# زرق (ز-ر-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Gözün matlaşması (katarakt) anlamındadır

- Harfler: ز - ر - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [زُرْقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/siga/%D8%B2%D9%8F%D8%B1%D9%92%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فُعْلًا | Maviler | 1 | 1 | [20:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/ayet/20:102.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (6 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sûr
2. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Körük demektir
3. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
4. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cürame hurma döküntüsü demektir
5. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زرق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md), [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md), [شخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Göz bebeğinin saydamlığını yitirip donuklaşması, ak-mavi bir perdeyle örtülerek görme işlevini yitirmesi (katarakt) |
| Çekirdek Özet 2 | Kıyamet günü suçluların dehşet, susuzluk ve körlük sebebiyle gözlerinin ferini yitirmiş, donuk ve kör vaziyette toplanması |
| Çekirdek Özet 3 | Algı kanalının dış etken veya iç iflas sebebiyle donuklaşması, gerçeğe karşı körleşme ve algı kilitlenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca modern renk kategorisindeki «mavi» olarak anlaşılması ve ayetteki dehşet, körlük ve katarakt tablosunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زر | Sıkıştırma, daraltma, bir sınırla çevreleyip tutma ve yüzeye raptetme; nitekim [زرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%A8.md) kökünde hayvanların dar bir alana sıkıştırılması, [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) kökünde tohumun toprağa gömülüp tutturulması, [زري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A.md) kökünde ise küçümseyerek alanı daraltma anlamı görülür. | ق | Boğazdan ve sınırdan ani fırlama, ani keskinlik ve daralan alandan aniden sıyrılıp fışkırma nüansı eklenerek; anlam göz merceğinde ani bir matlaşmanın/lekenin sabitlenmesi veya mızrağın (mizrak/zürrak) hedefe süratle saplanması şeklinde özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Keskin bir sınır çekme, yüzey üzerinde ani bir iz ve yarık oluşturma |
| ر | İnsan başı | Baş, algı merkezi, görme organının bulunduğu yön ve öncülük |
| ق | Ufuktaki güneş, sınır | Odak noktası, ışığın ve görme merkezinin toplandığı çember veya delik |
| زرق | Baş üzerindeki odak merkezinde keskin bir sınır oluşması | Göz bebeğindeki odak merkezine (kornea/mercek) kesici bir perde gibi inen matlığın ışık geçirgenliğini kesmesi ve algıyı köreltmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözün siyahının donuklaşarak beyaz-mavi bir zarla örtülmesi (katarakt, kornea bulanıklığı), suyun veya berrak demir ucun ışığı yansıtması ve mızrağın hızla fırlatılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ berrak su birikintisini nitelerken bu kökü kullanmıştır: ولما وردنا الماء زرقا جمامه / وضعن عصي الحاضر المتخيم |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Muk'aber'e yöneltilen hicivde düşmanlık ve ihanet bakışını nitelemek üzere gözün donukluğu bu kökle kınanmıştır: لقد زرقت عيناك يا ابن مكعبر / كما كل ضبي من اللؤم أزرق |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvân-ı Züheyr.

### Sami etimolojik katman

Arapça زرق kökü, merkezi Sami dillerinde hareket ve renk/parıltı ekseninde iki temel hatta gelişmiştir. Doğu ve Batı Sami dillerinde doğrudan göz kusurunu ve donuk mavi tonunu tek bir kökle veren yapılar sınırlıdır; ancak Süryanice ve İbranicede fırlatma, saçma ve serpme anlamı taşıyan z-r-q (Aramice/Süryanice: zraqa / ܙܪܩ, serpme, fışkırtma; İbranice: zāraq / זָרַق, serpme, fırlatma) kökü ile fonetik bir kesişim mevcuttur. Arapçada bu fırlatma boyutu «el-mizrak» (kısa mızrak) ve kuşun dışkısını fırlatması anlamlarında korunurken; renk ve göz anatomisine dair anlam alanı (zaraka/zurka), parıltı, donuk şeffaflık ve nihayetinde kataraktın oluşturduğu mavimsi-beyaz matlık yönünde özgül bir iç-Arapça semantik evrim geçirmiştir. Bu nedenle kökün göz matlığına ve donuk renge işaret eden boyutu doğrudan Proto-Semitik ortak renk repertuvarından ziyade, göz bebeğinde beliren keskin ve donuk tabakanın algılanışından türemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Göz bebeğinin matlaşması ve fırlama hareketi | Görme ekseninde ışığı kıran mat donukluk ile hareket ekseninde delip geçici fırlama (mızrak) anlamları iç içe gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice z-r-q (serpme, fırlatma) | Fırlatma ve delme ekseninde ortak Sami mirası barizdir; gözün donuk mavi tabakası Arapçada semantik olarak özelleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış soydaş tespit edilmedi | Afro-Asyatik katmanda doğrulanmış bağımsız bir renk eşleşmesi mevcut değildir. | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زرق | Anlamlı | Göz matlığı, delip geçme | Göz bebeğinde katarakt oluşması, mızrak fırlatma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [زقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |
| [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) | Anlamlı | Nasip, pay, rızık | Canlıya sürdürülebilir biçimde tahsis edilen gıda ve imkân | Kalb/farklılaşma; Kur'an'da geçer |
| [رقز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |
| قزر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |
| [قرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زرق | Merkez | Gözün matlaşarak körleşmesi | Görme yetisini fiziksel matlaşma ve donuklaşma (katarakt) yoluyla yitirme | Göz bebeğinde açık renkli donuk perde oluşması |
| [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) | Komşu | Genel görmezlik | Işığı ve gerçeği mutlak biçimde algılayamama durumu | Hem fiziksel körlüğü hem kalp körlüğünü kapsayan genel terim |
| [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) | Komşu | Doğuştan körlük | Anadan doğma görme engelli olma veya sonradan gözün silinmesi | Organik olarak görme yetisinin baştan yokluğu |
| [شخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5.md) | Komşu | Gözün dikilip kalması | Dehşetten ötürü göz kapağını kırpamadan sabit bir noktaya donakalma | Gözün açık fakat algısız ve hareketsiz biçimde kilitlenmesi |
| [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) | Zıt | Keskin görme ve kavrama | Işığı alıp nesneyi ve gerçeği bütün açıklığıyla idrak etme | Görme, ayırt etme ve basiretle gerçeğe nüfuz etme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زرق | Göz matlığı, körlük | Göz bebeğinin perde inmesiyle ferini ve ışığını kaybetmesi | Kesin |
| Latince | Glaucoma, caligo | Göz kararması, donukluk | Tıbbi olarak göz sıvısının matlaşmasını ve görmeyi engelleyen puslu tabakayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Cataract, glazed blindness | Donuklaşmış körlük, katarakt | Sadece renk olan blue değil; dehşetten donmuş, feri sönmüş göz durumunu ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Grauer Star, getrübter Blick | Katarakt, bulanık donuk bakış | Göz merceğinin şeffaflığını kaybederek gri-mavi bir perdeyle körleşmesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Cataracte, regard vitreux | Matlaşmış bakış, katarakt | Canlılığını ve nemini yitirmiş camlaşmış, kör göz yapısını anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زُرْقًا | Dehşetten ve susuzluktan gözleri ferini yitirmiş, matlaşmış körler | Kıyamet günü suçluların mahşer meydanına toplanış sahnesi; Tâhâ [20:102](https://lisan.digital/tr/ayet/20:102.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve ceza | Mücrimlerin haşrolurken kör (a'mâ) ve donuk gözlü (zürk) olarak diriltilmesinin keyfiyeti ve ilahi adalet | Günahkârların dünyadaki basiretsizliklerinin ahirette bedensel körlük ve donukluk olarak tecessüm etmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Terim fıkhi bir hükme doğrudan medar olmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Tâhâ [20:102](https://lisan.digital/tr/ayet/20:102.md) tefsiri | Ayetteki «zürkan» lafzının renk mi, katarakt benzeri körlük mü yoksa susuzluk belirtisi mi olduğu tartışması | İbn Abbas, Ferrâ ve Zeccâc çizgisiyle donuk gözlü körlük (umyâ لا يبصرون) anlamında yoğunlaşma |
| Hadis | Ahiret ve fitne tasvirleri | Kıyamet dehşetiyle gözlerin belermesi ve sabitlenmesi rivayetleri | Şaşkınlık ve korkudan göz bebeğinin donuklaşması bağlamı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret hesabı | Basiretsizliğin bedensel tezahürü | Yüzleşme ve mahcubiyet | Dünyada vahye göz yumanların ahirette görme organlarının işlevsiz ve mat kılınması | Kesin |
| İlmi | Oftalmoloji ve optik | Kornea opasitesi / katarakt | Işık geçirgenliğinin bloke olması | Göz merceğinin saydamlığını yitirerek ışığı yansıtamaması ve odağın çökmesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal suç ve ceza | Suçlunun teşhir edilmesi | Dehşet ve damgalanma | Kamusal alanda suçluların utanç ve çaresizlik içinde donuk bakışlarla tecrit edilmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir sistem karşılığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Saydamlık katsayısının sıfıra yaklaşması (Opasite artışı) | Bir optik filtre veya iletken kanalın geçirgenlik özelliğini kaybederek dalgaları absorbe veya bloke etmesi; bilginin aktarılamaması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Algısal donma ve şok felci (Cognitive freezing) | Bireyin aşırı travma veya dehşet karşısında çevresel uyaranları işleyememesi, gözlerin odaksızlaşarak tepkisizleşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin salt modern estetik bağlamdaki «mavi gözlü» olarak çevrilmesi; Arap örfündeki düşmanlık, uğursuzluk ve körlük semantiğinin silinmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Tâhâ Suresi 102. ayette geçen durumun, gözün canlılığını, suyunu ve nurunu bütünüyle yitirmiş kataraktlı/bulanık bir körlük tablosunu ifade etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin muhatapta dehşet ve azap hissi uyandırmak yerine, suçlulara tesadüfi bir ırki veya fiziksel özellik atfedildiği zannına yol açması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin eskatolojik sahneleri kurarken seçtiği fiziksel tasvirlerin doğrudan ahlaki ve ontolojik iflası yansıttığını gösterir; görme yetisi ile sorumluluk ilişkisini somutlaştırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sur üflenişi, mahşerde toplanma (haşr) ve mücrimlerin ahiretteki çaresiz durumunu anlatan eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki renk adlarının her zaman nötr bir renk paletine değil, patolojik ve psikolojik durumlara da işaret ettiğini fark ettirerek meal tercümelerindeki yüzeyselliği giderir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Göz bebeğinin saydamlığını kaybederek mavimsi-beyaz bir zarla örtülmesi, katarakt oluşması ve mızrak gibi ani biçimde delip fırlaması.
- Soyut anlam: Algı kanalının dehşet, şok ve inat sebebiyle dış dünyaya ve hakikate kapanması; görme yetisinin bütünüyle kilitlenmesi.
- Sistematik karşılık: Vahiy nûrunu reddeden zihnin nihai hesap gününde ontolojik körlük ve donuklukla yüzleşerek hiçbir ışık alamayacak dereceye gerilemesi.
- LaTeX modeli: $$\lim_{T \to 0} \Phi(I) = \Omega_0 \implies \Psi = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $I$ sisteme giren ışığı veya hakikat bilgisini, $T$ gözün veya algı kanalının saydamlık katsayısını temsil eder. Saydamlık sıfıra yaklaştığında ($\lim_{T \to 0}$), algılanan ışık akısı $\Phi(I)$ donuk/mat durum olan $\Omega_0$ değerine kilitlenir; bu durumun zorunlu neticesi olarak görme ve basiret kümesi ($\Psi$) boş kümeye ($\emptyset$) dönüşür.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/ayet/20:102.md) — زُرْقًا

يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا

Meal (IK): Sur’a üflendiği gün, işte o gün; suçluları, gözleri korkudan gövermiş olarak toplarız.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Gözün matlaşması (katarakt) anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والزاي والراء معهما
ر ز ق، ز ر ق يستعملان فقط رزق: رَزَق الله يَرزُق العباد رِزقاً اعتمدوا عليه، وهو الاسم أخرج على المصدر وقيل: رَزْقِ.
وإذا أخذ الجند أرزاقهم، قيل: ارتزقوا رزقة واحدة أي مرة.
زرق: زَرِقَتْ عينُه زُرقةً وزَرَقاً، وازراقت ازريقاقاً.
وقول الله عز وجل: "ونحشر المجرمين يومئذ زُرقاً" يريد عمياً لا يبصرون وعيونهم في المنطق كذا زُرْقٌ لا نور لها.
وثريدة زُرَيْقاءٌ بلبنٍ وزيت.
والزُرَّقُ: طائر بين البازي والباشق.

##### Türkçe

**القاف** ve **الزاي** ve **الراء**; bunlarla birlikte

**ر ز ق**, **ز ر ق** yalnızca kullanılırlar: **رزق**: **رَزَق** Allah, kullara dayanıp güvendikleri bir **رِزقاً** olarak rızık verir; o, masdar üzerine çıkarılmış bir isimdir; ve **رَزْقِ** denildi.

Ve askerler rızıklarını aldıklarında, denilir: bir tek **رزقة** olarak **ارتزقوا**, yani bir kere.

**زرق**: Gözü **زَرِقَتْ**; **زُرقةً** ve **زَرَقاً** (olarak); ve **ازراقت** **ازريقاقاً**.

Ve Aziz ve Celil Allah’ın sözü: “Ve o gün suçluları **زُرقاً** olarak haşrederiz”; körler olarak, görmezler, demek ister; ve gözleri konuşmada böyledir: kendisinde nur olmayan **زُرْقٌ**.

Ve süt ve yağ ile **ثريدة زُرَيْقاءٌ**.

Ve **الزُرَّقُ**: **البازي** ile **الباشق** arasında bir kuştur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ أَزْرَقُ العينِ، والمرأة زَرقاءُ بيِّنةُ الزَرَقِ. الاسمُ الزُرْقَةُ. وقد زَرِقَتْ عينُه بالكسر. وازْرَقَّتْ عينُه ازْرِقاقاً، وازْراقَتْ عينه ازْريقاقاً. وزَرَقَ الطائر يَزْرُقُ ويَزْرِقُ، أي ذَرَقَ. ويقال أيضاً: زَرَقَتْ عينُه نحوي، إذا انقلبتْ وظهر بياضُها. والمِزْراقُ: رمحٌ قصيرٌ. وقد زَرَقَهُ بالمِزْراقِ، أي رماه به. وزَرَقَتِ الناقةُ الرحلَ، أي أخَّرتْه إلى وراءٍ، فانْزَرَقَ. قال ابن السكيت: نصلٌ أزرقُ بيِّنُ الزَّرَقِ، إذا كان شديد الصفاء. ويقال للماء الصافي: أَزْرَقُ. والزَوْرَقُ: ضرب من السفن. والزُرَّقُ: طائرٌ يُصاد به. قال الفراء: هو البازي الأبيض، والجمع الزَراريقُ.

##### Türkçe

Bir adam göz(ü) **أَزْرَقُ**tur; kadın ise **زَرقاءُ**dur, **الزَرَقِ**i açıkça belli olandır. İsim **الزُرْقَةُ**dir. Ve onun gözü kesre ile **زَرِقَتْ**. Ve onun gözü **ازْرَقَّتْ** **ازْرِقاقاً**; ve onun gözü **ازْراقَتْ** **ازْريقاقاً**. Ve kuş **زَرَقَ** **يَزْرُقُ** ve **يَزْرِقُ**; yani **ذَرَقَ**. Ve ayrıca denir: “Onun gözü benim tarafıma **زَرَقَتْ**”, eğer döndü ve onun beyazı göründüyse. Ve **المِزْراقُ**: kısa bir mızrak. Ve onu **بالمِزْراقِ** ile **زَرَقَهُ**; yani onu onunla attı. Ve dişi deve semeri **زَرَقَتِ**; yani onu arkaya doğru geciktirdi; böylece **انْزَرَقَ**. İbnü’s-Sikkît dedi: **نصلٌ أزرقُ** **بيِّنُ الزَّرَقِ**, eğer çok şiddetli berraklıkta ise. Ve berrak suya denir: **أَزْرَقُ**. Ve **الزَوْرَقُ**: gemilerden bir tür. Ve **الزُرَّقُ**: onunla avlanılan bir kuş. Ferrâ dedi: O, beyaz **البازي**dir; çoğulu **الزَراريقُ**tur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ز ر
زرق ، رزق ، زقر ، قرز ، رقز
استعمل من وجوهه : زرق رزق ( زقر قرز رقز ) .
زقر قرز : أما زقر وقرز فإن الليث أهملهما .
وقال ابن دُريد : الزَّقْرُ : لُغةٌ في الصقْر لبعض العرب وقاله غيره .
قال : والقَرْزُ : قبضكَ الترابَ وغيرهُ بأطرافِ أصابِعِكَ نحو القبصِ .
قلتُ : كأنَّ القرزَ بمنزلهِ القرصِ .
رقز : والعربُ تقولُ : رَقَزَ ورَقَصَ وهو رَقّازٌ ورَقّاصٌ .
زرق : قال الليث : الزَّرْقةُ في العين ، تقول : زَرِقتْ عينهُ تَزْرَق زَرَقاً وزُرْقة وازْراقتِ ازْريقاقاً .
وقال الله جل وعز : ( وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمِئِذٍ زُرْقاً ) ( طه : 102 ) ، قيل في التفسير : عُمْياً ، وقيلَ : عِطاشاً .
وقال أبو إسحاق : يخرجونَ من قبورهم بُصَرَاءَ كما خُلِقوا أوَّلَ مرةٍ ويعْمَوْنَ في المحشرِ .
قال : وإنما قيل للعُمْيِ زُرْق لأن السَّوَادَ يَزْرَقُّ إذا ذَهَبَتْ نواظرهم .
قال : ومن قال عِطَاشاً فَجَيِّدٌ أيضاً لأنهم من شِدَّةِ العطشِ يتغيَّرُ سوادُ أعينهم حتى يَزْرَق .
وقال غيره : يقال للمياهِ الصافيةِ : زُرْق .
وقال زهير :
فلما وردن الماء زُرقاً جِمَامُهُ
والماء يكونُ أزرَق ويكونُ أسْجَرَ ، ويكون أبيَضَ ويكونُ أخضرَ ويكونُ أسْوَدَ .
أبو عبيد عن الأصمعي ، يقال : زَرَق الطَّائِرُ يَزرُق ويَزْرِقُ إذا حذفَ بزرقِهِ حَذْفاً .
وقال غيره : الثريدةُ : الزُّرَيقاء التي تعمل بلبنٍ وزَيتٍ ، والزُّرَّق : طائِرٌ مِن الجوارِحِ بين البازِي والباشَق .
ويقال : زَرَقه بالمزرَاق زَرْقاً إذا رماه به فَطَعنه .
ويقال للأسنةِ : زرْق لبصيصِ لونِهَا .
وقال الأصمعي يقال : زَرَقه ببصره .
قال : وانزَرقَ الرجلُ انزِرَاقاً إذا استلقى على ظهرِه .
وقال الراجز :
يزعُمُ زَيْدٌ أنَّ رَحْلي مُنزَرِق
يكفِيكه الله وحَبْلٌ في العُنُق
قال : والمنزرِق : المُسْتلقي وراءَه ، والبازي يكونُ أزرق وهي الزُّرق . للبُزاة ، وقال ذو الرمة :
منَ الزُّرْق أَوْ صقع كأنَّ رؤوسها
منَ الِقهزِ والقُوهيِّ بيضُ المقانع
وقال أبو عبيد : الزَّرَق تحجيلٌ يكون دُون الأشاعر .
قال : وقال آخر : الزَّرَق : بياضٌ لا يُطيف بالعَظمِ كلِّه ، ولكنه وضَحٌ في بعضه .
وقال جرير :
تزَوْرَقْتَ يا ابنَ الْقَينِ مِنْ أكلِ فيرَةٍ
وأكلِ عويثٍ حينَ أسْهَلَكَ البَطْنُ
يقال : تزَوْرَق الرّجُل إذا رمى ما في بطنه ، والزّوْرق مأخوذٌ منه .
وقال أبو عمرو : الزَّرقاء : الخمر ، وسمعت العَرب تقول للبعير الذي يُؤخِّر حمله فلا يستقيم على ظهره جملٌ مِزراق ورأيتُ جملاً من جمالهم اسمُه مِزراق وكان يرمي بحمله إلى مُؤخَّرِه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي في قوله : ( وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمِئِذٍ زُرْقاً ) ( طه : 102 ) .
قال : عُمياناً ، ويقال : عِطاشاً ، ويقال : طامعينَ فيما لا ينالونه .
رزق : قال الليث : الرزق معروف ، ورَزَق الأمير جُندهُ فارتزقُوا ارتزاقاً .
وقال غيره : الرّازق والرّزّاق من صفة الله جلّ وعز لأنه يرزق الخلقَ أجمعين .
قال الله عزّ وجلّ : ( وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِي الاَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا ) ( هود : 6 ) .
وأرزاق بني آدم مكتوبة مقدّرة لهم ، وهي واصلة إليهم ، جَدُّوا في طلبها أو قَصَّرُوا .
وقال جلَّ وعزّ : ( تُبْصِرُونَ وَفِى السَّمَآءِ رِزْقُكُمْ وَمَا ) ( الذاريات : 22 ) .
وقال : ( ( يُطْعِمُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ ) ( الذاريات : 58 ) .
وفي حديث ابن مسعود عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أن الله تعالى يبعثُ الملك إلى كلِّ من اشْتَمَلتْ عليه رَحِمُ أُمِّه فيقول لهُ اكتُبْ رِزْقه وأَجَلهُ وعملهُ وشقيٌّ أوْ سعيدٌ فيُخْتَمُ له عَلى ذلك ) .
وقال مجاهدٌ في قوله : ( تُبْصِرُونَ وَفِى السَّمَآءِ رِزْقُكُمْ وَمَا ( . قال المطر : وقال في قوله : ( ( لِيَعْبُدُونِ مَآ أُرِيدُ مِنْهُم مِّن رِّزْقٍ وَمَآ ) ( الذاريات : 57 ) .
يقول : بل أنَا أرزقُهم وما خلقتهم إلاّ ليعبُدون .
يقول : ما خلقتهم إلا لآمرهم بعبادتي .
وقال في قوله : ( وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا ) ( آل عمران : 37 ) : عنباً في غير حينه .
ويقال : رزق الله الخلق رِزقاً ورَزقاً ، فالرزق اسمٌ والرزق مصدر ، وقد يوضعُ الاسمُ موضعَ المصدر .
ويقال : رُزق الجُنْد رَزقةً واحدةً ، ورُزقوا رزقتين أيْ مرّتين .
وقوله : ( مُّدْهِنُونَ وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ ) ( الواقعة : 82 ) معناه : تجعلون شكر رزقكم التكذيب ، فيقولون : مُطِرنا بنوء الثريَّا .
وارتزق القومُ : إذا أخَذوا أرزاقهم .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الرازقية : ثيابُ كَتانٍ بيضٌ .
وقال غيره : الرّازقي من الأعنابِ هو المُلاَحِيُّ .

