# زري (ز-ر-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Tulum demektir

- Harfler: ز - ر - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: زرى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَزْدَرِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A.md) | تَفْتَعِلُ | Hor görür | 1 | 1 | [11:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/ayet/11:31.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (21 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hazen : Depo demektir
2. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
3. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ayn göz, “evya” göze demektir
4. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
5. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
6. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
7. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
8. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
9. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
10. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
11. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
12. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زري |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (üçüncü harfi yâ olan illetli kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md), [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md), [عيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8.md), [غمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi veya kimseyi daraltarak, büzerek veya kısıtlayarak değerini noksanlaştırma, hafife alıp gözden çıkarma |
| Çekirdek Özet 2 | Sosyo-ekonomik ve zahiri zayıflıkları sebebiyle hakir görülen müminlerin kibrin bakışıyla değersizleştirilmesini ve bu tavrın ilahi hakikate perde oluşunu reddetme |
| Çekirdek Özet 3 | Haysiyet ve hakikatin maddi ölçütlerle tartılamayacağı; kibir temelli değersizleştirmenin (izdirâ) ontolojik bir sapma olduğu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir hoşnutsuzluk veya basit bir alay sanarak, egemen sınıfların hakikate karşı kurduğu kibir ve değersizleştirme mekanizmasını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زر | Sıkıştırma, daraltma, bir nesneyi kendi tabii hacminden içeri doğru bastırıp kısıtlama veya bağlama hareketidir. Aynı çekirdeği paylaşan [زرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%A8.md) kökünde dar alana veya ağıla kapatma, [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) kökünde tohumu toprağa gömüp üzerini sıkıştırma, [زرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%82.md) kökünde ise dar bir aralıktan hızla fırlama anlamları mevcuttur. | ي | Fiziksel sıkıştırma ve daraltma hareketini soyut-zihinsel alana aktararak, muhatabın itibarını, değerini ve mevkisini zihinde küçültme, onu dar bir sınıra hapsetme ve değersizleştirme anlamına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Kesme, ayırma, fazlalığı budama ve bir bütünün sınırlarını zorla daraltma hareketi. |
| ر | İnsan başı | Baş, liyakat, üst makam, şahsın onuru ve toplum içindeki görünür izzeti. |
| ي | El ve kol | İş yapma, müdahale etme, yönlendirme ve failin iradesini somut bir tavırla yansıtması. |
| زري | Kesici aletle başa ve konuma el uzatma | Kişinin iradi bir eylem ve bakışla (ي), muhatabın başını, konumunu ve izzetini (ر) kesip noksanlaştırması (ز); onu kendi gözünde ve toplum nezdinde aşağıya çekip küçük düşürmesi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi değerinden noksanlaştırmak, kusurunu ortaya dökerek itibarını kısmak, bir nesneyi sıkıştırıp büzerek küçük ve kıymetsiz bir meta durumuna düşürmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa el-Zübyânî’ye nispet edilen beyitte ayrılık yüzünden kınayan, ayıplayan ve hafife alan kimse anlamında yer almıştır: نُبِّئْتُ نُعمَى على الهِجرانِ زارية / سقياً ورعياً لذاك الغائب الزاري |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde bir kimsenin fiilini kınamak, ayıplamak veya şahsını hakir görüp hafife almak manasında kullanılmıştır. Hz. Ömer’i haksız yere kınayan kişiye hitaben söylenen şu beyitte geçer: يا أَيُّها الزَّارِي على عُمَرٍ / قد قُلْتَ فيه غَيْرَ ما تَعْلَمْ Ayrıca hadiste nimetin küçümsenmemesi bağlamında zikredilmiştir: فهو أَجْدَرُ أَن لا تُزْدَرَى نِعْمةُ اللهِ عَلَيْكُم |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça زري kökü, z-r fonetik çekirdeği üzerinden türeyen ve semantik olarak "daraltma, büzme, değerini noksanlaştırma" ekseninde gelişen bir yapı sergiler. Sami dillerinde z-r ve s-r konsonant kümeleri genellikle "daraltma, bağlama" veya "uzaklaştırma, yabancılaştırma, değersiz bulma" semantiğiyle kesişir. İbranicede זר (zar) sözcüğü "yabancı, kenarda kalmış, tecrit edilmiş" anlam alanına sahipken, fiil formu olarak uzaklaşma ve değersiz sayma tavrını barındırır. Süryanicede z-r-y kök ailesine bağlı formlar da savurma, değersiz görüp saçma veya eleme eylemleriyle temas halindedir. Kökün Arapçadaki özelleşmesi, bu daraltıcı ve dışlayıcı tavrın psikolojik ve ahlaki bir yargıya dönüşerek bir kimseyi veya nesneyi "gözde küçültme, kusurlu sayma ve hakir görme" biçimini almasıyla gerçekleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زر ikili çekirdeğinden türeme | Fiziksel bir nesneyi kısıtlama ve sıkıştırma hareketinin, zihinsel planda muhatabın kıymetini eksiltme (taksîr), ayıplama (ayb) ve hakir görme (izdirâ) anlamına evrilmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice זר ve Süryanice benzer biçimler | Yabancılaşma, tecrit etme, dışlama ve savurarak değersiz kılma semantiğinde fonosemantik ortaklık. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik diğer kollar | Güvenilir ve düzenli ses denkliği gösteren doğrudan bir soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زري | Anlamlı | Hakir görmek, küçümsemek, ayıplamak | Bir kimseyi kusurlu bularak gözde ve değerde noksanlaştırmak; iftiâl babında zihinsel değersizleştirmeyi ifade eder. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [زير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%B1.md) | Anlamlı | Kadınlarla vakit geçirmeyi seven kimse; küp veya testi | Kökün bir kısmı Farsça alıntı kabul edilir; hedef kökle zihinsel küçümseme bağı zayıftır. | Kur'an'da geçmez. |
| [رزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%8A.md) | Anlamlı | Musibet, kayıp, acı veren eksilme | Aslen hemzeli [رزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%A3.md) köküyle bağlantılı olup varlığın ve sermayenin eksilmesini anlatır. | Hedef kökle noksanlaşma ortak paydasında buluşur; Kur'an'da geçmez. |
| ريز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [يزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B2%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Yâ harfinin başta olduğu bu harf dizilimi Arapçada üçlü kök olarak teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يرز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Yâ harfinin başta olduğu bu harf dizilimi Arapçada üçlü kök olarak teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زري | Merkez | Değersizleştirme ve hakir görme | Bir kimseyi zahiri görüntüsüne veya zayıflığına bakarak kasten gözde ve zihinde küçültmek. | Kibirli bir üstünlük iddiasıyla muhatabın liyakatini noksan sayma eylemidir. |
| [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | Değersizlik ve aşağılık | [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md) nesnel veya mutlak bir düşüklüğü bildirirken; زري failin öznel kibriyle muhatabı gözünde kasten küçük görmesidir. | Bir kimsenin kıymetini sıfıra indirmek. |
| [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) | Komşu | Hafiflik ve kolaylık | [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) bir şeyin ağırlığının ve itibarının kalmamasıyken; زري muhatabın haysiyetine dönük kasıtlı bir kınama ve küçültme tavrıdır. | Değer kaybı ve zelil olma hali. |
| [عيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8.md) | Komşu | Kusur isnadı | [عيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8.md) doğrudan nesnedeki veya şahıstaki eksikliğe odaklanırken; زري bu kusur iddiasıyla kişiyi tamamen gözden çıkarmayı anlatır. | Noksanlığı tespit edip yüzüne vurma. |
| [غمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B7.md) | Komşu | Hakkı ve insanı inkâr | [غمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B7.md) hakkı çiğneyip insanları hor görmeyi ifade eder; زري özellikle bakışla ve zihinsel hükümle değersizleştirmeye odaklanır. | Liyakati hiçe sayarak çiğneme tutumu. |
| [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) | Zıt | Büyüklük ve tazim | [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) bir varlığa saygı, ağırlık ve yüksek kıymet atfetmeyi ifade ederken; زري onun kıymetini kasten kısıp sıfırlamaktır. | Kadrini yüceltmek, hürmet göstermek. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زري | Hakir görmek, ayıplamak, noksanlaştırmak | Zahiren güçsüz olanı bakış ve yargıyla değerden düşürme tavrıdır. | Kesin |
| Latince | despicere, contemnere | Tepeden bakmak, hor görmek | Despicere yukarıdan aşağıya bakma görsel mecazını karşılar; contemnere ise ahlaki küçümsemeyi verir. | Güçlü |
| İngilizce | to despise, to disdain, to look down upon | Hor görmek, tepeden bakmak | 'Look down upon' ifadesi ayetteki gözün küçümsemesi (tezdarî a'yunukum) nüansıyla birebir örtüşür. | Kesin |
| Almanca | verachten, gering schätzen, herabsehen auf | Hakir görmek, azımsamak, tepeden bakmak | 'Herabsehen auf' bakışla icra edilen izdirâ eylemini tam anlamıyla karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | mépriser, dédaigner | Küçümsemek, tenezzül etmemek | Muhatabı değersiz ve liyakatsiz sayarak önemsememe tavrını yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ازدرى (muzari tezdarî: تَزْدَرِي) | Kibirli elitlerin, müminleri sosyo-ekonomik açıdan zayıf görerek ilahi hayra ve fazilete liyakatsiz sayması | Peygamber kıssası bağlamında Hz. Nûh'un, kavminin ileri gelenlerine (el-mele') verdiği tevhid ve adalet cevabı; Hûd [11:31](https://lisan.digital/tr/ayet/11:31.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi lütuf, nübüvvet ve hidayet anlayışı | İman ve manevi hayrın zenginlik, soy veya iktidar gibi dünyevi imtiyazlara bağlı olup olmadığı tartışması. | İmanın ve ilahi lütfun zahiri ölçütlere indirgenemeyeceği, kibrin epistemik körlük olduğu tespiti. |
| Fıkıh | Müminin şahsiyet ve ırz dokunulmazlığı | Bir kimseyi fakirliği veya zayıf konumu sebebiyle tahkir etmenin (izdirâ) ta'zir gerektiren bir suç sayılıp sayılmayacağı. | İnsanın yaratılıştan gelen dokunulmazlığının ve haysiyet hakkının korunması. |
| Tefsir | Hûd Suresi 31. ayetinin lafzi ve mecazi tahlili | "تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ" terkibinde gözün küçümsemesi mecazı üzerinden, kalpteki kibrin bakışa sirayet etme biçimi. | Görme eyleminin kalpteki sınıfsal kibrin bir aletine dönüşmesi analizi. |
| Hadis | Nimet ve insan ahlakı | Hadislerde geçen "لا تُزْدَرَى نِعْمَةُ اللهِ عَلَيْكُمْ" beyanı mucibince az görünen nimete dahi şükretme vecibesi. | Verilen rızkı ve muhatap insanı değersiz bulmaktan sakınma ahlakı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Takva ve ihlas ekseni | Manevi liyakati gasp etme yasağı | Zahiri konumu zayıf olanı manen dışlamayı meneder | Allah'ın kullarına vereceği hayrın egemen elitlerin onayına bağlı olmadığını tescil eder. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik adalet | Peşin hüküm ve zahire aldanmama | Hakikatin taşıyıcısını dış görünüşüne göre tartmayı engeller | Bilginin ve hakikatin değerini sınıfsal konumlardan bağımsız bir düzleme yerleştirir. | Güçlü |
| Siyasi | Oligarşik kibrin tasfiyesi | Eşit vatandaşlık ve müminlerin denkliği | Egemen sınıfın zayıfları karar süreçlerinden dışlama çabasını bozar | Toplumsal hiyerarşiyi meşrulaştıran kibir mekanizmasını peygamber lisanıyla yıkar. | Güçlü |
| İktisadi | Servet fetişizminin reddi | Maddi sermayeyi mutlak değer saymama | Servet yokluğunu bir ontolojik değersizleşme vesilesi saymayı reddeder | İnsanın değerini ürettiği veya sahip olduğu maddi metaya indirgeyen kapitalist bakışı mahkûm eder. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Skaler ihmal ve kesme hatası (Truncation error / Underestimation) | Bir denklemde veya modelde yer alan bir değişkenin katsayısının, gerçek etkisine bakılmaksızın keyfi biçimde sıfıra yakın veya önemsiz varsayılması; bu ihmal sistemin nihai sonucunda büyük sapmalara yol açar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Simgesel değersizleştirme ve damgalama (Symbolic Devaluation / Stigmatization) | Egemen sosyal sınıfların, hiyerarşinin altındakileri kültürel ve ahlaki açıdan liyakatsiz ve değersiz ilan ederek kendi iktidarlarını meşrulaştırma mekanizması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | زري kökünü sadece bireyler arası duygusal bir hoşnutsuzluk, gündelik bir antipati veya alaycı bir tavır düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, Kur'an'da egemen bir siyasal elitin, hakikat çağrısını benimseyen inananları sırf sosyo-ekonomik açıdan güçsüz oldukları gerekçesiyle "ilahi hayra layık olmayan varlıklar" sayan yapısal ve epistemik kibir sistemini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette geçen ikazı yalnızca ahlaki bir nezaket tavsiyesi sanmak; oysa sınıfsal ve maddi kibrin ürettiği bakışın hakikati perdeleyen ve adaleti yıkan ideolojik bir körlük olduğunu gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Hakikate ulaşmanın önündeki en temel engelin salt zihinsel yetersizlik değil, muhatabı veya hakikati taşıyanları sosyo-ekonomik konumlarına bakarak değersizleştiren kibir ve "izdirâ" refleksi olduğunu gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin toplumun ileri gelenleriyle (el-mele') olan fikri mücadelelerini, zayıf bırakılmış müminlerin (el-mustad'afûn) konumunu ve kibrin görme duyusunu saptırmasını ele alan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Manevi üstünlüğün ve ilahi hayrın dünyevi güç, zenginlik, asalet veya toplumsal statüyle paralel ilerlediği zannını bütünüyle iptal eder; hakikatin ölçütünün maddi imkânlar olmadığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi kısıtlayarak, daraltarak ve büzerek hacmini ve değerini noksanlaştırmak, onu hafife alıp gözden çıkarmak.
- Soyut anlam: Kibirli ve sınıfsal bir bakış açısıyla bir şahsın manevi liyakatini, ontolojik değerini ve hakikatini yok saymak, onu zihnen ve lafzen sıfırlamak.
- Sistematik karşılık: Egemen sınıfların maddi kriterlerle ürettiği değersizleştirme süzgecinin, ilahi adaletin mutlak değer atfıyla geçersiz kılınması.
- LaTeX modeli: $$P_z(x) = 0 \quad \land \quad Q(x) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ hakikat çağrısına uyan zayıf bırakılmış mümin bireyi temsil eder. $P_z$ kibre dayalı izdirâ operatörüdür; muhatabın maddi ve zahiri durumuna bakarak ona $0$ değerini biçer (değersizleştirir ve hayra liyakatsiz sayar). $Q(x)$ ise ilahi hakikat indindeki gerçek ontolojik ve ahlaki kıymeti temsil eder ve değeri sıfırdan büyüktür. İfadelerin mantıksal birleşimi ($\land$), kibirli bakışın ürettiği değer sıfırlamasının ($P_z(x) = 0$) hakikatin özüyle ($Q(x) > 0$) mutlak bir çelişki içinde olduğunu gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/ayet/11:31.md) — تَزْدَرِي

وَلَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَلَا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ إِنِّي إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ben, size: Allah’ın hazineleri yanımdadır, demiyorum. Gaybı da bilmem. Meleğim de demiyorum. Hor gördüklerinize Allah iyilik vermeyecektir de demiyorum. İçlerinde olanı en iyi bilen Allah’tır. Yoksa ben de zalimlerden olurum.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Tulum demektir. Kişiyi bir tulum gibi, çuval gibi küçük görmek anlamı gelmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والراء و وا ي ء معهما
ز و ر، و ز ر، ر و ز، ز ر ي، ز ي ر، ز ر أ، ز أ ر، أ ز ر، ر ز أ، أ ر ز
زور:
الزَّور: وَسَطُ الصَّدْر. الزَّوَر: مَيَلٌ في وَسَط الصّدر. وكَلْبٌ أَزْور: استدقّ جوشنُ زَوْره وخرج كلكله كأنّه قد خُصِر جانباه، وهو في غير الكلاب مَيَلٌ لا يكون معتدل التّربيع. قال أعرابيّ: الزَّوْر للزّائر، أي: صدرُ الدّجاجة للضّيف.
ومَفازةٌ زوراء، أي: مائلة عن القصد والسّمت. والأَزْوَرُ: الذي ينظر إليك بمؤخّر عينه، قال:
تراهنّ خَلّفُ القَوْمِ زُوراً عيونُها
والزِّيار: سِفافٌ يُشَدُّ به الرَّحْل إلى صدر البعير، بمنزلة اللَّبَب للدّابّة، ويسمّى هذا الذي يَشُدُّ به البَيْطار جحفلة الدّابّة: زياراً.
والزّوراء: مِشْرَبةٌ مُستطيلة، شبه التَلتلة، قال النّابغة:
وتَسقي إذا ما شِئتَ غيرَ مَصَـرَّدٍ		بزوراءَ في حافاتها المسكُ كارعُ
والمُزَوَّرُ من الإبل: الذي إذا سَلَّهُ المُزَمِّرُ من بَطْن أُمِّه اعْوَجَّ صدرُه فيغمزه ليقيمه، فيبقَى فيه من غمزه أثرٌ يُعْلَم أنّه مُزَوَّر.
والإنسان يُزَوِّر كلاما، أي: يُقَوِّمه قبل أن يتكلّم به، قال:
أَبْلِغْ أَمِيرَ المُؤْمـنـين رسـالةً		تزوّرتُها من مُحكَماتِ الرَّسائلِ
والزَّور: الذّي يزورك، واحداً كان أو جميعاً، ذكراً كان أو أنثى.
والزُّورُ: قول الكَذِب، وشهادةُ الباطلِ، ولم يُشتَقّ تزوير الكلام منه، ولكنْ من تزوير الصَّدر.
وزر:
الوَزَرْ: الجبل يُلْجَأُ إليه، يقال: ما لهم حِصْنٌ ولا وَزَر.
والوِزْرُ: الحِمْلُ الثّقيل من الإثم، وقد وَزَرَ يَزِر، وهو: وازر، والمفعول: موزور.
والوزير: الذّي يَستَوْزِرُه الملكُ، فيستعين برأيه، وحالته: الوَزارة.
وأوزار الحرب: آلتها، لا تُفْرد، ولو أُفْرِد لقيل: وِزْر، لأنّه يرجع إلى الحمل الثّقيل،قال الضّرير: أُفْرِده، وأقول: وَزَر، لأنّ السِّلاح وَزَرُ الرّجل وحِصْنُه، قال الأَعشَى:
وأَعْدَدْتَ وزر الرجل أوزارَها		رماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُـورا
روز:
الرَّوْز: التَّجْربة تقول: رُزْتُ فلاناً وزُرْت ما عنده.
والرّازُ: رأسُ البنّائينَ، وحِرْفَتُهُ الرِّيازةُ، وجمعُ الرّازِ: الرَّازةُ.
زري:
الزَّرْيُ: أنْ يَزْرِيَ فلانٌ على صاحبه أمراً، إذا عابه وعَنَّفَهُ ليرجع فهو زارٍ عليه، قال:
نُبِّئْتُ نُعمَى على الهِجرانِ زارية		سقياً ورعياً لذاك الغائب الزاري
وإذا أَدْخَلَ الرّجلُ على غَيْرِهِ أمراً فقد أزرى به وهو مُزْرٍ. والإزراء: التّهاوُن بالنّاس.
زير:
الزِّير: الذي يُكْثِرُ مجالسة النّساء، والزّير مشتقّ من الفارسيّة.
زرأ:
المُزرِئُ: تأسيسُ قولك: أَزْرَأَ فلان إلى كذا، أي: صار إليه وأَوَى إليه.
زأر:
الزّأرة: الأجَمة ذات الحَلْفاء والقَصَب.
وزَأَرَة الأسدُ يزأر زئيراً وزئاراً. والفَحْلُ يَزْأَرُ في هَديره زَأْراً إذا ردّه في جوفه، ثم مدّه، قال رؤبة:
يَجْمَعْنَ زأراً وهديراً محضاً
أزر:
الأَزْرُ: الظّهر، وآزَرَهُ، أي: ظاهره وعاونه على أمر. والزّرع يؤازرُ بَعضُه بَعْضا، إذا تلاحق والتفّ.
وشدّ فلانٌ أَزْرَه، أي: شَدَّ مَعقِدَ إزارِهِ، وائتزرر أَزْرَة، ومنه قولُ الله عزّ وجلّ: "اشْدُدْ به أَزْري".
والمِئْزرُ: الإزارُ نفسُه.
آزر: اسم والدِ إبراهيمَ عليهِ السّلام.
رزأ:
ما رَزَأَ فُلانٌ فُلاناً، أي: ما أصاب من مالِهِ شيئاً.
والزُّرْءُ: المُصيبةُ، والأسمُ: الرّويئةُ والمَرْزِئةُ، وهذا يكون في صعير الأمرِ وكَبيرِهِ، حتّى يُقال: إنّ فلاناً لَقليلُ الرَّزء للطّعام، وأصابه رُزءٌ عظيم من المَصائب، والجميعُ: الأَرْزاءُ، قال لبيد:
وأرى أَرْبَدَ قد فـارقـنـي		ومن الأَرْزاءِ رُزْءٌ ذو جَلَلْ
وإنّهُ لكَرِيمٌ مُرَزّأ، أي: يُصِيبُ النّاسُ من مالِهِ ونَفْعه.
وقوم مُرَزَّءونَ، وهُمُ الّذينَ تُصِيبُهم الرّزايا في أموالهم وخِيارِهم.
أرز:
الأَرُزّ: معروف. والأَرْزُ: شدّةُ تَلاحُمٍ وتَلازُمٍ في كَزازةٍ وصَلابةٍ.
وإنّ فلاناً لأَرُوزٌ، أي: ضيّقٌ بخيلٌ شُحّاً، قال:
فذاك بَخّالٌ أَرُوزُ الأَرزِ
ويُقالُ للدّابة: إنّ فقارَها لآرزةٌ، أي: مُتَضايقة مُتَشَدّدة، قال: رآرِزَةِ الفَقارة لم يَخُنْها قِطافٌ في الرِّكابِ ولا خِلاءُ.
وما بَلَغَ فلانٌ أَعْلَى الجَبَلِ إلاّ آرزاً، أي: مُنْقَبِضاً عن الانبساط في مَشيه من شِدّةِ إعيائِهِ، يُقال: أَعْيا فلانٌ فآرَزَ، أي: وَقف لا يَمضي.
وسُئِلَ فُلانٌ شيئاً فآرَزَ، أي: انقبض عن أن يَجُودَ به وامتنع: ومن لم يَعرِفْ هذا قال: أرّز فأخطأ مثقّلاً.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** (onlarla birlikte)

