثنتين في ثمرة واحدة، ونواة النبق واحدة أبداً
زرع :
زُرْعة من أسماء الرّجال، وكذلك زُرَيعْ.
والزَّرْع: نبات البُرّ والشعير. الناس يحرثونه والله يَزْرَعُه، أي: ينميه حتى يبلغ غايته وتمامه.
ويقال للصبيّ: زَرَعَه الله أي: بلّغه تمام شبابه.
والمُزْدَرِعُ: الذي يزرع، أو يأمر بحرث زرع لنفسه خصوصا. دخلته الدّال بدل تاء مفتعل، كما يقال: اجدمعوا واجتمعوا.
قال شجاع: المُزْدَرَعْ: الأرض التي يُزْرَعُ فيها. قال:
فاطلب لنا منهم نخلا ومُزْدَرَعاً		كما لجيراننا نخل ومُـزْدَرَعُ
والمزارع: الزارع. والمزارع الذي يزرع أرضه.

##### Türkçe

باب **العين** و **الزاي** و**الراء** معهما
**ع ز ر**- **ع رز**- **ز ع ر**- **ز ر ع** kullanılagelenler; **ر ع ز**- **ر ز ع** ihmal edilmiş ikisidir.

**عزر**:
**العَزِيرُ**: otlağın bedeli; **عزائر** üzere cem‘ olunur. Hasatlar biçildiği vakit otlakları satılır.
“Ve **عزائرها**”; ve **التّعزيرُ**: had’den aşağı bir dövme. Dedi ki:
وليس بتَعْزيرِ الأميرِ خَـزايَةٌ		عليَّ إذا ما كُنْتُ غَيْرَ مُريب
Ve **التعزير**: yardım.
**عُزَيْرٌ**: isim. **عَيْزارٌ** isim.

**عرز**:
**العارز**: azarlayan. Şammâh dedi ki:
وكلّ خليلٍ غَيْرِ هاضِمِ نفسِـه		لِوصلِ خليلٍ صارمٌ أو مُعارِزُ
Ve dersin: **استعْزَرَ** عليّ, yani: güçleşti.
Ve **العَرْزُ**, bir tanesi **الهاء** ile: ağaçtan, **الثُّمام**’ın küçüklerinden ve en incesinden; küçük, dağınık yapraklı; **الثمام** ağacından türlerinden olan her ne ise o **أماصيخ** sahibidir; **أُمْصُوخة** içinde **أُمْصُوخة**: **امتُصِخَت** olduğu vakit üstteki, alttakinin içinden, **العِفاص**’ın **المُكْحُلة**’nin başından kopması gibi kopar.
Ve **التَّعريز** husumette **التعريض** gibidir. Ve denilir: **العَرْز**: kınama.
Muzâhim dedi: **التعريز**: **التّوذير**, ve bir şeyi bozmak ve bozmak ve ayıplamak.
**أعرز** الله منه, yani: ondan yoksun bıraktı ve onu kaybettirdi ve şahsını ayıpladı. Ve **عرّز** منه onun manasıyladır. Ve denilir: **التعريز**: çökertme ve yoksun bırakma; **أعرز** الله به, yani: onunla çökertti.

**زعر**:
**الزَّعَرُ**: baş saçının azlığı; ve kuşun tüyünün azlığı ve dağılması: en uzunu gidip en kısası ve en kötüsü kaldığı vakit. Alkame dedi:
كأنها خاضب زُعْر قوادمُها
Denilir: **زَعِرَ** **يَزْعَرُ** **زَعَراً**, ve **ازعارّ** **ازعيراراً**.
Ve **الزَّعارَّةُ**, **الرّاء** şedîdedir: erkeğin yaratılışında sertlik; neredeyse boyun eğmez, yumuşamaz, bir fiil men‘ olunur bilinmez; ve onun benzerleri yoktur, ancak **حَمارّة** **القيظ**, ve **صَبارّة** **الشتاء**, ve **عبالّة** **البقل**; ondan ne fâil ne mef‘ûl, ne de vecihlerde sarf olunmuş işitmedim.
Ve **الزُّعْرُورُ**: bir ağaç; bir tanesi **الهاء** ile; meyvesi kırmızı olur, bazen çekirdeği sarı olur; sertlikte ve yuvarlaklıkta **النّبق** çekirdeği gibidir; ancak o kapalıdır: bir meyvede iki tane olarak kapalı olur; **النّبق** çekirdeği ise daima birdir.

**زرع** :
**زُرْعة** erkek adlarındandır; bunun gibi **زُرَيعْ** de.
Ve **الزَّرْع**: buğday ve arpa bitkisi. İnsanlar onu sürer, Allah onu **يَزْرَعُه**, yani: onu, gayesine ve tamamına varıncaya dek büyütür.
Ve çocuğa denilir: **زَرَعَه** الله, yani: onu gençliğinin tamamına eriştirdi.
Ve **المُزْدَرِعُ**: eken; yahut kendisi için özellikle bir ekini sürmeyi emreden. **الدّال**, **مفتعل**’in **تاء**’sı yerine girdi; nitekim denilir: **اجدمعوا** ve **اجتمعوا**.
Şucâ‘ dedi: **المُزْدَرَعْ**: içinde ekin ekilen toprak. Dedi ki:
فاطلب لنا منهم نخلا ومُزْدَرَعاً		كما لجيراننا نخل ومُـزْدَرَعُ
Ve **المزارع**: eken. Ve **المزارع**: toprağını eken kimse.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَرْعُ: واحد الزُروعِ، وموضعُهُ مَزْرَعَةٌ ومُزْدَرَعٌ. والزَرْعُ أيضاً: طرحُ البَذْرِ في الأرض.والزَرْعُ أيضاً: الإنباتُ. يقال: زَرَعُهُ الله، أي أنبته. ومنه قوله تعالى: "أَءَنْتُمْ تَزرَعونَهُ أم نَحْنُ الزارِعون". وتقول للصبيّ: زَرَعَهُ الله، أي جَبَرَهُ. وازْدَرَعَ فلانٌ، أي احترث. والمُزارَعَةُ معروفة.

##### Türkçe

**الزَرْعُ**: **الزُروعِ**’un bir teki; ve onun yeri **مَزْرَعَةٌ** ve **مُزْدَرَعٌ**’dır. Ve **الزَرْعُ** ayrıca: toprağa **البَذْرِ**’i atmak. Ve **الزَرْعُ** ayrıca: bitirme/bitkiyi çıkarmadır. Denir ki: **زَرَعُهُ الله**, yani onu bitirdi. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: "أَءَنْتُمْ تَزرَعونَهُ أم نَحْنُ الزارِعون". Ve çocuğa dersin: **زَرَعَهُ الله**, yani onu onardı. Ve falan kimse **ازْدَرَعَ** etti, yani sürdü. Ve **المُزارَعَةُ** bilinir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع الراء
عزر ، عرز ، زرع ، زعر : مستعملة .
رعز ، رزع : مهملان .
عزر : قال الله جلّ وعز : ( وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ ) ( الفتح : 9 ) وقال : ( وَعَزَّرْتُمُوهُمْ ) ( المائدة : 12 ) جاء في التفسير في قوله تعالى : ( لتعزروه ) : أي لتنصروه بالسيف . ومَن نصر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقد نصر الله تعالى .
وقال أبو عبيدة في قوله : ( وَعَزَّرْتُمُوهُمْ ) ( المائدة : 12 ) قال : عظَّمتموهم . وقال غيره : ( عزرتموهم : نصرتموهم .
وقال إبراهيم بن السّرِيّ : وهذا هو الحق والله أعلم . وذلك أن العَزْر في اللغة : الردّ وتأويل عزَّرْت فلاناً أي أدَّبته إنما تأويله : فعَلتُ به ما يَرْدَعه عن القبيح ؛ كما أن نكَّلت به تأويله : فعَلت به ما يجب أن يَنْكُل معه عن المعاودة . فتأويل عزَّرتموهم نصرتموهم ، بأن تردّوا عنهم أعداءهم . ولو كان التعزير هو التوقير لكان الأجود في اللغة الاستغناء به . والنُصْرة إذا وجبت فالتعظيم داخل فيها ؛ لأن نُصْرة الأنبياء هي المدافعة عنهم ، والذبّ عن دينهم وتعظيمهم وتوقيرهم .
قال : ويجوز : تَعْزُرُوه من عَزَرته عَزْراً بمعنى عَزَّرْته تعزيراً . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العَزْرُ : النصرُ بالسيف . والعَزْرُ : التأديب دون الحَدّ . والعَزْرُ : المنعُ والعَزْرُ : التوقيف على باب الدين . قلت : وحديث سَعْدٍ يدلُ على أن التعزير هو التوقيف على الدين ؛ لأنه قال : لقد رأيتني مع رسول الله وما لنا طعام إلا الحُبْلَة وورق السَمُر ، ثم أصبحتْ بنو أسد تعزّرني على الإسلام ، لقد ضللتُ إذاً وخاب عملي . وقال ابن الأعرابي أيضاً : التعزير في كلام العرب : التوقير . والتعزير : النصر باللسان والسيف . والتعزير : التوقيف على الفرائض والأحكام . وقال أبو عبيد : أصل التعزير التأديب . ولهذا يسمى الضرب دون الحَدّ تعزيراً ، إنما هو أدبٌ . قال : ويكون التعزير في موضع آخر : تعظيمَك الرجل وتبجيلَه : وقال ابن الأعرابيّ : معنى قول سعدٍ : أصبحتْ بنو أسدٍ تعزرني على الإسلام أي توقِّفني عليه . قلت وأصل العَزْر الردّ والمنع . وقال الليث : العَزِيرُ بلغة أهل السواد هو ثمن الكَلأ والجميع العزائر . يقولون : هل أخذت عَزِير هذا الحَصِيد ؟ أي هل أخذت ثمن مراعيها ؛ لأنهم إذا حصدوا باعوا مراعيها . وعُزَير : اسم نبيّ . وقال ابن الأعرابي : هي العَزْوَرَة والحَزْوَرَةُ والسَرْوَعَة والقائدة :
الأكمة . أبو عمرو : مَحَالة عَيْزَارَة : شديدة الأسر . وقد عَيْزَرَهَا صاحبها . وأنشد :
فابْتَغِ ذات عَجَل عَيَازِرَا
صَرَّافَةَ الصوت دَمُوكا عَاقِرَا
والعَزَوَّرُ : السّيء الخُلُق عن أبي عمرو . أبو العباس عن ابن الأعرابي : العَيْزَارُ الغُلاَم الخفيف الروح النشيط . وهو اللَقْنُ الثَقْفُ وهو الريشة ، والمماحل والمماني . عَزْوَرُ : موضع قريب من مكَّة . قال ابن هَرْمَة :
ولم ننس أظعاناً عَرَضْن عشيةً
طوالع من هَرْشَى قواصد عَزْوَرَا
والعَيَازِرُ : بقايا الشجر الذي أُخذت أعاليه بالقطع والأكل .
عرز : أبو عبيد عن أبي زيد : المُعارَزة : المعاندة والمجانبة وأنشد للشمّاخ :
وكلُّ خليل غيرِها ضم نفسِه
لوصل خليل صارِمٌ أو مُعَارِزُ
شمر : المُعَازِرُ : المُعَاتِبُ وقال الليث : العَارزُ : العاتبُ . قال : والعَرَز والواحدة عَرَزة وهي شجرة من أصاغر الثُمَام وأدقّ شجره ، له ورق صغار متفرِّقة . وما كان من شجر الثُمَام من ضَرْبه فهو ذو أمَاصِيخ ، يمصوخةٌ في جوف أمصوخة ، تنقلع العليا من السفلى انقلاع العِفَاص من رأس المُكْحُلة . وقال غيره : العَرْز : الانقباض ، وقد اسْتَعْرزَ الشيءُ أي انقبض واجتمع . ويقال : عَرَزت لفلان عرزاً ، وهو أن تقبِض على شيء في كفّك وتضم عليه أصابعك وتُرِي منه شيئاً صاحبَك لينظر إليه ولا تريه كله . وفي ( نوادر الأعراب ) أعرزتني من كذا أي أعوزْتني منه . وروى أبو تراب للخليل قال : التعريز كالتعريض في الخصومة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العُرَّازُ المغتابون للناس . قال : والعَرَز : شجر الثُمام .
زرع : الليث : الزَرْع : نبات كل شيء يُحْرَث . والله يَزْرعه أي يُنَمِّيه حتى يبلغ غايته . ويقال للصبيّ : زرعه الله أي أنبته . والمُزْدَرِع : الذي يزدرِع زَرْعاً يتخصَّص به لنفسه والمُزْدَرَعُ موضع الزراعة . وقال الشاعر :
واطلبْ لنا مِنْهُمُ نخلاً ومُزْدَرَعاً
كما لجيراننا نَخْلٌ ومُزْدَرَعٌ
مُفْتَعَلٌ من الزرع . ومَنِيُّ الرجل : زَرْعُهُ .
وقال النضر : الزِرِّيعُ : ما ينبت في الأرض المستحيلة ، مما يتناثر فيها أيام الحصاد من الحَبِّ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَرَّاعُ : النمّام الذي يَزْرع الأحقادَ في قلوب الأحِبَّاء . أزْرعَ الزرعُ : أحصد . ولا ينزرع أي لا ينبت . وكل بَذْر أردت زرعه فهو زُرْعَة . والزَرّاعات : مواضع الزرع كالمَلاّحات مواضع المِلْح . قال جرير :
فقَلَّ غَنَاءٌ عنك في حرب جعفرٍ
تُغَنِّيك زَرَّاعَاتُهَا وقصُورهَا
والمَزْرَعَةُ المَزْرَعَة . وزُرِعَ لفلان بعد
شقاوة أي أصاب مالاً بعد حاجة . وتَزَرَّعَ إلى الشيء : تسرع . ويقال للكلاب : أولاد زارِع . قال :
وأخرج منه الله أولاد زارع
مُوَلَّعة أكنافها وجُنُوبها
والمَزْروعان من بني كعب بن سعد لَقَبان لا إسمان .
زعر : الليث : الزَعَر في شَعر الرأس وفي ريش الطائر : قلّةٌ ورِقَّة وتفرّق . وذلك إذا ذهبت أصولُ الشَعر وبقي شكيره . وقال : ذو الرمة يصف الظليم :
كأنه خَاضِبٌ زُعْرٌ قوادمه
أجْنَى له باللِوَى آءٌ وتَنَوُّمُ
وقد زَعِرَ رأسه يَزْعَرُ زَعَراً . أبو عبيد : في خُلُقه زَعَارَّةٌ بتشديد الراء مثل حَمارة الصيف أي شَرَاسة وسوء خُلُق وربما قالوا : هو زَعِرَ الْخُلُق . ومنهم من يخفِّف فيقول في خُلُقه زَعَارَة ، وهي لغة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الزَعَر : قِلَّة الشَعَر . ومنه قيل للأحداث : زُعْرَان . وقال ابن شُمَيل : الزُعْرُورُ : شجرة الدُبّ . وقال غيره الزعرور ثمر شجر ، منه أحمرُ وأصفر ، له نوًى صُلْبٌ مستدير . وقال أبو عمرو : الفُلْك : الزُعْرور . رواه أبو العباس عن عمرو عن أبيه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الزاي** ile **الراء**

**عزر** ، **عرز** ، **زرع** ، **زعر** : kullanımdadır.
**رعز** ، **رزع** : ihmaldir.

**عزر** : Allah جلّ وعز şöyle dedi: ( **وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ** ) (الفتح: 9) ve dedi: ( **وَعَزَّرْتُمُوهُمْ** ) (المائدة: 12). Tefsirde, Yüce sözü ( **لتعزروه** ) hakkında şöyle gelmiştir: yani onu kılıçla yardım edesiniz. Ve kim Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) yardım ederse, muhakkak Allah تعالى’yı yardım etmiştir.

Ve Ebû Ubeyde, şu sözünde: ( **وَعَزَّرْتُمُوهُمْ** ) (المائدة: 12) dedi ki: onları yücelttiniz. Ve başkası dedi ki: ( **عزرتموهم** : onları yardım ettiniz).

Ve İbrâhîm b. es-Serî dedi: Bu, haktır; Allah daha iyi bilir. Şu da ki **العَزْر** dilde: geri çevirme; ve “**عزَّرْت** falancayı”nın te’vili, yani onu edeplendirdim, ancak te’vili şudur: onunla, onu çirkinden alıkoyacak şeyi yaptım; nitekim “**نكَّلت** onunla”nın te’vili: onunla, onunla birlikte tekrar etmeye dönmekten çekineceği şeyi yaptım. Öyleyse “**عزَّرتموهم**”un te’vili: onları yardım ettiniz; onlardan düşmanlarını geri çevirmenizle. Ve eğer **التعزير** saygı gösterme olsaydı, dilde onunla yetinmek daha iyi olurdu. Ve yardım vacip olunca, yüceltme onun içine dâhildir; çünkü peygamberlere yardım, onlardan savunma, dinlerinden koruma, onları yüceltme ve onlara saygı göstermedir.

Dedi ki: Şu da caizdir: **تَعْزُرُوه**; “**عَزَرته** **عَزْراً**”dan, “**عَزَّرْته** **تعزيراً**” manasında. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَزْرُ**: kılıçla yardımdır. **العَزْرُ**: had’den aşağı edeplendirmedir. **العَزْرُ**: men’dir. **العَزْرُ**: din kapısında durdurmadır. Dedim ki: Sa‘d’ın hadisi, **التعزير**in din üzerinde durdurma olduğuna delalet eder; çünkü dedi ki: “Andolsun, kendimi Resûlullah ile gördüm; bizim yiyeceğimiz ancak **الحُبْلَة** ve **ورق السَمُر** idi; sonra Benû Esed beni İslâm üzerine **تعزّرني** ediyor; o hâlde ben sapmışım ve amelim boşa çıkmış.” İbnü’l-A‘râbî de dedi ki: Arapların sözünde **التعزير**: saygı göstermedir. **التعزير**: dil ve kılıçla yardımdır. **التعزير**: farzlar ve hükümler üzerinde durdurmadır. Ebû Ubeyd dedi ki: **التعزير**in aslı edeplendirmedir. Bu yüzden had’den aşağı vurma **تعزيراً** diye adlandırılır; ancak o bir edeptir. Dedi ki: **التعزير** başka bir yerde: senin adamı yüceltmen ve onu ululaman olur. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Sa‘d’ın sözünün manası: “Benû Esed beni İslâm üzerine **تعزرني** etti” yani beni onun üzerinde durduruyor. Dedim: **العَزْر**in aslı geri çevirme ve men’dir. Leys dedi ki: **العَزِيرُ** Irak kırsalı ehlinin dilinde otlağın bedelidir; çoğulu **العزائر**dir. Derler ki: “Bu hasadın **عَزِير**ini aldın mı?” yani onun meralarının bedelini aldın mı; çünkü onlar hasat ettiklerinde meralarını satarlar. Ve **عُزَير**: bir peygamberin adıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: O, **العَزْوَرَة** ve **الحَزْوَرَةُ** ve **السَرْوَعَة** ve **القائدة**: tepeciktir. Ebû Amr: **مَحَالة عَيْزَارَة**: bağlaması şiddetli. Ve sahibi onu **عَيْزَرَهَا** etti. Şu beyit okundu:
فابْتَغِ ذات عَجَل عَيَازِرَا
صَرَّافَةَ الصوت دَمُوكا عَاقِرَا

Ve **العَزَوَّرُ**: kötü huyludur; Ebû Amr’dan. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَيْزَارُ**: ruhu hafif, canlı, atik oğlandır. Ve o **اللَقْنُ الثَقْفُ**tur; ve o **الريشة**dir; ve **المماحل** ve **المماني**dir. **عَزْوَرُ**: Mekke’ye yakın bir yerdir. İbn Hirma dedi ki:
ولم ننس أظعاناً عَرَضْن عشيةً
طوالع من هَرْشَى قواصد عَزْوَرَا

Ve **العَيَازِرُ**: üstleri kesme ve yeme ile alınmış ağacın kalıntılarıdır.