##### Türkçe

ق ز ر
**زرق** ، **رزق** ، **زقر** ، **قرز** ، **رقز**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **زرق** **رزق** ( **زقر** **قرز** **رقز** ) .

**زقر** **قرز** : **زقر** ve **قرز**’a gelince, şüphesiz el-Leys ikisini ihmal etmiştir.
İbn Düreyd dedi: **الزَّقْرُ**: bazı Araplara göre **الصقْر** hakkında bir lugattır; başkası da onu söylemiştir.
Dedi: ve **القَرْزُ**: toprağı ve başkasını, **القبص** gibi, parmaklarının uçlarıyla kavramandır.
Ben dedim: sanki **القرز** , **القرص** menzilesindedir.

**رقز** : Araplar der ki: **رَقَزَ** ve **رَقَصَ**; o **رَقّازٌ** ve **رَقّاصٌ**’dur.

**زرق** : el-Leys dedi: **الزَّرْقةُ** gözde (olan)dır; dersin ki: **زَرِقتْ** onun gözü, **تَزْرَق** **زَرَقاً** ve **زُرْقة** (olarak) ve **ازْراقتِ** **ازْريقاقاً**.
Allah جل وعز dedi: ( **وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمِئِذٍ زُرْقاً** ) ( طه : 102 ) ; tefsirde denildi: körler; ve denildi: susuzlar.
Ebû İshâk dedi: kabirlerinden, ilk defa yaratıldıkları gibi, görenler olarak çıkarlar ve mahşerde kör olurlar.
Dedi: körlere **زُرْق** denilmesi ancak şundandır: bakışları gittiği zaman siyahlık **يَزْرَقُّ** olur.
Dedi: “susuzlar” diyen kimse de pekiyi(der); çünkü şiddetli susuzluktan gözlerinin siyahlığı değişir, ta ki **يَزْرَق** oluncaya kadar.
Başkası dedi: duru sulara: **زُرْق** denir.
Züheyr dedi:
فلما وردن الماء زُرقاً جِمَامُهُ
Ve su **أزرَق** olur, **أسْجَرَ** olur; ve beyaz olur, ve yeşil olur, ve siyah olur.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: denir ki: kuş **زَرَق** eder, **يَزرُق** ve **يَزْرِقُ**; **بزرقِهِ** ile bir atışla attığı zaman.
Başkası dedi: **الثريدةُ**: süt ve yağ ile yapılan **الزُّرَيقاء**’dır; ve **الزُّرَّق**: **الجوارِحِ**’tan bir kuştur; **البازِي** ile **الباشَق** arasındadır.
Ve denir ki: onu **بالمزرَاق** ile **زَرَقه** **زَرْقاً**; onunla onu attığı zaman, böylece onu delip yaraladı.
Ve mızrak uçlarına, renklerinin parıltısından dolayı: **زرْق** denir.
El-Asma‘î dedi: denir ki: onu bakışıyla **زَرَقه**.
Dedi: adam **انزَرقَ** **انزِرَاقاً**; sırtüstü yattığı zaman.
Râciz dedi:
يزعُمُ زَيْدٌ أنَّ رَحْلي مُنزَرِق
يكفِيكه الله وحَبْلٌ في العُنُق
Dedi: ve **المنزرِق**: arkasına sırtüstü yatan kimsedir; ve **البازي** **أزرق** olur; ve o, doğanlar için **الزُّرق**’tur. Zü’r-Rumme dedi:
منَ الزُّرْق أَوْ صقع كأنَّ رؤوسها
منَ الِقهزِ والقُوهيِّ بيضُ المقانع
Ebû Ubeyd dedi: **الزَّرَق** , **الأشاعر**’den aşağıda olan bir **تحجيل**’dir.
Dedi: ve bir başkası dedi: **الزَّرَق**: kemiğin tamamını kuşatmayan bir beyazlıktır; fakat onun bir kısmında bir açıklıktır.
Cerîr dedi:
تزَوْرَقْتَ يا ابنَ الْقَينِ مِنْ أكلِ فيرَةٍ
وأكلِ عويثٍ حينَ أسْهَلَكَ البَطْنُ
Denir ki: adam **تزَوْرَق**; karnında olanı attığı zaman; ve **الزّوْرق** ondan alınmıştır.
Ebû Amr dedi: **الزَّرقاء**: şaraptır; ve Arapların, yükünü geri bırakan, böylece sırtında düzgün durmayan deveye **جملٌ مِزراق** dediklerini işittim; ve onların develerinden adı **مِزراق** olan bir deve gördüm; yükünü arka tarafına atardı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, şu sözü hakkında: ( **وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمِئِذٍ زُرْقاً** ) ( طه : 102 ) .
Dedi: körler; ve denir: susuzlar; ve denir: erişemeyecekleri şeye tamah edenler.

**رزق** : el-Leys dedi: **الرزق** bilinen(şey)dir; ve emir, askerlerine **رَزَق** verdi; böylece onlar **ارتزقُوا** **ارتزاقاً**.
Başkası dedi: **الرّازق** ve **الرّزّاق** Allah جلّ وعز’in sıfatındandır; çünkü O, yaratılmışların hepsine rızık verir.
Allah عزّ وجلّ dedi: ( **وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِي الاَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا** ) ( هود : 6 ) .
Âdemoğullarının rızıkları onlar için yazılmış, takdir edilmiş; onlara ulaşandır; onu istemekte ciddiyet gösterseler de, kısaltsalar da.
Ve جلَّ وعزّ dedi: ( **تُبْصِرُونَ وَفِى السَّمَآءِ رِزْقُكُمْ وَمَا** ) ( الذاريات : 22 ) .
Ve dedi: ( **يُطْعِمُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ** ) ( الذاريات : 58 ) .
İbn Mes‘ûd’un, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettiği hadiste: (Allah تعالى meleği, annesinin rahminin kendisini kuşattığı her birine gönderir; ona der ki: onun **رِزْق**ını, ecelini, amelini ve bedbaht mı yahut bahtiyar mı (olacağını) yaz; böylece bunun üzerine onun için mühürlenir).
Mücâhid, şu sözü hakkında dedi: ( **تُبْصِرُونَ وَفِى السَّمَآءِ رِزْقُكُمْ وَمَا** ) . Dedi: yağmur. Ve şu sözü hakkında dedi: ( **لِيَعْبُدُونِ مَآ أُرِيدُ مِنْهُم مِّن رِّزْقٍ وَمَآ** ) ( الذاريات : 57 ) .
Der ki: bilakis ben onları rızıklandırırım; ve onları ancak ibadet etsinler diye yarattım.
Der ki: onları ancak ibadetime emredeyim diye yarattım.
Ve şu sözü hakkında dedi: ( **وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا** ) ( آل عمران : 37 ) : vaktinin dışında üzüm.
Ve denir: Allah yaratılmışları **رِزقاً** ve **رَزقاً** rızıklandırdı; böylece **الرزق** bir isimdir ve **الرزق** bir mastardır; ve isim, mastarın yerine konulabilir.
Ve denir: askere bir tek **رَزقةً** rızık verildi; ve onlara iki **رزقتين** rızık verildi; yani iki defa.
Ve şu sözü: ( **مُّدْهِنُونَ وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ** ) ( الواقعة : 82 ) mânâsı: rızkınızın şükrünü yalanlama kılıyorsunuz; böylece derler ki: Süreyyâ’nın **نوء**’u ile yağmurlandık.
Ve kavim **ارتزق** etti: rızıklarını aldıkları zaman.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الرازقية**: beyaz keten elbiselerdir.
Başkası dedi: üzümlerden **الرّازقي** , **المُلاَحِيُّ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب من الرباعي آخر)
ومن هذا الباب ما يجيءُ على الرّباعي وهو من الثلاثي على ما ذكرناه، لكنّهم يزيدون فيه حرفاً لمعنىً يريدونه مِنْ مبالغةٍ، كما يفعلون ذلك في زُرْقُمٍ([1]) وَخَلْبَنٍ([2]). لكن هذه الزيادَة تقع أوّلاً وغيرَ أوّلٍ.
وَمن ذلك (البَحْظَلَة) قالوا: أَنْ يَقْفِزَ الرَّجُل قَفَزَانَ اليَربوع. فالباءُ زائدةٌ([3]) قال الخليل: الحاظل الذي يمشي في شِقِّه. يقال مَرَّ بنا يَحْظَلُ ظالِعاً.
ومن ذلك (البِرْشاع) الذي لا فُؤاد لـه. فالرّاء زائدة، وإنما هو من الباء والشين والعين، وقد فُسِّرَ.
ومن ذلك (البَرْغَثَة)([4]) فالراءُ فيه زائدة وإنما الأصل الباء والغين والثاء. والأبغث من طير الماء كلون الرَّماد. فالبَرْغَثَةُ لونٌ شبيهٌ بالطُّحْلة ومنه البُرْغُوث.
ومن ذلك (البَرْجَمَةُ) غِلَظُ الكلام: فالراء زائدةٌ، وإنَّما الأصل البَجْم. قال ابنُ دريد: بَجَم الرّجُل يَبْجَم بُجُوماً، إذا سكَتَ من عِيٍّ أو هيْبَةٍ، فهو باجِمٌ.
(فأما النّبَهْرَجُ) فليست عربيّةٌ صحيحة، فلذلك لم يُطْلَبْ لها قياس. والبَهْرَج الرَّدِيّ. ويقال أرضٌ بَهْرَجٌ، إذا لم يكن لها مَن يحميها. وبَهْرَجَ الشّيءَ إذا أخَذَ به على غير الطريق. وإن كان فيه شاهدُ شعر([5]) فهو كما يقولون "السّمَرَّج"([6]). وليس بشَيْء.
ومما فيه حرف زائد (البَرْزَخ) الحائل بين الشيئين، كأنّ بينهما بَرَازاً * أي متَّسَعاً من الأرض، ثم صار كلُّ حائلٍ بَرْزَحاً. فالخاء زائدة لما قد ذكرنا.
ومن هذا الباب (البِرْدِس([7])) الرّجُل الخبيث. والباءُ زائدة، وإنما هو من الرَّدْسِ، وذاك أن تقتحم الأمور، مثل المِرْداس، وهي الصخرة. وقد فُسِّر في بابه.
ومن ذلك (بلذَمَ([8])) إذا فَرِقَ فسَكَتَ. والباءُ زائدة، وإنّما هو من لَذِمَ، إذا لَزِمَ بمكانه فَرَِقاً لا يتحرَّك.
ومن ذلك (بِرْقِعُ) اسم سَمَاءِ([9]) الدّنيا. فالباءُ زائدة والأصل الرّاء والقاف والعين؛ لأنَّ كلَّ سماءٍ رقيعٌ، والسّماواتُ أرقِعَةٌ.
ومن ذلك (بَرْعَمَ) النَّبْتُ إذا استدارَتْ رُؤوسُه. الأصل بَرَع إذا طال. ومن ذلك (البَرْكَلَةُ([10])) وهو مشْيُ الإنسان في الماء والطين، فالباءُ زائدةٌ، وإنما هو من تَرَكَّلَ إذا ضَرَبَ بإحدى رجليه فأدخلها في الأرض عند الحفْر. قال الأخطل:
ربَتْ وَرَبَا في حَجْرِها ابن مَدِينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِهِ يترَكَّلُ([11])ومن ذلك قولهم (بَلْسَمَ) الرّجُل كَرَّه وجهَه. فالميم فيه زائدة، وإنما هو من المُبْلِس، وهو الكئيب الحزين المتندِّم. قال
* وفي الوُجوهِ صُفْرَةٌ وإبْلاَسْ([12]) *
ومن ذلك الناقة (البَلْعَكُ) وهي المسترخيَة اللَّحم. واللام زائدةٌ، وهو البَعْك وهو التجمُّع. وقد ذُكِر.
ومن ذلك (البَلْقَع) الذي لا شيءَ به. فاللام زائدة، وهو من باب الباء والقاف والعين.
ومن ذلك (تَبَعثرَتْ نَفْسِي([13])) فالعين ([14]) زائدة، وإنما هو في الباء والثّاء والراء. وقد مرّ تفسيره.
 --------------ـــــ
([1]) الزرقم، بضم الزاي والقاف: الشديد الزرقة، كما في مادة (زرق) من المعاجم.
([2]) الخلبن، بفتح الخاء والباء: الخرقاء، كما في مادة (خلب) من المعاجم. يقال خلباء وخلبن بمعنى.
([3]) جعلت المعاجم الباء أصلية، فذكرت الكلمة في (بحظل) ولم تذكرها في (حظل). وكذلك سائر ما سيذكره جعلت المعاجم حروفه أصولاً.
([4]) في الأصل: "البرغث"، تحريف.
([5]) من شواهده قول العجاج في ديوانه 10 واللسان (بهرج):
* وكان ما اهتض الجحاف بهرجا *
([6]) يريد أن الشاهد لا يدل على أن الكلمة أصل في العربية، بل هي معربة، كما أن "السمرج" معربة، ومعناها استخراج الخراج في ثلاث مرات. وقد جاء فيها قول العجاج في ديوانه 8 واللسان (سمرج):
* يوم خراج يخرج السمرجا *
([7]) يقال بردس، كزبرج، وبرديس بزيادة ياء.
([8]) يقال بالدال والذال جميعاً، كما في المجمل.
([9]) في الأصل: "أسماء"، وللصواب الذي أثبت في المجمل.
([10]) لم تذكر في اللسان والقاموس، وذكرها ابن دريد في الجمهرة (3: 309) ومعها "الكربلة" بمعناها. وهذه الأخيرة وردت في اللسان والقاموس.
([11]) البيت في ديوانه 5 واللسان (دين، مدن، ركل)، وفي الأصل: "على مسحابة"، صوابه في (دين) والمراجع السابقة.
([12]) قبله، كما في اللسان (بلس): * وحضرت يوم خميس الأخماس *
([13]) يقال بالعين وبالغين أيضاً.
([14]) في الأصل: "فالباء"، وسائر الكلام يقتضي ما أثبت. وفي المجمل: "وتبغثرت نفسي غثت".

ـ (الباب الثالث من الرباعي الذي وضع وضعاً)
(البَُهْصَُلَة): المرأة القصيرة، وحمار بُهْصُلٌ([1]) قصير. والبُخْنُق: البُرْقُع القصير، وقال الفرّاء: البُخْنُق([2]) خِرْقَةٌ تَلْبَسُها المرأة تَقِي بها الخِمارَ الدُّهْنَ. البَلْعَثُ: السَّيِّئ الخُلُق([3]). البَهْكَثَة([4]): السُّرعة. البَحْزَج: وَلَدُ البَقَرة. وكذلك البَُرْغَُز. بَرْذَنَ الرّجُل: ثَقُل. البرازِق: الجماعات. البُرْزُلُ([5]): الضخم. ناقة بِرْعِس([6]): غزيرة. بَرْشَط اللّحْمَ: شَرْشَرَهُ([7]). بَرْشَمَ([8]) الرّجُلُ إذا وَجَمَ وأظهْرَ الحُزْن. وبَرْهَمَ، إذا أدامَ النظرَ. قال:
* ونَظَراً هَوْنَ الهُوَيْنَى بَرْهَما([9]) *
البَرْقَطَةُ: خَطْوٌ متقارب. والله أعلَمُ بالصّواب.
 (تمّ كتاب الباء)
 --------------ـــ
([1]) هذه بضم الياء والصاد، والتي لحقتها الهاء تقال بضمهما وفتحهما.
([2]) بوزن جندب وعصفر.
([3]) لم يرد لها رسم في اللسان. وفي القاموس: "البلعثة الرخاوة في غلظ جسم وسمن، والغليظة المسترخية، وهي بلعث".
([4]) في الأصل: "البهكنة" بالنون في آخرها، والصواب بالثاء.
([5]) في الأصل: "البرزك" صوابه باللام، كما في اللسان والقاموس والجمهرة (3: 305). قال ابن دريد: "وليس بثبت"، وكذا في اللسان.
([6]) بكسر الباء والعين، ويقال برعيس، بزيادة ياء.
([7]) لم تذكر في اللسان، وذكرت في القاموس. والشرشرة: التقطيع. وفي الأصل: "شرشر".
([8]) في الأصل: "برسم"، صوابه بالشين المعجمة.
([9]) البيت للعجاج في اللسان (14: 314) وليس في أرجوزته التي على هذا الروي. ويروى: "دون الهوينا".

كتاب التاء:
ـ

##### Türkçe

(باب dörtlüden son olan bab)
Bu babdan, zikrettiğimiz üzere üçlüden olduğu hâlde dörtlü üzere gelen şey vardır; lâkin onlar, istedikleri bir mânâdan, mübalağadan dolayı ona bir harf artırırlar; bunu **زُرْقُمٍ** ve **خَلْبَنٍ**’de yaptıkları gibi. Ancak bu artış, başta da baş-olmayan yerde de vâki olur.

Bundan ( **البَحْظَلَة** ) vardır; dediler ki: adamın, **اليَربوع**’un sıçrayışı gibi sıçramasıdır. O hâlde **الباء** ziyadedir. **الخليل** dedi: **الحاظل** kendi yarığında yürüyen kimsedir. Denir: bize uğradı, topallayarak **يَحْظَلُ**.

Bundan ( **البِرْشاع** ) vardır: onun için kalp yoktur. O hâlde **الرّاء** ziyadedir; ancak o, **الباء** ve **الشين** ve **العين**’dendir; ve tefsir edilmiştir.

Bundan ( **البَرْغَثَة** ) vardır; onda **الرّاء** ziyadedir; ancak aslî olan **الباء** ve **الغين** ve **الثاء**’dır. **الأبغث** su kuşlarından, kül rengi gibi olandır. O hâlde **البَرْغَثَة** **الطُّحْلة**’ye benzer bir renktir; ondan da **البُرْغُوث**.

Bundan ( **البَرْجَمَةُ** ) vardır: sözün kalınlığıdır; o hâlde **الرّاء** ziyadedir; ancak aslî olan **البَجْم**’dir. **ابنُ دريد** dedi: adam **بَجَم** eder, **يَبْجَم** **بُجُوماً**; eğer acizlikten yahut heybetten sustuysa; o, **باجِمٌ**’dir.

(Amma **النّبَهْرَجُ** ) ise sahih Arapça değildir; bu yüzden ona kıyas aranmadı. **البَهْرَج** kötü olandır. Ve denir: **أرضٌ بَهْرَجٌ**, eğer onu koruyacak kimse yoksa. Ve **بَهْرَجَ** şeyi, eğer onunla yolun dışında aldıysa. Eğer onda şiir şahidi varsa, onların “**السّمَرَّج**” dedikleri gibidir. Ve bir şey değildir.

İçinde ziyade harf bulunanlardan ( **البَرْزَخ** ) iki şey arasındaki engeldir; sanki ikisinin arasında bir **بَرَازاً** vardır; yani yerden bir genişlik; sonra her engel **بَرْزَحاً** oldu. O hâlde **الخاء** zikrettiğimiz şeyden dolayı ziyadedir.

Bu babdandır ( **البِرْدِس** ) kötü adam. **الباء** ziyadedir; ancak o **الرَّدْس**’dendir; o da işlere dalmandır; **المِرْداس** gibi; o da kayadır. Babında tefsir edilmiştir.

Bundan ( **بلذَمَ** ) vardır: eğer korktuysa sustu. **الباء** ziyadedir; ancak o **لَذِمَ**’dendir; eğer yerinde yapışıp kaldıysa, korkmuş olarak hareket etmez.

Bundan ( **بِرْقِعُ** ) vardır: dünya semasının adıdır. **الباء** ziyadedir; aslî olan **الرّاء** ve **القاف** ve **العين**’dir; çünkü her sema **رقيعٌ**’dir; semalar da **أرقِعَةٌ**’dir.

Bundan ( **بَرْعَمَ** ) vardır: bitki, başları yuvarlandığı zaman. Asıl **بَرَع**’dır; uzadığı zaman. Bundan ( **البَرْكَلَةُ** ) vardır; o, insanın suda ve çamurda yürümesidir; **الباء** ziyadedir; ancak o **تَرَكَّلَ**’dendir; eğer iki ayağından biriyle vurup onu kazma esnasında yere soktuysa. **الأخطل** dedi:
ربَتْ وَرَبَا في حَجْرِها ابن مَدِينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِهِ يترَكَّلُ
Bundan onların ( **بَلْسَمَ** ) demeleri vardır: adam yüzünü buruşturdu. Onda **الميم** ziyadedir; ancak o **المُبْلِس**’dendir; o da kederli, hüzünlü, pişman olandır. Dedi:
* وفي الوُجوهِ صُفْرَةٌ وإبْلاَسْ *

Bundan dişi deve ( **البَلْعَكُ** ) vardır; o, eti gevşek olandır. **اللام** ziyadedir; o ise **البَعْك**’tır; o da toplanmadır. Zikredilmiştir.

Bundan ( **البَلْقَع** ) vardır: onda hiçbir şey olmayan. **اللام** ziyadedir; o, **الباء** ve **القاف** ve **العين** babındandır.