**ز و ر**، ve **ز ر**، **ر و ز**، **ز ر ي**، **ز ي ر**، **ز ر أ**، **ز أ ر**، **أ ز ر**، **ر ز أ**، **أ ر ز**

**زور**:
**الزَّور**: göğsün ortası. **الزَّوَر**: göğsün ortasında bir eğrilik. Ve **كَلْبٌ أَزْور**: **زَوْر**unun zırhı inceldi ve göğsü çıktı; sanki iki yanı kuşaklanmış gibidir; ve o, köpeklerin dışında, dörtgenliğin düzgün olmadığı bir eğriliktir. Bir bedevî dedi: **الزَّوْر** ziyaretçi içindir; yani: tavuğun göğsü misafir içindir.
Ve **مَفازةٌ زوراء**: yani, kast ve istikametten yana eğik. Ve **الأَزْوَرُ**: sana gözünün arkasından bakan; dedi ki:
تراهنّ خَلّفُ القَوْمِ زُوراً عيونُها
Ve **الزِّيار**: devenin göğsüne semeri bağlamakla bağlanan bir kayış; binek hayvanı için **اللَّبَب** menzilesinde; ve baytarın binek hayvanının dudağını bağladığı şu şeye **زياراً** denir.
Ve **الزّوراء**: uzunlamasına bir su içme yeri; **التَلتلة**ye benzetilir; **النّابغة** dedi:
وتَسقي إذا ما شِئتَ غيرَ مَصَـرَّدٍ		بزوراءَ في حافاتها المسكُ كارعُ
Ve develerden **المُزَوَّرُ**: **المُزَمِّرُ** onu anasının karnından çekip çıkardığında göğsü eğrilen; onu düzeltmek için onu sıkar; böylece sıkmasından onda bir iz kalır; onun **مُزَوَّر** olduğu bilinir.
Ve insan bir sözü **يُزَوِّر**; yani, onu söylemeden önce onu doğrultur; dedi ki:
أَبْلِغْ أَمِيرَ المُؤْمـنـين رسـالةً		تزوّرتُها من مُحكَماتِ الرَّسائلِ
Ve **الزَّور**: sana gelen kimse; tek de olsa toplu da olsa; erkek de olsa kadın da olsa.
Ve **الزُّورُ**: yalan sözü ve bâtıl şahitliği; sözün **تزوير**i ondan türetilmemiştir; fakat göğsün **تزوير**inden (türetilmiştir).

**وزر**:
**الوَزَرْ**: sığınılan dağ; denir ki: onların ne kalesi vardır ne de **وَزَر**.
Ve **الوِزْرُ**: günahtan ağır yük; ve **وَزَرَ يَزِر**; o: **وازر**dir; mef‘ûl: **موزور**.
Ve **الوزير**: kralın onu vezir edindiği; onun görüşüyle yardım aldığı; onun hâli: **الوَزارة**.
Ve savaşın **أوزار**ı: onun âletleri; tekil yapılmaz; tekil yapılsaydı **وِزْر** denirdi; çünkü ağır yüke döner. **الضّرير** dedi: onu tekil yaparım ve **وَزَر** derim; çünkü silah, adamın **وَزَر**i ve kalesidir. **الأَعشَى** dedi:
وأَعْدَدْتَ وزر الرجل أوزارَها		رماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُـورا

**روز**:
**الرَّوْز**: tecrübe; “Falancayı **رُزْتُ** ve onun yanındakini **زُرْت**” dersin.
Ve **الرّازُ**: inşaatçıların başı; mesleği **الرِّيازة**dir; **الرّاز**ın çoğulu: **الرَّازةُ**.

**زري**:
**الزَّرْيُ**: falancanın arkadaşına bir işte **يَزْرِيَ** etmesi; onu ayıpladığı ve dönsün diye onu azarladığı zaman; o, ona karşı **زارٍ**dır. Dedi ki:
نُبِّئْتُ نُعمَى على الهِجرانِ زارية		سقياً ورعياً لذاك الغائب الزاري
Ve erkek, başkasının üzerine bir işi sokarsa, ona **أزرى** etmiş olur; o **مُزْرٍ**dür. Ve **الإزراء**: insanları küçümseme.

**زير**:
**الزِّير**: kadınlarla oturup kalkmayı çoğaltan kimse; ve **الزّير** Farsçadan türemiştir.

**زرأ**:
**المُزرِئُ**: “Falanca şuna **أَزْرَأَ** etti” sözünün temellendirilmesi; yani: ona yöneldi ve ona sığındı.

**زأر**:
**الزّأرة**: **الحَلْفاء** ve **القَصَب** sahibi sık ağaçlık.
Ve aslan **زَأَرَة** eder; **يزأر** **زئيراً** ve **زئاراً**. Ve aygır, böğürtüsünde **زَأْراً** ile **يَزْأَرُ**; onu iç boşluğuna geri çevirdiği, sonra uzattığı zaman. **رؤبة** dedi:
يَجْمَعْنَ زأراً وهديراً محضاً

**أزر**:
**الأَزْرُ**: sırt. Ve onu **آزَرَهُ**; yani: ona arka çıktı ve bir işte ona yardım etti. Ve ekin, bazısı bazısına **يؤازرُ**; birbirine yetişip sarıldığı zaman.
Ve falanca **أَزْرَه**ni sıktı; yani: **إزار**ının bağ yerini sıktı. Ve **أَزْرَة** olarak **ائتزرر** etti. Ondan, Allah azze ve celle’nin sözü: “اشْدُدْ به **أَزْري**”.
Ve **المِئْزرُ**: **الإزار**ın kendisi.
**آزر**: İbrahim عليه السلام’ın babasının adı.

**رزأ**:
Falanca falancayı **رَزَأَ** etmedi; yani: onun malından bir şey almadı.
Ve **الزُّرْءُ**: musibet. İsim: **الرّويئةُ** ve **المَرْزِئةُ**. Bu, işin küçüğünde ve büyüğünde olur; hatta denir ki: falanca yemeğe karşı **الرَّزء**ü azdır; ve ona musibetlerden büyük bir **رُزءٌ** isabet etti. Hepsi: **الأَرْزاءُ**. **لبيد** dedi:
وأرى أَرْبَدَ قد فـارقـنـي		ومن الأَرْزاءِ رُزْءٌ ذو جَلَلْ
Ve o, **مُرَزّأ** kerimdir; yani: insanlar onun malından ve faydasından pay alır.
Ve **مُرَزَّءونَ** bir kavim; onlar, mallarında ve seçkinlerinde belâlara uğrayan kimselerdir.

**أرز**:
**الأَرُزّ**: bilinen (şey). Ve **الأَرْزُ**: sertlik ve katılık içinde, sıkı kaynaşma ve sıkı bitişme şiddeti.
Ve falanca **أَرُوزٌ**dur; yani: cimrilikçe dar (eli sıkı) bir cimri. Dedi ki:
فذاك بَخّالٌ أَرُوزُ الأَرزِ
Ve binek hayvana denir: onun omurları **لآرزةٌ**dir; yani: daralmış, sıkılaşmış. Dedi ki: رآرِزَةِ الفَقارة لم يَخُنْها قِطافٌ في الرِّكابِ ولا خِلاءُ.
Ve falanca dağın en üstüne ancak **آرزاً** olarak ulaştı; yani: şiddetli yorgunluğundan yürüyüşünde yayılıp açılmaktan büzülmüş olarak. Denir ki: falanca yoruldu da **فآرَزَ**; yani: durdu, geçip gitmez.
Ve falancadan bir şey istendi de **فآرَزَ**; yani: onu cömertçe vermekten büzüldü ve kaçındı. Ve bunu bilmeyen kimse “**أرّز**” dedi de, şeddeli söyleyerek hata etti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: زرى

زَرَيْتُ عليه بالفتح زِرايَةً وتَزَرَّيْتُ عليه، إذا عَتبت عليه. وقال:
وإنِّي على لَيْلى لَزارٍ وإنَّني		على ذاك فيما بيننا مُسْتَديمُها
أي عاتِبٌ ساخطٌ غير راضٍ. وقال أبو عمرو: الزاري على الإنسان: الذي لا يعدُّه شيئاً ويُنكِر عليه فِعلَه. والإزْراءُ: التهاون بالشيء. يقال: أَزْرَيْتُ به، إذا قصّرت به. وازْدَرَيْتُهُ، أي حَقَرته.