**عرز** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المُعارَزة**: inatlaşma ve uzak durmadır. Şemmâh için şu beyit okundu:
وكلُّ خليل غيرِها ضم نفسِه
لوصل خليل صارِمٌ أو مُعَارِزُ

Şemr: **المُعَازِرُ**: azarlayan/ayıplayandır. Leys dedi ki: **العَارزُ**: ayıplayandır. Dedi ki: **العَرَز** ve bir tanesi **عَرَزة**; o, **الثُمَام**ın küçüklerinden ve onun en ince ağacından bir ağaçtır; onun küçük, dağınık yaprakları vardır. Ve **الثُمَام** ağacından onun türünden olan şey, **أمَاصِيخ** sahibidir; bir **أمصوخة** içinde bir **أمصوخة**; üst olan, alt olandan, **العِفَاص**ın **المُكْحُلة** başından sökülmesi gibi sökülür. Ve başkası dedi ki: **العَرْز**: büzülmedir; ve şey **اسْتَعْرزَ** etti, yani büzüldü ve toplandı. Ve denir ki: Falana **عرزاً** yaptım; o, avucunda bir şeye tutman, parmaklarını onun üzerine kapaman ve ondan bir kısmını arkadaşına gösterip ona bakmasını sağlaman, fakat hepsini ona göstermemendir. Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: “**أعرزتني** şundan” yani ondan beni yoksun bıraktın. Ebû Turâb, Halîl’den rivayet etti; dedi ki: **التعريز** husumette **التعريض** gibidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **العُرَّازُ**: insanları çekiştirenlerdir. Dedi ki: ve **العَرَز**: **شجر الثُمام**dır.

**زرع** : Leys: **الزَرْع**: sürülen her şeyin bitkisidir. Ve Allah onu **يَزْرعه**; yani onu, nihayetine varıncaya kadar büyütür. Ve çocuğa denir ki: “Allah onu **زرعه** etti” yani onu bitirdi. Ve **المُزْدَرِع**: kendisi için özel olarak bir ekin eken kimsedir. Ve **المُزْدَرَعُ**: ekim yeridir. Şair dedi ki:
واطلبْ لنا مِنْهُمُ نخلاً ومُزْدَرَعاً
كما لجيراننا نَخْلٌ ومُزْدَرَعٌ

(**مُفْتَعَلٌ**) **الزرع**tan türetilmiştir. Ve erkeğin menisi: onun **زَرْعُهُ**dur.

Nadr dedi ki: **الزِرِّيعُ**: verimsiz/toprağı bozulmuş arazide biten şeydir; hasat günlerinde oraya saçılan daneden.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الزَرَّاعُ**: dostların kalplerine kinler eken laf taşıyıcıdır. **أزْرعَ الزرعُ**: hasat olundu. Ve “**لا ينزرع**” yani bitmez. Ve ekmek istediğin her tohum, o bir **زُرْعَة**dır. Ve **الزَرّاعات**: tuzlaların tuz yerleri olması gibi, ekin yerleridir. Cerîr dedi ki:
فقَلَّ غَنَاءٌ عنك في حرب جعفرٍ
تُغَنِّيك زَرَّاعَاتُهَا وقصُورهَا

Ve **المَزْرَعَةُ**: **المَزْرَعَة**. Ve falana, sıkıntıdan sonra **زُرِعَ**; yani ihtiyaçtan sonra mala erişti. Ve **تَزَرَّعَ** şeye: acele etti. Ve köpeklere denir ki: **أولاد زارِع**. Dedi ki:
وأخرج منه الله أولاد زارع
مُوَلَّعة أكنافها وجُنُوبها

Ve Benî Ka‘b b. Sa‘d’dan **المَزْروعان**: iki lakaptır, iki isim değildir.

**زعر** : Leys: **الزَعَر** başın saçında ve kuşun tüyünde: azlık, incelik ve dağınıklıktır. Bu, saçın kökleri gidip de onun dip tüyü kaldığı zamandır. Dedi ki: Zû’r-Rumme, devekuşunu tasvir eder:
كأنه خَاضِبٌ زُعْرٌ قوادمه
أجْنَى له باللِوَى آءٌ وتَنَوُّمُ

Ve başı **زَعِرَ** oldu; **يَزْعَرُ** **زَعَراً**. Ebû Ubeyd: onun huyunda, râ’nın şeddeli olmasıyla **زَعَارَّةٌ** vardır; yazın sıcağı gibi; yani sertlik ve kötü huy. Ve bazen derler ki: o **زَعِرَ الْخُلُق**tur. Ve onlardan kimi hafifletir de “huyunda **زَعَارَة** var” der; o bir dildir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَعَر**: saçın azlığıdır. Ondan dolayı gençlere **زُعْرَان** denilmiştir. İbn Şümeyl dedi ki: **الزُعْرُورُ**: ayı ağacıdır. Ve başkası dedi ki: **الزعرور** bir ağacın meyvesidir; ondan kırmızı ve sarı olanı vardır; onun sert, yuvarlak bir çekirdeği vardır. Ebû Amr dedi ki: **الفُلْك**: **الزُعْرور**dur. Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, o da babasından rivayet etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والراء وما يثلثهما)
(زرع) الزاء والراء والعين أصلٌ يدلُّ على تنمية الشيء. فالزّرع معروف، ومكانه المُزْدَرَع. وقال الخليل: أصل الزّرع التنمية. وكان بعضهم يقولُ: الزَّرع طرح البَذْر في الأرض. والزَّرْع اسمٌ لِمَا نبت. والأصل في ذلك كلّه واحد. وزارِع: كلبٌ.‏
(زرف) الزاء والراء والفاء أصلٌ يدلُّ على سعيٍ وحركة. فالزَّرُوف: النَّاقة الواسعة الخَطو الطويلةُ الرِّجْلين. ويقال: زَرَف، إذا قَفَزَ. ويقال زَرَفْت الرّجلَ عن نفسي إذا نحّيتَه. ومن الباب: الزَّرافات: الجماعات وهي لا تكون كذا إلا إذا تجمّعت لسعيٍ في أمر. ويقال زَرَافَّة، مثقّلة الفاء، وكان الحجّاج يقول: "إيّايَ وهذه الزّرَافات". يريد المتجمّعين المضطربين لفتنةٍ وما أشبهها. ومن الباب زَرِف الجُرح، إذا انتقض بعد البُرْء.‏
(زرم) الزاء والراء والميم أصلٌ يدلُّ على انقطاع وقلّة. يقال زَرِم الدمعُ، إذا انقطَع؛ وكذلك كلُّ شيء. ومن ذلك حديث النبي صلى الله عليه وآله وسلم حين بال عليه الحسَنُ عليه السلام فقال: "لا تُزْرِمُوا ابني" يقول: لا تَقطَعوا بولَه. زَرِمَ البولُ نفسُه، إذا انقطع. قال:‏
أو كماء المثمودِ بعد جِمامٍ *** زَرِمَ الدّمعِ لا يؤوبُ نَزُورا(1)‏
ويقال إنَّ الزَّرِم البخيل. وهو من ذاك.[و] يقال زَرِمَ الكلب، إذا يبس جَعْرُهُ في دُبُرِه.‏
(زرب) الزاء والراء والباء أصلٌ يدلُّ على بعض المأْوَى. فالزَّرْب زَرب الغنم، وهي حظيرتها. ويقال الزَّرِيبة الزُّبْية. والزَّريبة: قُتْرَة الصائد.‏
(زرد) الزاء والراء والدال حرف واحد، وهو يدلُّ على الابتلاع، والزّاء فيه مبدلةٌ من سين. يقال ازدَرَدَ اللقمة يَزْدَرِدها(2). وممكنٌ أن يكون الزَّرَد من هذا، على أن أصله السين، ومعنى الزّرَّاد السَّرَّاد.‏
(زرح) الزاء والراء والحاء كلمة واحدة. فالزّراوِح: الرَّوابي الصِّغار(3).‏
(زري) الزاء والراء والحرف المعتل يدلُّ على احتقارِ الشيء والتّهاون به. يقال زَرَيْت عليه، إذا عِبْتَ عليه. وأَزْريْتَ به: قصَّرت به.‏
---------------------
(1) البيت لعدي بن زبد كما في اللسان (زرم) وقد سبق في (ثمد، جم).‏
(2) بعدها في الأصل: "وزرد يزدردها" وهو كلام مقحم.‏
3)) واحدها "زروح" بفتح الزاي وسكون الراء.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**زرع**) **الزاء** ve**الراء** ve**العين**; bir asıldır, şeyin büyütülmesine delâlet eder. Şu hâlde **الزّرع** bilinir; ve onun yeri **المُزْدَرَع**’dır. **الخليل** dedi: **الزّرع**’ın aslı büyütmedir. Ve bazısı derdi: **الزَّرع** toprağa tohumu atmadır. Ve **الزَّرْع** biten şeye isimdir. Ve bunun hepsinde asıl birdir. Ve **زارِع**: bir köpektir.

(**زرف**) **الزاء** ve**الراء** ve**الفاء**; bir asıldır, bir koşu ve harekete delâlet eder. Şu hâlde **الزَّرُوف**: adımı geniş, iki bacağı uzun dişi devedir. Ve denir: **زَرَف**, sıçradığı zaman. Ve denir: **زَرَفْت** adamı kendimden, onu uzaklaştırdığım zaman. Ve bâbdan: **الزَّرافات**; cemaatlerdir ve ancak bir işte koşmak için toplandıkları vakit böyle olurlar. Ve denir: **زَرَافَّة**; **الفاء**’sı ağırlaştırılmış olarak. Ve **الحجّاج** derdi: “Benden uzak durun ve şu **الزّرَافات**.” Toplanmış, fitne için ve benzeri için çalkalananları kasteder. Ve bâbdan: **زَرِف** yara, iyileşmeden sonra bozulduğu zaman.

(**زرم**) **الزاء** ve**الراء** ve**الميم**; bir asıldır, kesilme ve azlığa delâlet eder. Denir: **زَرِم** gözyaşı, kesildiği zaman; ve bunun gibi her şey. Ve bundan, Peygamber’in صلى الله عليه وآله وسلم hadisi: **الحسَن** عليه السلام onun üzerine bevlettiğinde dedi ki: “Oğlumu **تُزْرِمُوا** etmeyin”; yani: onun bev­lini kesmeyin. **زَرِم** bevlin kendisi, kesildiği zaman. Dedi ki:

أو كماء المثمودِ بعد جِمامٍ *** زَرِمَ الدّمعِ لا يؤوبُ نَزُورا(1)

Ve denir: muhakkak **الزَّرِم** cimridir. Ve o, şundandır. [Ve] denir: **زَرِم** köpek, dışkısı onun makatında kuruduğu zaman.

(**زرب**) **الزاء** ve**الراء** ve**الباء**; bir asıldır, barınağın bir kısmına delâlet eder. Şu hâlde **الزَّرْب** koyunun **زَرب**’ıdır; ve o, onun ağılıdır. Ve denir **الزَّرِيبة**: **الزُّبْية**. Ve **الزَّريبة**: avcının damlasıdır.

(**زرد**) **الزاء** ve**الراء** ve**الدال**; tek bir harftir ve o, yutmaya delâlet eder; ve onda **الزّاء**, **سين**’den değiştirilmiştir. Denir: **ازدَرَدَ** lokmayı, onu **يَزْدَرِدها**(2). Ve mümkündür ki **الزَّرَد** bundan olsun; şu şartla ki aslı **السين**’dir; ve **الزّرَّاد**’ın mânâsı **السَّرَّاد**’dır.

(**زرح**) **الزاء** ve**الراء** ve**الحاء**; tek bir kelimedir. Şu hâlde **الزّراوِح**: küçük tepeler(3)’dir.

(**زري**) **الزاء** ve**الراء** ve illetli harf; şeyin küçümsenmesine ve onu hafife almaya delâlet eder. Denir: **زَرَيْت** ona, ona ayıpladığın zaman. Ve **أَزْريْتَ** onunla: onu eksik bıraktın.

---------------------
(1) Beyit, **عدي بن زبد**’indir; **اللسان**’da (**زرم**)’de olduğu üzere; ve (**ثمد**، **جم**)’de geçmişti.
(2) Bunun ardından asılda: “**وزرد يزدردها**” vardır; ve o, araya sokulmuş sözdür.
(3) Tekili “**زروح**”tur; **الزاي**’in fethası ve **الراء**’ın sükûnu ile.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزرع: الإنبات، وحقيقة ذلك تكون بالأمور الإلهية دون البشرية. قال: ﴿أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون﴾ [الواقعة/64]، فنسب الحرث إليهم، ونفى عنهم الزرع ونسبه إلى نفسه، وإذا نسب إلى العبد فلكونه فاعلا للأسباب التي هي سبب الزرع، كما تقول أنبت كذا: أذا كنت من أسباب نباته، والزرع في الأصل مصدر، وعبر به عن المزروع نحو قوله: ﴿فنخرج به زرعا﴾ [السجدة/27]، وقال: ﴿وزروع ومقام كريم﴾ [الدخان/26]، ويقال: زرع الله ولدك، تشبيها، كما تقول: أنبته الله، والمزرع: الزراع، وازدرع النبات: صار ذا زرع.

##### Türkçe

- **الزرع**: bitirme; bunun hakikati, beşerî olanlar değil ilâhî işler ile olur. Dedi: ﴿أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون﴾ [الواقعة/64]; böylece **الحرث**’i onlara nisbet etti, **الزرع**’ı onlardan nefyetti ve onu kendi nefsine nisbet etti. Ve eğer kula nisbet edilirse, bu, onun **الزرع**’ın sebebi olan sebeplere fiilî olarak (fail olarak) bulunması sebebiyledir; nitekim “**أنبت** كذا” dersin: yani sen onun bitmesinin sebeplerinden olduğun zaman. Ve **الزرع** aslında bir mastardır; onunla ekilmiş olan kastedilmiştir; şu sözü gibi: ﴿فنخرج به زرعا﴾ [السجدة/27]. Ve dedi: ﴿وزروع ومقام كريم﴾ [الدخان/26]. Ve “**زرع** الله ولدك” denir; teşbih olarak; nitekim “**أنبته** الله” dersin. Ve **المزرع**: **الزراع**. Ve **ازدرع** النبات: ekin sahibi oldu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ر ع
ومن المجاز‏:‏ زرع الله ولدك للخير وأستـزرع اللـه ولـدي للبـر وأسترزقـه لـه مـن الحـل‏.‏
وزرع الحب لك في القلوب كرمك وحسن خلقك‏.‏
وبئس الزرع زرع المذنب‏.‏
وزرع الزارع الأرض من إسناد الفعل إلى السبب مجازاً‏.‏
وازدرع لنفسه‏:‏ وهذه مزرعة فلان ومزارعـه ومزدرعـه وزراعتـه وزراعتاتـه‏.‏
وزارعـه علـى الثـل ونحـوه مزارعة‏.‏
وأعطني زرعة أزرع بها أرضي بذراً ومنهـا قيـل لفـرخ القبجـة‏:‏ الزرعـة‏.‏
وفـي أرضـه زريع كثير وهو ما ينبت مما تناثر من الحب وقت الحصاد ويقال له‏:‏ الكاث‏.‏
وكأنهم أولاد زارع وهي الكلاب‏.‏
وأنشد الجاحظ لابن فسوة‏:‏ ولولا دواء ابن المحل وعلمه هررت إذا ما النّاس هرّ كليبها وأخـرج بعـد الله أولاد زارع مولعة أكتافها وجنوبهـا هو ابن الملح بن قدامة كان يداوى من الكلب‏.‏
والكلب يهر كالكلب‏.‏
ويقال‏:‏ إن الكلب الكلب إذا عض إنساناً ألقحه بأجر صغار فإذا دووي بال علقاً في صور الكلاب‏.‏
وزرع لفلان بعد شقاوة إذا استغنى بعد العقر‏.‏