Bundan ( **تَبَعثرَتْ نَفْسِي** ) vardır; **العين** ziyadedir; ancak o **الباء** ve **الثّاء** ve **الراء**’dadır. Tefsiri geçmiştir.

--------------ـــــ
([1]) **الزرقم**: **الزاي** ve **القاف**’ın dammesiyle: şiddetli mavilik; sözlüklerde ( **زرق** ) maddesinde olduğu gibi.
([2]) **الخلبن**: **الخاء** ve **الباء**’ın fethasıyla: sakar; sözlüklerde ( **خلب** ) maddesinde olduğu gibi. **خلباء** ve **خلبن** aynı mânâda denir.
([3]) Sözlükler **الباء**’yı aslî kıldı; kelimeyi ( **بحظل** ) içinde zikretti ve onu ( **حظل** ) içinde zikretmedi. Keza, zikredeceği diğerlerinin harflerini de sözlükler aslî kıldı.
([4]) Asılda: “**البرغث**”, tahrif.
([5]) Şahitlerinden, **العجاج**’ın divanında 10 ve **اللسان** ( **بهرج** )’deki sözü:
* وكان ما اهتض الجحاف بهرجا *
([6]) Şunu kasteder: şahit, kelimenin Arapçada aslî olduğuna delâlet etmez; bilakis o, muarrebdir; “**السمرج**” muarreb olduğu gibi; mânâsı, haraç çıkarmanın üç defada çıkarılmasıdır. Onda **العجاج**’ın divanında 8 ve **اللسان** ( **سمرج** )’de şu sözü gelmiştir:
* يوم خراج يخرج السمرجا *
([7]) **بردس** denir; **زبرج** gibi; ve **برديس** de **ياء** ziyadesiyle.
([8]) **الدال** ve **الذال** ile ikisiyle de denir; **المجمل**’de olduğu gibi.
([9]) Asılda: “**أسماء**”; **المجمل**’de sabit kıldığım doğru olan içindir.
([10]) **اللسان** ve **القاموس**’ta zikredilmedi; **ابن دريد** onu **الجمهرة** (3: 309)’da zikretti; onunla birlikte “**الكربلة**” de aynı mânâ ile. Bu sonuncusu **اللسان** ve **القاموس**’ta vârid olmuştur.
([11]) Beyit, onun divanında 5 ve **اللسان** ( **دين**، **مدن**، **ركل** )’dedir; asılda: “**على مسحابة**”; doğrusu ( **دين** )’de ve önceki kaynaklardadır.
([12]) Ondan önce, **اللسان** ( **بلس** )’te olduğu gibi:
* وحضرت يوم خميس الأخماس *
([13]) **العين** ile ve **الغين** ile de denir.
([14]) Asılda: “**فالباء**”; sözün geri kalanı, sabit kıldığımı gerektirir. **المجمل**’de: “**وتبغثرت نفسي غثت**”.

ـ (konulmuş olarak konulan dörtlünün üçüncü babı)
( **البَُهْصَُلَة** ): kısa kadın; ve **حمار بُهْصُلٌ** kısa. Ve **البُخْنُق**: kısa **البُرْقُع**; **الفرّاء** dedi: **البُخْنُق** kadının, **الخِمار**’ı yağdan korumak için giydiği bir bezdir. **البَلْعَثُ**: kötü huylu. **البَهْكَثَة**: sürat. **البَحْزَج**: ineğin yavrusu. Keza **البَُرْغَُز**. Adam **بَرْذَنَ**: ağırlaştı. **البرازِق**: cemaatler. **البُرْزُلُ**: iri. **ناقة بِرْعِس**: bol (sütlü). Eti **بَرْشَط** etti: onu **شَرْشَرَهُ** (parçaladı). Adam **بَرْشَمَ** etti: kederlendi ve hüznü gösterdi. Ve **بَرْهَمَ**: bakışı sürdürdüğü zaman. Dedi:
* ونَظَراً هَوْنَ الهُوَيْنَى بَرْهَما *
**البَرْقَطَةُ**: birbirine yakın adım. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
( **الباء** kitabı tamamlandı)
--------------ـــ
([1]) Bu, **الياء** ve **الصاد**’ın dammesiyle; ona **الهاء**’nın eklendiği ise ikisinin dammesiyle de fethasıyla da söylenir.
([2]) **جندب** ve **عصفر** vezninde.
([3]) **اللسان**’da ona bir yazım gelmedi. **القاموس**’ta: “**البلعثة**: kalın beden ve semizlikte gevşeklik; ve kalın, gevşek olan; o, **بلعث**’tır.”
([4]) Asılda: “**البهكنة**” sonunda **النون** ile; doğrusu **الثاء** iledir.
([5]) Asılda: “**البرزك**”; doğrusu **اللام** iledir; **اللسان** ve **القاموس** ve **الجمهرة** (3: 305)’da olduğu gibi. **ابن دريد** dedi: “Ve sabit değildir”; **اللسان**’da da böyledir.
([6]) **الباء** ve **العين**’in kesresiyle; ve **برعيس** de denir, **ياء** ziyadesiyle.
([7]) **اللسان**’da zikredilmedi; **القاموس**’ta zikredildi. **الشرشرة**: parçalamadır. Asılda: “**شرشر**”.
([8]) Asılda: “**برسم**”; doğrusu **الشين** mu‘ceme iledir.
([9]) Beyit **العجاج**’ındır; **اللسان** (14: 314)’dedir; bu kafiye üzere olan urcûzesinde değildir. Şöyle de rivayet edilir: “**دون الهوينا**”.

**كتاب التاء**:
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزرقة: بعض الألوان بين البياض والسواد، يقال: زرقت عينه زرقة وزرقانا، وقوله تعالى: ﴿زرقا يتخافتون﴾ [طه/102]، أي: عميا عيونهم لا نور لها. والزرق طائر، وقيل: زرق الطائر يزرق (زرق الطائر: ذرق)، وزرقة بالمزراق: رماه به (المزراق من الرماح: رمح قصير).

##### Türkçe

- **الزرقة**: beyazlık ile siyahlık arasında olan renklerin bir kısmı; denilir ki: **زرقت عينه زرقة وزرقانا**: gözü mavileşti, bir **زرقة** ve **زرقانا** (ile). Yüce Allah’ın sözü: ﴿**زرقا يتخافتون**﴾ [طه/102], yani: gözleri kördür; kendileri için hiçbir nuru yoktur. Ve **الزرق** bir kuştur; ve denildi ki: **زرق الطائر يزرق** (**زرق الطائر**: **ذرق**), ve **زرقة بالمزراق**: onu onunla attı ( **المزراق** mızraklardan: kısa bir mızrak).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ر ق
في عينه زرق وزرقة وزرقت عينه وازرقت وازراقت وعين زرقاء وعيون زرق‏.‏
وزرقة بالمرراق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سنان أررق وأسنة زرق‏.‏
وماء أزرق ونطفـة زرقـاء وجمـام زرق‏.‏
قـال يصـف خمراً‏:‏ شيبت بزرقاء من قمراء تنسجها في رأس أعيط وهنا بعد إعتام وقال زهير‏:‏ ولما وردنا المـاء زرقـاً جمامـه وضعن عصيّ الحاضر المتخيم وثريـدة زريقـاء تشبه تفاريق الزيت فيها بالعيون الزرق‏.‏
ولا يقاس الزرق بالأزرق وهو طائر بين البازي والشاهين والأزرق‏:‏ البازي‏.‏
وزرقه ببصره‏:‏ حدجه‏.‏
وزَرَق الطائر والسّبعُ بسلحـه‏:‏
رمى به. وخرجتْ عليهم الأزارِقة: قوم من الخوارج.

##### Türkçe

ز ر ق
Onun gözünde **زرق** ve **زرقة** vardır; ve gözü **زرقت** oldu ve **ازرقت** oldu ve **ازراقت** oldu; ve (o) **عين زرقاء**dır ve **عيون زرق**(tur).
Ve **زرقة** (şu şeydedir:) **بالمرراق**.
Mecazdan: **سنان أررق** ve **أسنة زرق**.
Ve **ماء أزرق** ve **نطفـة زرقـاء** ve **جمـام زرق**.
Şarabı vasfederek dedi:
شيبت بزرقاء من قمراء تنسجها في رأس أعيط وهنا بعد إعتام
Ve Züheyr dedi:
ولما وردنا المـاء زرقـاً جمامـه وضعن عصيّ الحاضر المتخيم
Ve **ثريـدة زريقـاء**; içindeki yağın ayrıntıları, **العيون الزرق** ile benzer.
**الزرق** **بالأزرق** ile kıyas edilmez; ve o, **البازي** ile **الشاهين** arasında bir kuştur. Ve **الأزرق**: **البازي**.
Onu bakışıyla **زرقه**: ona dikti.
Ve kuş ve yırtıcı hayvan **وزَرَق** (onu) dışkısıyla:
Onunla attı. Ve onların üzerine **الأزارِقة** çıktılar: Hâricîlerden bir kavim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التهذيب: الزُّرْقةُ في العين، تقول: زَرِقَتْ عينه، بالكسر، تَزْرَقُ زَرَقاً. ابن سيده: الزُّرْقة البياض حيثما كان، والزُّرْقة: خضرة في سواد العين، وقيل: هو أَن يتغشَّى سوادَها بياضٌ، زَرِقَ زَرَقاً فهو أَزْرَقُ وأَزْرَقِيٌّ؛ قال الأَعشى:
تتبَّعَه أَزْرَقِيٌّ لَحِمْ
وقد زَرِقَت عينُه، بالكسر؛ قال الشاعر:
لقد زَرِقَتْ عَيْناكَ يا ابن مُكَعْبَرٍ،
كما كلُّ ضَبِّيٍّ من اللُّؤْمِ أَزْرَقُ
وازْرَقَّت عينُه ازْرِقاقاً وازْراقَّت عينه ازْرِيقاقاً، وهو أَزْرَقُ العين. ونَصْلٌ أَزْرَقُ بيِّنُ الزَّرَق: شديد الصَّفاء؛ قال رؤبة: حتى إِذا تَوَقَّدت من الزَّرَقْ
حَجْرِيّةٌ كالجَمْر من سَنِّ الذَّلَقْ
وتسمى الأَسِنَّةُ زُرْقاً للونها. أَبو عبيدة: الزَّرَقُ تَحْجيل يكون دُون الأَشاعِر، وقيل: الزَّرَقُ بياض لا يُطِيفُ بالعَظْم كلّه ولكنه وضَحٌ في بعضه. أَبو عمرو: الزَّرْقاءُ الخَمْرُ. وماءٌ أَزْرَقُ: صافٍ؛ رواه ابن الأَعرابي. ونُطْفة زَرْقاء. والزُّرْقُم: الأَزْرَقُ الشديد الزَّرَق، والمرأَة زُرقُم أَيضاً، والذكر والأُنثى في ذلك سواء؛ قال الراجز:
ليسَتْ بِكَحْلاءَ، ولكن زُرْقُمُ،
ولا بِرَسْحاءَ، ولكن سُتْهُمُ
وقال اللحياني: رجل أزْرَقُ ورُزْقُم وامرأَة زَرْقاء بيِّنة الزَّرَقِ وزُرْقُمَةٌ.
والأَزارِقهُ من الحَرُوريّة: صِنْف من الخوارج، واحدهم أَزْرَقِيّ، ينسبون إِلى نافع بن الأَزْرَق وهو من الدُّول بن حنيفة. وقوله تعالى: ونَحْشُر المُجْرِمين يومئذٍ زُرْقاً؛ فسره ثعلب فقال: معناه عِطاش؛ قال ابن سيده: وعندي أَن هذا ليس على القصد الأَول، إِنما معناه ازْرَقَّت أَعينُهم من شدة العطش، وقيل: عُمْياً يخرجون من قبورهم بُصَراء كما خُلِقوا أَوَّلَ مرة ويَعْمَوْن في المحشر، وإِنما قيل زُرْقاً لأَن السواد يَزْرَقُّ إِذا ذهبت نواظِرُهم، ويقال: زُرْقاً طامِعينَ فيما لا ينالونه، وقال غيره: الزُّرْقُ المِياهُ الصافية؛ ومنه قول زهير:
فلمّا وَرَدْنَ الماءَ زُرْقاً جِمامُه،
وضَعْنَ عِصِيَّ الحاضرِ المُتَخَيِّم
والماء يكون أَزْرَقَ ويكون أَسْجَرَ ويكون أَخضرَ ويكون أَبيضَ. والزُّرْقُ: أَكْثِبَةٌ بالدَّهْناء؛ قال ذو الرمة:
وقَرَّبْن بالزُّرْقِ الحَمائِلَ، بعدما
تَقَوَّبَ عن غِرْبانِ أَوْراكِها الخَطْرُ
والزُّرَيْقاءُ: ثَرِيدةٌ تُدَسَّمُ بلبن وزَيْت.
والمِزْراقُ من الرِّماح: رُمْحٌ قصير وهو أَخف من العَنَزَة. وقد زَرَقَه بالمِزْراقِ زَرْقاً إِذا طعنَه أَو رماه به.
والبازِي يكون أَزرق وهي الزُّرْقُ؛ وقال ذو الرمة:
من الزُّرْق أَو صُقْع كأَن رُؤُوسها
وزَرَقَه بعينه وببصره زَرْقاً: أَحَدَّهُ
نحوَه ورماه به. وزَرَقَتْ عينُه نَحْوِي إِذا انْقَلَبَت وظهرَ بياضُها. وزَرَقَت الناقةُ الرَّحْلَ أَي أَخَّرته إِلى وراء فانْزَرَق؛ قال الراجز:
يزعم زيدٌ أَنَّ رَحْلي مُنْزَرقْ،
يَكْفِيكَه الله، وحَبْلٌ في العُنُقْ
يعني اللبَبَ. والمُنْزَرِقُ: المُسْتَلْقِي وراءه. وانْزَرَقَ الرجُل انْزِراقاً إِذا استلقى على ظهره. قال أَبو منصور: وسمعت بعض العرب يقول للبعير الذي يؤخر حمله إلى مؤخَّره مِزْراقٌ، ورأَيت جَمَلاً عندهم يسمى مِزْراقاً لتأْخيره أَداته وما حمل عليه. ورجل زَرّاقٌ: خَدَّعٌ. والزَّرْفة: خَرزة يؤَخَّذُ بها الرجال. وزَرَقَ الطائرُ وغَيْرُه وذَرَقَ إِذا حَذَفَ به حَذْفاً.
والزُّرَّقُ: طائر بين البازي والباشَق يُصادُ به؛ وقال الفراء: هو البازي الأَبيض، والجمع الزَّرارِيقُ. والزُّرَّقُ: شعرات بيض تكون في يد الفرس أََو رجله. والزُّرَّقُ: بياض في ناصية الفرس أَو قَذالِه. والزُّرَّقُ: الحَديد النظر، مثَّل به سيبويه وفسره السيرافي. والزَّوْرَقُ من السُّفُن دون الخُلُج، وقيل: هو القارب الصغير؛ قال ذو الرمة:
أَو حُرَّة عَيْطَل ثَبْجاء مُجْفَرة،
دَعائمَ الزَّورِ نِعْمَت زَورَق البَلدِ
يعني نِعْمَت سَفِينةُ المفازة؛ وقول جرير أَنشده محمد بن حبيب: تَزَوْرَقتَ، يا ابن القَيْنِ، من أَكل فِيرةٍ
وأَكْلِ عُوَيثٍ، حين أَسْهَلَك البَطْنُ
ويقال: تَزَوْرَقَ الرجلُ إِذا رمى ما في بطنه. والزَّوْرَقُ مأْخوذ منه، وقد سمت زَرَقاناً.
وزُرَيْقٌ وزُرْقان: اسمان. والزَّرْقاء: فرس نافع ابن عبد العُزَّى. والزَّرْنُوقانِ، بفتح الزاي: مَنارتان تُبْنَيانِ على رأْس البئْر؛ قال ابن جني: هو فَعْنُول وهو غريب، فأَما الزُّرْنُوق، بضم الزاي، فرُباعيّ، وسيذكر.

##### Türkçe

**التهذيب**: Gözdeki **الزُّرْقةُ**; dersin ki: **زَرِقَتْ عينه**, kesre ile, **تَزْرَقُ زَرَقاً**. İbn Sîde: **الزُّرْقة** beyazlık, nerede olursa olsun; ve **الزُّرْقة**: gözün siyahlığında bir yeşilliktir; ve denildi ki: onun siyahlığını bir beyazlığın örtmesidir; **زَرِقَ زَرَقاً**; o hâlde o **أَزْرَقُ** ve **أَزْرَقِيٌّ**dur; A‘şâ dedi:
تتبَّعَه أَزْرَقِيٌّ لَحِمْ
Ve **وقد زَرِقَت عينُه**, kesre ile; şair dedi:
لقد زَرِقَتْ عَيْناكَ يا ابن مُكَعْبَرٍ،
كما كلُّ ضَبِّيٍّ من اللُّؤْمِ أَزْرَقُ
Ve **ازْرَقَّت عينُه ازْرِقاقاً** ve **ازْراقَّت عينه ازْرِيقاقاً**; ve o, göz(ü) **أَزْرَقُ** olandır. Ve **ونَصْلٌ أَزْرَقُ** açık **الزَّرَق**: çok şiddetli berraklık; Ru’be dedi:
حتى إِذا تَوَقَّدت من الزَّرَقْ
حَجْرِيّةٌ كالجَمْر من سَنِّ الذَّلَقْ
Ve mızrak uçları renklerinden dolayı **زُرْقاً** diye adlandırılır. Ebû Ubeyde: **الزَّرَقُ** kılların alt tarafında olan bir **تَحْجيل**dir; ve denildi ki: **الزَّرَقُ** bütün kemiği kuşatmayan bir beyazlıktır; fakat onun bir kısmında bir açıklıktır. Ebû Amr: **الزَّرْقاءُ** şaraptır. Ve **وماءٌ أَزْرَقُ**: berrak; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti. Ve **ونُطْفة زَرْقاء**. Ve **الزُّرْقُم**: şiddetli **الزَّرَق** sahibi **الأَزْرَقُ**tır; ve kadın da **زُرقُم**dur ayrıca; ve bu hususta erkek ve dişi eşittir; râciz dedi:
ليسَتْ بِكَحْلاءَ، ولكن زُرْقُمُ،
ولا بِرَسْحاءَ، ولكن سُتْهُمُ
Ve Lihyânî dedi: **رجل أزْرَقُ** ve **رُزْقُم**; ve **امرأَة زَرْقاء** açık **الزَّرَقِ** sahibi; ve **زُرْقُمَةٌ**.

Ve **الأَزارِقهُ** Harûriyye’den: Hâricîlerden bir sınıftır; onların bir teki **أَزْرَقِيّ**dir; **نافع بن الأَزْرَق**’a nisbet edilirler; o da Hanîfe’nin **الدُّول**’undandır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ونَحْشُر المُجْرِمين يومئذٍ زُرْقاً**; Sa‘leb onu tefsir etti de dedi ki: manası susuzlardır; İbn Sîde dedi: ve benim yanımda bu, ilk kasıt üzere değildir; ancak manası, şiddetli susuzluktan gözlerinin **ازْرَقَّت** olmasıdır; ve denildi ki: körler olarak; kabirlerinden, ilk defa yaratıldıkları gibi görenler olarak çıkarlar ve mahşerde kör olurlar; ve ancak **زُرْقاً** denildi; çünkü siyahlık, bakışları gidince **يَزْرَقُّ** olur; ve denilir: **زُرْقاً** erişemeyecekleri şeye tamah edenler olarak; ve başkası dedi: **الزُّرْقُ** berrak sular(dır); ondan Züheyr’in sözü:
فلمّا وَرَدْنَ الماءَ زُرْقاً جِمامُه،
وضَعْنَ عِصِيَّ الحاضرِ المُتَخَيِّم
Ve su **أَزْرَقَ** olur, ve **أَسْجَرَ** olur, ve **أَخضرَ** olur, ve **أَبيضَ** olur.

Ve **الزُّرْقُ**: Dehnâ’da kum yığınlarıdır; Zü’r-Rumme dedi:
وقَرَّبْن بالزُّرْقِ الحَمائِلَ، بعدما
تَقَوَّبَ عن غِرْبانِ أَوْراكِها الخَطْرُ
Ve **الزُّرَيْقاءُ**: süt ve yağ ile yağlandırılan bir **ثَرِيدةٌ**dir.

Ve mızraklardan **المِزْراقُ**: kısa bir mızraktır; ve **العَنَزَة**’den daha hafiftir. Ve onu **زَرَقَه بالمِزْراقِ زَرْقاً**; eğer onu sapladıysa yahut onunla ona attıysa.

Ve **والبازِي** **أَزرق** olur; ve o **الزُّرْقُ**tur; Zü’r-Rumme dedi:
من الزُّرْق أَو صُقْع كأَن رُؤُوسها
Ve onu gözüyle ve görmesiyle **وزَرَقَه بعينه وببصره زَرْقاً**: onu ona doğru keskinleştirdi ve onunla onu hedef aldı. Ve **وزَرَقَتْ عينُه نَحْوِي**: eğer döndü ve beyazı göründüyse. Ve dişi deve **وزَرَقَت الناقةُ الرَّحْلَ**: yani onu arkaya doğru geciktirdi; böylece **فانْزَرَق**; râciz dedi:
يزعم زيدٌ أَنَّ رَحْلي مُنْزَرقْ،
يَكْفِيكَه الله، وحَبْلٌ في العُنُقْ
Yani **اللبَبَ**. Ve **المُنْزَرِقُ**: arkasına üstü-üstüne yatan. Ve adam **وانْزَرَقَ الرجُل انْزِراقاً**: eğer sırtüstü yattıysa. Ebû Mansûr dedi: ve Araplardan bazısının, yükünü arka tarafına geciktiren deveye **مِزْراقٌ** dediğini işittim; ve onlarda, aletini ve üzerine yüklediğini geciktirmesinden dolayı **مِزْراقاً** diye adlandırılan bir deve gördüm. Ve **ورجل زَرّاقٌ**: aldatıcı.