##### Türkçe

**زَرَيْتُ** onun üzerine fetha ile **زِرايَةً** (olarak) ve **تَزَرَّيْتُ** onun üzerine; ona sitem ettiğin zaman. Ve dedi ki:
وإنِّي على لَيْلى لَزارٍ وإنَّني		على ذاك فيما بيننا مُسْتَديمُها
Yani: sitem eden, öfkeli; razı olmayan. Ve Ebû Amr dedi: İnsan üzerine **الزاري**: onu bir şey saymayan ve onun fiilini ona inkâr eden kimsedir. Ve **الإزْراءُ**: şey ile hafife alma. Denir ki: **أَزْرَيْتُ** onunla; onunla kusur ettiğin zaman. Ve **ازْدَرَيْتُهُ**; yani onu hakir gördün.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ر ( و ا ي ء )
زور ، روز ، وزر ، زير ، زري ، زأر ، أرز ، أزر ، زرأ ، رزأ : مستعملات .
زور زأر : قال الليث : يقال : زارَني فلانٌ يَزورُني زَوْراً وزِيَارَةً . والزَّوْرُ : الَّذي يَزُورك ، رَجُل زَوْرٌ ، رِجَالٌ زَوْرٌ ، وامرأَةٌ زَوْرٌ ، ونِسَاءٌ زَوْرٌ . وأَصل زار إليه : مال ، ومنه تزاور عنه ، أي : مال عنه . وزَوِر يزوَر ، أي : مال . والزَّوْرُ : الصَّدرُ .
عمرو عن أبيه : الزَّوْرُ : العزيمة ، والزَّوْرُ : الصَّدْر .
أبو عبيد عن أبي زيد : ما له زَوْر ، أي : ما لَه رَأْيٌ .
الحرّاني عن ابن السكّيت : الزّوْرُ : أعْلَى الصَّدْر . قال : والزُّورُ : الباطلُ والكَذِب . قال : وقال أبو عُبيدة : كلُّ ما عُبد من دون الله فهو زُور . وقال : ويقال : ما لَه زُورٌ ولا صَيُّور بضم الزاي ، أي : رأي يرجع إليه .
وأما أبو زَيد فإنّه قال : ما له زَوْرٌ بهذا المعنى ففتح الزَّاي ، وهما لُغَتان .
وفي حديث عمر أنّه قال : كنت زَوَّرْتُ في نفسي كلاماً يومَ سَقيفة بني ساعدة . قال شمر : التَّزويرُ : إصلاحُ الشيءِ .
وسمعتُ ابن الأعرابيّ يقول : كل إصلاح من خيرٍ أو شرّ فهو تَزْوِير . قال : ومنه شاهدُ الزُّور يُزَوِّر كلاماً .
قال أبو بكر : في قولهم : قد زوَّر عليه كذا وكذا فيه أربعة أقوال :
يكون التزوير فعلُ الكذب أو الباطل أو الزور الكَذب ، وقال خالد بن كلثوم التزوير : التشبيه ، وقال أبو زيد : التزوير : التزويق والتحسين . وقال الأصمعي : تهيئة الكلام وتقديره .
وفي صَدْره زَوَرٌ ، أي : فَساد يَحتاج أن يُزَوَّر . قال : وقال الحجاج : رحم الله امرأً زوَّر نفسَه على نفسِه ، أي : اتْهمهَا عليها .
وتقول : أنا أُزَوِّرُك على نفسِك ، أي : أتَّهِمك عليها ، وأَنشَد ابن الأعرابي :
به زَوَرٌ لَم يَستَطِعْه المزَوِّرُ
وناقَة زِوَرّة أسْفار ، أي : مُهَيَّأة للأسفار ، مُعَدة .
ويقال : فيها ازورَار من نَشاطِها .
وكلُّ شيء كان صَلاحاً لشيء وعِصمةً له ، فهو زِوَارٌ له وزِيَارٌ له ، وقال ابن الرِّقاع :
كانُوا زِواراً لأهلِ الشام قد عَلِموا
لَمّا رأوْا فِيهمُ جَوْراً وطُغْيانا
وقال ابن الأعرابيّ : زِوارٌ وزِيار ، أيْ : عصمة كزيار الدّابة .
وقال الأصمعي في الزوار هو الشكال ، وهو حبل يكون بين الحقبِ والتصدير .
وقال أبو عمرو : وهو الحَبْل الذي يُجْعل بين الحَقَبِ والتصدير كي لا يَدْنو الحَقَبُ من الثِّيل ، وقال الفرزدق :
بأرْحُلِنا يَحِدْنَ وقد جَعَلْنا
لكل نَجيبةٍ منها زِيَارا
وقال القتال :
ونحنُ أناسٌ عُودُنَا عُودُ نَبْعَةٍ
صَلِيبٌ وفينا قَسوةٌ لا تُزَوَّرُ
وقال أبو عدنان : أي : لا تغمز لقسوَتها ولا تُستضعَف .
قال : وقولُهم : زَوَّرْتُ شَهادة فلانٍ راجعٌ إلى هذا التفسير ، لأنّ معناه : أنه استضعِف فغُمِز وغُمزت شهادَتهُ فأُسقِطتْ .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : التزْوِيرُ : إصلاح الكلام وتهيئَتُه .
وقال أبو زيد : زَوِّرُوا فلاناً ، أي : اذبَحوا له وأَكْرِموه .
وقال الليث : الْمزَوّرُ من الإبل : الذي إِذا سَلَّه المُزَمِّر من بطن أمه اعوَجَ صَدرُه فيغمزه ليُقيمَه ، فيبقى فيه مِن غَمزه أثرٌ يعلم أنّه مُزَوَّر . والإنسان يزوِّر كلاماً ، وهو أن يقوِّمه ويُتقِنَه قبل أن يتكلم به .
قال : والزُّورُ : شهادةُ الباطلِ وقولُ الكَذِب ، ولم يشتق منه تَزْوير الكلام ، ولكنه اشتقّ من تَزْوير الصَّدر .
قال : والزِّيارُ : سِنافٌ يُشَدّ به الرَّحْل إلى صَدْر البعير بمنزلة اللَّبَب للدّابة ، ويسمَّى
هذا الذي يَشُدّ به البَيْطارُ جَحْفلة الدابة : زِياراً ، ونحو ذلك .
قال ابن شُميل عن أبي عبيد : الزُّورُ والزُّونُ كلُّ شيء يتّخذ رَبّاً يُعبَد .
قال الأغلب :
جاءُوا بزُورَيْهِمْ وجِئْنا بالأصَم
قال : وكانوا جاءُوا ببَعيرَين فعَقَلوهما وقالوا : لا نَفرّ حتى يَفرَّ هذان .
وقال شمر : الزُّورَانِ رئيسان ؛ وأَنشَد :
إذا قُرِن الزُّورَانِ زُورٌ رازِحٌ
زارٌ وزُورٌ نِقْيهُ طُلافِحُ
قال : الطُّلافحُ : المَهْزول .
وقال بعضهم : الزُّورُ : صَخْرة ، ويقال : هذا زُويْر القومِ ، أي : رئيسُهم .
وقال ابن الأعرابيّ : الزُّوَيْرُ : صاحب أمرِ القوم .
وقال :
بأيدي رجال لا هوادة بينهم
يسوقون للمزن الزُّوَيْر البَلَنْدَدَى
ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده للمرار :
ألا ليتني لم أدر ما أخْت بارق
ويا ليتها كانت زوبَراً أنازله
فأدرك ثأري أو يقال أصابه
جميع السلاح عنبس الوجه باسله
قال : الزّوبر : الأسد .
وقال أبو سعيد : الزون : الصَّنَم وهو بالفارسيّة زوْن ، بشمّ الزاي والسّين .
قال حميد :
ذات المَجُوسِ عَكَفْت للزُّونِ
قال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَاوَرُ عَن كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ ) ( الكهف : 17 ) ، قرأ بعضهم : ( تزاور ) ، يريد تتزاور ، وقرأ بعضهم : ( تزْوَرُّ ) و ( تزْوَارُّ ) ، قال : وازْوِرارُها في هذا الموضوع أنها كانت تطلُع على كهفِهم ذات الشمال فلا تصيبهم .
وقال الأخفش : تزاوَرُ عن كهفِهم ، أي : تَميل ، وأنشد :
ودُون لَيْلَى بَلدٌ سَمَهْدَرُ
جَدْبُ المُنَدَّى عن هوانا أَزْوَرُ
يُنْضِي المطَايا خِمْصه العَشَنْزَرُ
وقال الليث : الزَّوَرُ : مَيَلٌ في وَسَط الصدر .
والكلبُ الأزوَرُ : الذي استدقّ جَوْشَنُ زوْرِهِ وخرج كَلْكَلُه كأنه قد عُصِر جانباه ، وهو في غَيْر الكلاب مَيَلٌ لا يكون معتدلَ التربيع نحو الكِرْكِرة واللِّبْدة .
أبو عبيد : الزّأرَةُ : الأجمة .
قال الليث : الزّأْرَةُ : الأجمة ذاتُ الحَلْفاءِ والقصب .
وعين الزّأرَة بالبحرين معروفة ، والزارة قريةٌ كبيرةٌ بها ، وكان مَرْزُبانُ الزّارة منها ، وله حديث معروف .
ومدينةُ الزَّوْراء ببغدادَ في الجانب الشرقي ، سميتْ زوْراءَ لازوِرارٍ في
قِبْلَتِها .
والزوراء : القَوْس المعْطوفة .
والزوراء : دارٌ بناها النعمانُ بالحيرة ، وفيها يقول النابغة :
بزَوْراء في أَكنافها المسْكُ كارعُ
ويقال : إن أبا جعفر هدم الزوراء بالحِيرَة في أيامه .
وقال أبو عمرو : زوراءُ ههنا مَكُّوكٌ من فضة فيه طول مثل التَّلْتَلَة .
وقال أبو عُبيد : الزِّوَرُّ : السَّيْر الشديد ، وقال القُطاميّ :
يا ناقُ خُبِّي زِوَرَّاً
وقَلّبي منْسِمِك المُغْبَرّا
وناقة زوْرةٌ : قوية غليظة .
وفلاةٌ : بعيدةٌ فيها ازوِرار .
وقال أبو زيد : زوَّر الطائرُ تزْويراً : إذا ارتفعتْ حَوْصَلَتُهُ .
ابن نجدة عن أبي زيد : يقال للحوْصلة الزّارةُ والزاوُورة والزّاورةُ .
قال : والتزوِيرُ : أن يُكرم المزُورُ زائرَه ويعرف له حقَّ زيارته .
وقد زوّرَ القومُ صاحبهم تزْويراً : إذا أَحْسنوا إليه .
وقال أبو عبيدة في قولهم : ليس له زور ، أي : ليس له قوّة ولا رأي .
وحَبْل له زوْر ، أي : قوة ، قال : وهذا وفاقٌ وقع بين العربية والفارسية .
قلت : وقرأت . . . .
وفي كتاب الليث في هذا الباب : يقال للرجل إذا كان غليظاً إلى القِصَر ما هو : إنه لَزُوَّار وزوَارِية . وهذا تصحيف مُنكَر والصواب : إنه لَزُوازٌ وزُوَازية بزاءين ، قال ذلك ابن الأعرابي وأبو عمرو وغيرُهما .
وسمعتُ العرب تقول للبعير المائل السَّنام ، هذا بعيرٌ أزْوَر . وقال أبو عمرو في قول صَخْر الغَيّ :
وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرةٍ
كمَشيِ السَّبَنتَى يراح الشفِيفا
قال : على زَورَةٍ : ناقة شديدة .
ويروى زورة بالضم ، أي : على بعد . وهي اسم من الزوراء ، أي : البعيدة ، فلاة زوراء ، أي : وردت على انحراف مني .
ويقال : على ناقة فيها ازوِرار وحَدْر .
وقيل : إنه أراد على فلاةٍ غير قاصدة .
وزر : قال أبو إسحاقَ في قول الله جل وعز : ( الْمَفَرُّ كَلاَّ لاَ وَزَرَ ) ( القيامة : 11 ) ، الوَزرُ في كلام العرب : الجبَلُ الذي يُلتجأ إليه ، هذا أصلُه ، وكلُّ ما التجأتَ إليه وتحصّنْتَ به فهو وَزرٌ .
وقال في قول الله جل وعز : ( وَاجْعَل لِّى وَزِيراً مِّنْ أَهْلِى ) ( طه : 29 ) ، قال : الوزير في اللغة اشتقاقهُ من الوزر ، والوزر : الجَبل الذي يُعتَصم به ليُنجي من الهلكة ، وكذلك وزيرُ الخليفة معناه الذي يَعتمِد على رأيه في أمورِه ، ويلتَجىء إليه .
وقوله : ( الْمَفَرُّ كَلاَّ لاَ وَزَرَ ) ( القيامة : 11 ) ، معناه : لا شيءَ يُعتَصم به من أمرِ الله .