##### Türkçe

ز ر ع
Ve mecazdan: Allah senin çocuğunu hayır için **زرع** etti; ve “Allah’ı, çocuğumu iyilik için **أستـزرع** ederim ve onu, helâlden onun için rızıklandırmasını isterim.”
Ve sevgiyi senin için kalplere **زرع** etti; (bu) senin cömertliğin ve güzel ahlâkındır.
Ve ne kötü ekin: günahkârın **زرع**ı.
Ve ekincinin yeri **زرع** etmesi, fiilin sebebe isnad edilmesindendir; mecaz olarak.
Ve kendisi için **ازدرع** etti: ve bu, falanın **مزرعة**sidir ve onun **مزارع**i ve onun **مزدرع**i ve onun **زراعة**sı ve onun **زراعتات**ı.
Ve onu, tilki ve benzeri üzerine **زارع** etti; **مزارعة** olarak.
Ve bana, onunla yerimi tohum olarak ekeceğim bir **زرعة** ver; ve ondan, keklik yavrusuna denildi: **الزرعة**.
Ve onun yerinde çok **زريع** vardır; o, hasat vaktinde daneden saçılıp da bitenden ibarettir; ve ona denilir: **الكاث**.
Ve sanki onlar **زارع**ın çocuklarıdır; ve o, köpeklerdir.
Ve Câhiz, İbn Fesve için inşad etti:
“Ve eğer olmasaydı İbnü’l-Muhall’ın ilacı ve onun ilmi,
İnsanlar köpekleri uluduğu vakit ben de ulurdum;
Allah’tan sonra **زارع**ın çocuklarını çıkardı,
Omuzları ve yanları tutkun (hâlde).”
O, İbnü’l-Milh b. Kudâme’dir; köpekten (ısırığından) tedavi ederdi.
Ve köpek, köpek gibi ulur.
Ve denilir: Şüphesiz kuduz köpek, bir insanı ısırdığı zaman onu küçük yavruların ücretiyle aşılar; sonra tedavi edildiği zaman, köpeklerin suretlerinde asılı (şeyler) işer.
Ve falan için, yoksulluktan sonra **زرع** etti; (yani) yaralanmadan sonra zenginleştiği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَرَعَ الحَبَّ يَزْرَعُه زَرْعاً وزِراعةً: بَذَره، والاسم الزَّرْعُ وقد غلب على البُرّ والشَّعِير، وجمعه زُرُوع، وقيل: الزرع نبات كل شيء يحرث، وقيل: الزرْع طرح البَذْر؛ وقوله:
إِنْ يأْبُروا زَرْعاً لِغَيْرِهم،
والأَمْرُ تَحْقِرُه وقد يَنْمِي
قال ثعلب: المعنى أَنهم قد حالفوا أَعداءهم ليستعينوا بهم على قوم آخرين؛ واستعار عليّ، رضوان الله عليه، ذلك للحِكمة أَو للحُجة وذكر العلماء الأَتقياء: بهم يحفظ الله حُجَجَه حتى يُودِعُوها نُظَراءَهم ويَزْرَعُوها في قلوب أَشباههم.
والزَّرِّيعةُ: ما بُذِرَ، وقيل: الزِّرِّيعُ ما يَنْبُتُ في الأَرض المُسْتَحيلةِ مما يَتناثر فيها أَيامَ الحَصاد من الحَبّ. قال ابن بري: والزَّرِيعةُ، بتخفيف الراء، الحبّ الذي يُزْرَع ولا تَقُلْ زَرِّيعة، بالتشديد، فإِنه خطأٌ.
والله يَزْرَعُ الزرعَ: يُنَمِّيه حتى يبلغ غايته، على المثل. والزرعُ: الإِنباتُ، يقال: زَرَعه الله أَي أَنبته. وفي التنزيل: أَفرأَيتم ما تحرثون أَأَنتم تزرعونه أَم نحن الزارعون؛ أَي أَنتم تُنَمُّونه أَم نحن المُنَمُّون له. وتقول للصبي: زَرَعه الله أَي جَبَره الله وأَنبته. وقوله تعالى: يُعْجِب الزُّرّاع ليغيظ بهم الكفار؛ قال الزجاج: الزُّرّاعُ محمد، صلى الله عليه وسلم، وأَصحابه الدُّعاةُ إِلى الإِسلام، رضوان الله عليهم. وأَزْرَعَ الزرْعُ: نبت ورقه؛ قال رؤبة:
أَو حَصْد حَصْدٍ بعدَ زَرْعٍ أَزْرَعا
وقال أَبو حنيفة: ما على الأَرض زُرْعةٌ واحدة ولا زَرْعة ولا زِرْعة أَي موضع يُزْرَعُ فيه. والزَّرّاعُ: مُعالِجُ الزرعِ، وحِرْفته الزِّراعةُ. وجاء في الحديث: الزَّرَّاعةُ، بفتح الزاي وتشديد الراء، قيل هي الأَرض التي تُزْرَعُ. والمُزْدَرِعُ: الذي يَزْدَرِعُ زَرْعاً يتخصص به لنفسه. وازْدَرَعَ القومُ: اتخذوا زَرْعاً لأَنفسهم خصوصاً أَو احترثوا، وهو افتعل إِلا أَنّ التاء لما لانَ مخْرجها ولم توافق الزاي لشدّتها أَبدلوا منها دالاً لأَن الدال زالزاي مجهورتان والتاء مهموسة. والمُزارَعةُ: معروفة. والمَزْرَعةُ والمَزْرُعةُ والزّرّاعةُ والمُزْدَرَعُ: موضع الزرع؛ قال الشاعر:
واطْلُبْ لنَا منْهُمُ نَخْلاً ومُزْدَرَعاً،
كما لِجِيراننا نَخْلٌ ومُزْدَرَعُ
مُفْتَعَلٌ من الزرع؛ وقال جرير:
لَقَلَّ غناءٌ عنكَ في حَرْبِ جَعْفَرٍ،
تُغَنِّيكَ زَرّاعاتُها وقُصُورُها
أَي قَصِيدتك التي تقول فيها زَرّاعاتها وقصورها. والزَّرِيعةُ: الأَرضُ المزروعةُ، ومَنِيُّ الرجل زَرْعُه؛ وزَرْعُ الرجل ولَدُه. والزَّرّاعُ: النمَّام الذي يزرع الأَحْقادَ في قلوب الأَحِبَّاء.
والمَزْرُوعانِ من بني كعب بن سعد بن زيد مَناةَ ابن تميم: كعبُ بنُ سعد ومالكُ بن كعب بن سعد. وزَرْعٌ: اسم. وفي الحديث: كنتُ لكِ كأَبي زَرْع لأُمّ زرع. وزُرْعةُ وزُرَيْعٌ وزَرْعانُ: أَسماء. وزارعٌ وابن زارعٍ، جميعاً: الكلبُ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وزارعٌ من بَعْدِه حتى عَدَلْ

##### Türkçe

**زَرَعَ** **الحَبَّ** onu **يَزْرَعُه** **زَرْعاً** ve **زِراعةً** (olarak): onu ekti; isim **الزَّرْعُ**’dır; ve bu, **البُرّ** ve **الشَّعِير** üzerine galip gelmiştir; çoğulu **زُرُوع**’dur. Ve denildi ki: **الزرع** sürülen her şeyin bitkisidir. Ve denildi ki: **الزرْع** **البَذْر**’i atmadır; ve onun sözü:
إِنْ يأْبُروا زَرْعاً لِغَيْرِهم،
والأَمْرُ تَحْقِرُه وقد يَنْمِي
Sa‘leb dedi: mânâ, onların başka bir kavme karşı onlarla (yani düşmanlarıyla) yardım istemek için düşmanlarıyla antlaşmış olmalarıdır. Ve Ali, Allah ondan razı olsun, bunu hikmet için yahut hüccet için istiâre etti; ve âlimler, takvâ sahipleri zikretti: Allah, hüccetlerini onlarla korur; tâ ki onları benzerlerine emanet etsinler ve onları benzerlerinin kalplerine eksinler.

**والزَّرِّيعةُ**: ekilmiş olan şeydir. Ve denildi ki: **الزِّرِّيعُ** hasat günlerinde **الحَبّ**dan oraya saçılan şeylerden, verimsizleşmiş toprakta biten şeydir. İbn Berrî dedi: **والزَّرِيعةُ**, râ’nın hafifletilmesiyle, ekilen habbedir; ve **زَرِّيعة** deme, şeddeli olarak; çünkü o hatadır.

Ve Allah **الزرع**’ı **يَزْرَعُ**: onu, mesel üzere, gayesine varıncaya kadar büyütür. Ve **الزرع**: bitirmedir; denilir: Allah onu **زَرَعه**; yani onu bitirdi. Ve tenzilde: “Gördünüz mü, sürdüğünüz şeyi; siz mi onu **تزرعونه** yoksa biz mi **الزارعون**?”; yani siz mi onu büyütüyorsunuz yoksa biz mi onun büyütenleriyiz. Ve çocuğa dersin: Allah onu **زَرَعه**; yani Allah onu onardı ve bitirdi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يُعْجِب الزُّرّاع** **ليغيظ بهم الكفار**”; Zeccâc dedi: **الزُّرّاعُ** Muhammed’dir, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ve onun ashabı, İslâm’a çağıranlardır, Allah onlardan razı olsun. Ve **أَزْرَعَ الزرْعُ**: yaprağı bitti; Ru’be dedi:
أَو حَصْد حَصْدٍ بعدَ زَرْعٍ أَزْرَعا
Ve Ebû Hanîfe dedi: yeryüzünde bir tek **زُرْعة** yoktur, ne **زَرْعة** ne de **زِرْعة**; yani içinde ekim yapılan yer. Ve **الزَّرّاعُ**: ekini işleyen kimsedir; ve onun mesleği **الزِّراعةُ**’dır. Ve hadiste geldi: **الزَّرَّاعةُ**, zâ’nın fethi ve râ’nın şeddelenmesiyle; denildi ki o, ekilen arazidir. Ve **المُزْدَرِعُ**: kendisi için özel olarak bir ekimle **يَزْدَرِعُ** eden kimsedir. Ve **ازْدَرَعَ القومُ**: kendileri için özellikle bir **زَرْع** edindiler yahut sürdüler; ve o, **افتعل**’dir; ancak tâ, mahreci yumuşak olduğundan ve zâ’ya, onun şiddetinden dolayı, uygun düşmediğinden, ondan bir **دال** bedel ettiler; çünkü **الدال** ile **الزاي** cehirlidir, **التاء** ise hemslidir. Ve **المُزارَعةُ**: bilinen (şey)dir. Ve **المَزْرَعةُ** ve **المَزْرُعةُ** ve **الزّرّاعةُ** ve **المُزْدَرَعُ**: ekin yeridir; şair dedi:
واطْلُبْ لنَا منْهُمُ نَخْلاً ومُزْدَرَعاً،
كما لِجِيراننا نَخْلٌ ومُزْدَرَعُ
**مُفْتَعَلٌ** (kalıbı) **الزرع**’dan (türetilmiştir). Ve Cerîr dedi:
لَقَلَّ غناءٌ عنكَ في حَرْبِ جَعْفَرٍ،
تُغَنِّيكَ زَرّاعاتُها وقُصُورُها
Yani, içinde “**زَرّاعاتها** ve **قُصُورُها**” dediğin kasiden. Ve **الزَّرِيعةُ**: ekilmiş arazidir. Ve erkeğin menisi onun **زَرْعُه**’udur; ve erkeğin **زَرْعُ**’ı onun çocuğudur. Ve **الزَّرّاعُ**: sevgililerin kalplerine kinler eken koğucudur.

Ve Benî Ka‘b b. Sa‘d b. Zeyd Menât b. Temîm’den **المَزْرُوعانِ**: Ka‘b b. Sa‘d ve Mâlik b. Ka‘b b. Sa‘d’dır. Ve **زَرْعٌ**: bir isimdir. Ve hadiste: “Senin için, Ümmü Zer‘ için, Ebû Zer‘ gibi idim.” Ve **زُرْعةُ** ve **زُرَيْعٌ** ve **زَرْعانُ**: isimlerdir. Ve **زارعٌ** ve **ابن زارعٍ**, ikisi birlikte: köpektir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
وزارعٌ من بَعْدِه حتى عَدَلْ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ر ع * * الزَّرْعُ * واحد * الزُّرُوع * وموضعه * مَزْرَعَةٌ * و * مُزْدَرَعٌ * و * الزَّرْعُ * أيضا طرح البذر والزرع أيضا الإنبات يقال * زَرَعَهُ * الله أي أنبته ومنه قوله تعالى ﴿أأنتم تزرعونه أن نحن الزارعون﴾ وبابهما قطع و * ازدْرَعَ * فلان أي احترث و * المُزَارَعَةُ * معروفة

##### Türkçe

* **ز ر ع** * * **الزَّرْعُ** * **الزُّرُوع**’un tekilidir; ve onun yeri: * **مَزْرَعَةٌ** * ve * **مُزْدَرَعٌ** *’dır. Ve * **الزَّرْعُ** * ayrıca tohumu atmak(tır); ve **الزرع** ayrıca bitirme/bitme (inbât)tır. Denilir ki: * **زَرَعَهُ** * **الله**; yani onu bitirdi. Ondan, Yüce’nin sözü: ﴿أأنتم تزرعونه أن نحن الزارعون﴾; ve ikisinin bâbı **قطع**’tır. Ve * **ازدْرَعَ** * falan; yani sürdü. Ve * **المُزَارَعَةُ** * bilinen(dir).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زرع، كمنع، يزرع زرعا وزراعة: طرح البذر، ومنه الحديث:  من كانت له فليزرعها، أو ليمنحها أخاه، فإن أبى فليمسك أرضه  وقيل: الزرع: نبات كل شيء يحرث. وفي شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد أنه يقال: زرعت الشجر، كما يقال: زرعت البر والشعير، كازدرع، أي احترث، قال الجوهري: وأصله ازترع، افتعل، أبدلوها دالا؛ لتوافق الزاي، لأن الدال والزاي مجهورتان، والتاء مهموسة. الزرع: الإنبات، يقال: زرع الله، أي أنبت، كذا في الصحاح، وقال الراغب: وحقيقة ذلك بالأمور الإلهية دون البشرية، ولذلك قال الله تعالى:  أفرأيتم ما تحرثون، أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون  فنسب الحرث إليهم، ونفى عنهم الزرع، ونسبه إلى نفسه، فإذا نسب إلى العبد فلكونه فاعلا للأسباب التي هي سبب الزرع، كما تقول: أنبت كذا، إذا كنت من أسباب الإنبات. وقال غيره: المعنى أأنتم تنمونه أم نحن المنمون له? يقال: الله يزرع الزرع، أي ينميه حتى يبلغ غايته، على المثل. ويقال للصبي: زرعه الله، أي جبره، كما في الصحاح، وهو مجاز، كما يقال: أنبته الله، وكذا زرع الله ولدك للخير. من المجاز: الزرع: الولد، وهو زرع الرجل. والزرع في الأصل مصدر، عبر به عن المزروع، نحو قوله عز وجل:  فنخرج به زرعا تأكل منه أنعامهم وأنفسهم  وقد غلب اسم الزرع على البر والشعير ج: زروع. قال الله تعالى:  كم تركوا من جنات وعيون، وزروع ومقام كريم  وموضعه المزرعة، مثلثة الراء. اقتصر الجوهري على الفتح، وزاد الصاغاني وصاحب اللسان الضم، وأما الكسر فلم أعرف من أين أخذه المصنف. كذلك المزدرع: موضع الزرع، وأنشد الليث:
  واطلب لنا منهم نخلا ومزدرعا                      كما لجيراننا نخل ومـزدرع

  الزربعة، كسفينة: الشيء المزروع، عن ابن دريد، ونصه: يقال: هؤلاء زرع فلان، أي ولده، فأما الزريعة فربما سمي بها الشيء المزروع، كأنها فعيلة في معنى مفعولة. وقال ابن بري: والزريعة، بتخفيف الراء: الحب الذي يزرع، ولا تقل: زريعة بالتشديد، فإنه خطأ. الزريع: كسكيت: ما ينبت في الأرض المستحيلة مما يتناثر فيها أيام الحصاد من الحب. نقله الصاغاني عن ابن شميل، ونقله الزمخشري أيضا، وقال: ويقال له: الكاث، وهو مجاز. والزرعة، بالضم: البذر، وبلا لام: اسم. وزرعة بن خليفة، وزرعة الشقري، وزرعة بن عامر بن مازن الأسلمي: صحابيون. وزرعة بن سيف بن ذي يزن الحميري، قيل: من الأقيال، أسلم، وكتب إليه النبي صلى الله عليه وسلم، وزرعة بن عبد الله البياضي: تابعي، وحديثه مرسل. وزرعة بن ضمرة العامري، روى عنه أبو الأسود الدؤلي. وسموا زريعا، وزرعان، وزرعان، كزبير، وسحبان، وعثمان. وزارع: اسم كلب، نقله ابن فارس وابن عباد، ومنه قيل للكلاب: أولاد زارع، قاله ابن عباد والزمخشري، وهو مجاز، وأنشد ابن الأعرابي:
  وزارع من بعده حتى عدل أبو الهيثم محمد بن مكي بن زراع، كغراب الكشميهني: راوي صحيح البخاري عن أبي عبد الله محمد بن يوسف الفربري، وقد حدثت عنه أم الكرام كريمة بنت محمد المروزية، وغيرها. والمزروعان، هذا هو الصواب، ووجد بخط الجوهري: والمزرعان وقد نبه أبو سهل على خطئه، وكتب في الحاشية. صوابه المزروعان. وقد صحفه ابن سيده، فجعله المزوعان، وقد نبه عليه الرضي الشاطبي، كما سيأتي في ترجمة زوع: من بني كعب بن سعد بن زيد مناة بن تميم، وهما كعب بن سعد، ومالك بن كعب بن سعد. يقال: ما في الأرض وما على الأرض زرعة واحدة مثلثة، عن أبي حنيفة، كما في اللسان، وزاد الصاغاني عنه: زرعة تحرك، أي موضع يزرع فيه. قال ابن عباد: يقال: زرع له بعد شقاوة، كعني: إذا أصاب مالا بعد الحاجة وهو مجاز. وأزرع الزرع: طال وقيل: نبت ورقه. قال رؤبه: أو حصد حصد بعد زرع أزرعا.
 وفي المفردات: أزرع النبات: صار ذا زرع، وأزرعه الناس إذا أمكنهم الزرع. والمزارعة معروفة وهو المعاملة على الأرض ببعض ما يخرج منها ويكون البذر من مالكها، وهو مجاز قال ابن عباد: يقال: تزرع إلى الشر: مثل تسرع، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: الزراع، كشداد: الزارع، وحرفته الزراعة، قال:
  ذريني لك الويلات آتي الغوانيامتى كنت زراعا أسوق السوانيا? والزراع أيضا: النمام، عن ابن الأعرابي، وهو الذي يزرع الأحقاد في قلوب الأحباء، وهو مجاز. وجمع الزارع: زراع، كرمان. وقوله تعالى:  يعجب الزراع  قال الزجاج: المراد به محمد رسول الله صلى الله عليه وسلم، وأصحابه الدعاة للإسلام، رضي الله عنهم. والزراعة، بالفتح والتشديد: الأرض التي تزرع، قال جرير:
  لقل غناء عنك في حرب جعفر                      تغنيك زراعاتها وقصورهـا

  والمزدرع: الذي يزدرع زرعا يتخصص به لنفسه. وهو مجاز. وأزرع الزرع: إذا أحصد. ويقال: أستزرع الله ولدي للبر، وأسترزقه له من الحل. وهو مجاز. وزرع الحب لك في القلوب كرمك، وحسن خلقك، وهو مجاز. ويقال: بئس الزرع زرع المذنب. والدنيا مزرعة الآخرة. وهو مجاز. والزرعة، بالضم: فرخ القبجة. نقله الزمخشري، وهو مجاز. وتلك مزارعهم، وزراعاتهم. ومني الرجل زرعه. ويقولون: من زرع حصد. وزرع: اسم. وفي الحديث:  كنت لك كأبي زرع لأم زرع  هي أم زرع بنت أكيمل بن ساعدة. وأبو زرعة الرازي: حافظ مشهور. وأبو زرعة أحمد بن عبد الرحيم العراقي: محدث مشهور. وسموا زارعا، كصاحب. ومن أمثالهم: أجوع من زرعة.