Ve **الزَّرْفة**: erkeklerin onunla alındığı bir boncuktur. Ve kuş ve başkası **وزَرَقَ الطائرُ وغَيْرُه وذَرَقَ**: eğer onunla bir atışla attıysa.

Ve **الزُّرَّقُ**: onunla avlanılan, doğan ile **الباشَق** arasında bir kuştur; Ferrâ dedi: o, beyaz doğandır; çoğulu **الزَّرارِيقُ**tur. Ve **الزُّرَّقُ**: atın elinde yahut ayağında bulunan beyaz kıllardır. Ve **الزُّرَّقُ**: atın perçeminde yahut ense tüyünde bir beyazlıktır. Ve **الزُّرَّقُ**: keskin bakışlı; Sîbeveyh onunla örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı.

Ve gemilerden **الزَّوْرَقُ**, **الخُلُج**’dan aşağıdır; ve denildi ki: o küçük kayıktır; Zü’r-Rumme dedi:
أَو حُرَّة عَيْطَل ثَبْجاء مُجْفَرة،
دَعائمَ الزَّورِ نِعْمَت زَورَق البَلدِ
Yani: çölün gemisi ne güzel; ve Cerîr’in sözü; onu Muhammed b. Habîb okudu:
تَزَوْرَقتَ، يا ابن القَيْنِ، من أَكل فِيرةٍ
وأَكْلِ عُوَيثٍ، حين أَسْهَلَك البَطْنُ
Ve denilir: adam **تَزَوْرَقَ**; eğer karnında olanı attıysa. Ve **الزَّوْرَقُ** ondan alınmıştır; ve **زَرَقاناً** diye adlandırdı.

Ve **زُرَيْقٌ** ve **زُرْقان**: iki isimdir. Ve **الزَّرْقاء**: Nâfi‘ b. Abdü’l-‘Uzzâ’nın atıdır. Ve **الزَّرْنُوقانِ**, zâ’nın fethiyle: kuyunun başında inşa edilen iki minaredir; İbn Cinnî dedi: o **فَعْنُول**dür ve gariptir; ama **الزُّرْنُوق**, zâ’nın zammıyla, dörtlüdür; ve zikredilecektir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ر ق * رجل * أزْرَقُ * العين بيّن * الزَّرَقِ * بفتحتين والمرأة * زَرْقاءُ * وقد * زَرِقَتْ * عينه من باب طرِب والاسم * الزُّرْقَةُ * وتسمى الأسنة * زُرْقاً * للونها و * زَرَقَ * الطائر ذرق وبابه ضرب ونصر و * زَرَقَتْ * عينه نحوي إذا انقلبت وظهر بياضها و * المِزْرَاقُ * رمح قصير و * زَرَقَهُ * بالمزراق رماه به وبابه نصر ونصل * أزْرَقُ * بيّن * الزَّرَقِ * أي شديد الصفاء ويقال للماء الصافي * أزْرَقُ * و * الزَّوْرَقُ * ضرب من السفن

##### Türkçe

* ز ر ق * adam: gözü **أزْرَقُ** olan, **الزَّرَقِ**’i (iki fetha ile) açık olan; kadın ise **زَرْقاءُ**. Ve gözü “ṭarib” bâbından **زَرِقَتْ**; isim **الزُّرْقَةُ**’dır. Ve mızrak uçları, renklerinden dolayı **زُرْقاً** diye adlandırılır. Ve kuş **زَرَقَ**: pisledi; bâbı “ḍaraba” ve “naṣara”dır. Ve gözü benim yanımda **زَرَقَتْ**: döndüğü ve beyazı göründüğü zaman. Ve **المِزْرَاقُ**: kısa mızrak. Ve onu **زَرَقَهُ** (yani) **المزراق** ile: onu onunla attı; bâbı “naṣara”dır. Ve **أزْرَقُ**: **الزَّرَقِ**’i açık olan; yani çok şiddetli saflık. Ve duru suya **أزْرَقُ** denir. Ve **الزَّوْرَقُ**: gemilerden bir tür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزرق محركة، والزرقة بالضم: لون م معروف، وقد زرقت عينه، كفرح قال ابن سيده: الزرقة: البياض حيثما كان، والزرقة: خضرة في سواد العين، وقيل: هو أن يتغشى سوادها بياض، وقد زرق زرقا، فهو أزرق، وهي زرقاء-، قال الشاعر:
  لقد زرقت عيناك يا ابن مكعبر                      كما كل ضبي من اللؤم أزرق وقال الأعشى يمدح المحلق:
  كذلك فافعل ما حييت إذا شتوا                      وأقدم إذا ما أعين القوم تزرق وقال جزء أخو الشماخ:
  وما كنت أخشى أن تكون وفاتـه                      بكفي سبنتي أزرق العين مطرق وفي الحديث:  يدخل عليكم رجل ينظر بعيني شيطان، فدخل رجل أزرق العين  .
 والزرق: العمى. ومنه قوله تعالى:  ونحشر المجرمين يومئذ زرقا  أي: عميا وقيل: عطاشا، قاله ثعلب، قال ابن سيده: وعندي أن هذا ليس على القصد الاول، إنما معناه ازرقت أعينهم من شدة العطش، وقال الزجاج: يخرجون من قبورهم بصراء كما خلقوا أول مرة، ويعمون في المحشر. والزرق: تحجيل دون الأشاعر عن أبي عبيدة.
 وقيل: بياض لا يطيف بالعظم كله، ولكنه وضح في بعضه. وقال ابن دريد- في باب فعل: زرق كسكر: طائر صياد بين البازي والباشق، وقال الفراء: هو البازي الأبيض، وفي سجعات الأساس:  ولا يقاس الزرق بالأزرق  ، والأزرق هو البازي ج: زراريق وقال أبو حاتم: البازي والصقر والشاهين والزرق لبريد والباشق، قال ابن دريد- في الباب المذكور بعد ذكر الطير-: والزرق: بياض في ناصية الفرس أو في قذاله، كما في العباب.
 والزرقم، بالضم ولو قال: كقنفذ، كان أحسن: الشديد الزرق، للمذكر والمؤنث والميم زائدة، قال الصاغاني: ونعيد ذكره في الميم للفظه، قال شيخنا: كلام المصنف كطائفة من الأئمة أنه صفة، وجعله ابن عصفور اسما لا صفة، انتهى، قال:
  ليست بكحلاء ولكن زرقم
  ولا برسحاء ولكن ستهـم

  وقال اللحياني: رجل، أزرق وزرقم، وامرأة زرقاء بينة الزرق، أو الزرقمة ونصل أزرق بين الزرق: شديد الصفاء قال ابن السكيت: ومنه قول رؤبة:
  حتى إذا توقدت من الزرق
  حجرية كالجمر من سن الذلق والأزارقة: قوم من الخوارج واحدهم أزرقي: صنف من الحرورية، نسبوا إلى نافع بن الأزرق وهو من الدؤل بن حنيفة، قالوا: كفر علي بالتحكيم، وقتل ابن ملجم له بحق، وكفروا الصحابة. والزرق، بالضم: النصال سميت للونها، وقيل: لصفائها، قال امرؤ القيس:
  ليقتلني والمشرفي مضاجعي                      ومسنونة زرق كأنياب أغوال والزرق: رمال بالدهناء قال ذو الرمة:
  وقربن بالزرق الجمائل بعـدمـا                      تقوب عن غربان أوراكها الخطر وقال أيضا:
  ألا حي عند الزرق دار مقام                      لمى وإن هاجت وجيع سقام وقال أيضا:
  كأن لم تحل الزرق مي ولم تطأبجرعاء حزوى بين مرط مرجل ومحجر الزرقان: موضع بحضرموت أوقع به المهاجر بن أبي أمية بن المغيرة- رضي الله عنه- بأهل الردة.
 والزرقاء: ع، بالشام بناحية معان. وقال أبو عمرو: الزرقاء: الخمر. والزرقاء: فرس نافع عبد العزى عن ابن عباد. وزرقاء اليمامة: امرأة من جديس وكانت تبصر الشيء من مسيرة ثلاثة أيام قاله ابن حبيب، وذكر الجاحظ أنها من بنات لقمان بن عاد، وأن اسمها عنز، وكانت هي زرقاء، وكانت الزباء زرقأ، وفي المثل:  أبصر من زرقاء اليمامة  ، وقيل: اليمامة اسمها، وبها سمي البلد، قال الصاغاني: فحق إعرابها على هذا الفتح، على أن اليمامة بدل من زرقاء. ومن المجاز: الزريقاء: الثريدة تدسم بلبن وزيت قال الزمخشري: تشبه لأدمها بالعيون الزرق. والزريقاء: دويبة كالسنور نقله الليث. والمزراق كمحراب: البعير يؤخر حمله إلى مؤخر نقله الأزهري.
 قال: ورأيت جملا عندهم يسمى مزراقا لتأخيره أداته، وما حمل عليه، وزرقت الناقة الحمل، أو الرحل، أي: أخرته. والمزراق من الرماح: رمح قصير وهو أخف من العنزة، وقد زرقه به: إذا رماه أو طعنه به، يزرق بالضم. وزرق الطائر يزرق من حد ضرب، ويزرق أيضا من حد نصر، كما في العباب، أي: ذرق. ويقال: زرقت عينه نجوى أي: انقلبت، وظهر بياضها قال الفراء: كأزرقت مثل: أكرمت. وازرقت مثل احمرت، بمعنى أزرقت. والزرقة بالفتح: خرزة للتأخيذ تؤخذ بها النساء، عن ابن عباد. وزرق: ة، بمرو قتل بها يزدجرد آخر ملوك الفرس منها: أبو أحمد محمد بن أحمد بن يعقوب الزرقي المحدث عن أبي حامد أحمد ابن علي، وعنه أبو مسعود البجلي. وزرقان، كعثمان: لقب أبي جعفر محمد بن عبد الله بن سفيان الزيات المحدث البغدادي.
 وزرقان: والد عمرو، شيخ للأصمعي وروى عن محمد بن السائب الكلبي. والزيرق كزبير: طائر. وزريق الخصي: شيخ عباد بن عباد. وزريق: رجل من طيىء هو زريق بن عوف بن ثعلبة بن سلامان، وهو أبو قبيلة.
 وزريق بن أبان، وزريق الخبايري، وزريق بن محمد الكوفي، وزريق بن الورد وهذا قد تقدم له في  ر ز ق  .
 وزريق بن عبد الله المخرمي وفاته: زريق بن السخت عن إسحاق الأزرق.

  وأما من أبوه زريق: فعمار شيخ للقاسم بن المفضل الحراني يلتبس بعمار بن زريق، شيخ للأحوص بن حوأب.
 وعبد الله بن زريق الألهاني وهو من الأوهام، والصواب أبو عبد الله رزيق بتقديم الراء، وبه جزم أبو مسهر، وأبو حاتم، والبخاري، والدارقطني، وعبد الغني، نبه على ذلك الأمير، وقد تقدمت الإشارة إليه.
 وعمرو بن زرؤيق.
 والمحمدان: محمد بن زريق الموصلي روآ عن أبي يعلى، يلتبس بمحمد بن زريق بن جامع الذي تقدم.
 ومحمد بن زريق البلدي. والحسن بن زريق الطهوي. ويقال: هو بتقديم الراء، قال ابن عدي: حدث عن ابن عيينة، وأبي بكر بن عياش بأشياء لا يأتي بها غيره.
 وإسحاق بن زريق ويحيى بن زريق وعلي بن زريق.
 وأما من جده زريق: فيوسف بن المبارك بن زريق والحسن بن محمد ابن زريقس وأحمد بن الحسن بن زريق ومحمد بن أحمد بن زريق وعبد الملك بن الحسن بن محمد بن زريق: محدثون.
 واختلف في مسلم بن زريقس المخزومي فقيل: بتقديم الراء وقيل: بتقديم الزاي روآ عن عمرو ابن دينار، وعنه يحيى بن سليم، وكذلك اختلف في زريقش بن حكيم الأيلي، كما اختلف في اسم أبيه: هل هو بالضم أو بالفتح، كما هو مذكور في نسبه.
 والزريقشي مصغرا شاعر، م معروف وله قصدة عينية يقال لها قصيدة ابن زريق أولها:
  لا تعذليه فإن العذل يولـعـه                      قد قلت حقا ولكن ليس يسمعه وبنو زريق: خلق من الأنصار والنسبة إليهم: زرقي كجهني وهم: بنو زريقش بن عامر بن زريقش بن عبد حارثة بنش مالك بن غضب الخزرجي، إليه يرجع كل زرقي ما خلا زريق ثعلبة طيئ المقدم ذكرهم وأخوه بياضة بن عامر بن زريق وقد يقال لهم: زرقيون أيضا، وهم بالبياضيين أقعد في العزوة قاله الشريف الجوذاني في المقدمة الفاضلية.
 والزورق كجوهر: السفينة الصغيرة كما في الصحاح وقيل هو القارب الصغير قال ذو الرمة:
  أو حرة عيطل ثبجاء مجـفـرة                      دعائم الزور نعمت زورق البلد يعني نعمت سفينة المفازة، والجمع زاوارق.
 وأزرقت الناقة حملها إزراقا: أخرته فانزرق.
 قال الفراء: وتزورق الرجل رمى ما في بطنه وفي بعض النسخ: تزروق، قيل: ومنه أخذ الزورق، وأنشد محمد بن حبيب قول جرير:
  تزورقت يا ابن القين من أكل فيرةوأكل عثويث حين أسهلك البطن وقال الأصمعي: انزرق الرجل: إذا استلقى على ظهره.
 وقال الفراء: انزرق الرحل: إذا تأخر وهو مطاوع أزرقه، قال الراجز:
  يزعم زيد أن رحلي منزرق
  يكفشيكه الله وحبل في العنق يعني اللبب.
 وقال الليث: انزرق السهم: إذا نفذ ومرق قال رؤبة يصف صائدا:
  لولا يدالي حفضه القدح انزرق يدالي، أي: يداري فيرفق به.
 ومما يستدرك عليه: الأزرقي: هو الأزرق، قال الأعشى:
  تتبعه أزرقي لحم وأبو الوليد الأزرقي: مؤرخ مكة، إلى جده الأزرق. وازراقت عينه، كاحمارت: ازرقت. وماء أزرق: صاف، رواه ابن الأعرابي، ونطفة زرقاء. والزرق، بالضم: المياه الصافية، قال زهير:
  فلما وردن الماء زرقا جمامه                      وضعن عصى الحاجر المتخيم

  والماء يكون أزرق، ويكون أسجر، ويكون أخضر، ويكون أبيض. والزراقة، بالفتح مشددة: الرمح أقصر من المزراق، والجمع زراريق. والزرقاء: عين بالمدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام. والزرقاء: قرية بمصر بالدقهلية، وقد دخلتها. والأزرق: البازي، والجمع زرق، قال ذو الرمة:
  من الزرق أو صقع كأن رؤوسها والأزرق: النمر، قال عند المسيح الغساني:
  أزرق ممهى العين صرار الأذن وزرقه بعينه، وببصره زرقا: أحدهما نحوه، ورماه به، وهو مجاز. ورجل زراق: خداع. والزرق، كسكر: شعرات بيض تكون في يد الفرس أو رجله. والزرق أيضا الحديد النظر، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي.
 وزرقان، كعثمان: قرية بمصر، وقد دخلتها، ومنها الإمام الحجة أبو محمد عبد الباقي، شيخ شيوخنا، شارك والده في شيوخ، وتوفي سنة 1122. وزرقان، كسحبان: ضبطه ابن السمعاني هكذا، وقال ابن خلكان: وجدته بخط من يوثق به بالضم، وهو لقب أبي يعلى محمد بن شداد بن عيسى المسمعي، قاله الحافظ. قلت: وهو أحد أئمة المعتزلة، ضعيف، عن يحيى بن سعيد القطان، وأبي عاصم النبيل، وعنه الحسين بن صفوان البردعي، مات ببغداد سنة 299، وأبو عثمان الشاعر المعروف هو أخو زرقان هذا، وإلى زرقان هدا نسبه أبو علي أحمد بن جعفر الزرقاني يعرف بحمكان، حدث عن أبي مسعود بن الفرات وعنه القاضي عبيد الله بن سعيد البروجردي.
 وزرق، كسكر: قرية بمرو. وأيضا: واد بالحجاز، أو باليمن. وبئر زريق كزبير: بالمدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام. والانزراق: أن يمر فيجاوز ويذهب. ووادي الأزرق: بالحجاز. والأزرق: ماء في طريق حاج الشام ودون تيماء.والأزارق: ماء بالبادية، قال بن الرقاع:
  حتى وردن من الأزارق منهلا                      وله على آثارهـن سـحـيل وقال بن السمعاني: وشيخنا أبو منصور عبد الرحمن بن محمد بن عبد الواحد بن زريق الشيباني يعرف بابن زريق فلو قيل له: الزريقي لم يبعد روى عن الخطيب أبي بكر توفي سنة 535. وزيد بن الزرقاء التغلبي، عن سفيان الثوري، وشعبة. واسم أبي الزرقاء يزيد، ثقة، روى عنه أيضا هارون. ومنية زرقون: قرية بمصر.

##### Türkçe

**الزرق** harekeli, ve **الزرقة** (ضم ile): bilinen bir renktir; “gözü **زرقت** oldu” denir; **كفرح**. İbn Sîde dedi: **الزرقة**: nerede olursa olsun beyazlıktır; ve **الزرقة**: gözün siyahlığında bir yeşilliktir; ve denildi ki: onun (manası) siyahlığının üzerine bir beyazlığın örtünmesidir; “**زرق** oldu, **زرقا** (olarak)”; o **أزرق**tır, o (kadın) **زرقاء**dır—. Şair dedi:
  “Gerçekten senin iki gözün **زرقت** oldu, ey İbn Mek‘aber,                      tıpkı her aşağılık ceylanın **أزرق** olması gibi.”
A‘şâ, el-Muhalliq’i överken dedi:
  “İşte böyle yap; yaşadığın müddetçe, kışladıklarında                      ve kavmin gözleri **تزرق** olduğunda ilerle.”
Cüz’ (eş-Şemmâh’ın kardeşi) dedi:
  “Onun ölümü olmasından korkmazdım                      iki elimle, gözleri **أزرق** ve başı eğik bir (kimseyle).”
Hadiste: “Size, şeytanın iki gözüyle bakan bir adam girecek”; derken **أزرق العين** bir adam girdi.

Ve **الزرق**: körlüktür. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **ونحشر المجرمين يومئذ زرقا**; yani: körler olarak. Ve denildi ki: susuzlar olarak; bunu Sa‘leb söyledi. İbn Sîde dedi: Bana göre bu, ilk kasıt üzere değildir; ancak manası: şiddetli susuzluktan gözleri morardı (maviye çaldı). Zeccâc dedi: Kabirlerinden, ilk defa yaratıldıkları gibi, çıplak olarak çıkarlar; ve mahşerde kör olurlar. Ve **الزرق**: **الأشاعر**’den aşağıda bir “tahcîl”dir; Ebû ‘Ubeyde’den.

Ve denildi ki: kemiğin tamamını kuşatmayan bir beyazlıktır; fakat onun bir kısmında açıklıktır. İbn Düreyd—**فعل** babında— dedi: **زرق** ( **سكر** gibi): **البازي** ile **الباشق** arasında avcı bir kuştur. Ferrâ dedi: o, beyaz **البازي**’dir. Ve **سجعات الأساس**’ta: **ولا يقاس الزرق بالأزرق**; ve **الأزرق**: **البازي**’dir; çoğulu: **زراريق**. Ebû Hâtim dedi: **البازي** ve **الصقر** ve **الشاهين** ve **الزرق** **لبريد**’indir; ve **الباشق** (da). İbn Düreyd—zikredilen babda, kuşu andıktan sonra— dedi: ve **الزرق**: atın alnında yahut ense kökünde bir beyazlıktır; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **الزرقم** (ضم ile)—ve “**قنفذ** gibi” deseydi daha iyi olurdu—: şiddetli **الزرق** (olan); erkek ve dişi için; ve **الميم** ziyadedir. Sâgânî dedi: lafzı sebebiyle onu **الميم**’de yeniden anacağız. Şeyhimiz dedi: musannifin sözü, imamların bir taifesi gibi, onun bir sıfat olduğudur; İbn ‘Asfûr ise onu sıfat değil isim yaptı; bitti. Dedi ki:
  “Ne **كحلاء**dır; fakat **زرقم**dır,
  Ne de **رسحاء**dır; fakat **ستهم**dir.”

Lihyânî dedi: erkek: **أزرق** ve **زرقم**; kadın: **زرقاء**; **الزرق**’ı açıkça belli (olan), yahut **الزرقمة**. Ve **نصل** (ok/ mızrak ucu) **أزرق**; **الزرق**’ı açıkça belli: çok şiddetli berraklık (saflık). İbnü’s-Sikkît dedi: ondandır Ru’be’nin sözü:
  “Ta ki **الزرق**’tan (dolayı) tutuşuncaya kadar,
  **حجرية**; **الذلق**’ın dişinden bir kor gibi.”
Ve **الأزارقة**: Hâricîlerden bir kavimdir; onların birine **أزرقي** denir: **الحرورية**’den bir sınıf; Nâfi‘ b. el-Ezrak’a nisbet edildiler; o, **الدؤل** b. Hanîfe’dendir. Dediler ki: Ali, tahkîm ile kâfir oldu; İbn Mülcem’in onu öldürmesi hak ile oldu; ve sahâbeyi tekfir ettiler. Ve **الزرق** (ضم ile): uçlardır (kılıç/ok uçları); rengi sebebiyle adlandırıldı; ve denildi ki: berraklığı sebebiyle. İmru’ul-Kays dedi:
  “Beni öldürsün; oysa **المشرفي** yatağım,                      ve bilenmiş **زرق** (uçlar), sanki **أغوال**’ın dişleri gibi.”
Ve **الزرق**: **الدهناء**’da kumlardır. Zû’r-Rumme dedi:
  “Ve **الزرق** ile develeri yaklaştırdılar, sonra                      **الخطر** onların uyluklarının kargaları üzerinden delip geçti.”
Ve yine dedi:
  “Dikkat et; **الزرق** yanında bir ikamet yurduna selam,                      **لمى**’ya; isterse acı bir hastalık kışkırtsın.”
Ve yine dedi:
  “Sanki **الزرق**’a **مي** konaklamadı ve basmadı,                      **حزوى**’nın **بجرعاء**’sına; **مرط** ile **مرجل** ve **محجر** arasında.”
Ve **محجر الزرقان**: Hadramut’ta bir yerdir; el-Muhâcir b. Ebî Umeyye b. el-Muğîre—Allah ondan razı olsun— orada ridde ehline karşı baskın yaptı.