وقال غيرُه : قيل لوَزِير السلطان وزيرُ ، لأنّه يَزِر عن السّلطان أَعْباءَ تدبير المملكة ، أي : يَحْمل ذلك .
وقد وَزَرْتُ الشيءَ أَزِره وَزْراً ، أي : حملتَه .
ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ) ( الأنعام : 164 ) ، أي : لا تَحمِل نفسٌ آثِمةٌ وِزْرَ نفسٍ أخرى ، ولكن كلّ يُجزَى بما كَسَب ؛ والآثامُ تسمَّى أوزاراً ، لأنّها أحمالٌ مثقِلة ، واحدُها وِزْر .
وقال اللّيث : رجلٌ مَوْزورٌ غيرُ مأجور ، وقد وُزِر يُوزَرُ .
وقال : مأزور غير مأجور ؛ لمّا قابَلوا المَوْزور بالمأجور قلَبوا الواوَ همزةً ليأتلفَ اللّفظان ويزدَوِجَا .
وقال غيرُه : كأنّ مأزُور في الأصل مَوْزُوراً ، فبنَوْه على لفظ مَأْجور .
وفي الحديث : ( ارْجِعْن مَأْزُورات غيرَ مأجورات ) .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( فِدَآءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ ) ( محمد : 4 ) .
قال : يريدُ آثامَها وشِرْكَها حتى لا يبقَى إلاّ مُسلِم أو مُسَالم .
قال : والهاء في ) الْحَرْبُ ( للحرب ، وأتت بمعنى أوزار أهلها .
وقال غيرُه : الأوْزارُ ههانا السّلاح وآلةُ الحَرْب . وقال الأعشى :
وأعدَدْت للحَرْبِ أوزارَها
رِماحاً طِوَالاً وخَيْلاً ذكورا
قاله أبو عبيد .
زير : قال ابن السكّيت وغيرُه : الزِّيرُ : الكَتّان . ويقال : فلان زِيرُ نِساء : إذا كان يحِب زِيارَتُهن ومحادَثتَهن .
وقال رؤبة :
قُلتُ لِزيرٍ لم تَصِلْه مَرْيمُهْ
وقال أبو عبيد : قال الكسائي : جمعُ الزِّير زِيرَة وأَزْيار .
قال : وامرأةٌ زِيرٌ أيضاً ، ولَم أسمَعْه لغيره .
وقول الأعشى :
ترى الزير تبكي لها شجوهُ
مخافة أن سوف يدعى لها
( لها ) للخمر . يقول : زير العود تبكي مخافة أن يطرب القوم إذا شربوا ، فيعملوا الزير لها للخمر ، وبها للخمر .
وأنشد يونس :
تقول الحارثية أم عمرو
أهذا زيره أبداً وزيري
قال : معناه : فهذا دأبه أبداً ودأبي .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : الزِّيرُ من الرِّجال : الغَضْبانُ المُقاطِع لصاحِبِه .
قال : والزِّيرُ : الزِّرُّ . قال : ومِن العَرَب من يَقْلِب أحدَ الحرفين المدغَمين ياء ، فيقول في مز ميز ، وفي زِرّ : زِيرِ ، وهو الدُجَهْ ،
وفي رز رِيزٌ ، وأصلُ الزِّير الغَضْبان بالهَمْز ، من زأَر الأَسَدَ يزْأَرُ .
ويقال للعَدُوِّ : زائر ، وهم الزائرون . وقال عنترة :
حَلَّتْ بأَرْضِ الزائرِين فأصبَحَتْ
عَسِراً عَلَيّ طِلابُكِ ابنةَ مَخْرَمِ
قال بعضهم : أراد أنّها حلّت بأرض الأعداء . والفَحْل أيضاً يَزْئرُ في هَدِيره زَأْراً : إذا أَوْعد .
قال رؤبة :
يَجمَعْنَ زَأْراً وهَدِيراً مَحْضاً
وقال ابن الأعرابي : الزّائر : الغَضْبان بالهمز . والزاير : الحَبيب .
وبيتُ عنترةَ يُرْوَى بالوجهين ؛ فمَن هَمَز أراد الأعداءَ ، ومن لَم يَهمِز أرادَ الأحْباب .
روز : قال اللّيث : الرَّوْزُ : التّجربة ؛ يقال : رُزْ فلاناً ، ورُزْ ما عنده .
قال أبو بكر : معنى قولهم : قد رُزت ما عند فلان ، أي : طلبته وأردته .
وقال أبو النجم يصف البقر وطلبها الكنس من الحر :
إذ رازت الكُنْس إلى قعورها
واتقت الملافح من حَرورها
يعني : طلبت الظل في قعور الكنس .
قال : والرّازُ : رأسُ البنائين ، والجميع الرّازَة ، وحِرْفَته الرِّيازة .
قلتُ : أَرَى الليثَ جَعَل الرّازَ وهو البَنّاء مِن رازَ يَرُوز : إذا امتحن عَمَله فحَذَقه وعاوَدَ فيه .
وفي الحديث : كان رَازَ سفينة نوح جبريلُ ، والعاملُ نوح .
وقال أبو عُبَيدة : يقال : رازَ الرَّجلُ صَنْعته : إذا قام عليها وأَصلَحها ؛ وقال في قول الأعشى :
فعادَ لَهُنّ ورَازَا لَهُنّ
واشتَرَكا عَمَلاً وائتِمارا
يريد : قاما لهنّ .
سلمة عن الفرّاء قال : المَرازَانِ : الثَّدْيان ، وهما النَّجْدان ؛ وأَنشَد ابن الأعرابيّ :
فرَوِّزَا الأمرَ الذي تَرُوزَانْ
وقال ذو الرمة :
وليل كأثناء الرّوَيْزِيّ جبتُه
بأَربعة والشخص في العين واحد
إحم علا فيّ وأبيض صارمٌ
وأعيس مهريّ وأَشعب ماجد
أراد بالرويْزِي : كساء نسج بالبري .
زري : قال أبو زيد : زَرَيْتُ عليه مَزْرِيةٌ وزَرَياناً : إذا عبْتَ عليه .
وقال ابن السكّيت : زَرَّيْت عليه : إذا عِبته ، وأنشَد :
يا أيّها الزّارِي على عُمرٍ
قد قلتَ فيه غيرَ ما تَعَلَمْ
قال : وأَزرَيْت به بالألف إزْراءً : إذا
قَصَّرْتَ به .
وقال اللّيث : زَرَى عليه عمَله : إذا عَاب وعَنّفَه . قال : وإذا أَدخَل على أخيه عَيْباً فقد أَزرَى به وهو مُزْرى به .
وأما أرْزَيْتُ به الراء قبل الرازي فإن أبا عُبَيد روى عن الأمويّ : أَرْزَيْتُ إليه ، أي : استَنَدْت .
وقال شمر : إنه ليُرْزِي إلى قوّةٍ ، أي : يَلجأُ إليها ؛ وأَنشَد قولَ رؤبة :
يُرْزِي إلى أَيْدٍ شَديد إيَاد
وقال الليث : أَرْزَا فلانٌ إلى كذا ، أي : صار إليه ، والصحيح تركُ الهمز .
وزر : قال ابن بُزرج : يقول الرجل مِنا لصاحبه في الشَّرِكة بينهما : إنّك لا تَوَزَّرُ حُظوظَةَ القوم . وقد أَوْزَر الشيءَ : ذهبَ به واغتَبَاه ، ويقال : قد استَوْزَره . قال : وأما الاتِّزار فهو من الوِزْر ؛ يقال : اتّزَرْتُ وما اتَّجَرْت ، ووَزَرتُ أيضاً .
أزر : قال : ويقال : وأزرني فلان على الأمر وآزرني ، والألف أفصح . وقال : أَوْزَرتُ الرجل فهو مُزْوَرٌ جَعلتُ له وَزَراً يأوِي إليه . وأَوْزَرْت الرجلَ من الوِزْر ، وآزرتُ من المُوَازَرة ، وفَعَلْتُ منها أَزَرْتُ أَزْراً ، وتأَزَّرْتُ .
سلمة عن الفرّاء : أَزَرْت فلاناً آزُرُه أَزْراً : قوّيته ، وآزَرْتهُ : عاوَنْته .
وقرأ ابن عامر وحدَه : ( فأَزَرَه فاستغلظ ) ( الفتح : 29 ) ، على فِعلِه ، وقرأ سائرُ القُرُّاء : ( شَطْأَهُ ( .
وقال الزّجّاج : آزرتُ الرجلَ على فلانٍ : إذا أعنْتَه عليه وقوّيْتَه .
قال : وقولُه : ( شَطْأَهُ فَآزَرَهُ ( ، أي : فآزَرَ الصغارُ الكبارَ حتّى استوَى بعضُه مع بعض .
قال الأصمعيّ في قول الشاعر :
بمحنِيةٍ قد آزَرَ الضّالَ نَبْتُها
مَجَرّ جُيوشٍ غانِمين وخُيَّبِ
أي : ساوى نَبْتُها الضال ، وهو السدر البَرّيّ ، أراد فآزره الله جلّ وعزّ فساوى الفِراخ الطِّوالَ ، فاستوى طولها .
ثعلب عن ابن الأعرابي في قول الله جل وعز : ( اشْدُدْ بِهِ أَزْرِى ) ( طه : 31 ) .
قال : الأزرُ : القوة . والأزرُ : الظَّهْر . والأزرُ : الضَّعْف .
قال : والإزرُ : الأصلُ بكسْر الهمزة ، قال : فمن جعل الأزرَ القوة قال في قوله : ( اشْدُدْ بِهِ أَزْرِى ) ( طه : 31 ) ، أي : اشدُد به قوتي ، ومن جعله الظهر ، قال : شُدَّ به ظهري ، أي : قوِّ به ظهري ، ومن جعله الضَّعف قال : شُدَّ به ضعْفي وقوِّ به ضعفي .
ويقال للإزار : مِئزر ؛ وقد ائتَزَر فلانٌ إزْرَةً حسنة ، وتأزر : لبس الإزار ، وجائزٌ أن تقول : اتّزَرَ بالمئْزَر أيضاً ، فيمن يدغم الهمزةَ في التاء ، كما يقال اتَّمنْتُه ، والأصل ائتَمَنْته .
قال أبو عبيد : يقال فلانٌ عفيفٌ المئْزَر ، وعفيفُ الإزار إذا وُصف بالعِفّة عما يحرُم عليه من النساء . ويُكنى بالإزار عن النفس ، كقوله :
فِدى لك من أخي ثِقَةٍ إزاري
وجمعُ الإزار : أُزر . أبو عبيدة : فرسٌ آزَرُ : وهو الأبيضُ الفخذين ، ولونُ مقادِيمه أسوَد ، أو أيُّ لون كان . وأَزَّرْتُ فلاناً : إذا أَلْبستَه إزاراً فتأَزَّر به تأزّراً .
وقال أبو إسحاق في قول الله جل وعز : ( وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لاَِبِيهِ ءَازَرَ ) ( الأنعام : 74 ) ، يُقرأ بالنصب : ( ءَازَرَ ( ، ويقرأ بالضم : ( آزَرُ ) ، فمن نصب فموضع آزرَ خفضٌ بدلاً من ( أبيه ) ، ومن قرأ : ( آزَرُ ) بالضم فهو على النِّداء .
قال : وليس بين النّسّابين اختلافٌ أن اسم أبيه كان تارَخَ .
قال : والذي في القرآن يدلّ على أن اسمه آزَرَ . وقيل : آزر عندهم ذَمٌّ في لغتهم ، كأنه قال : ( وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لاَِبِيهِ ( الخاطىء .
ورَوَى سفيان عن ابن أبي نجيح عن مجاهد في قوله : ( ءَازَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَاماً ) ( الأنعام : 74 ) .
قال : لم يكن بأبيه ، ولكنّ آزرَ اسمُ صَنَم فموضعُه نصب كأنه قال : وإذ قال إبراهيم لأبيه : أتتَّخذ آزرَ إلهاً ، أي : أتتخذ أصناماً آلِهة .
رزأ : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : رزَأَ فلانٌ فلاناً : إذا قَبل بِرّه . وأصله الهمز فخفّفه .
وقال أبو زيد : يقال : قد رَزَأْتُ الرجلَ أَرْزأُه رُزْءاً ومَرْزِئَةً : إذا أصبتَ منه خيراً مَا كان .
وقال أبو مالك : يقال : رُزِئْته : إذا أخذ مِنْك ، ولا يقال : رُزِيْتُه ، وقال الفرزدق :
رُزِئْنَا غالباً وأباهُ كانَا
سِمَاكَيْ كلِّ مُهتلِكٍ فقير
وقال الليث : يقال : ما رَزأَ فلانٌ فلاناً شيئاً ، أي : ما أصاب من ماله شيئاً ، ولا انتقَصَ منه .
قال : والرُّزْء : المصيبةُ ، والاسم الرَّزِيئة والمرْزئة . وفلانٌ قليلُ الرَّزْء للطعام ، وقد أصابَه رُزْءٌ عظيم ، وجمعُه أَرْزاء .