##### Türkçe

**زرع**، **كمنع**، **يزرع** **زرعا** ve **زراعة**: tohumu atmak; ondan (şu) hadis: “Kimin (bir) şeyi varsa onu eksin; yahut onu kardeşine bağışlasın; eğer (bunu) reddederse arazisini tutsun.” Ve denildi: **الزرع**: sürülen her şeyin bitkisi. Ve İbn Ebî’l-Hadîd’in Şerhu Nehcü’l-Belâğa’sında: “**زرعت الشجر** denir; tıpkı **زرعت البر والشعير** denildiği gibi; **كازدرع** (yani) sürdü.” denildiği (nakledilmiştir). el-Cevherî dedi: “Aslı **ازترع**’dır; **افتعل** (babındandır); onu **دال** yaptılar; **الزاي**’a uygun olsun diye; çünkü **الدال** ve **الزاي** meçhûrdurlar, **التاء** ise mehmûsedir.” **الزرع**: bitirme; “**زرع الله**” denir; yani “bitirdi”; **الصحاح**’ta böyledir. Râgıb dedi: “Bunun hakikati, beşerî olanlar değil ilâhî olan işlerdedir; bu yüzden Allah Teâlâ dedi ki: **أفرأيتم ما تحرثون، أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون**; böylece **الحرث**’ü onlara nisbet etti, onlardan **الزرع**’ı nefyetti ve onu kendi nefsine nisbet etti; kul’a nisbet edilirse, ancak **الزرع**’ın sebebi olan sebeplere fiilî olarak (müdahil) olması sebebiyledir; tıpkı “şunu bitirdi” demen gibi; eğer sen bitirmenin sebeplerinden isen.” Başkası dedi: mânâ: “Siz mi onu büyütüyorsunuz, yoksa biz mi onun büyütenleriyiz?” “**الله يزرع الزرع**” denir; yani onu gayesine varıncaya dek büyütür; mesel üzere. Ve çocuğa: “**زرعه الله**” denir; yani onu onardı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; bu mecazdır; tıpkı “**أنبته الله**” denildiği gibi; yine “**زرع الله ولدك للخير**”.

Mecazdan: **الزرع**: evlât; o, adamın **زرع**’ıdır. Ve **الزرع** aslında masdardır; onunla ekilmiş olana (isim) kılındı; Aziz ve Celîl olanın sözü gibi: **فنخرج به زرعا تأكل منه أنعامهم وأنفسهم**. Ve **الزرع** ismi **البر** ve **الشعير** üzerine galip geldi; çoğulu: **زروع**. Allah Teâlâ dedi ki: **كم تركوا من جنات وعيون، وزروع ومقام كريم**. Onun yeri **المزرعة**’dır; **الراء** üç vecihlidir. el-Cevherî fetha ile yetindi; Sâgânî ve Lisân sahibi dammeyi de ekledi; amma kesreyi, musannifin onu nereden aldığını bilmedim. Yine **المزدرع**: ekin yeri. Leys (şu beyti) inşâd etti:

  واطلب لنا منهم نخلا ومزدرعا                      كما لجيراننا نخل ومـزدرع

**الزربعة**، **كسفينة**: ekilmiş şey; İbn Düreyd’den. Onun nassı: “**هؤلاء زرع فلان** denir; yani onun evlâdı. Amma **الزريعة** ise bazen ekilmiş şeye isimlendirilir; sanki o, mef‘ûle mânâsında fa‘île gibidir.” İbn Berrî dedi: “Ve **الزريعة**—**الراء**’ın tahfîfiyle—ekilen habbedir; **زريعة** (şeddeli) deme; çünkü o hatadır.” **الزريع**، **كسكيت**: hasat günlerinde habbeden oraya saçılan şeyden, sertleşmiş toprakta biten şey. Sâgânî onu İbn Şümeyl’den nakletti; Zemahşerî de onu nakletti ve dedi: “Ona **الكاث** denir; bu mecazdır.” **الزرعة**—dammeyle—: tohum; **بلا لام**: isim. Ve **زرعة بن خليفة** ve **زرعة الشقري** ve **زرعة بن عامر بن مازن الأسلمي**: sahâbîlerdir. Ve **زرعة بن سيف بن ذي يزن الحميري**; denildi: **الأقيال**’dendir; Müslüman oldu; Nebî sallallahu aleyhi ve sellem ona yazdı. Ve **زرعة بن عبد الله البياضي**: tâbiîdir; hadisi mürseldir. Ve **زرعة بن ضمرة العامري**; ondan Ebü’l-Esved ed-Düelî rivayet etti. Ve **زريعا** ve **زرعان** ve **زرعان** diye isimlendirdiler; **كزبير** ve **سحبان** ve **عثمان** gibi. Ve **زارع**: bir köpeğin adıdır; İbn Fâris ve İbn Abbâd onu nakletti; ondan köpeklere “**أولاد زارع**” denildi; bunu İbn Abbâd ve Zemahşerî söyledi; bu mecazdır. İbnü’l-A‘râbî (şu beyti) inşâd etti:

  وزارع من بعده حتى عدل

**أبو الهيثم محمد بن مكي بن زراع**، **كغراب الكشميهني**: Ebû Abdillah Muhammed b. Yûsuf el-Ferabrî’den Sahîh-i Buhârî râvisidir; ondan Ümmü’l-Kerâm Kerîme bint Muhammed el-Merveziyye ve başkaları hadis rivayet etti. Ve **المزروعان**; doğru olan budur. Cevherî’nin hattıyla: “**والمزرعان**” bulundu; Ebû Sehl onun hatasına dikkat çekti ve hâşiyede yazdı: doğrusu **المزروعان**. İbn Sîde onu tashîf etti; onu **المزوعان** yaptı; Rıdî eş-Şâtıbî ona dikkat çekti; **زوع** maddesinde geleceği üzere: Benî Ka‘b b. Sa‘d b. Zeyd Menât b. Temîm’dendir; ikisi de: Ka‘b b. Sa‘d ve Mâlik b. Ka‘b b. Sa‘d’dır. Ebû Hanîfe’den: “Yerde ve yerin üzerinde bir tek **زرعة** yoktur”—üç vecihli—; Lisân’da olduğu gibi. Sâgânî ondan şunu da ekledi: “**زرعة** (harekelenir); yani ekin ekilen yer.” İbn Abbâd dedi: “**زرع له بعد شقاوة** denir; **كعني**; yani ihtiyaçtan sonra mala isabet ettiğinde; bu mecazdır.” Ve **أزرع الزرع**: uzadı; ve denildi: yaprağı bitti. Ru’be dedi: “**أو حصد حصد بعد زرع أزرعا**.”

Ve **المفردات**’te: “**أزرع النبات**: ekin sahibi oldu; ve insanlar onu **أزرعه** ederler; ekin ekmeleri mümkün olduğunda.” Ve **المزارعة** mâlûmdur; o, arazide ondan çıkanın bir kısmı karşılığında muâmeledir; tohum da sahibinin malındandır; bu mecazdır. İbn Abbâd dedi: “**تزرع إلى الشر** denir; **مثل تسرع**”; Sâgânî onu nakletti. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الزراع**، **كشداد**: **الزارع**; sanatı **الزراعة**’dır. (Şu beyit) dedi:

  ذريني لك الويلات آتي الغوانيامتى كنت زراعا أسوق السوانيا?

Ve **الزراع** ayrıca: koğucudur; İbnü’l-A‘râbî’den; o, dostların kalplerine kinler eken kimsedir; bu mecazdır. **الزارع**’ın cem‘i: **زراع**; **كرمان** gibi. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **يعجب الزراع**; Zeccâc dedi: bununla murad, Muhammed Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ve İslâm’a davet eden ashabıdır; Allah onlardan razı olsun. Ve **الزراعة**—fetha ve teşdîd ile—: ekilen arazi. Cerîr dedi:

  لقل غناء عنك في حرب جعفر                      تغنيك زراعاتها وقصورهـا

Ve **المزدرع**: kendisi için tahsis ederek bir ekin eken kimse. Bu mecazdır. Ve **أزرع الزرع**: hasat olunur olduğunda. Ve denir: “**أستزرع الله ولدي للبر** ve **أسترزقه له من الحل**”; bu mecazdır. Ve “Kalplerde sana sevgiyi **زرع** etti: keremin ve güzel ahlâkın”; bu mecazdır. Ve denir: “Ne kötü **الزرع**: günahkârın **زرع**’ı.” Ve “Dünya, âhiretin **مزرعة**’sidir.” Bu mecazdır. Ve **الزرعة**—dammeyle—: keklik yavrusu. Zemahşerî onu nakletti; bu mecazdır. Ve “İşte onların **مزارع**’leri ve **زراعات**’ları.” Ve adamın menisi onun **زرع**’ıdır. Ve derler: “Kim **زرع** ederse biçer.” Ve **زرع**: isimdir. Ve hadiste: “**كنت لك كأبي زرع لأم زرع**.” O, **أم زرع بنت أكيمل بن ساعدة**’dir. Ve **أبو زرعة الرازي**: meşhur hâfızdır. Ve **أبو زرعة أحمد بن عبد الرحيم العراقي**: meşhur muhaddistir. Ve **زارعا** diye isimlendirdiler; **كصاحب** gibi. Ve onların mesellerindendir: “**أجوع من زرعة**.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَرَعَ
1 زَرَعَ ذ , aor. زَرَعَ , (K,) inf. n. زَرْعٌ (S, TA) and زِرَاعَةٌ, (TA,) He sowed, or cast seed; (S, K, TA;) as also ↓ اِزْدَرَعَ, (S, Msb, K,) originally اِزْتَرَعَ, the ت being changed into د in order that it may agree with the ز, (S, K,) for د and ز are pronounced with the voice as well as the breath, whereas ت is pronounced with the breath only: (S, TA:) [or the latter verb, as appears from an explanation of it to be found below, may signify he sowed for himself.] They say, مَنْ زَرَعَ حَصَدَ [He who sows reaps]. (TA.) And [they use this verb transitively, saying,] زَرَعْتُ البُرَّ وَالشَّعِيرَ [I sowed wheat and barley]: and in like manner, زَرَعْتُ الشَّجَرَ [I sowed the trees; or sowed the seeds which should produce the trees: or it may signify I planted the trees]. (Ibn-Abi-l-Hadeed.) And زَرَعَ الحُبَّ لَكَ فِى القُلُوبِ كَرَمُكَ وَحُسْنُ خُلُقِكَ (tropical:) [Thy generosity and the goodness of thy disposition have sown love for thee in the hearts]. (TA.) And it is said in a trad., مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلِيَزْرَعْهَا أَوْ لِيَمْنَحْهَا أَخَاهُ فَاـِنْ أَبَى فَلِيُمْسِكْ أَرْضَهُ [Whoso hath land,] let him sow it [or let him lend it, or give it, to his brother; and if he refuse, let him retain his land]. (TA.) ― -b2- زَرَعَ الأَرْضَ, (Mgh, Msb,) inf. n. زَرْعٌ, (Msb,) signifies [also] (tropical:) He ploughed up, or tilled, or cultivated, the land, or ground, for sowing. (Mgh, Msb.) Hence [the saying in a trad.], اـِذَا زَرَعَتْ هٰذِهِ الأُمَّةُ نُزِعَ مِنْهَا النَّصْرُ (tropical:) When this nation shall employ itself altogether with agriculture and the affairs of the present world, and turn away from warring against unbelievers and the like, aid shall be withdrawn from it. (Mgh.) ― -b3- زَرَعَهُ اللّٰهُ signifies God caused it, or made it, to grow, vegetate, or germinate; (S, Mgh, Msb, K;) and, to increase; (Mgh;) namely, الحَرْثَ [the seed-produce]. (Mgh, Msb;) The verb is properly thus used of divine affairs, exclusively of human: (Er-Rághib:) and hence the saying in the Kur [lvi. 63-4], أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (S, * Er-Rághib) Now think ye, what ye sow, do ye cause it to grow, or are We the causers of growth? (Bd:) or, as some say, do ye cause it to increase, or are We the causers of its increase? the حَرْث [or sowing] being ascribed to them, and the زَرْع [or causing to grow] exclusively to God: when the latter is ascribed to a man, it is because he is an agent as a means of making to grow; as when you say, أَنْبَتُّ كَذَا (assumed tropical:) I was a means of causing such a thing to grow. (Er-Rághib.) [In like manner,] you say, زَرْعًا ↓ اِزْدَرَعَ, meaning (tropical:) [He raised seed-produce, i. e., was a means of causing it to grow,] for himself, in particular. (TA.) ― -b4- [Hence,] one says, with respect to a child, زَرَعَهُ اللّٰهُ (tropical:) May God render him sound and strong; syn. جَبَرَهُ: (S, K, TA:) like as one says أَنْبَتَهُ اللّٰهُ: and in like manner, زَرَعَ اللّٰهُ وَلَدَكَ لِلْخَيْرِ (tropical:) [May God render thine offspring sound and strong, or rather, cause thine offspring to grow up, for the doing, or enjoyment, of what is good]. (TA.) ― -b5- [Hence also,] زُرِعَ لَهُ بَعْدُ شَقَاوَةٍ (tropical:) [An increase was made for him after adversity; or] he obtained property after want; for the verb in this instance is like عُنِىَ. (Ibn-'Abbád, K.)

مُزَارَعَةٌ
3 مُزَارَعَةٌ ذ is of the measure مُفَاعَلَةٌ, [denoting a mutual action,] from الزِّرَاعَةُ, (Mgh,) and its signification is well known; (S;) i. e. (tropical:) The making a contract, or bargain, with another, for labour upon land, [to till and sow and cultivate it, as is indicated in the Mgh and Msb,] for a share, or portion, of its produce, (Msb, K, TA,) the seed being from the owner of the land. (K, TA.) [You say, زَارَعَهُ (tropical:) He made with him a contract, or bargain, such as is above described; and in like manner, خَابَرَهُ, and آكَرَهُ. The doing this is forbidden, because of the uncertainty of the result.]

ازرع
4 ازرع ذ It (a plant, or herbage,) had, or became in the state of having, زَرْع [i. e. produce of its seed; i. e. it grew from its seed]: (TA:) and, said of زَرْع [or seed-produce], it became tall: (K:) or, as some say, it produced its leaves: and it attained to the proper time for its being reaped. (TA.) ― -b2- ازرع النَّاسُ signifies أَمْكَنَهُمُ الزَّرْعُ [expl. in the TK as meaning The men, or people, became able to sow seed; i. e., became possessors of seed: but I rather think that it means they had seedproduce within their power, or reach; they became able to avail themselves thereof; or they attained to a season when they had seed produce]. (K.)

تزرّع اـِلَى الشَّرَّ
5 تزرّع اـِلَى الشَّرَّ ذ i. q. تسرّع [He hastened, or made haste, to do evil, or mischief]. (Sgh, K.)

اِزْدَرَعَ
8 اِزْدَرَعَ ذ , originally اِزْتَرَعَ: see 1, in two places.

أَسْتَزْرِعُ اللّٰهَ وَلَدِى لِلْبِرِّ وَأَسْتَرْزِقُهُ لَهُ مِنَ الحِلِّ
10 أَسْتَزْرِعُ اللّٰهَ وَلَدِى لِلْبِرِّ وَأَسْتَرْزِقُهُ لَهُ مِنَ الحِلِّ ذ (tropical:) [I beg God to make my offspring grow up for piety, and I beg of Him means of subsistence for them, or him, of such kind as is of lawful attainment]. (TA.)

زَرْعٌ
زَرْعٌ ذ , originally an inf. n., [see 1,] (Mgh, Msb, TA,) used as a subst. properly so termed, signitying Seed-produce; what is raised by means of sowing; (Mgh, Msb;) what is sown; (K, TA;) while in growth, [i. e. standing corn, and the like,] (K and TA voce أَزْرَعَ,) and also after it has been reaped; (S and Msb and K in art. رفع, &c.;) its predominant application is to wheat and barley; (TA;) but it signifies also plants, or herbage, [in general,] such as one reaps; or, as some say, only while fresh and juicy: (Msb:) [and often a sown field:] pl. زُرُوعٌ. (S, Mgh, Msb, K.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) Offspring, or children; or a child. (IDrd, K, TA.) You say, هٰؤُلَآءِ زَرْعُ فُلَانٍ (tropical:) These are the offspring, or children, of such a one. (IDrd, TA.) And هُوَ زَرْعُ الرَّجُلِ (tropical:) He is the offspring, or child, of the man. (TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) The seed, or seminal fluid, of a man. (TA.) ― -b4- [And (assumed tropical:) The fruit, or harvest, of a man's conduct; as though it were the produce of what he sowed.] One says, بِئْسَ الزَّرْعُ زَرْعُ المُذْنِبِ (assumed tropical:) [Very evil is the fruit, or harvest, of conduct; the fruit, or harvest, of the conduct of the sinner]. (TA.)

زَرْعَةٌ
زَرْعَةٌ ذ and ↓ زُرْعَةٌ and ↓ زِرْعَةٌ and ↓ زَرَعَةٌ A place in which to sow. (AHn, Sgh, K.) You say, مَا فِى الأَرْضِ زَرْعَةٌ, &c., (K,) or زَرْعَةٌ وَاحِدَةٌ, &c., and in like manner, عَلَى الأَرْضِ, (TA,) There is not in the land, (K,) or upon the land, (TA,) a place, (K,) or a single place, (TA,) in which to sow. (K, TA.) ― -b2- [The first also app. signifies An ear of corn: see سَبَلٌ.]

زُرْعَةٌ
زُرْعَةٌ ذ : see زَرْعَةٌ. ― -b2- Also Seed, or grain, for sowing, or that is sown; syn. بَذْرٌ. (K.) You say, أَعْطِنِى زُرْعَةً أَزْرَعُ بِهَا أَرْضِى [Give thou to me seed that I may sow therewith my land]. (TA.) [See also زَرِيعَةٌ.] ― -b3- And (tropical:) The young one of a قَبْجَة [generally meaning a partridge]. (Z, TA.)

زِرْعَةٌ
زِرْعَةٌ ذ : see زَرْعَةٌ.

زَرَعَةٌ
زَرَعَةٌ ذ : see زَرْعَةٌ.

زَرِيعٌ
زَرِيعٌ ذ [i. q. ↓ مَزْرُوعٌ Sown: &c.: see زَرِيعَةٌ]. ― -b2- Seed produce that is watered by the rain. (Ham p. 657.) ― -b3- And hence, (tropical:) Anything soft, or tender; as being likened thereto. (Id.)

زِرَاعَةٌ
زِرَاعَةٌ ذ [an inf. n. of 1, q. v.: and] The business, or occupation, of sowing, (tropical:) ploughing up, tilling, or cultivation, land. (Mgh, * Msb, * TA.)

زَرِيعَةٌ
زَرِيعَةٌ ذ A thing that is sown; (IDrd, K;) sometimes used in this sense; as though meaning ↓ مَزْرُوعَةٌ: (IDrd:) or grain that is sown: زَرِّيعَةٌ, with teshdeed, is wrong. (IB.) [See also زُرْعَةٌ.]

زَرَّاعٌ
زَرَّاعٌ ذ : see زَارِعٌ. ― -b2- Also (tropical:) A calumniator: (IAar:) one who sows rancours in the hearts of friends. (TA.)

زِرِّيعٌ
زِرِّيعٌ ذ (tropical:) What grows in land that has been left unsown for a year or more, from what has become scattered upon it in the days of the reaping; (K;) i. e., of the grain; mentioned by Sgh, on the authority of ISh; and by Z, who says that it is also called كَاثٌّ. (TA.)