Ve **الزرقاء**: Şam’da Ma‘ân tarafında bir (yer adı). Ebû ‘Amr dedi: **الزرقاء**: şaraptır. Ve **الزرقاء**: Nâfi‘ ‘Abdü’l-‘Uzzâ’nın atıdır; İbn ‘Abbâd’dan. Ve **زرقاء اليمامة**: Cüdeys’ten bir kadındı; üç günlük mesafeden şeyi görürdü; bunu İbn Habîb söyledi. Câhiz, onun Lokmân b. ‘Âd’ın kızlarından olduğunu, adının **عنز** olduğunu zikretti; o **زرقاء** idi; ve **الزباء** da **زرقأ** idi. Ve meselde: **أبصر من زرقاء اليمامة**. Ve denildi ki: **اليمامة** onun adıdır; belde onunla adlandırıldı. Sâgânî dedi: buna göre onun i‘râbının hakkı fetha üzerinedir; şu şartla ki **اليمامة**, **زرقاء**’dan bedeldir. Mecazdan: **الزريقاء**: süt ve yağ ile yağlandırılan **الثريدة**’dir. Zemahşerî dedi: katığının, mavi gözlere benzemesi sebebiyle (böyle adlandırılır). Ve **الزريقاء**: **السنور** gibi bir küçük hayvancık; Leys’ten nakledildi. Ve **المزراق** ( **محراب** gibi): yükünü arkasına doğru geciktiren devedir; Ezherî nakletti.

Dedi ki: Onlarda, aletini ve üzerine yüklenen şeyi geciktirdiği için **مزراق** diye adlandırılan bir deve gördüm. Ve dişi deve, yükü yahut **الرحل**’i **زرقت** etti; yani: onu geciktirdi. Ve mızraklardan **المزراق**: kısa bir mızraktır; **العنزة**’den daha hafiftir. Ve onunla onu **زرقه** etti: onu onunla attığında yahut onunla dürttüğünde; **يزرق** (ضم ile). Ve kuş, sert bir vuruştan dolayı **يزرق** eder; ve ayrıca **نصر**’ın haddi üzere de **يزرق** eder; **العباب**’da olduğu gibi; yani: **ذرق**. Ve denilir: “gözü **زرقت** oldu, **نجوى**”; yani: döndü ve beyazı göründü. Ferrâ dedi: **أزرقت** gibi; **أكرمت** misali. Ve **ازرقت** ( **احمرت** gibi): **أزرقت** manasında. Ve **الزرقة** (fetha ile): kadınların kendisiyle **التأخيذ** yaptıkları bir boncuktur; İbn ‘Abbâd’dan. Ve **زرق**: Merv’de bir (yer); Yezdicerd, Fars krallarının sonuncusu, orada öldürüldü. Ondandır: Ebû Ahmed Muhammed b. Ahmed b. Ya‘kûb **الزرقي**; Ebû Hâmid Ahmed b. Ali’den hadis rivayet eden muhaddis; ondan da Ebû Mes‘ûd el-Becelî (rivayet etti). Ve **زرقان** ( **عثمان** gibi): Bağdatlı muhaddis Ebû Ca‘fer Muhammed b. ‘Abdullah b. Sufyân ez-Zeyyât’ın lakabıdır.

Ve **زرقان**: ‘Amr’un babasıdır; Asma‘î’nin şeyhidir; Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî’den rivayet etti. Ve **الزيرق** ( **زبير** gibi): bir kuştur. Ve **زريق الخصي**: ‘Abbâd b. ‘Abbâd’ın şeyhidir. Ve **زريق**: Tayyı’ kabilesinden bir adamdır; o, Zurayk b. ‘Avf b. Sa‘lebe b. Selâmân’dır; o, bir kabilenin babasıdır.

Ve **زريق بن أبان**; ve **زريق الخبايري**; ve **زريق بن محمد الكوفي**; ve **زريق بن الورد**; ve bu, onun için **ر ز ق**’da daha önce geçti.

Ve **زريق بن عبد الله المخرمي**; ve vefatı: **زريق بن السخت**; İshâk **الأزرق**’tan (rivayetle).

Ve babası **زريق** olanlara gelince: **عمار** el-Kāsım b. el-Mufaḍḍal el-Ḥarrānī’nin şeyhidir; **عمار بن زريق** ile karışır; o da **الأحوص بن حوأب**’ın şeyhidir.
Ve **عبد الله بن زريق الألهاني**; bu vehimlerden (yanlışlardan)dır; doğrusu, **أبو عبد الله رزيق**tir, **الراء**’yı öne almakla; buna **أبو مسهر** ve **أبو حاتم** ve **البخاري** ve **الدارقطني** ve **عبد الغني** kesin hüküm vermiştir; buna emir dikkat çekmiştir; ona işaret daha önce geçmiştir.
Ve **عمرو بن زرؤيق**.
Ve iki **محمد**: **محمد بن زريق الموصلي**; **أبي يعلى**’dan rivayet etti; daha önce geçen **محمد بن زريق بن جامع** ile karışır.
Ve **محمد بن زريق البلدي**. Ve **الحسن بن زريق الطهوي**. Ve denilir ki: o, **الراء**’yı öne almakladır; **ابن عدي** dedi: **ابن عيينة**’den ve **أبي بكر بن عياش**’tan, başkasının getirmediği şeylerle hadis rivayet etti.
Ve **إسحاق بن زريق** ve **يحيى بن زريق** ve **علي بن زريق**.
Ve dedesi **زريق** olanlara gelince: **يوسف بن المبارك بن زريق** ve **الحسن بن محمد ابن زريقس** ve **أحمد بن الحسن بن زريق** ve **محمد بن أحمد بن زريق** ve **عبد الملك بن الحسن بن محمد بن زريق**: muhaddislerdir.
Ve **مسلم بن زريقس المخزومي** hakkında ihtilaf edildi; denildi ki: **الراء**’yı öne almakla; ve denildi ki: **الزاي**’yı öne almakla; **عمرو ابن دينار**’dan rivayet etti; ondan da **يحيى بن سليم** (rivayet etti); aynı şekilde **زريقش بن حكيم الأيلي** hakkında da ihtilaf edildi; babasının adında da ihtilaf edildi: zamme ile mi yoksa fetha ile mi; nesebinde zikredildiği üzere.
Ve **الزريقشي** küçültme (tasğîr) olarak bir şairdir; **م** ma‘rûftur; ve ona **قصيدة ابن زريق** denilen, kafiyesi **عين** olan bir kasidesi vardır; başı:
  لا تعذليه فإن العذل يولـعـه                      قد قلت حقا ولكن ليس يسمعه
Ve **بنو زريق**: ensardan bir topluluktur; onlara nisbet: **زرقي** tıpkı **جهني** gibi; ve onlar: **بنو زريقش بن عامر بن زريقش بن عبد حارثة بنش مالك بن غضب الخزرجي**’dir; **زرقي** olanların hepsi, daha önce zikredilen **زريق ثعلبة طيئ** ve onun kardeşi **بياضة بن عامر بن زريق** hariç, ona döner. Ve onlara bazen **زرقيون** da denir; ve onlar, **البياضيين** ile birlikte gazvede daha yerleşiktir; bunu **الشريف الجوذاني** **المقدمة الفاضلية**’de söyledi.
Ve **الزورق** tıpkı **جوهر** gibi: **الصحاح**’ta olduğu üzere küçük gemidir; ve denildi ki: küçük kayıktır. **ذو الرمة** dedi:
  أو حرة عيطل ثبجاء مجـفـرة                      دعائم الزور نعمت زورق البلد
Yani: çölün gemisi ne güzel; çoğulu **زاوارق**tır.
Ve **أزرقت الناقة حملها إزراقا**: onu geciktirdi; böylece **انزرق**.
**الفراء** dedi: Ve **تزورق الرجل** karnındakini attı. Ve bazı nüshalarda: **تزروق**. Denildi ki: **الزورق** ondan alınmıştır. Ve **محمد بن حبيب**, **جرير**’in sözünü inşad etti:
  تزورقت يا ابن القين من أكل فيرةوأكل عثويث حين أسهلك البطن
Ve **الأصمعي** dedi: **انزرق الرجل**: sırtüstü yattığı zaman.
Ve **الفراء** dedi: **انزرق الرحل**: geri kaldığı zaman; ve o, **أزرقه**’nin mutâvi‘idir. **الراجز** dedi:
  يزعم زيد أن رحلي منزرق
  يكفشيكه الله وحبل في العنق
Yani: **اللبب**.
Ve **الليث** dedi: **انزرق السهم**: nüfuz edip geçtiği ve delip çıktığı zaman. **رؤبة**, bir avcıyı vasfederken dedi:
  لولا يدالي حفضه القدح انزرق
**يدالي** yani: idare eder, ona yumuşak davranır.
Ve ona ilave olarak (müstedrek): **الأزرقي**: **الأزرق**tır. **الأعشى** dedi:
  تتبعه أزرقي لحم
Ve **أبو الوليد الأزرقي**: Mekke tarihçisidir; dedesi **الأزرق**’a (nisbetle). Ve **ازراقت عينه**; tıpkı **احمارت** gibi: **ازرقت**. Ve **ماء أزرق**: berraktır; bunu **ابن الأعرابي** rivayet etti; ve **نطفة زرقاء**. Ve **الزرق** zamme ile: berrak sular. **زهير** dedi:
  فلما وردن الماء زرقا جمامه                      وضعن عصى الحاجر المتخيم

Ve su **أزرق** olur; ve **أسجر** olur; ve **أخضر** olur; ve **أبيض** olur. Ve **الزراقة** fetha ile şeddeli: **المزراق**’tan daha kısa mızraktır; çoğulu **زراريق**tir. Ve **الزرقاء**: Medine’de bir pınardır; üzerinde oturana salâtın en faziletlisi olsun. Ve **الزرقاء**: Mısır’da **الدقهلية**’de bir köydür; ona girdim. Ve **الأزرق**: doğandır; çoğulu **زرق**. **ذو الرمة** dedi:
  من الزرق أو صقع كأن رؤوسها
Ve **الأزرق**: kaplandır. **عند المسيح الغساني**’de dedi:
  أزرق ممهى العين صرار الأذن
Ve **زرقه بعينه، وببصره زرقا**: ikisinden biri, ona benzeriyle (bakmak); ve onu onunla atmak; ve bu mecazdır. Ve **رجل زراق**: aldatıcıdır. Ve **الزرق** tıpkı **سكر** gibi: atın elinde yahut ayağında bulunan beyaz kıllardır. Ve **الزرق** ayrıca keskin bakışlıdır; **سيبويه** bununla misal verdi; **السيرافي** onu açıkladı.
Ve **زرقان** tıpkı **عثمان** gibi: Mısır’da bir köydür; ona girdim; ve ondan, imam hüccet **أبو محمد عبد الباقي** (vardır), şeyhlerimizin şeyhi; babasıyla şeyhlerde ortak oldu; 1122 yılında vefat etti. Ve **زرقان** tıpkı **سحبان** gibi: **ابن السمعاني** onu böyle ضبط etti; ve **ابن خلكان** dedi: güvenilen birinin hattıyla zamme ile buldum; o, **أبي يعلى محمد بن شداد بن عيسى المسمعي**’nin lakabıdır; bunu **الحافظ** söyledi. Dedim ki: o, mu‘tezilenin imamlarından biridir; zayıftır; **يحيى بن سعيد القطان**’dan ve **أبي عاصم النبيل**’den (rivayet eder); ondan da **الحسين بن صفوان البردعي** (rivayet eder); Bağdat’ta 299 yılında öldü. Ve ma‘rûf şair **أبو عثمان** bu **زرقان**’ın kardeşidir. Ve **أبو علي أحمد بن جعفر الزرقاني**’ye nisbetle; ona nesebini **حمكان** diye bilinen (kimse) hidayet etti; **أبي مسعود بن الفرات**’tan hadis rivayet etti; ondan da kadı **عبيد الله بن سعيد البروجردي** (rivayet etti).
Ve **زرق** tıpkı **سكر** gibi: Merv’de bir köydür. Ve ayrıca: Hicaz’da yahut Yemen’de bir vadidir. Ve **بئر زريق** tıpkı **زبير** gibi: Medine’dedir; üzerinde oturana salâtın en faziletlisi olsun. Ve **الانزراق**: geçip aşması ve gitmesidir. Ve **وادي الأزرق**: Hicaz’dadır. Ve **الأزرق**: Şam hacısının yolunda, **تيماء**’dan aşağıda bir sudur. Ve **الأزارق**: bedevîde bir sudur. **بن الرقاع** dedi:
  حتى وردن من الأزارق منهلا                      وله على آثارهـن سـحـيل
Ve **بن السمعاني** dedi: şeyhimiz **أبو منصور عبد الرحمن بن محمد بن عبد الواحد بن زريق الشيباني** **ابن زريق** diye bilinir; ona **الزريقي** denilse uzak olmaz; **الخطيب أبي بكر**’den rivayet etti; 535 yılında vefat etti. Ve **زيد بن الزرقاء التغلبي**; **سفيان الثوري**’den ve **شعبة**’den (rivayet eder). Ve **أبي الزرقاء**’nın adı **يزيد**’dir; sika (güvenilir)dir; ondan ayrıca **هارون** da rivayet etti. Ve **منية زرقون**: Mısır’da bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَرِقَ
1 زَرِقَ ذ , (MA, TA,) [aor. زَرَقَ ,] inf. n. زَرَقٌ (S, MA, KL, TA) and زُرْقَةٌ, (MA,) [or the latter is a simple subst.,] He had that colour of the eye which is termed زُرْقَة [q. v.]; (S, TA;) [i. e.] he was blue-eyed; (KL;) or gray-eyed; (MA, PS;) or of a greenish hue in the eye [so I render the Pers. explanation سبز چشم شد]. (MA.) And زَرِقَتْ عَيْنُهُ; (S, K;) and عَيْنُهُ ↓ ازرقّت, inf. n. اِزْرِقَاقٌ; (S;) and عَيْنُهُ ↓ ازراقّت, (S, MA,) inf. n. اِزْرِيقَاقٌ; (S;) His eye was of the colour termed زُرْقَةٌ; (S, K;) [i. e.] his eye was gray; (MA;) [&c.] ― -b2- And زَرِقَ, (TK,) inf. n. زَرَقٌ, (K, TK,) He (a man, TK) was, or became, blind. (K, * TK.) ― -b3- [And زَرِقَ النَّصْلُ, inf. n. زَرَقٌ, is app. used as signifying The iron head or blade of an arrow &c. was, or became, very clear or bright: see زَرَقٌ, below.] ― -b4- And زَرِقَ المَآءُ The water was, or became, clear; as also ↓ ازرقّ. (Msb.) -A2- زَرَقَتْ عَيْنُهُ نَحْوِى His eye turned towards me so that the white thereof appeared; (S, K;) as also ↓ أَزْرَقَتْ and ↓ اِزْرَقَّتْ. (Fr, K.) -A3- زَرَقَهُ, (Mgh,) or زَرَقَهُ بِمِزْرَاقٍ, (S, K,) or بِرُمْحٍ, (Msb,) aor. زَرُقَ , (Msb, TA,) inf. n. زَرْقٌ, (Mgh, Msb,) He cast at him, (S, Mgh, K,) or he thrust him, or pierced him, (Mgh, Msb,) with a مزراق [or javelin], (S, Mgh, K,) or with a spear. (Msb.) ― -b2- [Hence,] زَرَقَهُ بِعَيْنِهِ, and بِبَصَرِهِ, (tropical:) He looked sharply, or intently, or attentively, at him; he cast his eye at him. (TA.) ― -b3- زَرَقَتِ الرَّحْلَ, (S, TA,) or الحِمْلَ, (TA,) She (a camel) made the saddle, (S, TA,) or the load, (TA,) to shift backwards: (S, TA:) and حِمْلَهَا ↓ أَزْرَقَتْ, (K,) inf. n. اـِزْرَاقٌ, (TA,) She (a camel) made her load to shift backwards. (K.) [See also 2.] -A4- زَرَقَ, aor. زَرُقَ and زَرِقَ , (S, Msb, K,) inf. n. زَرْقٌ, (Msb,) said of a bird, i. q. ذَرَقَ [i. e. It muted, or dunged]. (S, Msb, K.)

زرّق
2 زرّق ذ , accord. to Golius, as on the authority of the KL, “ i. q. Pers. چكانيد, Fecit ut stillaret, stillatim emisit: ” but it appears from my copy of the KL that this should be زهّق; for I there find تَزْهِيقٌ (not تَزْرِيقٌ) expl. by the Pers. چكانيدن: then, however, immediately follows, in that copy, another explanation: ― -b2- and The shifting backwards of a camel's saddle from his back: therefore it seems that either تَزْرِيقٌ is there omitted before this second explanation, (see 1, last sentence but one, and see 7,) or تَزْهِيقٌ is there a mistake for تَزْرِيقٌ.]

4 أَزْرَقَ see 1, in two places.

انزرق
7 انزرق ذ It (an arrow) passed through, and went forth on the other side: (Lth, K:) and in like manner a spear. (K in art. زرنق.) ― -b2- He, or it, passed, so as to go beyond and away. (TA.) ― -b3- He entered into a burrow, and lay hid. (K in art. زرنق.) ― -b4- It (a camel's saddle, S, K, and a load, TA) shifted backwards. (S, K, TA. [In the CK, الرَّجُلُ is erroneously put for الرَّحْلُ. See an ex. in art. زهق, conj. 4.]) ― -b5- He (a man, As) laid himself down on his back. (As, K.)

9 اـِزْرَقَّ see 1, in three places.

11 اـِزْرَاْقَّ see 1, second sentence.

تَزَوْرَقَ
Q. Q. 2 تَزَوْرَقَ ذ , (K, TA,) in some of the copies of the K تَزَرْوَقَ, (TA,) He (a man, TA) cast [forth] what was in his belly: (K, TA:) so says Fr. (TA.)

زَرَقٌ
زَرَقٌ ذ [inf. n. of زَرِقَ, q. v.: and] i. q. زُرْقَةٌ, q. v. (K.) ― -b2- Blindness: (K:) in this sense also an inf. n. of which the verb is زَرِقَ. (TK.) ― -b3- The quality of being very clear or bright, in the iron head or blade of an arrow &c. (ISk, S. [See, again زَرِقَ, of which it is app., in this sense likewise, an inf. n.]) ― -b4- A sort of تَحْجِيل [i. e. whiteness in the legs, or in three of the legs, or in the two kind legs, or in one kind leg, beneath the knees and hocks, or beneath the hocks, or beneath the hock, of a horse,] not including the border of the pastern next the hoof: (AO, K:) or, as some say, (TA, but in the K “ and ”) a whiteness not surrounding the bone altogether, but [only] a whiteness of the hair (وَضَحٌ) upon a part thereof. (K, TA.)

زَرْقَةٌ
زَرْقَةٌ ذ A certain bead (خَرَزَةٌ) for the purpose of fascination, (Ibn-'Abbلd, K,) with which women fascinate [men]. (Ibn-'Abbلd, TA.)

زُرْقَةٌ
زُرْقَةٌ ذ A certain colour, (Msb, K,) well known; as also ↓ زَرَقٌ: (K:) it is [in various things; but is generally expl. as being] in the eye: (JK, S:) [a blue colour, (see 1, first sentence,) whether light or dark or of a middling tint, but generally the first;] sky-colour, or azure; (TK;) [blueness of the eye;] or grayness of the eye; (PS;) [or a greenish hue in the eye: (see again 1, first sentence:)] accord. to ISd, whiteness, wherever it be: and a خُضْرَة [by which may be meant greenness, or dust-colour intermixed with blackness or deep ask-colour,] in the سَوَاد [here meaning iris] of the eye: or, as some say, a whiteness overspreading the سَوَاد of the eye [app. when a person becomes blind: see 1, third sentence; and see also أَزْرَقُ]. (TA.) [In the present day it is often improperly used as meaning A black colour.]

زُرْقُمٌ
زُرْقُمٌ ذ Having, in an intense degree, that colour of the eye which is termed زُرْقَة; (S, K; *) applied to the male and the female; (K;) [i. e.] applied also to a woman: (S:) accord. to Ibn-'Osfoor, it is [used as] a subst.; [or, app. as an epithet in which the quality of a subst. predominates;] not [as] an epithet with a subst.; (MF, TA;) but accord. to Lh, one says رَجُلٌ زُرْقُمٌ and اِمْرَأَةٌ زَرْقَآءُ: the م is augmentative. (TA.)

زَرْقَمَةٌ
زَرْقَمَةٌ ذ [Intenseness of زُرْقَة, i. e. blueness, or grayness, in the eye;] the attribute denoted by the epithet زُرْقُمٌ. (Lh, TA.)

زُرَيْقٌ
زُرَيْقٌ ذ [and app. أَبُو زُرَيْقٍ (see زِرْيَابٌ)] A certain bird. (K.)

زُرَيْقَآءُ
زُرَيْقَآءُ ذ [dim. of زَرْقَآءُ fem. of أَزْرَقُ] (tropical:) A mess of crumbled bread (ثَرِيدَةٌ) dressed with milk and olive oil: (JK, Z, K:) likened, because of its seasoning, to the eyes that are termed زُرْق (Z, TA.) -A2- Also A certain small beast, resembling the cat. (Lth, K.)