ورجُل مُرَزَّأٌ : وهو الذي يُصيب الناس من مالِه . وقومٌ مُرَزءُون : وهُم الذين تصيبهم رَزايَا في خِيَارهم .
أرز : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( إنَّ الإسلام ليأْرِز إلى المدينة كما تأْرزُ الحيّة إلى جُحْرها ) .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : قوله عليه السلام ( يأْرزُ ) ، أي : ينضمّ إليه ويجتمع بعضه إلى بعض فيها ، قال رُؤبة :
فذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأرْزِ
يعني أنه لا ينبسط للمعروف ، ولكنه ينضمّ بعضُه إلى بعض .
وقال الأصمعيّ : أخبرني عيسى بنُ عمر عن أبي الأسود الدؤليّ أن فلاناً إذا سُئِل أَرز ، وإذا دُعيَ اهتزّ .
يقول : إذا سُئل المعروفَ تضَامّ ، وإذ دُعِي إلى طعامٍ أسرَع إليه .
وقال زهيرٌ يصف ناقة :
بآرزة الفَقارة لَم يَخنهَا
قِطَافٌ في الرِّكاب ولا خِلاَءُ
وقال : الآرِزة : الشديدة المجتمع بعضها إلى بعض .
قلت : أراد أنّهَا مُدْمَجة الفَقار متداخِلَته ، وذلك أشدّ لظهرها .
وفي حديثٍ آخر : أن النبي عليه السلام قال : ( مثل الكافر كمثل الأرْزة المجدِبة على الأرض حتى يكون انجعافها مرّة واحدةٌ ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : وهي الأَرزة بفتح الراء من الشجر الأرْزنِ ، ونحو ذلك قال أبو عبيدة .
قال أبو سعيد : والقول عندي غيرُ ما قالا ، إنما هو الأرْزَة بسكون الراء وهي شجرةٌ معروفةٌ بالشام تسمى عندنا الصَّنَوْبَرَ ، من أجْلِ ثمره .
وقد رأيتُ هذا الشجر يسمَّى الأرْز واحدتُهَا أَرْزة ، وتسمى بالعراق الصَّنَوْبر ، وإنما الصَّنَوْبر ثمرُ الأرْز فسمِّي الشجرُ صنوبراً من أجل ثمره .
أراد النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن الكافر غير مُرَزَّءٍ في نفسه ومالِه وأهلِه وولدِه حتى يموت ، فشبّه موته بانجعاف هذه الشجرة من أصلِها حتى يلقى الله بذنوبه حامّة .
وقال أبو سعيد : الأرْز أيضاً : أن تتدخل الحيةُ جُحرها على ذَنبها ؛ فآخر ما يبقى منها رأسها فيدخل بعدُ .
قال : وكذلك الإسلام خرج من المدينة فهو ينْكص إليها حتى يكون آخره نكوصاً كما كان أوله خروجاً . وإنما تأرِز الحية على هذه الصفة ، إذا كانت خائفة ، وإذا كانت آمنة فتبدأ بِرَأسها فتدخله ، وهذا هو الانمحار .
أبو عبيد عن أبي زيد : الليلةُ الآرِزة : الباردة ، وقد أَرَزتْ تأرزُ .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه سُئل أعرابيٌّ عن ثوبين له فقال : إذا وجدتُ الأرِيزَ لبسْتُهما .
قال ابن الأعرابيّ : يومٌ أَرِيزٌ : إذا اشتدّ بَرْدُه .
قال : والأرِيزُ والحَلْيت شبهُ الثلج يقع بالأرض .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : رأيتُ أَرِيزته وأَرَائِزَه تَرْعُد . وأَريزة الرجل : نفسُه . وأَريزة القومِ : عميدُهم .
وقال ابن الأعرابيّ : رَازَ فلانٌ فلاناً إذا عايَبَه ، ورازهُ إذا اختَبره ورَازَاه إذا قَبِل بِرّه .
قلتُ : قوله : رَازاه : إذا اختَبَره مقلوبٌ ،
أصلُه راوَزَه ، فأَخّر الواوَ وجعَلَها ألفاً ساكنة والنسبة إلى الرَّيّ رَازِي ، ومنه قول ذو الرمّة :
ولَيْلٍ كأَثناءِ الرُّوَيْزِيِّ جُبْتُه
أراد بالرُّوَيْزِيّ ثوباً أخضرَ من ثيابهم ، شَبّهَ سوادَ اللّيل به .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والراء وما يثلثهما)
(زرع) الزاء والراء والعين أصلٌ يدلُّ على تنمية الشيء. فالزّرع معروف، ومكانه المُزْدَرَع. وقال الخليل: أصل الزّرع التنمية. وكان بعضهم يقولُ: الزَّرع طرح البَذْر في الأرض. والزَّرْع اسمٌ لِمَا نبت. والأصل في ذلك كلّه واحد. وزارِع: كلبٌ.‏
(زرف) الزاء والراء والفاء أصلٌ يدلُّ على سعيٍ وحركة. فالزَّرُوف: النَّاقة الواسعة الخَطو الطويلةُ الرِّجْلين. ويقال: زَرَف، إذا قَفَزَ. ويقال زَرَفْت الرّجلَ عن نفسي إذا نحّيتَه. ومن الباب: الزَّرافات: الجماعات وهي لا تكون كذا إلا إذا تجمّعت لسعيٍ في أمر. ويقال زَرَافَّة، مثقّلة الفاء، وكان الحجّاج يقول: "إيّايَ وهذه الزّرَافات". يريد المتجمّعين المضطربين لفتنةٍ وما أشبهها. ومن الباب زَرِف الجُرح، إذا انتقض بعد البُرْء.‏
(زرم) الزاء والراء والميم أصلٌ يدلُّ على انقطاع وقلّة. يقال زَرِم الدمعُ، إذا انقطَع؛ وكذلك كلُّ شيء. ومن ذلك حديث النبي صلى الله عليه وآله وسلم حين بال عليه الحسَنُ عليه السلام فقال: "لا تُزْرِمُوا ابني" يقول: لا تَقطَعوا بولَه. زَرِمَ البولُ نفسُه، إذا انقطع. قال:‏
أو كماء المثمودِ بعد جِمامٍ *** زَرِمَ الدّمعِ لا يؤوبُ نَزُورا(1)‏
ويقال إنَّ الزَّرِم البخيل. وهو من ذاك.[و] يقال زَرِمَ الكلب، إذا يبس جَعْرُهُ في دُبُرِه.‏
(زرب) الزاء والراء والباء أصلٌ يدلُّ على بعض المأْوَى. فالزَّرْب زَرب الغنم، وهي حظيرتها. ويقال الزَّرِيبة الزُّبْية. والزَّريبة: قُتْرَة الصائد.‏
(زرد) الزاء والراء والدال حرف واحد، وهو يدلُّ على الابتلاع، والزّاء فيه مبدلةٌ من سين. يقال ازدَرَدَ اللقمة يَزْدَرِدها(2). وممكنٌ أن يكون الزَّرَد من هذا، على أن أصله السين، ومعنى الزّرَّاد السَّرَّاد.‏
(زرح) الزاء والراء والحاء كلمة واحدة. فالزّراوِح: الرَّوابي الصِّغار(3).‏
(زري) الزاء والراء والحرف المعتل يدلُّ على احتقارِ الشيء والتّهاون به. يقال زَرَيْت عليه، إذا عِبْتَ عليه. وأَزْريْتَ به: قصَّرت به.‏
---------------------
(1) البيت لعدي بن زبد كما في اللسان (زرم) وقد سبق في (ثمد، جم).‏
(2) بعدها في الأصل: "وزرد يزدردها" وهو كلام مقحم.‏
3)) واحدها "زروح" بفتح الزاي وسكون الراء.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الراء** وما يثلثهما)
(**زرع**) **الزاء** ve**الراء** ve**العين**; bir asıldır, şeyin büyütülmesine delâlet eder. Şu hâlde **الزّرع** bilinir; ve onun yeri **المُزْدَرَع**’dır. **الخليل** dedi: **الزّرع**’ın aslı büyütmedir. Ve bazısı derdi ki: **الزَّرع** toprağa **البَذْر** atmadır. Ve **الزَّرْع**, biten şeye isimdir. Ve bunun hepsinde asıl birdir. Ve **زارِع**: bir köpektir.‏
(**زرف**) **الزاء** ve**الراء** ve**الفاء**; bir asıldır, bir koşuşturma ve harekete delâlet eder. Şu hâlde **الزَّرُوف**: adımı geniş, iki bacağı uzun dişi devedir. Ve denir: **زَرَف**; sıçradığı zaman. Ve denir: **زَرَفْت** adamı kendimden, onu uzaklaştırdığım zaman. Ve bâbdandır: **الزَّرافات**; cemaatlerdir; ve bir işte koşuşturmak için toplandıkları vakit ancak böyle olurlar. Ve denir: **زَرَافَّة**, **الفاء**’ı şeddeli; ve **الحجّاج** derdi: “Benden uzak durun ve şu **الزّرَافات** (ile)”. Fitne ve benzeri için toplanmış çalkantılıları kasteder. Ve bâbdandır: **زَرِف** yara; iyileşmeden sonra bozulduğu zaman.‏
(**زرم**) **الزاء** ve**الراء** ve**الميم**; bir asıldır, kesilme ve azlığa delâlet eder. Denir: **زَرِم** gözyaşı; kesildiği zaman; ve bunun gibi her şey. Ve ondan, Peygamber’in صلى الله عليه وآله وسلم hadisi: **الحسَن** عليه السلام onun üzerine bevlettiğinde dedi ki: “Oğlumu **تُزْرِمُوا** etmeyin”; yani: onun bev­lini kesmeyin. **زَرِم** bevlin kendisi; kesildiği zaman. Dedi ki:‏
أو كماء المثمودِ بعد جِمامٍ *** زَرِمَ الدّمعِ لا يؤوبُ نَزُورا(1)‏
Ve denir ki: **الزَّرِم** cimridir. Ve o, şundandır. [Ve] denir: **زَرِم** köpek; dışkısı anüsünde kuruduğu zaman.‏
(**زرب**) **الزاء** ve**الراء** ve**الباء**; bir asıldır, barınağın bir kısmına delâlet eder. Şu hâlde **الزَّرْب**, koyunun **زَرب**’ıdır; ve o, onun ağılıdır. Ve denir: **الزَّرِيبة** **الزُّبْية**’dir. Ve **الزَّريبة**: avcının ağıdır.‏
(**زرد**) **الزاء** ve**الراء** ve**الدال** bir tek harftir; ve o, yutmaya delâlet eder; ve onda **الزّاء**, **سين**’den değiştirilmiştir. Denir: **ازدَرَدَ** lokmayı, onu **يَزْدَرِدها**(2). Ve mümkündür ki **الزَّرَد** bundan olsun; şu şartla ki aslı **السين**’dir; ve **الزّرَّاد**’ın mânâsı **السَّرَّاد**’dır.‏
(**زرح**) **الزاء** ve**الراء** ve**الحاء** bir tek kelimedir. Şu hâlde **الزّراوِح**: küçük tepeler(3)’dir.‏
(**زري**) **الزاء** ve**الراء** ve illetli harf; şeyin küçümsenmesine ve onu hafife almaya delâlet eder. Denir: **زَرَيْت** ona; ona ayıpladığın zaman. Ve **أَزْريْتَ** onunla: onu eksik bıraktın.‏
---------------------
(1) Beyit, **عدي بن زبد**’indir; **اللسان**’da (**زرم**)’de olduğu üzere; ve daha önce (**ثمد**، **جم**)’de geçti.‏
(2) Bunun ardından asılda: “**وزرد يزدردها**” vardır; ve o, araya sokulmuş sözdür.‏
3)) Onun teki “**زروح**”, **الزاي**’ın fethası ve **الراء**’ın sükûnu iledir.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: زرى