زَرَّاعَةٌ
زَرَّاعَةٌ ذ : see مَزْرَعَةٌ, in two places.

زَارِعٌ
زَارِعٌ ذ [act. part. n. of 1:] i. q. ↓ زَرَّاعٌ (TA) [One who sows:] (tropical:) one who ploughs up, tills, or cultivates, land: (Mgh:) pl. زُرَّاعٌ. (TA.) By this pl., in the Kur xlviii. 29, are meant Mohammad and his Companions, the inviters to El-Islلm. (Zj.) ― -b2- Causing to grow, vegetate, or germinate: (S, TA:) causing to increase: (TA:) pl. with ون. (S, TA.) -A2- Also The name of a certain dog: (Ibn-'Abbلd, IF, K:) whence أَوْلَادُ زَارِعٍ meaning (tropical:) dogs. (Ibn-'Abbلd, Z, K.)

مَزْرَعَةٌ
مَزْرَعَةٌ ذ (S, Msb, K, &c.) and مَزْرُعَةٌ (Sgh, L, K) and مَزْرِعَةٌ (K) A place of زَرْع [or seed-produce]; as also ↓ مُزْدَرَعٌ; (S, Msb, K;) and ↓ زَرَّاعَةٌ; (Ham p. 657;) or this last signifies land that is sown: (TA:) pl. of the first مَزَارِعُ; (TA;) and of ↓ the last زَرَّاعَاتٌ. (Ham, TA.) ― -b2- [Hence the saying,] الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الآخِرَةِ (tropical:) [The present world is the place in which is produced the fruit, or harvest, to be reaped in the world to come]. (TA.)

مَزْرُوعٌ
مَزْرُوعٌ ذ and مَزْرُوعَةٌ: see زَرِيعٌ and زَرِيعَةٌ.

مُزْدَرَعٌ
مُزْدَرَعٌ ذ : see مَزْرَعَةٌ.

مُزْدَرِعٌ
مُزْدَرِعٌ ذ (tropical:) One who raises seed-produce (يَزْدَرِعُ زَرْعًا) for himself, in particular. (TA.)

##### Türkçe

**زَرَعَ**
1 **زَرَعَ** ذ, muzâri‘ı **زَرَعَ**, (K,) mastar ismi **زَرْعٌ** (S, TA) ve **زِرَاعَةٌ**, (TA,) Ekti, yahut tohumu saçtı; (S, K, TA;) bunun gibi ↓ **اِزْدَرَعَ**, (S, Msb, K,) aslında **اِزْتَرَعَ**, **ت**’nin **ز** ile uyuşması için **د**’ye çevrilmiş olmasıyla, (S, K,) zira **د** ve **ز** ses ile nefesle birlikte telaffuz olunur; hâlbuki **ت** yalnız nefesle telaffuz olunur: (S, TA:) [yahut aşağıda bulunacak bir açıklamadan anlaşıldığı üzere, ikinci fiil “kendisi için ekti” mânasına gelebilir.] Derler ki: **مَنْ زَرَعَ حَصَدَ** [Kim ekerse biçer]. (TA.) Ve [bu fiili müteaddî kullanırlar, şöyle diyerek:] **زَرَعْتُ البُرَّ وَالشَّعِيرَ** [Buğday ve arpa ektim]: ve aynı şekilde, **زَرَعْتُ الشَّجَرَ** [Ağaçları ektim; yahut ağaçları meydana getirecek tohumları ektim: yahut “ağaçları diktim” mânasına gelebilir]. (Ibn-Abi-l-Hadeed.) Ve **زَرَعَ الحُبَّ لَكَ فِى القُلُوبِ كَرَمُكَ وَحُسْنُ خُلُقِكَ** (mecaz:) [Senin cömertliğin ve huyunun güzelliği, kalplerde sana sevgi ekmiştir]. (TA.) Ve bir hadiste şöyle denilmiştir: **مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلِيَزْرَعْهَا أَوْ لِيَمْنَحْهَا أَخَاهُ فَاـِنْ أَبَى فَلِيُمْسِكْ أَرْضَهُ** [Kimin arazisi varsa, onu eksin; yahut onu kardeşine versin; eğer kabul etmezse arazisini tutsun]. (TA.)

― -b2- **زَرَعَ الأَرْضَ**, (Mgh, Msb,) mastar ismi **زَرْعٌ**, (Msb,) [ayrıca] (mecaz:) Ekme için toprağı sürdü, yahut işledi, yahut ekti (ziraate hazırladı). (Mgh, Msb.) Bundan [bir hadisteki söz]: **اـِذَا زَرَعَتْ هٰذِهِ الأُمَّةُ نُزِعَ مِنْهَا النَّصْرُ** (mecaz:) Bu ümmet bütünüyle ziraat ve dünya işlerine yönelip kâfirlere karşı savaşmaktan ve benzerinden yüz çevirince, ondan yardım çekilip alınır. (Mgh.)

― -b3- **زَرَعَهُ اللّٰهُ**: Allah onu büyüttü, yahut bitirdi, yahut filizlendirdi; (S, Mgh, Msb, K;) ve artırdı; (Mgh;) yani **الحَرْثَ** [ekin mahsulünü]. (Mgh, Msb;) Fiil aslında ilâhî işlerde, insanî olana mahsus olmaksızın kullanılır: (Er-Rághib:) ve bundan Kur’ân’daki söz [lvi. 63-4]: **أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ** (S, * Er-Rághib) Şimdi düşünün: ektiğinizi siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren Biz miyiz? (Bd:) yahut bazılarına göre: siz mi artırıyorsunuz, yoksa artıran Biz miyiz? **حَرْث** [yahut ekme] onlara nisbet edilmiş, **زَرْع** [yahut bitirme] ise yalnız Allah’a tahsis edilmiştir: ikincisi bir insana nisbet edilince, o, bitirmeye vesile olan bir âmil olduğu içindir; senin **أَنْبَتُّ كَذَا** (farazî mecaz:) “Böyle bir şeyin bitmesine vesile oldum” demen gibi. (Er-Rághib.) [Aynı şekilde,] **زَرْعًا** ↓ **اِزْدَرَعَ** dersin; mânası (mecaz:) [özellikle kendisi için ekin yetiştirdi; yani onun bitmesine vesile oldu]. (TA.)

― -b4- [Bundan dolayı,] çocuk hakkında şöyle denir: **زَرَعَهُ اللّٰهُ** (mecaz:) Allah onu sağlam ve güçlü kılsın; eş anlamlısı **جَبَرَهُ**: (S, K, TA:) tıpkı **أَنْبَتَهُ اللّٰهُ** denildiği gibi: ve aynı şekilde, **زَرَعَ اللّٰهُ وَلَدَكَ لِلْخَيْرِ** (mecaz:) [Allah senin zürriyetini sağlam ve güçlü kılsın; daha doğrusu, zürriyetini hayır yapmak yahut hayırdan faydalanmak için büyütsün]. (TA.)

― -b5- [Bundan ayrıca,] **زُرِعَ لَهُ بَعْدُ شَقَاوَةٍ** (mecaz:) [Onun için sıkıntıdan sonra bir artış yapıldı; yahut] yokluktan sonra mal elde etti; zira bu yerde fiil **عُنِىَ** gibidir. (Ibn-'Abbád, K.)

**مُزَارَعَةٌ**
3 **مُزَارَعَةٌ** ذ, **مُفَاعَلَةٌ** veznindedir, [karşılıklı bir fiili gösterir,] **الزِّرَاعَةُ**’den, (Mgh,) ve mânası bilinir; (S;) yani (mecaz:) bir başkasıyla, arazi üzerinde çalışma [onu sürmek, ekmek ve işlemek üzere, Mgh ve Msb’de işaret edildiği gibi] karşılığında, mahsulünden bir pay yahut hisse için, (Msb, K, TA,) tohumun arazi sahibinden olması şartıyla, (K, TA,) akit yapmak. [Şöyle dersin: **زَارَعَهُ** (mecaz:) Yukarıda anlatıldığı gibi onunla bir akit yaptı; ve aynı şekilde, **خَابَرَهُ**, ve **آكَرَهُ**. Bunu yapmak yasaklanmıştır; neticenin belirsizliği sebebiyle.]

**ازرع**
4 **ازرع** ذ: O (bitki yahut ot) **زَرْع** sahibi oldu, yahut **زَرْع** sahibi olma hâline girdi [yani tohumundan ürün; yani tohumundan büyüdü]: (TA:) ve **زَرْع** [yahut ekin mahsulü] hakkında denilince, boylandı: (K:) yahut bazılarına göre, yapraklarını çıkardı: ve biçilmesinin uygun vaktine ulaştı. (TA.)

― -b2- **ازرع النَّاسُ**: **أَمْكَنَهُمُ الزَّرْعُ** mânasınadır [TK’da “insanlar tohum ekmeye güç yetirdiler; yani tohuma sahip oldular” diye açıklanmıştır: fakat ben bunun “ekin mahsulü onların güç ve erişimi içinde oldu; ondan yararlanmaya güç yetirdiler; yahut ekin mahsulüne sahip oldukları bir mevsime ulaştılar” mânasında olduğunu daha muhtemel görürüm]. (K.)

**تزرّع اـِلَى الشَّرَّ**
5 **تزرّع اـِلَى الشَّرَّ** ذ: **تسرّع** ile aynı mânadadır [kötülüğe yahut fesada acele etti]. (Sgh, K.)

**اِزْدَرَعَ**
8 **اِزْدَرَعَ** ذ, aslında **اِزْتَرَعَ**: 1’e bak, iki yerde.

**أَسْتَزْرِعُ اللّٰهَ وَلَدِى لِلْبِرِّ وَأَسْتَرْزِقُهُ لَهُ مِنَ الحِلِّ**
10 **أَسْتَزْرِعُ اللّٰهَ وَلَدِى لِلْبِرِّ وَأَسْتَرْزِقُهُ لَهُ مِنَ الحِلِّ** ذ (mecaz:) [Allah’tan zürriyetimi takvâ için büyütmesini isterim; ve onlar yahut o için helâl yoldan rızık isterim]. (TA.)

**زَرْعٌ**
**زَرْعٌ** ذ, aslında bir mastar ismidir, [1’e bak,] (Mgh, Msb, TA,) hakikî isim olarak kullanılır; mânası: Ekin mahsulü; ekmek yoluyla yetiştirilen şey; (Mgh, Msb;) ekilen şey; (K, TA;) büyüme hâlindeyken, [yani ayakta ekin ve benzeri,] (K ve TA, **أَزْرَعَ** maddesinde,) ve ayrıca biçildikten sonra; (S ve Msb ve K, **رفع** maddesinde, vb.;) galip kullanımı buğday ve arpayadır; (TA;) fakat ayrıca, biçilen bitkiler yahut otlar [genel olarak] mânasına da gelir; yahut bazılarına göre yalnız taze ve sulu iken: (Msb:) [ve çoğu kez ekili tarla:] çoğulu **زُرُوعٌ**. (S, Mgh, Msb, K.)

― -b2- [Bundan,] (mecaz:) Zürriyet, yahut çocuklar; yahut bir çocuk. (IDrd, K, TA.) Şöyle dersin: **هٰؤُلَآءِ زَرْعُ فُلَانٍ** (mecaz:) Bunlar falanın zürriyeti yahut çocuklarıdır. (IDrd, TA.) Ve **هُوَ زَرْعُ الرَّجُلِ** (mecaz:) O, adamın zürriyeti yahut çocuğudur. (TA.)

― -b3- Ve (farazî mecaz:) Bir erkeğin menisi, yahut meni suyu. (TA.)

― -b4- [Ve (farazî mecaz:) Bir kimsenin davranışının meyvesi yahut hasadı; sanki ektiğinin mahsulü gibi.] Şöyle denir: **بِئْسَ الزَّرْعُ زَرْعُ المُذْنِبِ** (farazî mecaz:) [Ne kötü meyvedir yahut hasattır davranışın meyvesi; günahkârın davranışının meyvesi yahut hasadı]. (TA.)

**زَرْعَةٌ**
**زَرْعَةٌ** ذ ve ↓ **زُرْعَةٌ** ve ↓ **زِرْعَةٌ** ve ↓ **زَرَعَةٌ**: Ekilecek yer. (AHn, Sgh, K.) Şöyle dersin: **مَا فِى الأَرْضِ زَرْعَةٌ**, vb., (K,) yahut **زَرْعَةٌ وَاحِدَةٌ**, vb., ve aynı şekilde, **عَلَى الأَرْضِ**, (TA,) Arazide, (K,) yahut arazi üzerinde, (TA,) ekilecek bir yer, (K,) yahut tek bir yer, (TA,) yoktur. (K, TA.)

― -b2- [Birincisi ayrıca “başak” mânasına da gelir gibi görünür: **سَبَلٌ**’e bak.]

**زُرْعَةٌ**
**زُرْعَةٌ** ذ: **زَرْعَةٌ**’ye bak.

― -b2- Ayrıca: Ekmek için tohum yahut tane, yahut ekilen; eş anlamlısı **بَذْرٌ**. (K.) Şöyle dersin: **أَعْطِنِى زُرْعَةً أَزْرَعُ بِهَا أَرْضِى** [Bana, onunla arazimi ekeceğim bir tohum ver]. (TA.) [Ayrıca **زَرِيعَةٌ**’ye bak.]

― -b3- Ve (mecaz:) **قَبْجَة**’nin yavrusu [genellikle “keklik” mânasına gelir]. (Z, TA.)

**زِرْعَةٌ**
**زِرْعَةٌ** ذ: **زَرْعَةٌ**’ye bak.

**زَرَعَةٌ**
**زَرَعَةٌ** ذ: **زَرْعَةٌ**’ye bak.

**زَرِيعٌ**
**زَرِيعٌ** ذ [↓ **مَزْرُوعٌ** ile aynı mânada: Ekilmiş; vb.: **زَرِيعَةٌ**’ye bak].

― -b2- Yağmurla sulanan ekin mahsulü. (Ham p. 657.)

― -b3- Ve bundan, (mecaz:) Yumuşak yahut nazik olan her şey; ona benzetilerek. (Id.)

**زِرَاعَةٌ**
**زِرَاعَةٌ** ذ [1’in mastar ismidir, bkz.: ve] Ekmek işinin, (mecaz:) toprağı sürmenin, işlemenin yahut ziraatle uğraşmanın mesleği. (Mgh, * Msb, * TA.)

**زَرِيعَةٌ**
**زَرِيعَةٌ** ذ: Ekilen şey; (IDrd, K;) bazen bu mânada kullanılır; sanki ↓ **مَزْرُوعَةٌ** mânasında gibi: (IDrd:) yahut ekilen tane: **زَرِّيعَةٌ**, şeddeli, yanlıştır. (IB.) [Ayrıca **زُرْعَةٌ**’ye bak.]

**زَرَّاعٌ**
**زَرَّاعٌ** ذ: **زَارِعٌ**’e bak.

― -b2- Ayrıca (mecaz:) İftiracı: (IAar:) dostların kalplerine kin eken kimse. (TA.)

**زِرِّيعٌ**
**زِرِّيعٌ** ذ (mecaz:) Bir yıl yahut daha fazla ekilmeden bırakılmış arazide, biçim günlerinde üzerine saçılmış olandan biten şey; (K;) yani taneden; Sgh tarafından ISh’den naklen, ve Z tarafından zikredilmiştir; Z der ki buna ayrıca **كَاثٌّ** da denir. (TA.)

**زَرَّاعَةٌ**
**زَرَّاعَةٌ** ذ: **مَزْرَعَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**زَارِعٌ**
**زَارِعٌ** ذ [1’in ism-i fâilidir:] ↓ **زَرَّاعٌ** ile aynı mânadadır (TA) [Eken kimse:] (mecaz:) toprağı süren, işleyen yahut ziraat eden kimse: (Mgh:) çoğulu **زُرَّاعٌ**. (TA.) Kur’ân xlviii. 29’daki bu çoğul ile kastedilen, Muhammed ve onun ashabıdır; İslâm’a davet edenlerdir. (Zj.)

― -b2- Bitiren, yeşerten yahut filizlendiren: (S, TA:) artıran: (TA:) çoğulu **ون** ile gelir. (S, TA.)

-A2- Ayrıca: Belli bir köpeğin adı: (Ibn-'Abbád, IF, K:) buradan **أَوْلَادُ زَارِعٍ** mânası (mecaz:) köpeklerdir. (Ibn-'Abbád, Z, K.)

**مَزْرَعَةٌ**
**مَزْرَعَةٌ** ذ (S, Msb, K, &c.) ve **مَزْرُعَةٌ** (Sgh, L, K) ve **مَزْرِعَةٌ** (K): **زَرْع** [yahut ekin mahsulü] yeri; bunun gibi ↓ **مُزْدَرَعٌ**; (S, Msb, K;) ve ↓ **زَرَّاعَةٌ**; (Ham p. 657;) yahut bu sonuncusu ekilen arazi mânasınadır: (TA:) birincinin çoğulu **مَزَارِعُ**; (TA;) ve ↓ sonuncunun çoğulu **زَرَّاعَاتٌ**. (Ham, TA.)

― -b2- [Bundan söz:] **الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الآخِرَةِ** (mecaz:) [Dünya, âhirette biçilecek meyvenin yahut hasadın üretildiği yerdir]. (TA.)

**مَزْرُوعٌ**
**مَزْرُوعٌ** ذ ve **مَزْرُوعَةٌ**: **زَرِيعٌ** ve **زَرِيعَةٌ**’ye bak.

**مُزْدَرَعٌ**
**مُزْدَرَعٌ** ذ: **مَزْرَعَةٌ**’ye bak.

**مُزْدَرِعٌ**
**مُزْدَرِعٌ** ذ (mecaz:) Özellikle kendisi için ekin mahsulü yetiştiren (**يَزْدَرِعُ زَرْعًا**) kimse. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَرَعَ
زَرَعَ A ( n. ac. زَرْع 1 ,  زِرَاْعَة 23t ),
a.  Sowed; scattered seed.

b.  Made to grow, thrive; blessed ( God ).

أَزْرَعَ
أَزْرَعَ IV ,
a.  Had seed.

b.  Germinated, shot up, grew ( seed ).

اِزْتَرَعَ
اِزْتَرَعَ VIII , ( d ),
a.  see I .

زَرْع
زَرْع 1 , ( pl. زُرُوْع 27 ),
a.  Seed; offspring.

b.  Sown field.

c.  Standing corn.

زَرْعَة
زَرْعَة 1t ,  زِرْعَة 2t ,
a.  Field fit for sowing.

زُرْعَة
زُرْعَة 3t ,
a.  Seed.

b.  see 1t .

زَرَعَة
زَرَعَة 4t ,
a.  see 1t .

مَزْرَعَة
مَزْرَعَة 17t , ( pl. مَزَاْرِعُ 44 ),
a.  Sown field.

b.  Hamlet.

زَاْرِع
زَاْرِع 21 , ( pl. زُرَّاْع 29 &  reg. ),
a.  see 28 (a) , ( b ).