زُرَّقٌ
زُرَّقٌ ذ A certain bird used for catching other birds; (IDrd, S, K;) between the [species of hawk called] بَازِى and the بَاشَق [or sparrow-hawk]: (IDrd, TA:) or, accord. to Fr, the white بَازِى [or falcon]: (S, TA:) [but] it is said in the A, لَا يُقَاسُ الزُّرَّقُ بِالأَزْرَقِ [The زُرَّق is not to be compared with the أَزْرَق], which latter is the بازى: (TA:) the pl. is زَرَارِيقُ. (S, K.) -A2- And A whiteness in the forelock of a horse; (K, TA;) or in the hinder part of his head, behind the forelock. (O, TA.) And Some white hairs in the fore leg of a horse; or in his hind leg. (TA.) -A3- Also Sharp-sighted: mentioned by Sb, and expl. by Seer. (TA.)

زَرَّاقٌ
زَرَّاقٌ ذ , applied to a man, Very deceitful; or a great deceiver. (TA.)

زَرَّاقَةٌ
زَرَّاقَةٌ ذ , with fet-h and teshdeed, A short javelin; i. e. a spear shorter than the مِزْرَاقٌ: pl. زَرَارِيقُ. (TA.) ― -b2- Also i. q. مِنْضَحَةٌ; (IAar, L and K in art. نضح; in some copies of the K, زُرَّاقَة; and in the CK زَرافَة;) i. e. An instrument made of copper, or brass, for shooting forth naphtha [into a besieged place]. (L in that art.)

زُرْنُوقٌ
زُرْنُوقٌ ذ : &c.: see art. زرنق.

زَوْرَقٌ
زَوْرَقٌ ذ A sort of سَفِينَة [or boat]; (S;) [a skiff i. e.] a small سَفِينَة; (K;) or a small قَارِب: pl. زَوَارِقُ. (TA.) Dhu-r-Rummeh says, [referring to a she-camel,] نِعْمَتْ زَوْرَقُ البَلَدِ; [making it fem., because] meaning نِعْمَتْ سَفِينَةُ المَفَازَةِ [Excellent, or most excellent, is the boat, or skiff, of the desert, or waterless desert.] (S, TA.)

أَزْرَقُ
أَزْرَقُ ذ Of the colour termed زُرْقَة [q. v.]; (Msb, TA;) and ↓ أَزْرَقِىٌّ signifies the same: (TA:) an epithet applied to a man, signifying having what is termed زُرْقَة of the eye: (S:) blue, (KL,) [whether light or dark or of a middling tint, but generally the first;] sky-coloured, or azure; (TK;) blue-eyed; (MA, KL;) gray-eyed; (MA;) [or having a greenish hue in the eye: &c.: (see زُرْقَةٌ:)] fem. زَرْقآءُ: (S, Msb:) pl. زُرْقٌ. (Msb.) [In the present day it is often improperly used as meaning Black: and is applied to a horse, an ass, a mule, a bird, and any animal, and sometimes to other things, as meaning gray, or ash-coloured.] ― -b2- [And Blind; properly by reason of a bluish, or grayish, opacity of the crystalline lens; i. e., by what is commonly termed a cataract in the eye.] وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا, in the Kur [xx. 102], means [And we will congregate, or raise to life, on that day, the sinners, or unbelievers,] blind; (Bd, K, * TA;) because the black of the eye of the blind becomes blue, or gray: (Bd:) Zj says that they will come forth from their graves seeing, as they were created at the first, and will become blind when congregated: (TA:) or the meaning is, thirsty: (Th, TA:) or with their eyes become blue, or gray, by reason of intense thirst: (ISd, TA:) or blue-eyed, or gray-eyed, (زُرْقَ العُيُونِ,) because الزُّرْقَةُ is the worst of the colours of the eye, and the most hateful thereof to the Arabs, for the Greeks were their greatest enemies, and are زُرْق. (Bd.) ― -b3- Applied to the iron head or blade of an arrow &c., Very clear or bright: (ISk, S, K:) and زُرْقٌ [used as a subst.] means spearheads (S, K) or the like; (K;) because of their colour; (S, TA;) or because of their clearness, or brightness; (TA;) or polished iron heads or blades of arrows &c. (Ham p. 313.) And Clear water: (IAar, S, Msb:) pl. as above. (TA.) ― -b4- Hence, العَدُوُّ الأَزْرَقُ The sheer enemy: or [the fierce enemy;] the enemy that is vehement in hostility; because زُرْقَة of the eyes is predominant in the Greeks and the Deylem, between whom and the Arabs is a confirmed enmity. (Har p. 148.) ― -b5- الأَزْرَقُ The بَازِى [i. e. hawk, or falcon: because of his colour]: pl. as above. (TA. [See also زُرَّقٌ.]) ― -b6- And The leopard. (TA.) ― -b7- الزَّرْقَآءُ Wine: (K:) [app. because of its clearness:] so says AA. (TA.) ― -b8- And the name of A horse of Nلfi' Ibn-'Abd-El-'Ozzà. (Ibn-'Abbلd, K.)

أَزْرَقِىٌّ
أَزْرَقِىٌّ ذ : see the next preceding paragraph, first sentence. -A2- Also sing. of الأَزَارِقَةُ, (TA,) which is the appellation of A certain sect of the [heretics, or schismatics, called] خَوَارِج, (S, K,) or حَرُورِيَّة; (TA;) so called in relation to Nلfi' Ibn-ElAzrak, (S, K,) who was [of the family] of EdDool Ibn-Haneefeh: (S:) they asserted that 'Alee committed an act of infidelity by submitting his case to arbitration, and that Ibn-Muljam's slaughter of him was just; and they pronounced the Companions [of the Prophet] to have been guilty of infidelity. (TA.)

مِزْرَاقٌ
مِزْرَاقٌ ذ A javelin; i. e. a short spear, (S, Mgh, Msb, K,) lighter than the عَنَزَة. (Mgh, Msb.) -A2- Also A camel that makes his load to shift backwards. (Az, K.)

##### Türkçe

**زَرِقَ**
1 **زَرِقَ** ذ , (MA, TA,) [muzârîsi **زَرَقَ** ,] mastar ismi **زَرَقٌ** (S, MA, KL, TA) ve **زُرْقَةٌ**, (MA,) [yahut ikincisi yalın bir isimdir,] gözde **زُرْقَة** diye adlandırılan renk onda vardı; (S, TA;) [yani] mavi gözlü idi; (KL;) yahut gri gözlü; (MA, PS;) yahut gözde yeşilimsi bir tonda idi [Farsça açıklama سبز چشم شد’yi böyle çeviriyorum]. (MA.) Ve **زَرِقَتْ عَيْنُهُ**; (S, K;) ve **عَيْنُهُ** ↓ **ازرقّت**, mastar ismi **اِزْرِقَاقٌ**; (S;) ve **عَيْنُهُ** ↓ **ازراقّت**, (S, MA,) mastar ismi **اِزْرِيقَاقٌ**; (S;) gözü **زُرْقَةٌ** diye adlandırılan renkte idi; (S, K;) [yani] gözü gri idi; (MA;) [&c.] ― -b2- Ve **زَرِقَ**, (TK,) mastar ismi **زَرَقٌ**, (K, TK,) o (bir adam, TK) kör oldu yahut körleşti. (K, * TK.) ― -b3- [Ve **زَرِقَ النَّصْلُ**, mastar ismi **زَرَقٌ**, görünüşe göre “Ok vb.nin demir ucu yahut ağzı pek berrak yahut parlak oldu yahut parlaklaştı” anlamında kullanılır: aşağıda **زَرَقٌ**’a bak.] ― -b4- Ve **زَرِقَ المَآءُ** su berrak oldu yahut berraklaştı; bunun gibi ↓ **ازرقّ** da. (Msb.)

-A2- **زَرَقَتْ عَيْنُهُ نَحْوِى** gözü bana doğru döndü de onun beyazı göründü; (S, K;) bunun gibi ↓ **أَزْرَقَتْ** ve ↓ **اِزْرَقَّتْ** de. (Fr, K.)

-A3- **زَرَقَهُ**, (Mgh,) yahut **زَرَقَهُ بِمِزْرَاقٍ**, (S, K,) yahut **بِرُمْحٍ**, (Msb,) muzârîsi **زَرُقَ** , (Msb, TA,) mastar ismi **زَرْقٌ**, (Mgh, Msb,) ona attı, (S, Mgh, K,) yahut onu dürttü yahut deldi, (Mgh, Msb,) bir **مزراق** ile [yahut cirit ile], (S, Mgh, K,) yahut bir mızrak ile. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **زَرَقَهُ بِعَيْنِهِ**, ve **بِبَصَرِهِ**, (mecaz:) ona keskin, yahut dikkatle, yahut özenle baktı; gözünü ona attı. (TA.) ― -b3- **زَرَقَتِ الرَّحْلَ**, (S, TA,) yahut **الحِمْلَ**, (TA,) o (dişi deve) semeri, (S, TA,) yahut yükü, (TA,) geriye doğru kaydırdı: (S, TA:) ve **حِمْلَهَا** ↓ **أَزْرَقَتْ**, (K,) mastar ismi **اـِزْرَاقٌ**, (TA,) o (dişi deve) yükünü geriye doğru kaydırdı. (K.) [2’ye de bak.]

-A4- **زَرَقَ**, muzârîsi **زَرُقَ** ve **زَرِقَ** , (S, Msb, K,) mastar ismi **زَرْقٌ**, (Msb,) bir kuş hakkında söylenir, **ذَرَقَ** ile aynı (yani dışkıladı). (S, Msb, K.)

**زرّق**
2 **زرّق** ذ , Golius’a göre, KL’nin otoritesine dayanarak, “Farsça چكانيد ile aynı, ‘damlattı, damla damla çıkardı’ ”: fakat KL’nin nüshamdan anlaşılıyor ki bunun **زهّق** olması gerekir; çünkü orada **تَزْهِيقٌ** ( **تَزْرِيقٌ** değil) Farsça چكانيدن ile açıklanmış olarak buluyorum: sonra ise, o nüshada, hemen ardından başka bir açıklama gelir: ― -b2- ve bir devenin semerinin sırtından geriye doğru kayması: bu yüzden, ya **تَزْرِيقٌ** orada bu ikinci açıklamadan önce düşürülmüştür (1’in sondan bir önceki cümlesine ve 7’ye bak), yahut **تَزْهِيقٌ** orada **تَزْرِيقٌ** yerine bir hatadır.]

4 **أَزْرَقَ** 1’e bak, iki yerde.

**انزرق**
7 **انزرق** ذ o (ok) delip geçti ve öbür taraftan çıktı: (Lth, K:) ve aynı şekilde bir mızrak da. (K, madde **زرنق**’ta.) ― -b2- O, yahut o şey, geçip gitti; ötesine varacak ve uzaklaşacak biçimde geçti. (TA.) ― -b3- Bir in’e girdi ve gizlendi. (K, madde **زرنق**’ta.) ― -b4- O (devenin semeri, S, K, ve bir yük, TA) geriye doğru kaydı. (S, K, TA. [CK’de **الرَّجُلُ**, yanlışlıkla **الرَّحْلُ** yerine konmuştur. Madde **زهق**, باب 4’te bir örneğe bak.]) ― -b5- O (bir adam, As) sırtüstü uzandı. (As, K.)

9 **اـِزْرَقَّ** 1’e bak, üç yerde.

11 **اـِزْرَاْقَّ** 1’e bak, ikinci cümle.

**تَزَوْرَقَ**
Q. Q. 2 **تَزَوْرَقَ** ذ , (K, TA,) K’nin bazı nüshalarında **تَزَرْوَقَ**, (TA,) o (bir adam, TA) karnında olanı dışarı attı: (K, TA:) Fr böyle söyler. (TA.)

**زَرَقٌ**
**زَرَقٌ** ذ [**زَرِقَ**’ın mastar ismidir, ona bak: ve] **زُرْقَةٌ** ile aynı, ona bak. (K.) ― -b2- Körlük: (K:) bu anlamda da fiili **زَرِقَ** olan bir mastar ismidir. (TK.) ― -b3- Ok vb.nin demir ucunda yahut ağzında pek berrak yahut parlak olma niteliği. (ISk, S. [Yine, bunun görünüşe göre, bu anlamda da mastar ismi olduğu **زَرِقَ**’a bak.]) ― -b4- Bir çeşit **تَحْجِيل** [yani bir atın bacaklarında, yahut üç bacağında, yahut iki aynı tür bacağında, yahut bir aynı tür bacağında, dizlerin ve aşıkların altında, yahut aşıkların altında, yahut aşığın altında olan beyazlık], toynağa bitişik olan bilek sınırını içermeyen: (AO, K:) yahut bazılarına göre, (TA, fakat K’de “ve”) kemiği bütünüyle kuşatmayan bir beyazlık, fakat onun bir kısmı üzerinde kılların beyazlığı (**وَضَحٌ**). (K, TA.)

**زَرْقَةٌ**
**زَرْقَةٌ** ذ kadınların [erkekleri] büyülemek için kullandıkları, büyüleme amacıyla olan belirli bir boncuk (**خَرَزَةٌ**). (Ibn-'Abbād, K,) (Ibn-'Abbād, TA.)

**زُرْقَةٌ**
**زُرْقَةٌ** ذ belirli bir renk, (Msb, K,) bilinen; bunun gibi ↓ **زَرَقٌ** da: (K:) o, [çeşitli şeylerde olur; fakat genellikle] gözde olmakla açıklanır: (JK, S:) [mavi bir renk, (1’in ilk cümlesine bak), açık yahut koyu yahut orta tonda, fakat genellikle birincisi;] gök rengi, yahut lâcivert-mavi; (TK;) [gözün maviliği;] yahut gözün griliği; (PS;) [yahut gözde yeşilimsi bir ton: (yine 1’in ilk cümlesine bak):] ISd’ye göre, nerede olursa olsun beyazlık: ve gözün **سَوَاد**’ında [burada iris anlamında] bir **خُضْرَة** [bununla yeşillik, yahut siyahlıkla karışık toz rengi yahut koyu kül rengi kastedilmiş olabilir]: yahut bazılarına göre, gözün **سَوَاد**’ını kaplayan bir beyazlık [görünüşe göre kişi kör olduğunda: 1’in üçüncü cümlesine bak; ve ayrıca **أَزْرَقُ**’a da bak]. (TA.) [Günümüzde çoğu kez yanlış olarak “siyah renk” anlamında kullanılır.]

**زُرْقُمٌ**
**زُرْقُمٌ** ذ **زُرْقَة** diye adlandırılan göz rengini şiddetli derecede taşıyan; (S, K; *) erkeğe ve dişiye uygulanır; (K;) [yani] kadına da uygulanır: (S:) Ibn-'Osfoor’a göre, o [bir] isim olarak kullanılır; [yahut görünüşe göre, isim niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak;] isimle birlikte bir sıfat olarak değil; (MF, TA;) fakat Lh’ye göre, **رَجُلٌ زُرْقُمٌ** ve **اِمْرَأَةٌ زَرْقَآءُ** denir: **م** artırmadır. (TA.)

**زَرْقَمَةٌ**
**زَرْقَمَةٌ** ذ [**زُرْقَة**’nın şiddeti, yani gözde maviliğin yahut griliğin şiddeti;] **زُرْقُمٌ** sıfatının delalet ettiği nitelik. (Lh, TA.)

**زُرَيْقٌ**
**زُرَيْقٌ** ذ [ve görünüşe göre **أَبُو زُرَيْقٍ** ( **زِرْيَابٌ**’a bak)] belirli bir kuş. (K.)

**زُرَيْقَآءُ**
**زُرَيْقَآءُ** ذ [**زَرْقَآءُ**’un küçültmesi; o da **أَزْرَقُ**’un müennesi] (mecaz:) süt ve zeytinyağı ile hazırlanmış ufalanmış ekmek yemeği (**ثَرِيدَةٌ**): (JK, Z, K:) baharatı sebebiyle **زُرْق** diye adlandırılan gözlere benzetilmiştir (Z, TA.) -A2- Ayrıca kediye benzeyen belirli küçük bir hayvan. (Lth, K.)

**زُرَّقٌ**
**زُرَّقٌ** ذ başka kuşları yakalamak için kullanılan belirli bir kuş; (IDrd, S, K;) **بَازِى** ile **بَاشَق** arasında: (IDrd, TA:) yahut Fr’ye göre beyaz **بَازِى** [yahut doğan]: (S, TA:) [fakat] A’da **لَا يُقَاسُ الزُّرَّقُ بِالأَزْرَقِ** denmiştir [**زُرَّق**, **أَزْرَقِ** ile kıyas edilmez], ki bu ikincisi **بازى**’dir: (TA:) çoğulu **زَرَارِيقُ**’tur. (S, K.) -A2- Ve bir atın perçeminde bir beyazlık; (K, TA;) yahut perçemin arkasında, başının arka kısmında. (O, TA.) Ve bir atın ön bacağında; yahut arka bacağında; bazı beyaz kıllar. (TA.) -A3- Ayrıca keskin görüşlü: Sb tarafından zikredilmiş ve “gören” diye açıklanmıştır. (TA.)

**زَرَّاقٌ**
**زَرَّاقٌ** ذ , bir adama uygulanır, çok aldatıcı; yahut büyük bir aldatıcı. (TA.)

**زَرَّاقَةٌ**
**زَرَّاقَةٌ** ذ , fetḥ ve teşdîd ile, kısa bir cirit; yani **مِزْرَاقٌ**’dan daha kısa bir mızrak: çoğulu **زَرَارِيقُ**. (TA.) ― -b2- Ayrıca **مِنْضَحَةٌ** ile aynı; (IAar, L ve K, madde **نضح**’ta; K’nin bazı nüshalarında **زُرَّاقَة**; CK’de **زَرافَة**;) yani kuşatılmış bir yere nafta fırlatmak için bakırdan yahut pirinçten yapılmış bir alet. (L, o maddede.)

**زُرْنُوقٌ**
**زُرْنُوقٌ** ذ : &c.: madde **زرنق**’a bak.

**زَوْرَقٌ**
**زَوْرَقٌ** ذ bir çeşit **سَفِينَة** [yahut tekne]; (S;) [yani bir kayık] küçük bir **سَفِينَة**; (K;) yahut küçük bir **قَارِب**: çoğulu **زَوَارِقُ**. (TA.) Dhu-r-Rummeh der ki, [bir dişi deveye işaret ederek,] **نِعْمَتْ زَوْرَقُ البَلَدِ**; [onu müennes yaparak, çünkü] **نِعْمَتْ سَفِينَةُ المَفَازَةِ** anlamında [“Çölün, yahut susuz çölün, teknesi yahut kayığı ne güzel, yahut pek güzel.”] (S, TA.)

**أَزْرَقُ**
**أَزْرَقُ** ذ **زُرْقَة** diye adlandırılan renkte olan; (Msb, TA;) ve ↓ **أَزْرَقِىٌّ** de aynı şeyi ifade eder: (TA:) bir adama uygulanan bir sıfattır; gözde **زُرْقَة** denilen şeye sahip olma anlamında: (S:) mavi, (KL,) [açık yahut koyu yahut orta tonda, fakat genellikle birincisi;] gök rengi, yahut lâcivert-mavi; (TK;) mavi gözlü; (MA, KL;) gri gözlü; (MA;) [yahut gözde yeşilimsi bir ton taşıyan: &c.: (**زُرْقَةٌ**’ya bak):] müennesi **زَرْقآءُ**: (S, Msb:) çoğulu **زُرْقٌ**. (Msb.) [Günümüzde çoğu kez yanlış olarak “siyah” anlamında kullanılır: ve bir ata, bir eşeğe, bir katıra, bir kuşa ve herhangi bir hayvana, bazen de başka şeylere, “gri” yahut “kül rengi” anlamında uygulanır.] ― -b2- [Ve Kör; aslında göz merceğinin mavimsi yahut grimsi bir bulanıklığı sebebiyle; yani gözde yaygın olarak “katarakt” denilen şeyle.] **وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا**, Kur’ân’da [xx. 102], [“Ve o gün günahkârları, yahut kâfirleri, toplayacağız yahut dirilteceğiz,”] kör (anlamına gelir); (Bd, K, * TA;) çünkü körün gözünün siyahı mavi yahut gri olur: (Bd:) Zj der ki: kabirlerinden, ilk yaratıldıkları gibi görerek çıkacaklar ve toplandıklarında kör olacaklar: (TA:) yahut anlam “susuz”dur: (Th, TA:) yahut şiddetli susuzluk sebebiyle gözleri mavi yahut gri olmuş olarak: (ISd, TA:) yahut mavi gözlü yahut gri gözlü, (**زُرْقَ العُيُونِ,**) çünkü **الزُّرْقَةُ** göz renklerinin en kötüsüdür ve Araplara en nefret edilendir; zira Rumlar onların en büyük düşmanlarıydı ve onlar **زُرْق**tur. (Bd.) ― -b3- Ok vb.nin demir ucu yahut ağzına uygulanır: pek berrak yahut parlak: (ISk, S, K:) ve **زُرْقٌ** [isim olarak kullanılır] mızrak uçları (S, K) yahut benzerleri demektir; (K;) renkleri sebebiyle; (S, TA;) yahut berraklıkları yahut parlaklıkları sebebiyle; (TA;) yahut ok vb.nin cilalı demir uçları yahut ağızları. (Ham s. 313.) Ve berrak su: (IAar, S, Msb:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) ― -b4- Bundan dolayı, **العَدُوُّ الأَزْرَقُ** sırf düşman: yahut [şiddetli düşman;] düşmanlıkta şiddetli olan düşman; çünkü gözlerde **زُرْقَة** Rumlarda ve Deylem’de baskındır; bunlarla Araplar arasında yerleşik bir düşmanlık vardır. (Har s. 148.) ― -b5- **الأَزْرَقُ** **بَازِى**’dir [yani şahin yahut doğan: rengi sebebiyle]: çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA. [Ayrıca **زُرَّقٌ**’a da bak.]) ― -b6- Ve pars. (TA.) ― -b7- **الزَّرْقَآءُ** şarap: (K:) [görünüşe göre berraklığı sebebiyle:] AA böyle söyler. (TA.) ― -b8- Ve Nâfi‘ İbn-‘Abd-El-‘Ozzâ’nın bir atının adı. (Ibn-'Abbād, K.)