- زريت عليه: عبته، وأزريت به: قصرت به، وكذلك ازدريت، وأصله: افتعلت قال: ﴿ولا أقول للذين تزدري أعينكم﴾ [هود/31]، أي: تستقلهم، تقديره: تزدريهم أعينكم، أي: تستقلهم وتستهين بهم.

##### Türkçe

- **زريت عليه**: onu ayıpladım; ve **أزريت به**: onunla (ilgili) eksik bıraktım; ve yine **ازدريت** (de böyledir); aslı: **افتعلت**. Dedi ki: ﴿ولا أقول للذين **تزدري** أعينكم﴾ [هود/31] yani: onları az görür; takdiri: **تزدريهم أعينكم** yani: onları az görür ve onları küçümser.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ر ي
أزريتُ به‏:‏ قصّرتُ به وحقّرته وزريتُ عليه فعله‏:‏ عبته وعنفته‏.‏
وازدرته عيني‏:‏ احتقرته‏.‏
وترك إكرامه إزراء به وازدراء له وزيراية عليه‏.‏
قال النابغة‏:‏ نبئت نعماً على الهجران زرية سقبا ورعيا لذلك العاتل الزاري

##### Türkçe

ز ر ي
**أزريتُ به**: Onunla (hakkında) eksik bıraktım ve onu küçülttüm; ve **زريتُ عليه فعله**: onun fiilini ayıpladım ve onu azarladım.
Ve **ازدرته عيني**: gözüm onu hor gördü.
Ve ikramını terk etmek, onunla ilgili bir **إزراء** ve ona yönelik bir **ازدراء** ve onun aleyhine bir **زيراية**dir.
Nâbiga dedi:
Bana haber verildi ki Nu‘m, ayrılık üzerine, o azarlayan kınayıcı için, bunun için, bir **زرية** (olarak) süt emen bir yavru ve bir otlatma (kıldı).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَرَيْتُ عليه وزَرَى عليه، بالفتح، زَرْياً وزِرايةً ومَزْرِيةً ومَزْراةً وزَرَياناً: عابه وعاتَبه؛ قال الشاعر:
يا أَيُّها الزَّارِي على عُمَرٍ،
قد قُلْتَ فيه غَيْرَ ما تَعْلَمْ
وتَزَرَّيْتُ عليه إذا عتَبْتَ عليهك وقال الشاعر:
وإِنِّي على لَيْلَى لَزارٍ، وإِنَّنِي
على ذاكَ، فيما بيننا، مُسْتَدِيمُها
أَي عاتِبٌ ساخِطٌ غير راضٍ. وزَرَى عليه عَمَلَه إِذا عابَه وعَنَّفَه. قال الليث: وإِذا أَدخل على أَخيه عيباً فقد أَزْرَى به وهو مُزْرىً به. ابن الأَعرابي: زارَى فُلانٌ فلاناً إِذا عاتَبَه.
قال ابن سيده: وأَزْرَى عليه قليلة. وأَزْرَى به، بالأَلف، إِزْراءً: قَصَّرَ به وحَقَّرَه وهَوَّنه. وقال أَبو عمرو: الزَّارِي على الإِنسان الذي لا يَعُدُّه شيئاً ويُنْكِر عليه فِعْلَه. والإِزراء: التَّهاوُن بالشيء. يقال: أَزْرَيْت به إِذا قَصَّرْتََ به وتَهاوَنْتَ. وازْدَرَيْته أَي حَقَّرته. وفي الحديث: فهو أَجْدَرُ أَن لا تُزْدَرَى نِعْمةُ اللهِ عَلَيْكُم؛ الازْدِراء: الاحْتِقارُ والانْتِقاصُ والعَيْبُ، وهو افْتِعالٌ من زَرَيْت عليه زِرايةً إِذا عِبْتَه، قال: وأَصل ازْدَرَيْتُ ازْتَرَيْتُ، وهو افْتَعَلْتُ منه، فقُلِبت التاء دالاً لأَجل الزاي، وأَزْرَى بِعِلْمِي وزَرَى؛ قال ابن سيده: حكاه اللحياني ولم يفسره، قال: وعندي أَنه قَصَّرَ به. وأَزْرَى به: أَدْخَلَ عليه أَمْراً يُريد أَن يُلَبِّسَ عليه. ورَجل مِزْراءٌ: يُزْرِي على الناس. وسِقاءٌ زَرِيٌّ: بين الصغير والكبير.

##### Türkçe

**زَرَيْتُ** ona karşı ve **زَرَى** ona karşı, fetha ile; **زَرْياً** ve **زِرايةً** ve **مَزْرِيةً**
ve **مَزْراةً** ve **زَرَياناً**: onu ayıpladı ve onu azarladı; şair dedi ki:
يا أَيُّها الزَّارِي على عُمَرٍ،
قد قُلْتَ فيه غَيْرَ ما تَعْلَمْ

Ve **تَزَرَّيْتُ** ona karşı, ona azarladığın zaman; ve şair dedi ki:
وإِنِّي على لَيْلَى لَزارٍ، وإِنَّنِي
على ذاكَ، فيما بيننا، مُسْتَدِيمُها

Yani: azarlayan, öfkeli, razı olmayan. Ve **زَرَى** ona karşı, onun işini, onu ayıpladığı ve onu sertçe azarladığı zaman.

Leys dedi ki: Kardeşine bir ayıp soktuğu zaman, ona karşı **أَزْرَى** etmiş olur; ve o, kendisine karşı **مُزْرىً** olunmuş olandır.

İbnü’l-A‘râbî: Falan, falanı **زارَى** eder; onu azarladığı zaman.