زِرَاْعَة
زِرَاْعَة 23t ,
a.  Seed.

b.  Agriculture, farming.

زَرِيْعَة
زَرِيْعَة 25t ,
a.  Cereals, corn.

b.  Vegetables.

زَرَّاْع
زَرَّاْع 28 , ( pl. زَرَّاْعَة 28t ),
a.  Sower, husbandman.

b.  Farmer, agriculturist.

c.  Slanderer.

##### Türkçe

زَرَعَ
**زَرَعَ** A ( n. ac. **زَرْع** 1 , **زِرَاْعَة** 23t ),
a. Ekti; tohumu saçtı.

b. Büyüttü, gelişip serpiltti; bereket verdi (Tanrı).

أَزْرَعَ
**أَزْرَعَ** IV ,
a. Tohumu vardı.

b. Filizlendi, sürgün verdi, büyüdü (tohum).

اِزْتَرَعَ
**اِزْتَرَعَ** VIII , ( d ),
a. I’e bak.

زَرْع
**زَرْع** 1 , ( pl. **زُرُوْع** 27 ),
a. Tohum; nesil.

b. Ekili tarla.

c. Ayakta ekin.

زَرْعَة
**زَرْعَة** 1t , **زِرْعَة** 2t ,
a. Ekime elverişli tarla.

زُرْعَة
**زُرْعَة** 3t ,
a. Tohum.

b. 1t’ye bak.

زَرَعَة
**زَرَعَة** 4t ,
a. 1t’ye bak.

مَزْرَعَة
**مَزْرَعَة** 17t , ( pl. **مَزَاْرِعُ** 44 ),
a. Ekili tarla.

b. Mezra.

زَاْرِع
**زَاْرِع** 21 , ( pl. **زُرَّاْع** 29 & reg. ),
a. 28 (a) , ( b )’ye bak.

زِرَاْعَة
**زِرَاْعَة** 23t ,
a. Tohum.

b. Ziraat, çiftçilik.

زَرِيْعَة
**زَرِيْعَة** 25t ,
a. Hububat, ekin.

b. Sebzeler.

زَرَّاْع
**زَرَّاْع** 28 , ( pl. **زَرَّاْعَة** 28t ),
a. Eken, çiftçi.

b. Çiftçi, ziraatçı.

c. İftiracı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زرع
زَرَعَ - يَزْرَعُ - زَرْع - زُرُوْع - زَارِع - زَارِعُوْن - زَرّاع - زُرّاع
زَرَعَ - يَزْرَعُ + كائن + نبتاً أو شيئاً: يتعهده ويرعاه طلباً لنموه: يجعله في ظروف مناسبة لنموه فيرعاه حتى يحيا وينمو إلى غايته: ويكون ذلك في كل حي، وفي النبات: يدخل بذور أو جذور نبات في التراب ويسوي عليه التراب، ويتعهده بالرعاية طلباً لإنباته
زَرْع : اسم فعل " زَرَعَ - يَزْرَعُ ": وهي كذلك ما يكون من فعل " زَرَعَ - يَزْرَعُ ": كل ما استنبت فنبت: مثل البذور والجذور التي غرست ثم نبتت وأثمرت
زُرُوْع: جمع " زَرْع ":  أنواع شتى مما زرع وتعهده الزارع بالرعاية حتى أنبت واثمر
زارِع: اسم فاعل من " زَرَعَ - يَزْرَعُ "
زارِعُون: جمع " زارِع"
زَرّاع: على وزن " فـَعال " اسم فاعل مبالغة من " زَرَعَ - يَزْرَعُ ": من يحترف الزراعة
زُرّاع : جمع " زَرّاع "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستنبات والتكاثر بالتزاوج والنكاح والاجتماع الجنسي والزرع"، وهي:
طَمَثَ - يَطْمِثُ، حَرَثَ - يَحْرُثُ، نَكَحَ - يَنْكِحُ، زَرَعَ - يَزْرَعُ، زَنَى - يَزْنِي، لَقِحَت - تَلْقَحُ (لَقِحَ - يَلْقَحُ)
زرع - يزرع - تزرعون
 	﴿قال تزرعون سبع سنين دأبا فما حصدتم فذروه في سنبله إلا قليلا مما تأكلون(47)﴾ يوسف ﴿أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون (64)﴾ الواقعة
زارع - الزارعون
 ﴿أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون (64)﴾ الواقعة
زراع
 ﴿محمد رسول الله والذين معه أشداء على الكفار رحماء بينهم تراهم ركعا سجدا يبتغون فضلا من الله ورضوانا سيماهم في وجوههم من أثر السجود ذلك مثلهم في التوراة ومثلهم في الإنجيل كزرع أخرج شطأه فآزره فاستغلظ فاستوى على سوقه يعجب الزراع ليغيظ بهم الكفار وعد الله الذين آمنوا وعملوا الصالحات منهم مغفرة وأجرا عظيما(29)﴾ الفتح
زَرْع
يخرج زرعاً﴿أولم يروا أنا نسوق الماء إلى الأرض الجرز فنخرج به زرعا تأكل منه أنعامهم وأنفسهم أفلا يبصرون(27)﴾ السجدة ﴿ألم ترى أن الله أنزل من السماء ماء فسلكه ينابيع في الأرض ثم يخرج به زرعا مختلفا ألوانه ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يجعله حطاما إن في ذلك لذكرى لأولي الألباب(21)﴾ الزمر
 	﴿ينبت لكم به الزرع والزيتون والنخيل والأعناب ومن كل الثمرات إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون(11)﴾ النحل
 	﴿محمد رسول الله والذين معه أشداء على الكفار رحماء بينهم تراهم ركعا سجدا يبتغون فضلا من الله ورضوانا سيماهم في وجوههم من أثر السجود ذلك مثلهم في التوراة ومثلهم في الإنجيل كزرع أخرج شطأه فآزره فاستغلظ فاستوى على سوقه يعجب الزراع ليغيظ بهم الكفار وعد الله الذين آمنوا وعملوا الصالحات منهم مغفرة وأجرا عظيما(29)﴾ الفتح
 	﴿ربنا إني أسكنت من ذريتي بواد غير ذي زرع عند بيتك المحرم ربنا ليقيموا الصلاة فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم وارزقهم من الثمرات لعلهم يشكرون(37)﴾ إبراهيم

 ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين(141)﴾ الأنعام ﴿وفي الأرض قطع متجاورات وجنات من أعناب وزرع ونخيل صنوان وغير صنوان يسقى بماء واحد ونفضل بعضها على بعض في الأكل إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون(4)﴾ الرعد
 	﴿واضرب لهم مثلا رجلين جعلنا لأحدهما جنتين من أعناب وحففناهما بنخل وجعلنا بينهما زرعا (32)﴾ الكهف ﴿وزروع ونخل طلعها هضيم (148)﴾ الشعراء
زروع
 ﴿وزروع ونخل طلعها هضيم (148)﴾ الشعراء ﴿وزروع ومقام كريم (26)﴾ الدخان
مختار الصحاح
● [زرع] ز ر ع: الزَّرْعُ واحد الزُّرُوع وموضعه مَزْرَعَةٌ و مُزْدَرَعٌ و الزَّرْعُ أيضا طرح البذر والزرع أيضا الإنبات يقال زَرَعَهُ الله أي أنبته ومنه قوله تعالى ﴿أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون﴾ وبابهما قطع و ازدْرَعَ فلان أي احترث و المُزَارَعَةُ معروفة
الراغب
زرع
- الزرع: الإنبات، وحقيقة ذلك تكون بالأمور الإلهية دون البشرية. قال: }أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون﴿[الواقعة/64]، فنسب الحرث إليهم، ونفى عنهم الزرع ونسبه إلى نفسه، وإذا نسب إلى العبد فلكونه فاعلا للأسباب التي هي سبب الزرع، كما تقول أنبت كذا: أذا كنت من أسباب نباته، والزرع في الأصل مصدر، وعبر به عن المزروع نحو قوله:﴾فنخرج به زرعا﴿[السجدة/27]، وقال:﴾وزروع ومقام كريم{ [الدخان/26]، ويقال: زرع الله ولدك، تشبيها، كما تقول: أنبته الله، والمزرع: الزراع، وازدرع النبات: صار ذا زرع.
ملخص اللسان
1.     زَرَعَ الحَبَّ يَزْرَعُه زَرْعاً وزِراعةً: بَذَره، والاسم  الزَّرْعُ وقد غلب على البُرّ والشَّعِير، وجمعه زُرُوع،
2.     الزرع نبات كل  شيء يحرث،
3.    الزرْع طرح البَذْر؛ وقوله:  إِنْ يأْبُروا زَرْعاً لِغَيْرِهم،
4.     والزَّرِّيعةُ: ما بُذِرَ، وقيل: الزِّرِّيعُ ما يَنْبُتُ في الأَرض  المُسْتَحيلةِ مما يَتناثر فيها أَيامَ الحَصاد من الحَبّ.-
5.     والزَّرِيعةُ، بتخفيف الراء، الحبّ الذي يُزْرَع ولا تَقُلْ زَرِّيعة،  بالتشديد، فإِنه خطأٌ.
6.     والله يَزْرَعُ الزرعَ: يُنَمِّيه حتى يبلغ غايته، على المثل.
7.    والزرعُ:  الإِنباتُ، يقال: زَرَعه الله أَي أَنبته. وفي التنزيل: أَفرأَيتم ما  تحرثون أَأَنتم تزرعونه أَم نحن الزارعون؛ أَي أَنتم تُنَمُّونه أَم نحن  المُنَمُّون له
8.     وأَزْرَعَ الزرْعُ: نبت ورقه
9.     والزَّرّاعُ: مُعالِجُ الزرعِ، وحِرْفته  الزِّراعةُ.
10.                        وازْدَرَعَ القومُ: اتخذوا زَرْعاً لأَنفسهم خصوصاً أَو احترثوا،
11.                       والمَزْرَعةُ والمَزْرُعةُ والزّرّاعةُ والمُزْدَرَعُ: موضع الزرع
لسان العرب
● - زرع: زَرَعَ الحَبَّ يَزْرَعُه زَرْعاً وزِراعةً: بَذَره، والاسم  الزَّرْعُ وقد غلب على البُرّ والشَّعِير، وجمعه زُرُوع، وقيل: الزرع نبات كل  شيء يحرث، وقيل: الزرْع طرح البَذْر؛ وقوله:  إِنْ يأْبُروا زَرْعاً لِغَيْرِهم،  والأَمْرُ تَحْقِرُه وقد يَنْمِي  قال ثعلب: المعنى أَنهم قد حالفوا أَعداءهم ليستعينوا بهم على قوم  آخرين؛ واستعار عليّ، رضوان الله عليه، ذلك للحِكمة أَو للحُجة وذكر العلماء  الأَتقياء: بهم يحفظ الله حُجَجَه حتى يُودِعُوها نُظَراءَهم ويَزْرَعُوها  في قلوب أَشباههم.  والزَّرِّيعةُ: ما بُذِرَ، وقيل: الزِّرِّيعُ ما يَنْبُتُ في الأَرض  المُسْتَحيلةِ مما يَتناثر فيها أَيامَ الحَصاد من الحَبّ. قال ابن بري:  والزَّرِيعةُ، بتخفيف الراء، الحبّ الذي يُزْرَع ولا تَقُلْ زَرِّيعة،  بالتشديد، فإِنه خطأٌ.  والله يَزْرَعُ الزرعَ: يُنَمِّيه حتى يبلغ غايته، على المثل. والزرعُ:  الإِنباتُ، يقال: زَرَعه الله أَي أَنبته. وفي التنزيل: أَفرأَيتم ما  تحرثون أَأَنتم تزرعونه أَم نحن الزارعون؛ أَي أَنتم تُنَمُّونه أَم نحن  المُنَمُّون له. وتقول للصبي: زَرَعه الله أَي جَبَره الله وأَنبته. وقوله  تعالى: يُعْجِب الزُّرّاع ليغيظ بهم الكفار؛ قال الزجاج: الزُّرّاعُ محمد،  صلى الله عليه وسلم، وأَصحابه الدُّعاةُ إِلى الإِسلام، رضوان الله  عليهم. وأَزْرَعَ الزرْعُ: نبت ورقه؛ قال رؤبة:  أَو حَصْد حَصْدٍ بعدَ زَرْعٍ أَزْرَعا  وقال أَبو حنيفة: ما على الأَرض زُرْعةٌ واحدة ولا زَرْعة ولا زِرْعة  أَي موضع يُزْرَعُ فيه. والزَّرّاعُ: مُعالِجُ الزرعِ، وحِرْفته  الزِّراعةُ. وجاء في الحديث: الزَّرَّاعةُ، بفتح الزاي وتشديد الراء، قيل هي الأَرض  التي تُزْرَعُ. والمُزْدَرِعُ: الذي يَزْدَرِعُ زَرْعاً يتخصص به لنفسه.  وازْدَرَعَ القومُ: اتخذوا زَرْعاً لأَنفسهم خصوصاً أَو احترثوا، وهو  افتعل إِلا أَنّ التاء لما لانَ مخْرجها ولم توافق الزاي لشدّتها أَبدلوا  منها دالاً لأَن الدال زالزاي مجهورتان والتاء مهموسة. والمُزارَعةُ:  معروفة. والمَزْرَعةُ والمَزْرُعةُ والزّرّاعةُ والمُزْدَرَعُ: موضع الزرع؛  قال الشاعر:  واطْلُبْ لنَا منْهُمُ نَخْلاً ومُزْدَرَعاً،  كما لِجِيراننا نَخْلٌ ومُزْدَرَعُ  مُفْتَعَلٌ من الزرع؛ وقال جرير:  لَقَلَّ غناءٌ عنكَ في حَرْبِ جَعْفَرٍ،  تُغَنِّيكَ زَرّاعاتُها وقُصُورُها  أَي قَصِيدتك التي تقول فيها زَرّاعاتها وقصورها. والزَّرِيعةُ: الأَرضُ  المزروعةُ، ومَنِيُّ الرجل زَرْعُه؛ وزَرْعُ الرجل ولَدُه. والزَّرّاعُ:  النمَّام الذي يزرع الأَحْقادَ في قلوب الأَحِبَّاء.  والمَزْرُوعانِ من بني كعب بن سعد بن زيد مَناةَ ابن تميم: كعبُ بنُ سعد  ومالكُ بن كعب بن سعد. وزَرْعٌ: اسم. وفي الحديث: كنتُ لكِ كأَبي زَرْع  لأُمّ زرع. وزُرْعةُ وزُرَيْعٌ وزَرْعانُ: أَسماء. وزارعٌ وابن زارعٍ،  جميعاً: الكلبُ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  وزارعٌ من بَعْدِه حتى عَدَلْ
مقاييس اللغة:
(زرع) الزاء والراء والعين أصلٌ يدلُّ على تنمية الشيء. فالزّرع معروف، ومكانه المُزْدَرَع. وقال الخليل: أصل الزّرع التنمية. وكان بعضهم يقولُ: الزَّرع طرح البَذْر في الأرض. والزَّرْع اسمٌ لِمَا نبت. والأصل في ذلك كلّه واحد. وزارِع: كلبٌ.‏
القاموس المحيط:
زَرَعَ، كَمَنع طَرَحَ البَذْرَ، كالزْدَرَعَ، وأصْلُهُ أزْتَرَعَ، أبْدَلوها دالاً لتُوافِقَ الزايَ، و اللّهُ أنْبَتَ. ويُقالُ للصبِيِّ زرَعَهُ الله، أي جَبَرَهُ. والزَّرْعُ الوَلَدُ، والمَزْرُوعُ، ج زُرُوعٌ،
وموضِعُهُ: المَزْرَعَةُ، مثلثةَ الراءِ والمُزْدَرَعُ. وكسفينةٍ: الشيءُ المَزْروعُ، وكسِكِّيتٍ: ما يَنْبُتُ في الأرضِ المُسْتَحِيلَةِ مما يَتَنَاثَرُ فيها أيامَ الحَصادِ. والزُّرْعَةُ، بالضم: البَذْرُ، وبلا لامٍ: اسمٌ، وسَمَّوا كزبيرٍ وسَحْبانَ وعُثْمانَ. وزارِعٌ: اسمُ كلبٍ، ومنه قيلَ للكِلاب: أولادُ زارِعٍ. ومحمدُ بنُ مَكيِّ ابنِ زُراعٍ، كغُرابٍ: راوي صحيحِ البُخارِيِّ عن الفِرَبْرِيِّ. والمَزْروعانِ من بنِي كعْبٍ: كعْبُ بنُ سَعْد، ومالكُ بنُ كعْبٍ. وما في الأرضِ زُرْعةٌ، مثلثةً وتُحَرَّكُ: أي موضعٌ يُزْرَعُ فيه.
وزُرِعَ له بعدَ شَقاوَةٍ، كعُنِيَ: أصابَ مالاً بعدَ الحاجةِ. وأَزْرَعَ الزَّرْعُ: طالَ، و الناسُ: أمْكَنَهُم الزَّرْعُ. والمُزارَعَةُ: المُعَامَلَةُ على الأرضِ ببَعْضِ ما يَخْرُجُ منها، ويكونُ البَذْرُ من مالِكِها.
وتَزَرَّعَ إلى الشَّرِّ: تَسَرَّعَ.
تاج العروس:
زرع
زَرَعَ كَمَنَعَ يَزْرَعُ زَرْعَاً وزِراعَةً : طَرَحَ البَذْرَ ومنه الحديثُ : " مَن كانت له فَلْيَزْرَعْها أو ليَمْنَحَها أخاه فإنْ أبى فليُمسِكْ أَرْضَه " وقيل : الزَّرْع : نَباتُ كلِّ شيءٍ يُحرَث . وفي شَرْحِ نَهْجِ البلاغةِ لابنِ أبي الحَديدِ أنّه يقال : زَرَعْتُ الشجَرَ كما يقال : زَرَعْتُ البُرَّ والشعيرَ كازْدَرَعَ أي احْترثَ قال الجَوْهَرِيّ : وأصلُه ازْتَرعَ افْتَعلَ أَبْدَلوها دالاً ؛ لتُوافِقَ الزاي لأنّ الدالَ والزايَ مَجْهُورَتان والتاء مَهْمُوسَةٌ . الزَّرْع : الإنْباتُ يقال : زَرَعَ اللهُ أي أَنْبَتَ كذا في الصحاح وقال الراغبُ : وحقيقةُ ذلك بالأمورِ الإلهيّةِ دونَ البَشَريَّة ولذلك قال الله تَعالى : " أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعونَه أم نحنُ الزَّارِعون " فَنَسَبَ الحَرثَ إليهم ونَفى عنهم الزَّرْعَ ونَسَبَه إلى نَفْسِه فإذا نُسِبَ إلى العَبدِ فلكَونِه فاعِلاً للأسبابِ التي هي سببُ الزَّرع كما تقولُ : أَنْبَتُّ كذا إذا كنتَ من أسبابِ الإنْبات . وقال غيرُه : المعنى أَأَنْتم تُنَمُّونَه أم نحنُ المُنَمُّون له ؟ يقال : اللهُ يَزْرَعُ الزَّرْعَ أي يُنَمِّيه حتى يَبْلُغَ غايتَه على المثَل . ويقال للصَّبيِّ : زَرَعَه الله أي جَبَرَه كما في الصحاح وهو مَجاز كما يقال : أَنْبَته اللهُ وكذا زَرَعَ اللهُ وَلَدَك للخَيرِ . منَ المَجاز : الزَّرْع : الولَد وهو زَرْعُ الرجُل . والزَّرْع في الأصلِ مَصْدَرٌ عُبِّرَ به عن المَزْروع نحو قولِه عزَّ وجلَّ : " فنُخرِجُ به زَرْعَاً تَأْكُلُ منه أَنْعَامُهم وأَنْفُسُهم " وقد غَلَبَ اسمُ الزَّرْعِ على البُرِّ والشعير ج : زُروعٌ . قال الله تَعالى : " كم تركوا من جَنَّاتٍ وعُيونٍ وزُروعٍ ومَقامٍ كَريمٍ " ومَوْضِعُه المَزْرَعَة مُثَلَّثَة الراء . اقتصرَ الجَوْهَرِيّ على الفَتح وزادَ الصَّاغانِيّ وصاحبُ اللِّسان الضَّمَّ وأمّا الكَسرُ فلم أَعْرِفْ من أين أَخَذَه المُصَنِّف . كذلك المُزْدَرَع : مَوْضِعُ الزَّرْع وأنشدَ الليثُ :
واطْلُبْ لنا منهم نَخْلاً ومُزْدَرَعاً ... كما لجيرانِنا نَخْلٌ ومُزْدَرَعُ
الزَّرْبَعَة كسَفينَةٍ : الشيءُ المَزْروع عن ابْن دُرَيْدٍ ونَصُّه : يقال : هؤلاءِ زَرْعُ فلانٍ أي ولده فأمّا الزَّريعَةُ فرُبّما سُمِّي بها الشيءُ المَزْروع كأنّها فَعيلَةٌ في معنى مَفْعُولةٍ . وقال ابنُ بَرِّيّ : والزَّريعَة بتَخفيفِ الراء : الحَبُّ الذي يُزْرَع ولا تَقُلْ : زَرِّيعَةٌ بالتَّشديد فإنّه خَطَأٌ . الزِّرِّيع : كسِكِّيتٍ : ما يَنْبُتُ في الأرضِ المُستَحيلةِ ممّا يَتناثَرُ فيها أيّامَ الحَصادِ من الحَبّ . نَقَلَه الصَّاغانِيّ عن ابنِ شُمَيْلٍ ونَقَلَه الزَّمَخْشَرِيّ أيضاً وقال : ويقال له : الكاثُّ وهو مَجاز . والزُّرْعَة بالضَّمّ : البَذْر وبِلا لامٍ : اسمٌ . وزُرْعَةُ بنُ خَليفَةَ وزُرْعَةُ الشَّقِرِيُّ وزُرْعَةُ بنُ عامِرِ بنِ مازِنٍ الأَسْلَمِيّ : صحابِيُّون . وزُرْعَةُ بنُ سيفِ بنِ ذي يَزَنَ الحِمْيَرِيُّ قيل : من الأَقْيالِ أَسْلَمَ وكتبَ إليه النبيُّ صلّى الله عليه وسلَّم وزُرْعَةُ بنُ عَبْد الله البَياضِيُّ : تابِعيٌّ وحديثُه مُرسَلٌ . وزُرْعَةُ بنُ ضَمْرَةَ العامِريُّ روى عنه أبو الأَسْوَدِ الدُّؤَلِيُّ . وسَمَّوْا زُرَيْعاً وزَرْعَان وزُرْعان كزُبَيرٍ وسَحْبَانَ وعُثْمان . وزارِع : اسمُ كلبٍ نقله ابنُ فارِسٍ وابنُ عَبّادٍ ومنه قيل للكِلاب : أولادُ زارِعٍ قاله ابنُ عَبّادٍ والزَّمَخْشَرِيّ وهو مَجاز وأنشدَ ابْن الأَعْرابِيّ :
" وزارِعٌ مِن بَعْدِه حتى عَدَلْ أبو الهَيثَم محمد بنُ مَكِّيِّ بنُ زُرَاعٍ كغُرابٍ الكُشْمَيْهَنِيُّ : راوي صَحيحِ البُخاريِّ عن أبي عَبْد الله محمد بن يوسُفَ الفِرَبْرِيِّ وقد حدَّثَتْ عنه أمُّ الكِرامِ كَريمَةُ بنتُ محمد المَرْوَزِيَّة وغيرُها . والمَزْروعانِ هذا هو الصواب ووُجِدَ بخَطِّ الجَوْهَرِيّ : والمَزْرَعان وقد نَبَّه أبو سَهْلٍ على خطَئِه وكَتَبَ في الحاشِيَةِ . صوابُه المَزْروعان . وقد صحَّفَه ابنُ سِيدَه فَجَعَله المَزُوعان وقد نبَّه عليه الرَّضِيُّ الشاطِبِيُّ كما سيأتي في تَرْجَمةِ زوع : من بَني كَعْبِ بنِ سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَناةَ بنِ تَميمٍ وهما كَعْبُ بنُ سَعْدٍ ومالِكُ بنُ كَعْب بنِ سَعْدٍ . يقال : ما في الأرضِ وما على الأرضِ زَرْعَةٌ واحدةٌ مُثَلَّثَةً عن أبي حَنيفة كما في اللِّسان وزادَ الصَّاغانِيّ عنه : زَرَعَةٌ تُحرَّكُ أي مَوْضِعٌ يُزرَعُ فيه . قالَ ابنُ عبادٍ : يقالُ : زُرِعَ لهُ بَعْدَ شقَاوَةٍ كعُني : إذا أَصَابَ مالاً بَعْدَ الحاجَةِ وهوَ مجازٌ . وأزْرَعَ الزَّرْعُ : طالَ وقِيل : نَبَتَ وَرَقُهُ . قال رَؤْبَهُ : أو حَصْدُ حَصْدٍ بَعْدَ زَرْع أزْرَعَا
وفي المُفْرَداتِ : أَزْرَعَ النَّباتُ : صَارَ ذا زَرْعٍ وأَزْرَعَهَ الناسُ إذا أَمْكَنَهُمْ الزَّرْعُ . والمُزَارَعَةُ مَعْرُوفَةٌ وهُوَ المُعَامَلَةُ على الأَرْضِ ببعَضِ ما يَخْرُجُ مِنْهَا ويكونُ البَذْرُ مِنْ مَالِكِها وهو مجازٌ قال ابْن عَبَّادٍ : يقال : تزَرَّعَ إلى الشَّرِّ : مثلُ تسَرَّعَ نقله الصَّاغانِيّ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الزَّرَّاع كشَدَّادٍ : الزارِع وحِرفَتُه الزِّراعَة قال :
" ذَريني لكِ الوَيْلاتُ آتي الغوانِيامتى كنتُ زَرَّاعاً أسُوقُ السَّوانِيا ؟ والزَّرَّاع أيضاً : النَّمَّام عن ابْن الأَعْرابِيّ وهو الذي يَزْرَعُ الأحْقادَ في قلوبِ الأَحِبّاءِ وهو مَجاز . وجَمع الزّارِع : زُرّاع كرُمّانٍ . وقَوْله تَعالى : " يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ " قال الزَّجَّاج : المُرادُ به محمد رسولُ اللهِ صلّى الله عليه وسلَّم وأصحابُه الدُّعاةُ للإسلام رَضِيَ الله عنهم . والزَّرَّاعَة بالفَتْح والتشديد : الأرضُ التي تُزرَع قال جَريرٌ :
لَقَلَّ غَناءٌ عنكَ في حَرْبِ جَعْفَرٍ ... تُغَنِّيكَ زَرَّاعاتُها وقُصورُها
والمُزْدَرِع : الذي يَزْدَرِع زَرْعَاً يَتَخَصَّصُ به لنَفسِه . وهو مَجاز . وأَزْرَعَ الزَّرْعُ : إذا أَحْصَدَ . ويقال : أَسْتَزْرِعُ اللهَ ولَدِي للبِرِّ وأَسْتَرْزِقُه له من الحِلّ . وهو مَجاز . وَزَرَعَ الحُبَّ لك في القلوبِ كرَمُكَ وحُسنُ خُلُقِكَ وهو مَجاز . ويقال : بِئسَ الزَّرْعُ زَرْعُ المُذنِب . والدنيا مَزْرَعَةُ الآخِرَة . وهو مَجاز . والزُّرْعَة بالضَّمّ : فَرْخُ القَبَجَة . نقله الزَّمَخْشَرِيّ وهو مَجاز . وتِلكَ مزارِعُهم وزَرَّاعاتُهم . ومَنِيُّ الرجُلِ زَرْعُه . ويقولون : مَن زَرَعَ حَصَدَ . وزَرْعٌ : اسمٌ . وفي الحديث : " كنتُ لكِ كأبي زَرْعٍ لأمِّ زَرْعٍ " هي أمُّ زَرْعٍ بنتُ أُكَيْمِلِ بنِ ساعِدَةَ . وأبو زُرْعَةَ الرازِيّ : حافظٌ مَشْهُورٌ . وأبو زُرْعَةَ أحمدُ بنُ عبدِ الرحيمِ العِراقيُّ : مُحدِّثٌ مشهورٌْ . وسَمَّوْا زارِعاً كصاحِب . ومن أمثالِهم : أَجْوَعُ مِن زُرْعَةَ