**أَزْرَقِىٌّ**
**أَزْرَقِىٌّ** ذ : bir önceki paragrafın ilk cümlesine bak. -A2- Ayrıca **الأَزَارِقَةُ**’nin tekilidir, (TA,) ki bu, [bid‘at ehli yahut ayrılıkçı denilen] **خَوَارِج**’in, (S, K,) yahut **حَرُورِيَّة**’nin; (TA;) belirli bir fırkasının adıdır; Nâfi‘ İbn-ElAzrak’a nispetle böyle adlandırılmıştır, (S, K,) o, EdDool İbn-Haneefeh [ailesinden] idi: (S:) ‘Alî’nin, işini hakemliğe arz etmekle küfür fiili işlediğini ileri sürdüler; ve İbn-Muljam’ın onu öldürmesini haklı saydılar; ve Sahâbîlerin [Peygamber’in] küfürle suçlu olduklarına hükmettiler. (TA.)

**مِزْرَاقٌ**
**مِزْرَاقٌ** ذ bir cirit; yani kısa bir mızrak, (S, Mgh, Msb, K,) **عَنَزَة**’den daha hafif. (Mgh, Msb.) -A2- Ayrıca yükünü geriye doğru kaydıran bir deve. (Az, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَرَقَ
زَرَقَ I ,  U ( n. ac. زَرْق 1 ),
a.  Muted; dropped its excrement ( bird ).

b.  Fell ( star ).

c.  Pierced with a javelin.

d.  Squinted at.

e.  Threw off ( load ). _ast;

زَرِقَ
زَرِقَ A ( n. ac. زَرَق 4 ),
a.  Was blue; turned blue, livid.

b.  Was blind.

أَزْرَقَ
أَزْرَقَ IV ,
a.  see I (d) , ( e ).

اِنْزَرَقَ
اِنْزَرَقَ VII ,
a.  Pierced ( arrow ).

b.  Fell off.

c.  Threw himself down; fell backwards.

اِزْرَقَّ
اِزْرَقَّ IX ,
a.  Was blue .  زُرْقَة 3t ,  زَرَق 4 , Blue; bluish tint; lividness, blueness.

زُرَّق
زُرَّق 11 , ( pl. زَرَاْرِيْقُ 70 ),
a.  White hawk.

b.  White hairs in a horse's forelock.

أَزْرَقُ
أَزْرَقُ 14 , ( pl. زُرْق 3 ),
a.  Blue.

b.  Clear, bright; brilliant.

c.  Violent ( death ).

زَرْقَآءُ
زَرْقَآءُ 42 ,
a.  Sky.

b.  Wine.

مِزْرَاْق
مِزْرَاْق 45 , ( pl. مَزَاْرِيْقُ 65 ),
a.  Javelin.

زُرَيْق
زُرَيْق
a.  Jay; blue crow.

##### Türkçe

**زَرَقَ**
**زَرَقَ** I, U (mast. isim: **زَرْق** 1),
a. Susturdu; dışkısını bıraktı (kuş).

b. Düştü (yıldız).

c. Mızrakla deldi.

d. Şaşı baktı.

e. (Yükü) attı. _ast;

**زَرِقَ**
**زَرِقَ** A (mast. isim: **زَرَق** 4),
a. Mavi oldu; maviye döndü, morardı.

b. Kör oldu.

**أَزْرَقَ**
**أَزْرَقَ** IV,
a. I (d), (e)’ye bak.

**اِنْزَرَقَ**
**اِنْزَرَقَ** VII,
a. Delindi (ok).

b. Düştü.

c. Kendini aşağı attı; sırtüstü düştü.

**اِزْرَقَّ**
**اِزْرَقَّ** IX,
a. Mavi oldu. **زُرْقَة** 3t, **زَرَق** 4, Mavi; mavimsi ton; morluk, mavilik.

**زُرَّق**
**زُرَّق** 11, (çoğulu: **زَرَاْرِيْقُ** 70),
a. Beyaz doğan.

b. Bir atın perçemindeki beyaz kıllar.

**أَزْرَقُ**
**أَزْرَقُ** 14, (çoğulu: **زُرْق** 3),
a. Mavi.

b. Berrak, parlak; pırıl pırıl.

c. Şiddetli (ölüm).

**زَرْقَآءُ**
**زَرْقَآءُ** 42,
a. Gök.

b. Şarap.

**مِزْرَاْق**
**مِزْرَاْق** 45, (çoğulu: **مَزَاْرِيْقُ** 65),
a. Cirit.

**زُرَيْق**
**زُرَيْق**
a. Alakarga; mavi karga.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زرق
زَرِقَ - يَزْرَقُ - أَزْرَق - زُرْق - زُرْقَاً
زَرِقَ - يَزْرَقُ + الكائن: يكون ذا لون أزرق: اللون المعروف
أزْرَق: على وزن " أفعَل": اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول: من يكون لونه " أزْرَق "
زُرْق: جمع " أزْرَق"
زُرْقَاً: حال من " زُرْق ": وهم زرقٌ ألوانهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الألوان الأساسية " وهي:
بَيِضَ - يَبْيَضُ، حَمَرَ - يَحْمُرُ، صَفِرَ - يَصْفَرُ، خَضِرً - يَخْضَرُ، زَرِقَ - يَزْرَقُ، سَوِدَ - يَسْوَدُ