##### Türkçe

زرʿ
**زَرَعَ** - **يَزْرَعُ** - **زَرْع** - **زُرُوْع** - **زَارِع** - **زَارِعُوْن** - **زَرّاع** - **زُرّاع**

**زَرَعَ - يَزْرَعُ** + bir varlık + bir bitkiyi veya bir şeyi: onun büyümesini istemek için ona bakar ve gözetir: onu büyümesine uygun şartlara koyar, sonra yaşayıp hedefinin sonuna kadar büyüyünceye dek ona bakıp gözetir: bu her canlıda olur; bitkide ise: bir bitkinin tohumlarını veya köklerini toprağa sokar ve üzerine toprağı düzler; onu bitirtmek için bakım ile gözetir.

**زَرْع**: “**زَرَعَ - يَزْرَعُ**” fiilinin fiil adı; yine “**زَرَعَ - يَزْرَعُ**” fiilinden olan şeydir: bitirilip de biten her şey: dikilip sonra biten ve meyve veren tohumlar ve kökler gibi.

**زُرُوْع**: “**زَرْع**”ın çoğulu: ekenin bakım ile gözetip de bitirip meyve verdirinceye kadar üzerine titrediği, ekilmiş şeylerden türlü türler.

**زارِع**: “**زَرَعَ - يَزْرَعُ**”dan ism-i fâil.

**زارِعُون**: “**زارِع**”ın çoğulu.

**زَرّاع**: “**فـَعال**” vezninde, “**زَرَعَ - يَزْرَعُ**”dan mübalağa ism-i fâil: ziraatı meslek edinen kimse.

**زُرّاع**: “**زَرّاع**”ın çoğulu.

Ve lafız, “**الاستنبات والتكاثر بالتزاوج والنكاح والاجتماع الجنسي والزرع**” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**طَمَثَ - يَطْمِثُ**، **حَرَثَ - يَحْرُثُ**، **نَكَحَ - يَنْكِحُ**، **زَرَعَ - يَزْرَعُ**، **زَنَى - يَزْنِي**، **لَقِحَت - تَلْقَحُ** (**لَقِحَ - يَلْقَحُ**)

**زرع - يزرع - تزرعون**
﴿“Dedi ki: Yedi yıl âdet üzere ekersiniz; biçtiğiniz şeyi, yediklerinizden az bir kısmı hariç, başağında bırakın (47)”﴾ Yusuf ﴿“Siz mi onu ekiyorsunuz, yoksa ekenler biz miyiz? (64)”﴾ Vâkıa

**زارع - الزارعون**
﴿“Siz mi onu ekiyorsunuz, yoksa ekenler biz miyiz? (64)”﴾ Vâkıa

**زراع**
﴿“Muhammed Allah’ın elçisidir; onunla beraber olanlar kâfirlere karşı şiddetli, kendi aralarında merhametlidirler; onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün; Allah’tan bir lütuf ve rıza isterler; yüzlerinde secde izinden bir alâmet vardır; işte bu onların Tevrat’taki misalleridir; İncil’deki misalleri de, filizini çıkarıp onu kuvvetlendiren, sonra kalınlaşıp sapı üzerinde doğrulan bir ekin gibidir; ekincileri hayran bırakır; onlarla kâfirleri öfkelendirmek için; Allah, onlardan iman edenlere ve salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir ecir vaad etti (29)”﴾ Fetih

**زَرْع**
**يخرج زرعاً** ﴿“Görmediler mi ki biz suyu çorak yere sürüyoruz da onunla bir ekin çıkarıyoruz; ondan hayvanları ve kendileri yer; hâlâ görmezler mi? (27)”﴾ Secde ﴿“Görmedin mi ki Allah gökten su indirdi de onu yerde pınarlar hâlinde akıttı; sonra onunla renkleri çeşitli bir ekin çıkarır; sonra kurur da onu sararmış görürsün; sonra onu kırıntı yapar; şüphesiz bunda akıl sahipleri için bir öğüt vardır (21)”﴾ Zümer

﴿“Onunla size ekini, zeytini, hurmaları, üzümleri ve her türlü meyvelerden bitirir; şüphesiz bunda düşünen bir kavim için bir âyet vardır (11)”﴾ Nahl

﴿“Muhammed Allah’ın elçisidir; onunla beraber olanlar kâfirlere karşı şiddetli, kendi aralarında merhametlidirler; onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün; Allah’tan bir lütuf ve rıza isterler; yüzlerinde secde izinden bir alâmet vardır; işte bu onların Tevrat’taki misalleridir; İncil’deki misalleri de, filizini çıkarıp onu kuvvetlendiren, sonra kalınlaşıp sapı üzerinde doğrulan bir ekin gibidir; ekincileri hayran bırakır; onlarla kâfirleri öfkelendirmek için; Allah, onlardan iman edenlere ve salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir ecir vaad etti (29)”﴾ Fetih

﴿“Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını, senin muhterem evinin yanında ekinsiz bir vadiye yerleştirdim; Rabbimiz, namazı dosdoğru kılsınlar diye; artık insanların gönüllerinden bir kısmını onlara meylettir ve onları meyvelerden rızıklandır; umulur ki şükrederler (37)”﴾ İbrahim

﴿“Ve O, asmalı ve asmasız bahçeler, hurma ve yemesi çeşitli ekin, zeytin ve nar—benzer ve benzer olmayan—yaratandır; meyve verdiğinde onun meyvesinden yiyin; hasat günü hakkını verin; israf etmeyin; şüphesiz O, israf edenleri sevmez (141)”﴾ En‘âm ﴿“Yerde bitişik parçalar, üzüm bahçeleri, ekin ve hurmalar—bir kökten olan ve olmayan—vardır; tek bir su ile sulanır; yemede onların bir kısmını bir kısmına üstün kılarız; şüphesiz bunda akleden bir kavim için âyetler vardır (4)”﴾ Ra‘d

﴿“Onlara iki adamı misal ver: ikisinden birine iki üzüm bağı yaptık; ikisini hurmalarla kuşattık; ikisinin arasına da bir ekin yaptık (32)”﴾ Kehf ﴿“Ve ekinler ve hurmalar; tomurcuğu yumuşak (148)”﴾ Şuarâ

**زروع**
﴿“Ve ekinler ve hurmalar; tomurcuğu yumuşak (148)”﴾ Şuarâ ﴿“Ve ekinler ve kerim bir makam (26)”﴾ Duhân

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**زرع**] ز ر ع: **الزَّرْعُ** **الزُّرُوع**un tekilidir; yeri **مَزْرَعَةٌ** ve **مُزْدَرَعٌ**dur. **الزَّرْعُ** ayrıca tohumu atmadır; **الزرع** ayrıca bitirmedir; “**زَرَعَهُ الله**” denir, yani onu bitirdi. Ondandır, Yüce’nin sözü: ﴿“Siz mi onu ekiyorsunuz, yoksa ekenler biz miyiz?”﴾. İkisinin bâbı **قطع**tır. Ve “**ازدْرَعَ** falan” yani sürdü. Ve **المُزَارَعَةُ** bilinen bir şeydir.

Râgıb
**زرع**
- **الزرع**: bitirme; bunun hakikati, beşerî olanlar değil, ilâhî işler ile olur. Dedi ki: }“Siz mi onu ekiyorsunuz, yoksa ekenler biz miyiz?”﴿[Vâkıa/64]; böylece sürmeyi onlara nisbet etti; ekmeyi onlardan nefyetti ve onu kendi nefsine nisbet etti. Kul’a nisbet edilirse, bunun sebebi, ekmenin sebebi olan sebepleri yapan olmasıdır; tıpkı “şunu bitirdim” demen gibi: eğer onun bitmesinin sebeplerinden isen. **الزرع** aslında masdardır; onunla ekilmiş olana ifade edilmiştir; şu sözü gibi:﴾“Onunla bir ekin çıkarırız”﴿[Secde/27]. Ve dedi ki:﴾“Ve ekinler ve kerim bir makam”{ [Duhân/26]. Ve denir: “**زرع الله ولدك**”, teşbih olarak; tıpkı “**أنبته الله**” dediğin gibi. Ve **المزرع**: **الزراع**. Ve “**ازدرع النبات**”: ekin sahibi oldu.

Lisân özeti
1. **زَرَعَ** taneyi, onu **يَزْرَعُ**; **زَرْعاً** ve **زِراعةً**: onu tohumladı; isim **الزَّرْعُ**dur; ve buğday ve arpa üzerine galip olmuştur; çoğulu **زُرُوع**dur.
2. **الزرع**: sürülen her şeyin bitkisi.
3. **الزرْع**: tohumu atmadır; ve onun sözü: **إِنْ يأْبُروا زَرْعاً لِغَيْرِهم**.
4. **والزَّرِّيعةُ**: ekilen şey; ve denildi: **الزِّرِّيعُ**: hasat günlerinde tanelerden oraya saçılan şeylerden, verimsiz toprakta biten şeydir.
5. **والزَّرِيعةُ**—râ’nın hafifletilmesiyle—ekilen tanedir; “**زَرِّيعة**” deme—şeddeli olarak—çünkü o hatadır.
6. Allah **الزرع**ı **يَزْرَعُ**: onu, misal üzere, hedefinin sonuna varıncaya kadar büyütür.
7. **والزرع**: bitirmedir; “**زَرَعه الله**” denir, yani onu bitirdi. Tenzîlde: “Sürdüğünüzü gördünüz mü? Siz mi onu ekiyorsunuz, yoksa ekenler biz miyiz?”; yani siz mi onu büyütüyorsunuz, yoksa onu büyütenler biz miyiz?
8. **وأَزْرَعَ الزرْعُ**: yaprağı bitti.
9. **والزَّرّاعُ**: ekinle uğraşan; mesleği **الزِّراعةُ**dır.
10. **وازْدَرَعَ القومُ**: kendileri için özellikle bir ekin edindiler yahut sürdüler.
11. **والمَزْرَعةُ والمَزْرُعةُ والزّرّاعةُ والمُزْدَرَعُ**: ekinin yeri.