زرقا
 ﴿يوم ينفخ في الصور ونحشر المجرمين يومئذ زرقا(102)﴾ طه
جاء في التفسير: زرقاً: أي زرق الوجوه من شدة الهول
مختار الصحاح
● [زرق] ز ر ق: رجل أزْرَقُ العين بيّن الزَّرَقِ بفتحتين والمرأة زَرْقاءُ وقد زَرِقَتْ عينه من باب طرِب والاسم الزُّرْقَةُ وتسمى الأسنة زُرْقاً للونها و زَرَقَ الطائر ذرق وبابه ضرب ونصر و زَرَقَتْ عينه نحوي إذا انقلبت وظهر بياضها و المِزْرَاقُ رمح قصير و زَرَقَهُ بالمزراق رماه به وبابه نصر ونصل أزْرَقُ بيّن الزَّرَقِ أي شديد الصفاء ويقال للماء الصافي أزْرَقُ و الزَّوْرَقُ ضرب من السفن
معجم الفرائد القرآنية
ز ر ق
" زُرْقاً " في قوله تعالى:" يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً "(102) طه .
الزُّرْقَة : هي اللون المعروف، والمقصود بالآية: أي زرق الأبدان، وذلك غاية في التشويه، وغالباً ما تزرق الأبدان في حالات الاختناق لنقص الأكسجين، وهنا نتيجة الحشر الشديد المصاحب للخوف الذي لا أمل للنجاة من مسبباته
الراغب
زرق
- الزرقة: بعض الألوان بين البياض والسواد، يقال: زرقت عينه زرقة وزرقانا، وقوله تعالى: }زرقا يتخافتون{ [طه/102]، أي: عميا عيونهم لا نور لها. والزرق طائر، وقيل: زرق الطائر يزرق (زرق الطائر: ذرق)، وزرقة بالمزراق: رماه به (المزراق من الرماح: رمح قصير).
ملخص اللسان
1.     الزُّرْقةُ في العين، تقول: زَرِقَتْ عينه، بالكسر،تَزْرَقُ زَرَقاً.
2.    الزُّرْقة البياض حيثما كان، والزُّرْقة: خضرة في سواد العين، وقيل: هو أَن يتغشَّى سوادَها بياضٌ، زَرِقَ زَرَقاً فهو    أَزْرَقُ وأَزْرَقِيٌّ؛وقد زَرِقَت عينُه، بالكسر؛ وازْرَقَّت عينُه ازْرِقاقاً وازْراقَّت عينه ازْرِيقاقاً، وهو أَزْرَقُ العين. ونَصْلٌ أَزْرَقُ بيِّنُ الزَّرَق:شديد الصَّفاء؛
3.     ونَحْشُر المُجْرِمين يومئذٍ زُرْقاً؛ فسره ثعلب فقال: معناه عِطاش؛ازْرَقَّت أَعينُهم من شدة العطش، وقيل: عُمْياً يخرجون من قبورهم بُصَراء كما خُلِقوا أَوَّلَ مرة ويَعْمَوْن في المحشر، وإِنما قيل زُرْقاً لأَن السواد يَزْرَقُّ إِذا ذهبت نواظِرُهم، ويقال: زُرْقاً طامِعينَ فيما لا ينالونه،
4.     الزُّرْقُ المِياهُ الصافية؛
5.     والمِزْراقُ من الرِّماح: رُمْحٌ قصير وهو أَخف من العَنَزَة.
6.     وقد زَرَقَه بالمِزْراقِ زَرْقاً إِذا طعنَه أَو رماه به.
7.    وزَرَقَه بعينه وببصره زَرْقاً: أَحَدَّهُ نحوَه ورماه به. وزَرَقَتْ عينُه نَحْوِي إِذا انْقَلَبَت وظهرَ بياضُها.
لسان العرب
● - زرق: التهذيب: الزُّرْقةُ في العين، تقول: زَرِقَتْ عينه، بالكسر،    تَزْرَقُ زَرَقاً. ابن سيده: الزُّرْقة البياض حيثما كان، والزُّرْقة: خضرة في    سواد العين، وقيل: هو أَن يتغشَّى سوادَها بياضٌ، زَرِقَ زَرَقاً فهو    أَزْرَقُ وأَزْرَقِيٌّ؛ قال الأَعشى:    تتبَّعَه أَزْرَقِيٌّ لَحِمْ    وقد زَرِقَت عينُه، بالكسر؛ قال الشاعر:    لقد زَرِقَتْ عَيْناكَ يا ابن مُكَعْبَرٍ،    كما كلُّ ضَبِّيٍّ من اللُّؤْمِ أَزْرَقُ    وازْرَقَّت عينُه ازْرِقاقاً وازْراقَّت عينه ازْرِيقاقاً، وهو أَزْرَقُ    العين. ونَصْلٌ أَزْرَقُ بيِّنُ الزَّرَق: شديد الصَّفاء؛ قال رؤبة:    حتى إِذا تَوَقَّدت من الزَّرَقْ    حَجْرِيّةٌ كالجَمْر من سَنِّ الذَّلَقْ    وتسمى الأَسِنَّةُ زُرْقاً للونها. أَبو عبيدة: الزَّرَقُ    تَحْجيل يكون دُون الأَشاعِر، وقيل: الزَّرَقُ بياض لا يُطِيفُ بالعَظْم    كلّه ولكنه وضَحٌ في بعضه. أَبو عمرو: الزَّرْقاءُ الخَمْرُ. وماءٌ    أَزْرَقُ: صافٍ؛ رواه ابن الأَعرابي. ونُطْفة زَرْقاء. والزُّرْقُم:    الأَزْرَقُ الشديد الزَّرَق، والمرأَة زُرقُم أَيضاً، والذكر والأُنثى في ذلك    سواء؛ قال الراجز:    ليسَتْ بِكَحْلاءَ، ولكن زُرْقُمُ،    ولا بِرَسْحاءَ، ولكن سُتْهُمُ    وقال اللحياني: رجل أزْرَقُ ورُزْقُم وامرأَة زَرْقاء بيِّنة الزَّرَقِ    وزُرْقُمَةٌ.    والأَزارِقهُ من الحَرُوريّة: صِنْف من الخوارج، واحدهم أَزْرَقِيّ،    ينسبون إِلى نافع بن الأَزْرَق وهو من الدُّول بن حنيفة. وقوله تعالى:    ونَحْشُر المُجْرِمين يومئذٍ زُرْقاً؛ فسره ثعلب فقال: معناه عِطاش؛ قال ابن    سيده: وعندي أَن هذا ليس على القصد الأَول، إِنما معناه ازْرَقَّت    أَعينُهم من شدة العطش، وقيل: عُمْياً يخرجون من قبورهم بُصَراء كما خُلِقوا    أَوَّلَ مرة ويَعْمَوْن في المحشر، وإِنما قيل زُرْقاً لأَن السواد    يَزْرَقُّ إِذا ذهبت نواظِرُهم، ويقال: زُرْقاً طامِعينَ فيما لا ينالونه، وقال    غيره: الزُّرْقُ المِياهُ الصافية؛ ومنه قول زهير:    فلمّا وَرَدْنَ الماءَ زُرْقاً جِمامُه،    وضَعْنَ عِصِيَّ الحاضرِ المُتَخَيِّم    والماء يكون أَزْرَقَ ويكون أَسْجَرَ ويكون أَخضرَ ويكون أَبيضَ.    والزُّرْقُ: أَكْثِبَةٌ بالدَّهْناء؛ قال ذو الرمة:    وقَرَّبْن بالزُّرْقِ الحَمائِلَ، بعدما    تَقَوَّبَ عن غِرْبانِ أَوْراكِها الخَطْرُ    والزُّرَيْقاءُ: ثَرِيدةٌ تُدَسَّمُ بلبن وزَيْت.    والمِزْراقُ من الرِّماح: رُمْحٌ قصير وهو أَخف من العَنَزَة. وقد    زَرَقَه بالمِزْراقِ زَرْقاً إِذا طعنَه أَو رماه به.    والبازِي يكون أَزرق وهي الزُّرْقُ؛ وقال ذو الرمة:    من الزُّرْق أَو صُقْع كأَن رُؤُوسها    وزَرَقَه بعينه وببصره زَرْقاً: أَحَدَّهُ    نحوَه ورماه به. وزَرَقَتْ عينُه نَحْوِي إِذا انْقَلَبَت وظهرَ    بياضُها. وزَرَقَت الناقةُ الرَّحْلَ أَي أَخَّرته إِلى وراء فانْزَرَق؛ قال    الراجز:    يزعم زيدٌ أَنَّ رَحْلي مُنْزَرقْ،    يَكْفِيكَه الله، وحَبْلٌ في العُنُقْ    يعني اللبَبَ. والمُنْزَرِقُ: المُسْتَلْقِي وراءه. وانْزَرَقَ الرجُل    انْزِراقاً إِذا استلقى على ظهره. قال أَبو منصور: وسمعت بعض العرب يقول    للبعير الذي يؤخر حمله إلى مؤخَّره مِزْراقٌ، ورأَيت جَمَلاً عندهم يسمى    مِزْراقاً لتأْخيره أَداته وما حمل عليه. ورجل زَرّاقٌ: خَدَّعٌ.    والزَّرْفة: خَرزة يؤَخَّذُ بها الرجال. وزَرَقَ الطائرُ وغَيْرُه وذَرَقَ إِذا    حَذَفَ به حَذْفاً.    والزُّرَّقُ: طائر بين البازي والباشَق يُصادُ به؛ وقال الفراء: هو    البازي الأَبيض، والجمع الزَّرارِيقُ. والزُّرَّقُ: شعرات بيض تكون في يد    الفرس أََو رجله. والزُّرَّقُ: بياض في ناصية الفرس أَو قَذالِه.    والزُّرَّقُ: الحَديد النظر، مثَّل به سيبويه وفسره السيرافي.    والزَّوْرَقُ من السُّفُن دون الخُلُج، وقيل: هو القارب الصغير؛ قال ذو    الرمة:    أَو حُرَّة عَيْطَل ثَبْجاء مُجْفَرة،    دَعائمَ الزَّورِ نِعْمَت زَورَق البَلدِ    يعني نِعْمَت سَفِينةُ المفازة؛ وقول جرير أَنشده محمد بن حبيب:    تَزَوْرَقتَ، يا ابن القَيْنِ، من أَكل فِيرةٍ    وأَكْلِ عُوَيثٍ، حين أَسْهَلَك البَطْنُ    ويقال: تَزَوْرَقَ الرجلُ إِذا رمى ما في بطنه. والزَّوْرَقُ مأْخوذ    منه، وقد سمت زَرَقاناً.    وزُرَيْقٌ وزُرْقان: اسمان. والزَّرْقاء: فرس نافع ابن عبد العُزَّى.    والزَّرْنُوقانِ، بفتح الزاي: مَنارتان تُبْنَيانِ على رأْس البئْر؛ قال    ابن جني: هو فَعْنُول وهو غريب، فأَما الزُّرْنُوق، بضم الزاي،    فرُباعيّ، وسيذكر.
مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
الزَّرَقُ، محرَّكةً، والزُّرْقَةُ، بالضم لَوْنٌ م، زَرِقَتْ عَيْنُه، كفرِحَ. والزَّرَقُ العَمَى
و " يَومئذٍ زُرْقاً " ، أي: عُمْياً. و: تَحْجيلٌ دونَ الأشاعِرِ، وبياضٌ لا يُطيفُ بالعَظْمِ كلِّه، ولكنه وَضَحٌ في بعضِهِ. وكسُكَّرٍ: طائرٌ صَيَّادٌ، ج: زَراريقُ، وبياضٌ في ناصِيَةِ الفرسِ. والزُّرْقُمُ، بالضم: الشديدُ الزَّرَق، للمُذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ. ونَصْلٌ أزْرَقُ: شديدُ الصَّفاء. والأَزارِقَةُ من الخَوارِجِ: نُسبوا إلى نافِعِ بنِ الأَزْرَقِ. والزُّرْقُ، بالضم: النِصالُ، ورِمالٌ بالدَّهْناءِ. ومَحْجَرُ الزُّرْقانِ: بحَضْرَمَوْتَ. والزَّرْقاءُ: ع بالشأمِ، والخَمْرُ، وفرسُ نافِعِ بنِ عبدِ العُزَّى. وزَرْقاءُ اليَمامةِ: امرأةٌ من جَديسَ، كانتْ تُبْصِرُ مَسيرَةَ ثَلاثةِ أيامٍ. والزُّرَيْقاءُ: الثَّريدَةُ بِلَبَنٍ وزَيْتٍ، ودُوَيْبَّةٌ كالسِنَّوْرِ.
والمِزْراقُ: البعيرُ يُؤَخِّرُ حِمْلَهُ إلى مُؤَخَّرٍ، ورُمْحٌ قصيرٌ. وزَرَقَهُ به: رماهُ. وزَرَقَ الطائِرُ يَزرِقُ: ذَرَقَ، و عَيْنُه نَحْوِي: انْقَلَبَتْ وظَهَرَ بياضُها، كأَزْرَقَتْ وازْرَقَّتْ. والزَّرْقَةُ: خَرَزَةٌ للتأخيذِ. وزَرْقُ: ة بمَرْوَ، منها: محمدُ بنُ أحْمَدَ بنِ يَعْقوبَ المُحَدِّثُ. وزُرْقانُ، كعُثْمانَ: لَقَبُ أبي جَعْفَرٍ الزَّيَّاتِ المُحَدِّثِ، ووالِدُ عَمْرٍو، شَيْخٌ للأَصْمَعِيِّ. وكزُبَيْرٍ: طائِرٌ. وزُرَيْق الخَصِيُّ: شَيْخُ عَبَّادِ بنِ عبادٍ، ورجُلٌ من طَيِّىءٍ، وابنُ أبانَ، والخَبايِرِيُّ، وابنُ محمدٍ الكوفِيُّ، وابنُ الوَرْدِ، وابنُ عبدِ الله المَخْرَمِيُّ. وأمَّا مَنْ أبوهُ زُرَيْقٌ: فَعَمَّارٌ، وعبدُ الله، وعَمْرٌو، والمُحَمدانِ المَوْصِلِيُّ، والبلدِيُّ، والحَسَنُ، وإسحاقُ، ويَحْيَى، وعلِيٌّ. وأمَّا من جَدُّهُ زُرَيْقٌ: فَيوسُفُ بنُ المُبارَكِ، والحَسَنُ بنُ محمدٍ، وأحمدُ بنُ الحَسَنِ، والحَسَنُ بنُ عبدِ الرحمنِ، ومحمدُ ابنُ أحمدَ، وعبدُ المَلِكِ بنُ الحَسَنِ بنِ محمدٍ، واخْتُلِفَ في مسلِمِ بنِ زُرَيْقٍ، فقيلَ: بتَقْديمِ الراءِ.
والزُّرَيْقِيُّ: شاعِرٌ م. وبَنو زُرَيْقٍ: خَلْقٌ من الأنْصارِ، والنِّسْبَةُ: كجُهَنِيٍّ. والزَّوْرَقُ: السَّفينَةُ الصَّغيرَةُ. وأزْرَقَتِ الناقَةُ حِمْلَها: أخَّرَتْهُ. وتَزَوْرَقَ: رَمَى ما في بَطْنِهِ. وانْزَرَقَ: اسْتَلْقَى على ظَهْرِهِ، و الرحْلُ: تأخَّرَ، و السَّهْمُ: نَفَذَ ومَرَقَ.
تاج العروس:
زرق
الزَّرَقُ مُحَركَةً والزرقَةُ بالضَّمِّ : لونٌ م معروفٌ وقد زَرِقَتْ عينُه كفَرِحَ قالَ ابنُ سِيدَه : الزُّرْقَةُ : البَياض حَيْثما كانَ والزُّرْقَةُ : خُضْرَةٌ في سوادِ العَيْنِ وقيل : هو أَن يتَغَشَّى سَوادَها بياضٌ وقد زَرِقَ زَرَقاً فهو أزْرَقُّ وهي زَرْقاءُ - قال الشّاعِرُ :
لقَدْ زَرِقَتْ عَيْناكَ يا ابْنَ مُكَعْبَرٍ ... كما كُل ضَبِّيّ من اللُّؤْم أَزْرَقُ وقالَ الأعشَى يَمْدَحُ المُحَلِّقَ :
كذلِكَ فافْعَلْ ما حَيِيتَ إِذا شَتَوْا ... وأقْدِم إذا ما أَعْيُنُ القَوْم تَزْرَقُ وقالَ جَزْءٌ أخُو الشَّمّاخ :
وما كُنْتُ أَخْشَى أَنْ تَكُونَ وَفاتُه ... بكَفَّي سَبَنْتَي أَزْرَقِ العَيْنِ مُطْرِقِ وفي الحَدِيث : " يَدْخُلُ عليكُم رَجُلٌ يَنْظُرُ بعَيْنَيْ شَيْطانٍ فدَخَلَ رَجُلٌ أَزْرَقُ العَيْنِ "
والزَّرَقُ : العَمى . ومنه قَوْلُه تَعالَى : " ونَحْشُر المُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً " أَي : عُمْياً وقِيلَ : عِطاشاً قالَه ثَعْلَبٌ قالَ ابنُ سِيدَه : وعِنْدِي أَنَّ هذا لَيْسَ على القَصْدِ الاوّل إنَّما مَعْناهُ ازْرَقَّتْ أَعْيُنُهم من شِدَّةِ العَطَشِ وقالَ الزَّجّاجُ : يَخْرُجُونَ من قُبُورِهِم بُصَراءَ كما خُلِقُوا أَوَّلَ مَرَّةٍ ويَعْمَوْنَ في المَحْشَرِ . والزَّرقُ : تَحْجِيلٌ دُونَ الأَشاعِرِ عن أبِي عُبَيْدَةَ
وقِيلَ : بَياضٌ لا يُطِيفُ بالعَظْم كُلِّه ولكِنّه وَضَحٌ في بَعْضِه . وقالَ ابْنُ دُرَيْد - في بابِ فُعَّلٍ : زُرَّقٌ كسُكَّرٍ : طًائِرٌ صَيّادٌ بينَ البازِيُّ والباشقِ وقالَ الفَرّاءُ : هو البازِيُّ الأَبْيَضُ وفي سَجَعاتِ الأَساسِ : " ولا يُقاسُ الزُّرَّقُ بالأَزْرَقِ " والأَزْرَقُ هو البازِيُّ ج : زَرارِيقُ وقال أَبو حاتِم : البازِيُّ والصَّقْرُ والشاهِين والزرًّق لبَرِيدُ والباشِقُ قالَ ابنُ دُرَيْدِ - في البابِ المَذْكُورِ بعدَ ذِكْرِ الطَّيْرِ - : والزُّرَّقُ : بياضٌ في ناصِيَةِ الفَرَسِ أَو في قَذالِه كما في العُبابِ
والزُّرْقُمُ بالضمِّ ولو قالَ : كقُنْفُذٍ كان أحْسَن : الشَّدِيدُ الزَّرَقِ للمُذَكرِ والمُؤَنَّثِ والمِيمُ زائِدَةٌ قالَ الصّاغانِيُّ : ونُعِيدُ ذِكْرَهُ في المِيم للَفْظِه قالَ شَيْخُنا : كلامُ المُصَنِّف كطائِفَةٍ من الأَئمَّةِ أَنّه صِفَة وجَعَله ابنُ عُصْفُورٍ اسْماً لا صِفَةٌ انتهى قالَ :
" لَيْسَتْ بكحلاءَ ولكِنْ زُرْقُمُ
" ولا برَسْحاءَ ولكن سُتْهُمُ
وقال اللِّحْيانيُّ : رَجُلٌ أزْرَقُ وزُرْقُمٌ وامْرَأَةٌ زَرقاءُ بَيِّنَةُ الزَّرَقِ أَو الزُّرْقُمَة ونَصْلٌ أَزْرَقُ بَيِّنُ الزَّرَقِ : شَدِيدُ الصَّفاءَ قالَ ابنُ السِّكِّيت : ومنه قَوْلُ رُؤْبَةَ :
" حتَّى إِذا تَوَقَّدَتْ من الزَّرَقْ
" حَجْرِيَّةٌ كالجَمْرِ منْ سَنِّ الذَّلَقْ والأَزارِقَةُ : قومٌ من الخَوارِجِ واحِدُهم أَزْرَقِيٌّ : صِنْفٌ من الحَرُورِيةِ نُسِبُوا إِلى نافِعٍ بنِ الأَزْرَقِ وهو من الدُّؤَلِ بنِ حَنِيفةَ قالُوا : كَفَرَ علِيٌ بالتَّحْكِيم وقَتْلُ ابنِ مُلْجَم له بحَقٍّ وكَفَّرُوا الصَّحابةَ . والزُّرقُ بالضمِّ : النِّصالُ سُمِّيَتْ لِلَوْنِها وقِيلَ : لِصفائِها قال امْرُؤُ القَيْسِ :
ليَقْتُلَنِي والمَشْرفي مُضاجعِي ... ومَسْنُونَةٌ زُرْق كأَنْيابِ أغوالِ والزُّرْقُ : رِمالٌ بالدَّهْناءَ قال ذُو الرمةِ :
وقَرَّبْنَ بالزُّرْقِ الجَمائِلَ بعدَما ... تَقَوَّبَ عَنْ غِرْبانِ أَوْراكِها الخَطْرُ وقالَ أَيْضاً :
أَلا حَيِّ عندَ الزُّرْقِ دارَ مُقامِ ... لمَىَّ وإِن هاجَتْ وَجِيعَ سَقامَ وقال أَيْضاً :
" كأَنْ لَمْ تَحُلَّ الزرْقَ مَيٌّ ولم تَطَأْبَجَرْعاءِ حُزْوَى بَيْنَ مِرْطٍ مُرَجَّلِ ومَحْجَرُ الزُّرْقانِ : موضِعٌ بحَضْرَمَوْتَ أَوقَعَ به المُهاجِرُ بن أَبِي أمَيَّةَ بنِ المُغِيرَةِ - رضِيَ الله عنه - بأَهْلِ الرِّدَّةِ
والزَّرْقاءُ : ع بالشّام بناحِيَةِ مَعان . وقالَ أَبُو عَمْرٍو : الزرْقاءُ : الخَمْرُ . والزَّرْقاءُ : فَرَسُ نافِع عَبْدِ العُزَّى عن ابْنِ عَبّادٍ . وزَرْقاءُ اليَمامَةِ : امْرَأة من جَدِيسَ وكانَت تُبْصِرُ الشَّيْءَ من مَسِيرَة ثَلاثَةِ أَيّام قالهُ ابنُ حَبِيب وذَكَر الجاحِظُ أَنّها من بَناتِ لُقْمانَ بنِ عادٍ وأنَّ اسْمَها عَنْزُ وكانت هي زَرقاءَ وكانَت الزَّبّاءُ زَرْقأَ وفي المَثَلِ : " أَبْصَرُ من زَرْقاء اليَمامَةِ " وقِيلَ : اليَمامَةُ اسْمُها وبها سُمِّيَ البَلَدُ قال الصّاغانِيُّ : فحَقَّ إِعْرابِها على هذا الفَتْح على أَنَّ اليَمامَةَ بدَلٌ من زَرْقَاءَ . ومن المَجازِ : الزُّريْقاءُ : الثَّرِيدَةُ تُدْسَمُ بلَبَنٍ وزَيْتٍ قالَ الزَّمَخْشَرِي : تُشَبَّهُ لأَدْمِها بالعُيُونِ الزُّرْقِ . والزُّرَيقاءُ : دُوَيْبَّةٌ كالسِّنوْرِ نقله اللَّيْث . والمِزْراقُ كمِحْرابٍ : البَعِيرُ يُؤَخَرُ حِمْلَهُ إِلى مُؤَخَّرٍ نقله الأَزْهرِيُّ
قالَ : ورَأَيْتُ جَمَلاً عندَهُم يُسَمَّى مِزْراقاً لتَأْخِيرِه أَداتَه وما حُمِلَ عليهِ وزَرَقَت النِّاقَةُ الحِمْلَ أَو الرّحْلَ أَي : أَخَّرَتْهُ . والمِزْراقُ من الرِّماحِ : رُمْحٌ قصيرٌ وهو أَخَفُّ مِن العَنَزَةِ وقَدْ زَرَقَه به : إِذا رَماهٌ أو طَعَنَه به يَزرُقُ بالضمِّ . وزَرَقَ الطّائِر يَزْرقُ من حَدِّ ضَرَب ويَزْرُقُ أَيضاً من حَدِّ نَصَر كما في العُبابٍ أي : ذَرَقَ . ويُقال : زَرَقَتْ عَيْنُه نَجوِى أَي : انْقَلَبتْ وظَهَر بَياضها قالَ الفَرّاءُ : كأَزْرَقَتْ مثل : أَكْرَمَت . وازْرَقَّت مثل احْمَرَّت بمَعْنَى أَزْرَقَتْ . والزَّرْقَةُ بالفتح : خَرَزَة للتَّأخِيذِ تُؤَخِّذُ بها النساءُ عن ابْن عَبّادٍ . وزَرْقُ : ة بمَرْوَ قُتِلَ بها يَزْدَجِرْدُ آخرُ مُلُوكِ الفُرْسِ منها : أَبو أحْمدَ مُحَمدُ بنُ أحْمَدٌ بن يَعْقوبَ الزَّرقِيُّ المحدِّثُ عن أَبي حامدٍ أَحْمَدَ ابنِ عليٍّ وعنه أَبو مَسْعُودٍ البَجَليُّ . وزُرْقانُ كعُثْمانَ : لقبُ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمدِ بنِ عبد اللهِ بنِ سُفيانَ الزيّاتِ المحَدِّثِ البَغْدادِيِّ
وزُرْقانُ : والِدُ عمروٍ شَيخٌ للأصْمَعِي ورَوَى عن مُحَمدِ بنِ السائبِ الكَلْبِيِّ . والزُّيرَقُ كزبيْرٍ : طائِرٌ . وزُريْقٌ الخَصِيُّ : شيخُ عَبّادِ بنِ عَبّادٍ . وزُرَيْق : رَجُل من طَيِّىءٍ هو زُرَيْق بنُ عَوْف بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ سَلامان وهو أَبُو قَبِيلةٍ
وزُرَيْقُ بنُ أَبان وزُرَيْق الخَبايريُّ وزُريْقُ بنُ مُحَمَّدٍ الكُوفي وزُرَيْقْ بنُ الوَرْدِ وهذا قد تَقَدم له في " ر ز ق "
وزُرَيْقُ بن عَبْدِ اللهِ المَخْرَمِي وفاتَه : زُرَيْقُ بن السَّخْتِ عن إِسْحاقَ الأَزْرَقِ
وأَما من أَبوه زُرَيْقٌ : فعمارٌ شيخٌ للقاسمِ بن المُفَضّلِ الحَرّانِيِّ يَلْتَبِسُ بعمارِ بن زُرَيقٍ شيخٌ للأَحْوصِ بنِ حَوْأَب
وعَبْدُ الله بنُ زُرَيقٍِ الأَلهانيّ وهو من الأَوْهامِ والصوابُ أَبو عَبْدُ اللهِ رُزَيْقٌ بتقديمِ الرّاءِ وبه جَزَم أَبو مُسهِر وأبو حاتمٍ والبخاريُّ والدارقطنيُّ وعبدُ الغني نبه على ذلك الأمير وقد تَقَدَّمَت الإشارةُ إليهِ
وعَمْرُو بنُ زُرؤيقٍ
والمُحَمّدانِ : محمدُ بن زُريقٍ المَوْصِلِيّ رَوَآ عن أَبي يَعْلَى يَلْتَبِسُ بمحمدِ بن زُرَيْقِ بنِ جامِعٍ الذي تَقَدَّمَ
ومُحَمْدُ بنُ زُرَيْقٍ البَلَدِيُّ . والحسنُ بن زُرْيقٍ الطُّهَوِيُّ . ويقال : هو بتقدِيم الراءِ قال ابن عَدِيٌّ : حدثَ عن ابْنِ عُيَيْنَةَ وأَبي بَكْرِ بن عَياشٍ بأَشياءَ لا يَأْتي بها غَيْرُه
وإِسحاقُ بن زُرَيقٍ ويحْيَى بن زُرَيْقٍ وعَلِيُّ بنُ زُرَيْقٍ
وأَما من جَدُّه زُرَيْقٌ : فيُوسفُ بن المُباركِ بن زُرِيْقٍ والحسنُ بن محمَّد ابنِ زُرَيْقس وأَحمَدُ بن الحسنِ بن زُرَيْق ومحمَّدُ بن أَحْمَد بن زُرَيْقٍٍ وعبْدُ الملِكِ بنُ الحَسَنِ بن محمَّدِ بن زُرَيْقٍ : محدِّثُونَ
واخْتَلفَ في مُسْلِمِ بنِ زُرَيْقس المَخْزُومِيّ فقيلَ : بتَقْدِيمِ الرّاءِ وقيل : بتَقْدِيم الزّايِ رَوَآ عن عَمْرِو ابنِ دِينارٍ وعنه يَحْيَى بنُ سُلَيْمٍ وكذلك اخْتَلِف في زُرَيْقش بنِ حَكِيمٍ الأَيْلِيِّ كما اختلِفَ في اسمِ أَبِيهِ : هل هو بالضمِّ أو بالفتحِ كما هو مَذكورٌ في نسَبِه
والزُّرَيْقشيًّ مُصَغَّراً شاعِرٌ م معروفٌ وله قصدةٌ عَيْنِيَّةٌ يقال لها قصيدةُ ابن زُرَيْقٍ أولُها :
لا تَعْذِلِيه فإِنَّ العَذْلَ يُولِعُهُ ... قَدْ قُلْتِ حَقّاً ولكنِ لَيْسَ يسمَعُهُ وبَنُو زُرَيْقٍ : خلقٌ من الأنصارِ والنِّسْبَةُ إليهم : زُرَقِيٌّ كجُهَنِيٍّ وهم : بَنُو زُرَيْقش بنِ عامِرِ بنِ زُرَيْقش بنِ عَبْد حارِثَةَ بنش مالكٍ بن غَضْبٍ الخَزْرَجِيّ إليه يَرْجعُ كل زُرَقِيٍّ ما خلا زُرَيْقَ ثَعْلَبَةِ طَيِّئٍ المُقَدَّم ذِكْرُهم وأَخُوه بَياضةُ بن عامِرِ بن زُرَيْقٍ وقد يُقال لهم : زُرَقِيُّونَ أيضاً وهم بالبياضِيِّينَ أَقْعَدُ في العَزْوَةِ قالهُ الشَّرِيفُ الجَوذانِيُّ في المُقَدّمةِ الفاضِلِيّة
والزَّوْرَقُ كجَوْهَرٍ : السَّفِينَةُ الصَّغِيرةُ كما في الصحاح وقيل هو القاربُ الصغيرُ قال ذو الرُّمَّةِ :
أَو حُرَةٌ عَيْطَلٌ ثَبْجاءُ مُجْفِرَةٌ ... دَعائِمُ الزَّوْرِ نِعْمَتْ زَوْرَقُ البَلَدِ يعْنِي نِعْمَتْ سَفِينَةُ المَفازَةِ والجمعُ زَاوارِقُ
وأَزْرَقَتِ النّاقةُ حِمْلَها إِزْراقاً : أَخَّرَتْهُ فانْزَرَقَ
قال الفراءُ : وتَزَوْرَقَ الرَّجُلُ رَمَى ما في بَطْنِه وفي بَعْضِ النُّسَخِ : تَزَرْوَقَ قيلَ : ومنه أُخِذَ الزَّوْرَقُ وأنشدَ محمدُ بن حَبِيب قول جَرِيرٍ :
" تَزَوْرَقْتَ يا ابنَ القَيْنِ من أَكْلِ فِيرَةٍوأَكْلِ عثوَيْثٍ حين أَسْهَلَكَ البَطْنُ وقال الأَصْمَعِيُّ : انْزَرَقَ الرجُلُ : إِذا اسْتَلْقَى على ظهرهِ
وقال الفراءُ : انْزَرَقَ الرَّحْلُ : إِذا تَأَخَّرَ وهو مُطاوِعُ أَزْرَقَهُ قال الراجِزُ :
" يَزْعُمُ زيدٌ أَنَّ رَحْلِي مُنْزَرِقْ
" يكْفشيكَهُ اللهُ وحَبْلٌ في العُنْقْ يَعْنِي اللَّبَبَ
وقال اللَّيْثُ : انْزَرَقَ السَّهْمُ : إذا نَفَذَ ومَرَقَ قال رُؤْبَةُ يصفُ صائِداً :
" لَوْلا يُدالِي حَفْضُهُ القِدْحَ انْزَرَقْ يُدالِي أَي : يُدارِي فيَرْفُقُ به
ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : الأَزْرَقِيُّ : هو الأَزْرَقُ قال الأَعْشَى :
" تَتبَعُه أَزْرَقِيُّ لَحِمْ وأَبُو الوَلِيدِ الأزْرَقِيُّ : مُؤَرِّخُ مَكةَ إِلى جَدِّه الأزْرَقِ . وازْراقَّتْ عَيْنُه كاحْمَارَّتْ : ازْرَقتْ . وماءٌ أَزْرَقُ : صافٍ رَواهُ ابنُ الأَعرابِيِّ ونُطْفَةٌ زَرْقاءُ . والزَّرْقُ بالضَّمِّ : المِياهُ الصّافِيَةُ قال زُهَير :
فلَمّا وَرَدْنَ الماءَ زُرْقاً جِمامُه ... وَضَعْنَ عِصِىَّ الحاجِرِ المُتَخَيِّم
والماءُ يكونُ أزْرَقَ ويَكُونُ أَسْجَرَ ويكوُنُ أَخْضَرَ ويَكُونُ أَبْيَضَ . والزَّراقَةُ بالفتح مُشَدَّدَةً : الرُّمحُ أَقْصَر من المِزْراقِ والجَمْعُ زَرارِيقُ . والزَّرقاءُ : عَيْن بالمَدِينَةِ على ساكِنِها أَفْضَلُ الصَّلاةِ والسّلام . والزَّرقاءُ : قَرْيَةٌ بمِصرَ بالدَّقَهْلِيَّةِ وقد دَخَلْتُها . والأَزْرَقُ : البازِيُّ والجَمْعُ زُرْق قال ذُو الرُّمةِ :
" مِنَ الزُّرْقِ أو صُقْعٌ كأَنَّ رؤُوسَها والأَزْرَقُ : النَّمِرُ قالَ عَندُ المَسِيحِ الغَسّانِيُّ :
" أَزْرَقٌ مُمْهَى العَيْنِ صَرّارُ الأُذُنْ وزَرَقَه بعَينِه وببَصَرِه زَرْقاً : أحَدَّهُما نحوَه ورَماهُ بهِ وهو مَجازٌ . ورَجُلٌ زَرّاقٌ : خَدّاعٌ . والزُّرق كسُكرٍ : شَعَرات بِيضٌ تَكُونُ في يَدِ الفَرَسِ أُو رِجْلِه . والزُّرَّقُ أَيضاً الحَدِيدُ النظَرِ مَثَّلَ به سِيبَوَيْهِ وفَسَّرَه السِّيرافيُّ
وزُرْقانُ كعُثْمانَ : قريةٌ بمصرَ وقد دَخَلْتها ومنها الإمامُ الحُجَّةُ أَبو محَمَّد عَبد الباقِي شَيْخُ شُيوخِنا شارَكَ والدَهُ في شُيُوخٍ وتوفي سنة 1122 . وزَرْقانُ كسَحْبان : ضَبَطَه ابن السَّمعانِي هكَذا وقال ابن خِلَكان : وجَدْتُه بخَطِّ مَنْ يُوثَقُ بهِ بالضَّمِّ وهو لقبُ أَبِي يَعْلَى مُحَمدِ بنِ شَدّادِ بنِ عِيسَى المِسْمَعِيِّ قاله الحافِظُ . قلتُ : وهو أحَدُ أَئِمَّةِ المُعْتزِلَة ضَعِيفٌ عن يَحْيَى بنِ سَعِيدٍ القَطّانِ وأَبي عاصمٍ النبِيل وعنه الحُسَيْن بنُ صَفْوانَ البَرْدُعِي ماتَ ببغدادَ سنة 299 ، وأبو عُثْمانَ الشَّاعِر المعروفُ هو أَخو زَرقان هذا وإلى زَرقانَ هدْا نسبهَ أَبو عَلِي أَحمدَ بنُ جَعْفرَ الزرقانيُّ يُعرفُ بحَمكان حدَّثَ عن أبي مَسْعُودٍ بن الفُراتِ وعنه القاضِي عُبيدُ الله بن سَعِيد البُروجَرْدِيُّ
وزُّرَّق كسُكَّرٍ : قريةٌ بمروَ . وأيضاً : وادٍ بالحِجازِ أو باليَمَن . وبِئرُ زُرَيقٍ كزُبَيرٍ : بالمدينَةِ على ساكِنِها أَفضَلُ الصَّلاةِ والسَّلام . والانْزِراقُ : أَنْ يَمُّرَّ فَيُجاوزَ ويَذْهَبَ . ووادِي الأَزرقْ : بالحجاز . والأَزْرَقُ : ماءٌ في طريقِ حاجِّ الشَّامِ ودُونَ تَيْماء . والأَزارِقُ : ماءٌ بالبادِيةِ قال بن الرَقاعَ :
حَتى وَرَدْنَ من الأَزارِقِ مَنْهَلاً ... وله عَلَى آَثارِهِنَّ سَحِيلُ وقال بن السَّمْعانيُّ : وشَيخَنا أبو مَنْصُورٍ عَبْدِ الرَّحمنِ بن مُحَّمد بن عبدِ الواحدِ بن زَريْقٍ الشِّيبانيُّ يُعْرَّفُ بابن زَرَيْقٍ فلو قيلَ لهُ : الزُّريقي لم يَبْعُدْ رَوَى عن الخَطيبِ أَبي بَكْرٍ توفي سنة 535 . وزَيْدُ بنُ الزَّرْقاءَ التَّغْلِبِيُّ عن سفْيانَ الثوْرِيِّ وشعْبَةَ . واسمُ أَبِي الزَّرْقاءَ يَزِيدُ ثِقَةٌ رَوَى عنه أَيضاً هارُونُ . ومُنْيَةُ زَرْقُون : قريةٌ بمصرَ

_Türkçe çeviri henüz yok_