Lisânü’l-ʿArab
● - **زرع**: **زَرَعَ** taneyi, onu **يَزْرَعُ**; **زَرْعاً** ve **زِراعةً**: onu tohumladı; isim **الزَّرْعُ**dur; buğday ve arpa üzerine galip olmuştur; çoğulu **زُرُوع**dur. Ve denildi: **الزرع** sürülen her şeyin bitkisidir. Ve denildi: **الزرْع** tohumu atmaktır; ve onun sözü: **إِنْ يأْبُروا زَرْعاً لِغَيْرِهم**; ve iş, onu küçümsersin, hâlbuki büyüyebilir. Saʿleb dedi ki: mânâ, onların başka bir kavme karşı kendileriyle yardım istemek için düşmanlarıyla antlaşmış olmalarıdır; Ali—Allah ondan razı olsun—bunu hikmet veya hüccet için istiâre etti; ve âlimleri, takvâ sahiplerini zikretti: Allah, onlarla hüccetlerini korur; ta ki onları benzerlerine bıraksınlar ve onları benzerlerinin kalplerine eksinler. **والزَّرِّيعةُ**: ekilen şey; ve denildi: **الزِّرِّيعُ**: hasat günlerinde tanelerden oraya saçılan şeylerden, verimsiz toprakta biten şeydir. İbn Berrî dedi ki: **والزَّرِيعةُ**—râ’nın hafifletilmesiyle—ekilen tanedir; “**زَرِّيعة**” deme—şeddeli olarak—çünkü o hatadır. Allah **الزرع**ı **يَزْرَعُ**: onu, misal üzere, hedefinin sonuna varıncaya kadar büyütür. **والزرع**: bitirmedir; “**زَرَعه الله**” denir, yani onu bitirdi. Tenzîlde: “Sürdüğünüzü gördünüz mü? Siz mi onu ekiyorsunuz, yoksa ekenler biz miyiz?”; yani siz mi onu büyütüyorsunuz, yoksa onu büyütenler biz miyiz? Çocuğa dersin ki: “**زَرَعه الله**”, yani Allah onu onardı ve bitirdi. Yüce’nin sözü: “**يُعْجِب الزُّرّاع ليغيظ بهم الكفار**”; Zeccâc dedi ki: **الزُّرّاعُ**, Muhammed—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—ve onun ashabı, İslâm’a davet edenlerdir—Allah onlardan razı olsun. **وأَزْرَعَ الزرْعُ**: yaprağı bitti; Rü’be dedi ki:
**أَو حَصْد حَصْدٍ بعدَ زَرْعٍ أَزْرَعا**
Ebû Hanîfe dedi ki: yerde bir tek **زُرْعةٌ** yoktur, ne **زَرْعة** ne de **زِرْعة**; yani içinde ekin ekilen yer. **والزَّرّاعُ**: ekinle uğraşan; mesleği **الزِّراعةُ**dır. Hadiste geldi: **الزَّرَّاعةُ**—zâ’nın fethi ve râ’nın şeddelenmesiyle—denildi ki o, ekilen arazidir. **والمُزْدَرِعُ**: kendisi için özel olarak bir ekin **يَزْدَرِعُ** eden kimsedir. **وازْدَرَعَ القومُ**: kendileri için özellikle bir ekin edindiler yahut sürdüler; o, **افتعل**dir; ancak tâ, mahreci yumuşayınca ve zâ’ya, onun şiddeti sebebiyle uymayınca, ondan **دال**a bedel verdiler; çünkü **الدال** ile **الزاي** meçhûrdur, tâ ise mehmûstur. **والمُزارَعةُ**: bilinen bir şeydir. **والمَزْرَعةُ والمَزْرُعةُ والزّرّاعةُ والمُزْدَرَعُ**: ekinin yeri; şair dedi ki:
**واطْلُبْ لنَا منْهُمُ نَخْلاً ومُزْدَرَعاً، ... كما لِجِيراننا نَخْلٌ ومُزْدَرَعُ**
**مُفْتَعَلٌ** ekinden. Cerîr dedi ki:
**لَقَلَّ غناءٌ عنكَ في حَرْبِ جَعْفَرٍ، ... تُغَنِّيكَ زَرّاعاتُها وقُصُورُها**
yani, içinde “**زَرّاعاتها وقصورها**” dediğin kasiden. **والزَّرِيعةُ**: ekilmiş arazi. Erkeğin menisi onun **زَرْعُه**udur; erkeğin **زَرْعُه**u onun çocuğudur. **والزَّرّاعُ**: sevgililerin kalplerine kinler eken koğucudur. **والمَزْرُوعانِ** Benî Kaʿb b. Saʿd b. Zeyd Menât b. Temîm’den: Kaʿb b. Saʿd ve Mâlik b. Kaʿb b. Saʿd. **وزَرْعٌ**: bir isimdir. Hadiste: “Ben senin için, Ümmü Zerʿ için Ebû Zerʿ gibiydim.” **وزُرْعةُ** ve **زُرَيْعٌ** ve **زَرْعانُ**: isimlerdir. **وزارعٌ وابن زارعٍ**—ikisi birlikte—köpektir; İbnü’l-Aʿrâbî inşâd etti:
**وزارعٌ من بَعْدِه حتى عَدَلْ**

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**زرع**) zâ, râ ve ʿayn, bir asıl olup bir şeyin büyütülmesine delâlet eder. **الزّرع** bilinen şeydir; yeri **المُزْدَرَع**dır. Halîl dedi ki: **الزّرع**ın aslı büyütmedir. Bazıları derdi ki: **الزَّرع** tohumu yere atmaktır. **والزَّرْع** biten şeye isimdir. Bunun hepsinde asıl birdir. **وزارِع**: bir köpektir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**زَرَعَ**—**كَمَنع**—tohumu attı; **كالزْدَرَعَ** gibi; aslı **أزْتَرَعَ**dır; onu **دال**a çevirdiler ki **الزاي**a uygun olsun. Ve Allah bitirdi. Ve çocuğa “**زرَعَهُ الله**” denir; yani Allah onu onardı. **والزَّرْعُ**: çocuk; ve ekilmiş olan; çoğulu **زُرُوعٌ**. Ve yeri: **المَزْرَعَةُ**—râ’sı üç vecihli—ve **المُزْدَرَعُ**. Ve “**كسفينةٍ**”: ekilmiş şey. Ve “**كسِكِّيتٍ**”: hasat günlerinde tanelerden oraya saçılan şeylerden, verimsiz toprakta biten şey. **والزُّرْعَةُ**—zamm ile—tohumdur; ve lamsız olarak: bir isimdir; ve “**كزبيرٍ وسَحْبانَ وعُثْمانَ**” gibi isimlendirdiler. **وزارِعٌ**: bir köpeğin ismidir; ondan dolayı köpeklere “**أولادُ زارِعٍ**” denildi. Ve Muhammed b. Mekkî b. Zurâʿ—**كغُرابٍ**—Ferebrî’den Sahîh-i Buhârî râvisidir. Ve Benî Kaʿb’dan **المَزْروعانِ**: Kaʿb b. Saʿd ve Mâlik b. Kaʿb. Ve yerde bir tek **زُرْعةٌ** yoktur—üç vecihli ve harekelenir—yani içinde ekin ekilen yer.
Ve “**وزُرِعَ له بعدَ شَقاوَةٍ**”—**كعُنِيَ** gibi—ihtiyaçtan sonra mal elde etti. **وأَزْرَعَ الزَّرْعُ**: uzadı; ve insanlar: ekin onlara mümkün oldu. **والمُزارَعَةُ**: yerden çıkanın bir kısmı karşılığında arazi üzerinde muamele; tohum onun sahibinin malından olur.
Ve “**وتَزَرَّعَ إلى الشَّرِّ**”: “**تَسَرَّعَ**” etti.

Tâcü’l-ʿArûs:
**زرع**
**زَرَعَ**—**كَمَنَعَ**—**يَزْرَعُ**; **زَرْعَاً** ve **زِراعَةً**: tohumu attı; ondandır hadis: “Kimin (arazisi) varsa onu eksin yahut onu kardeşine bağışlasın; eğer kaçınırsa arazisini tutsun.” Ve denildi: **الزَّرْع** sürülen her şeyin bitkisidir. İbn Ebî’l-Hadîd’in Nehcü’l-Belâğa şerhinde: “Ağacı ektim” denildiği gibi “buğdayı ve arpayı ektim” denir; **كازْدَرَعَ** yani sürdü. Cevherî dedi ki: aslı **ازْتَرعَ**dır; **افتعل**; onu **دال**a çevirdiler; **الزاي**a uygun olsun diye; çünkü **الدال** ile **الزاي** meçhûrdur, tâ ise mehmûstur. **الزَّرْع**: bitirmedir; “**زَرَعَ الله**” denir, yani şunu bitirdi; Sıhâh’ta. Râgıb dedi ki: bunun hakikati, beşerî olanlar değil, ilâhî işler iledir; bunun için Allah Teâlâ dedi: “Sürdüğünüzü gördünüz mü? Siz mi onu ekiyorsunuz, yoksa ekenler biz miyiz?”; böylece sürmeyi onlara nisbet etti; ekmeyi onlardan nefyetti ve onu kendi nefsine nisbet etti. Kul’a nisbet edilirse, ekmenin sebebi olan sebepleri yapan olması sebebiyledir; tıpkı “şunu bitirdim” demen gibi: eğer bitirmenin sebeplerinden isen. Başkası dedi ki: mânâ, “Siz mi onu büyütüyorsunuz, yoksa onu büyütenler biz miyiz?” denmesidir. “Allah **الزَّرْع**ı **يَزْرَعُ**” denir; yani onu, misal üzere, hedefinin sonuna varıncaya kadar büyütür. Çocuğa “**زَرَعَه الله**” denir; yani Allah onu onardı; Sıhâh’ta olduğu gibi; bu mecazdır; tıpkı “**أَنْبَته الله**” denildiği gibi. Ve yine “**زَرَعَ اللهُ وَلَدَك**” hayır için. Mecazdan: **الزَّرْع**: çocuk; o, erkeğin **زَرْعُه**udur. **والزَّرْع** aslında masdardır; onunla ekilmiş olana ifade edilmiştir; Aziz ve Celîl’in sözü gibi: “Onunla bir ekin çıkarırız; ondan hayvanları ve kendileri yer.” Ve **الزَّرْع** ismi buğday ve arpa üzerine galip olmuştur; çoğulu: **زُروعٌ**. Allah Teâlâ dedi: “Ne çok bahçeler, pınarlar, ekinler ve kerim bir makam bıraktılar.” Yeri **المَزْرَعَة**dır; râ’sı üç vecihlidir. Cevherî fetha ile yetindi; Sâgânî ve Lisân sahibi zammı ekledi; ama kesri, musannifin nereden aldığını bilmedim. Yine **المُزْدَرَع**: ekinin yeri; Leys inşâd etti:
**واطْلُبْ لنا منهم نَخْلاً ومُزْدَرَعاً ... كما لجيرانِنا نَخْلٌ ومُزْدَرَعُ**
**الزَّرْبَعَة**—**كسَفينَةٍ**—İbn Düreyd’den: ekilmiş şey. Onun nassı: “Bunlar falanın **زَرْعُ**udur” denir; yani onun çocuğu. Ama **الزَّريعَةُ**, bazen ekilmiş şeye onunla isim verilir; sanki o, **فَعيلَةٌ** olup **مَفْعُولةٍ** mânâsındadır. İbn Berrî dedi ki: **والزَّريعَة**—râ’nın hafifletilmesiyle—ekilen tanedir; “**زَرِّيعَةٌ**” deme—şeddeli olarak—çünkü o hatadır. **الزِّرِّيع**—**كسِكِّيتٍ**—hasat günlerinde tanelerden oraya saçılan şeylerden, verimsiz toprakta biten şeydir. Sâgânî onu İbn Şümeyl’den nakletti; Zemahşerî de nakletti ve dedi ki: ona “**الكاثُّ**” denir; bu mecazdır. **والزُّرْعَة**—zamm ile—tohumdur; ve lamsız olarak: bir isimdir. **وزُرْعَةُ بنُ خَليفَةَ** ve **زُرْعَةُ الشَّقِرِيُّ** ve **زُرْعَةُ بنُ عامِرِ بنِ مازِنٍ الأَسْلَمِيّ**: sahâbîlerdir. Ve **وزُرْعَةُ بنُ سيفِ بنِ ذي يَزَنَ الحِمْيَرِيُّ**: denildi ki, akyâlden; Müslüman oldu ve Nebî—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—ona yazdı. Ve **وزُرْعَةُ بنُ عَبْد الله البَياضِيُّ**: tâbiî; hadisi mürseldir. Ve **وزُرْعَةُ بنُ ضَمْرَةَ العامِريُّ**: ondan Ebü’l-Esved ed-Düelî rivayet etti. Ve **زُرَيْعاً** ve **زَرْعَان** ve **زُرْعان** diye isimlendirdiler; “**كزُبَيرٍ وسَحْبَانَ وعُثْمان**” gibi. **وزارِع**: bir köpeğin ismidir; İbn Fâris ve İbn Abbâd nakletti; ondan dolayı köpeklere “**أولادُ زارِعٍ**” denildi; bunu İbn Abbâd ve Zemahşerî söyledi; bu mecazdır. İbnü’l-Aʿrâbî inşâd etti:
**" وزارِعٌ مِن بَعْدِه حتى عَدَلْ**
Ebü’l-Heysem Muhammed b. Mekkî b. Zurâʿ—**كغُرابٍ**—el-Kuşmeyhenî: Ebû Abdillah Muhammed b. Yûsuf el-Ferebrî’den Sahîh-i Buhârî râvisidir; ondan Ümmü’l-Kirâm Kerîme bint Muhammed el-Mervezî ve başkaları rivayet etti. **والمَزْروعانِ**: işte doğrusu budur; Cevherî’nin hattıyla “**والمَزْرَعان**” bulundu; Ebû Sehl onun hatasına dikkat çekti ve hâşiyede yazdı: doğrusu **المَزْروعان**dır. İbn Sîde onu tashîf etti de **المَزُوعان** yaptı; Râzî eş-Şâtıbî ona dikkat çekti; “**زوع**” tercümesinde geleceği üzere. Benî Kaʿb b. Saʿd b. Zeyd Menât b. Temîm’dendir; ikisi Kaʿb b. Saʿd ve Mâlik b. Kaʿb b. Saʿd’dır. Ebû Hanîfe’den—Lisân’da olduğu gibi—“Yerde ve yer üzerinde bir tek **زَرْعَةٌ** vardır”—üç vecihli—denir. Sâgânî ondan şunu ekledi: “**زَرَعَةٌ** harekelenir”; yani içinde ekin ekilen yer. İbn Abbâd dedi ki: “**زُرِعَ لهُ بَعْدَ شقَاوَةٍ**”—**كعُني** gibi—denir; eğer ihtiyaçtan sonra mal elde ederse; bu mecazdır. **وأزْرَعَ الزَّرْعُ**: uzadı; ve denildi: yaprağı bitti. Rü’be dedi ki:
**أو حَصْدُ حَصْدٍ بَعْدَ زَرْع أزْرَعَا**
Ve **المُفْرَدات**’ta: “**أَزْرَعَ النَّباتُ**”: ekin sahibi oldu; ve “**أَزْرَعَهَ الناسُ**”: eğer ekin onlara mümkün olursa. **والمُزَارَعَةُ** bilinen bir şeydir; o, yerden çıkanın bir kısmı karşılığında arazi üzerinde muameledir; tohum onun sahibinin malından olur; bu mecazdır. İbn Abbâd dedi ki: “**تزَرَّعَ إلى الشَّرِّ**” denir: “**تسَرَّعَ**” gibi; Sâgânî nakletti. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **الزَّرَّاع**—**كشَدَّادٍ**—**الزارِع**dır; mesleği **الزِّراعَة**dır; dedi ki:
**" ذَريني لكِ الوَيْلاتُ آتي الغوانِيا
متى كنتُ زَرَّاعاً أسُوقُ السَّوانِيا ؟**
Ve **الزَّرَّاع** ayrıca: İbnü’l-Aʿrâbî’den, koğucudur; o, sevgililerin kalplerine kinler eken kimsedir; bu mecazdır. **الزارِع**ın çoğulu: **زُرّاع**—**كرُمّانٍ** gibi. Yüce’nin sözü: “**يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ**”; Zeccâc dedi ki: bununla murad, Muhammed Allah’ın elçisi—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—ve onun ashabı, İslâm’a davet edenlerdir—Allah onlardan razı olsun. **والزَّرَّاعَة**—fetha ve şedde ile—ekilen arazidir. Cerîr dedi ki:
**لَقَلَّ غَناءٌ عنكَ في حَرْبِ جَعْفَرٍ ... تُغَنِّيكَ زَرَّاعاتُها وقُصُورُها**
**والمُزْدَرِع**: kendisi için özel olarak bir ekin **يَزْدَرِع** eden kimsedir; bu mecazdır. **وأَزْرَعَ الزَّرْعُ**: eğer biçilecek hâle gelirse. Ve denir: “**أَسْتَزْرِعُ اللهَ ولَدِي للبِرِّ وأَسْتَرْزِقُه له من الحِلّ**”; bu mecazdır. Ve “**وَزَرَعَ الحُبَّ لك في القلوبِ كرَمُكَ وحُسنُ خُلُقِكَ**”; bu mecazdır. Ve denir: “**بِئسَ الزَّرْعُ زَرْعُ المُذنِب**”. Ve “Dünya, âhiretin **مَزْرَعَةُ**sidir”; bu mecazdır. **والزُّرْعَة**—zamm ile—keklik yavrusudur; Zemahşerî nakletti; bu mecazdır. “Şunlar onların tarlaları ve ekinlikleridir.” Erkeğin menisi onun **زَرْعُه**udur. Ve derler ki: “Kim ekerse biçer.” **وزَرْعٌ**: bir isimdir. Hadiste: “Ben senin için, Ümmü Zerʿ için Ebû Zerʿ gibiydim.” O, Ümmü Zerʿ bint Ükeymil b. Sâʿide’dir. **وأبو زُرْعَةَ الرازِيّ**: meşhur bir hâfızdır. **وأبو زُرْعَةَ أحمدُ بنُ عبدِ الرحيمِ العِراقيُّ**: meşhur bir muhaddistir. Ve **زارِعاً** diye isimlendirdiler; “**كصاحِب**” gibi. Ve onların mesellerindendir: “**أَجْوَعُ مِن زُرْعَةَ**”.