İbn Sîde dedi ki: Ve ona karşı **أَزْرَى** azdır. Ve ona karşı **أَزْرَى** etti; elif ile; **إِزْراءً**: onunla eksik bıraktı, onu küçülttü ve onu hafife aldı. Ebû Amr dedi ki: İnsan üzerine **الزَّارِي**: onu bir şey saymayan ve onun fiilini ona karşı inkâr eden kimsedir. Ve **الإِزراء**: şey ile hafife alma. Denir ki: Onunla **أَزْرَيْت** ettim; onunla eksik bıraktığın ve hafife aldığın zaman.

Ve onu **ازْدَرَيْته**; yani onu küçülttün. Hadiste: “O, üzerinizdeki Allah’ın nimeti **تُزْدَرَى** edilmesin diye daha layıktır”; **الازْدِراء**: küçümseme ve eksiltme ve ayıplamadır; ve o, **زَرَيْت** ona karşı **زِرايةً** (onu ayıpladığın zaman)dan bir **افْتِعالٌ**dır. Dedi ki: Ve **ازْدَرَيْتُ**’ün aslı **ازْتَرَيْتُ**’tür; ve o, ondan **افْتَعَلْتُ**’tır; sonra **الزاي** sebebiyle **التاء** **دالاً**a çevrildi. Ve ilmimle **أَزْرَى** etti ve **زَرَى**; İbn Sîde dedi ki: Lihyânî onu rivayet etti ve onu açıklamadı; dedi ki: ve benim yanımda, onunla eksik bıraktı demektir. Ve onunla **أَزْرَى** etti: ona, onun üzerine karıştırmak istediği bir işi soktu. Ve **مِزْراءٌ** bir adam: insanlara karşı **يُزْرِي** eder.

Ve **زَرِيٌّ** bir kırba: küçük ile büyük arasında.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ر ي * * زَرَى * عليه فعله عابه يزري بالكسر * زِرَايَةً * بوزن حكاية و * تَزَرَّى * عليه أيضا وقال أبو عمرو * الزَّارِي * على الإنسان الذي يعُده شيئا ويُنكر عليه فعله و * الإزْرَاء * التهاون بالشيء يقال * أزْرَى * به إذا قصر به و * ازْدَرَاهُ * أي حقره

##### Türkçe

* ز ر ي * **زَرَى**: onun fiili üzerine; onu ayıpladı. Kırma ile **يزري**; **زِرَايَةً** (vezni **حكاية** vezninde). Ve **تَزَرَّى**: onun üzerine de (böyledir). Ebû Amr dedi: **الزَّارِي**: insanın üzerine; onu bir şey sayan ve onun fiilini inkâr eden (kimse). Ve **الإزْرَاء**: şey ile gevşeklik/umursamazlık; **أزْرَى** onunla denir, onu eksik bıraktığı zaman. Ve **ازْدَرَاهُ**: yani onu hakir gördü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: زرى

: ( ى ( *!زَرَى عليه ) فِعْلَه ، بالفتْحِ ، *!يَزْرى ( *!زَرْياً ) ، بالفتْحِ ، ( *!وزِرايَةً ) ، بالكسْرِ وضَبَطَه بعضٌ بالفتْحِ ، ( *!ومَزْرِيَةً ) ، كمَحْمِدَةٍ ، ( *!وَمَزرْاةً *!وزُرْياناً ، بالضَّمِّ ) ؛ كذا هو مَضْبوطٌ في نسخِ التَّهْذِيبِ ، وفي نسخِ المُحْكَم بالتَّحْريكِ ، واقْتَصَرَ الجوهريُّ منها على *!زِرايَةٍ ، ( عابَهُ ) وعَنَّفَه ؛ عن الليْثِ .
وقالَ أَبو زيْدٍ : عابَ عليه .
قالَ كعبٌ الأَشْقريُّ يخاطِبُ بعضَ

الخَوارِجِ ، وكانَ قد عابَ عُمَر بن عُبَيْدِ اللَّهِ بنِ معمر بالجبْنِ :
يا أَيُّها *!الزَّارِي على عُمَرٍ
قد قُلْتَ فيه غَيْرَ ما تَعْلَمْ ( و ) قيلَ : ( عاتَبَهُ ) .
وفي الصِّحاح : عَتَبَ عليه .
وقالَ أَبو عَمْرٍ و : والزَّارِي على الإِنْسانِ الذي لا يَعُدُّه شيئاً ويُنْكِرُ عليه فِعْلَه ؛ قالَ الشاعِرُ :
وإنِّي على لَيْلَى *!لزَارٍ وإنَّني
على ذاكَ فيما بيننا نَسْتَدِيمُهاأَي عاتبٌ ساخِطٌ غَيْرُ راضٍ .
( *!كأَزْرَى ) عليه ؛ ( لكنَّهُ قَلِيلٌ ) ؛ قالَهُ ابنُ سِيدَه .
( و ) كَذلكَ ( *!تَزَرَّى ) عليه ؛ نقلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( و ) يقالُ ( *!أَزْرَى بأَخِيهِ ) *!إزْراءً : ( أَدْخَلَ عليه عَيْباً ) ؛ كما في العَيْنِ .
( أَو أَمْراً ) ؛ كما في المُحْكَم ؛ ( يُريدُ أنْ يُلَبِّسَ عليه به ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( و ) *!أَزْرَى ( بالأمْرِ : تَهاوَنَ ) به وقَصَّرَ به .
( ورجُلٌ *!مِزْراءٌ : *!يُزْرِي على النَّاسِ ) ، أَي يُعِيبُهم .
( وسِقاءٌ *!زَرِيٌّ ، كغَنيَ : بين الصَّغيرِ والكَبيرِ ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!والمُزْدَرِي : المُحْتَقِرُ ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( *!كالمُسْتَزْرِي ) ، وليسَتِ السِّيْن للطَّلَب .
( و ) المُزْدَرِي : ( الأَسَدُ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!زَرَى بعِلْمِ *!وأَزْرَى ، حَكَاه اللّحْيانيُّ ولم يُفَسِّرْه .
قالَ ابنُ سِيدَه : وعنْدِي أنَّه قَصَّرَ به .

##### Türkçe

: ( **زَرَى عليه** ) fiili; fetha ile; **يَزْرى** ( **زَرْياً** ) fetha ile; ( **وزِرايَةً** ) kesra ile; ve bazıları onu fetha ile ضبط etti; ( **ومَزْرِيَةً** ) **مَحْمِدَةٍ** gibi; ( **وَمَزرْاةً** **وزُرْياناً** damme ile ); işte bu, **التَّهْذِيب** nüshalarında ضبط edilmiş olduğu gibidir; **المُحْكَم** nüshalarında ise harekeleme ile; el-Cevherî bunlardan yalnız **زِرايَةٍ** ile yetindi; ( onu ayıpladı ) ve onu azarladı; el-Leys’ten.

Ebû Zeyd dedi: Ona karşı ayıpladı.

Ka‘b el-Eşkarî, Hâricîlerden bazısına hitap ederek söyledi; o, Muammer oğlu Ubeydullah oğlu Ömer’i korkaklıkla ayıplamıştı:
Ey **الزَّارِي** Ömer’e karşı,
Onun hakkında bilmediğin şeyden başkasını söyledin.
( Ve ) denildi ki: ( onu kınadı ).
**الصِّحاح**’ta: Ona karşı sitem etti.
Ebû Amr dedi: Ve **الزَّارِي** insana karşı, onu bir şey saymayan ve onun fiilini inkâr eden kimsedir; şair dedi ki:
Ve ben Leylâ’ya karşı elbette **لزَارٍ**’ım ve ben
Ona karşı, aramızda onu sürdürürüz.
Yani: sitem eden, öfkeli, razı olmayan.

( **كأَزْرَى** ) ona karşı; ( fakat o azdır ); bunu İbn Sîde söyledi.

( Ve ) كذلك ( **تَزَرَّى** ) ona karşı; el-Cevherî onu nakletti.

( Ve ) denilir: ( **أَزْرَى بأَخِيهِ** ) **إزْراءً**: ( ona bir ayıp soktu ); **العَيْن**’de olduğu gibi.

( Veya bir iş ); **المُحْكَم**’da olduğu gibi; ( onunla ona karşı karıştırmak/örtmek ister ); İbn Sîde onu nakletti.

( Ve ) **أَزْرَى** ( işle: hafife aldı ) onunla ve onda kusur etti.

( Ve bir adam **مِزْراءٌ**: **يُزْرِي على النَّاسِ** ), yani onları ayıplar.

( Ve bir kırba **زَرِيٌّ**; **غَنيَ** gibi: küçük ile büyük arası ); İbn Sîde onu nakletti.

( **والمُزْدَرِي**: küçümseyen ); el-Cevherî onu nakletti.

( **كالمُسْتَزْرِي** ), ve **السِّيْن** talep için değildir.

( Ve ) **المُزْدَرِي**: ( aslan ).

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:
**زَرَى بعِلْمِ** ve **أَزْرَى**; el-Lihyânî onu hikâye etti ve onu açıklamadı.

İbn Sîde dedi: Ve benim yanımda o, onunla kusur etti demektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: زرى

زَرَى عَلَيْهِ
1 زَرَى عَلَيْهِ ذ , (S, Msb, K,) or زَرَى عَلَيْهِ فِعْلَهُ, (Mgh, TA,) aor. يَزْرِى, (Msb, TA,) inf. n. زِرَايَةٌ, (S, Mgh, Msb, K, TA,) with kesr, (Msb, TA,) but by some written with fet-h, (TA, [زَرايَة, thus in the CK and in one of my copies of the S and in my MS. copy of the K,]) and زَرْىٌ (Msb, K) and زَرْيَةٌ (Msb [perhaps a mistranscription for what next follows]) and مَزْرِيَةٌ and مَزْرَاةٌ and زُرْيَانٌ, with damm, (K,) but accord. to the copies of the T and M زَرَيَانٌ; (TA;) and عليه ↓ تزرّى, (S, Msb, K,) and عليه ↓ ازرى, but this is of rare occurrence, (K,) and ↓ اِزْدَرَاهُ; (Msb;) He blamed, found fault with, or reproved, (Lth, AZ, S, Mgh, Msb, K,) him, (S, Msb, K,) or his deed; (Mgh, TA;) or was angry with him, with the anger that proceeds from a friend: (S, TA:) and reproached him, upbraided him, or blamed him angrily or severely: (Lth, TA:) and he mocked, scoffed, or laughed, at him; derided him; or ridiculed him. (Msb.) ― -b2- See also 4, last sentence but one.

ازرى بِهِ
4 ازرى بِهِ ذ , inf. n. اـِزْرَآءٌ, He held it (i. e. a thing, S, Msb, or a case, or an affair, K) in little, or light, or mean, estimation, or in contempt; (S, Mgh, Msb, K;) as also ↓ اِزْدَرَاهُ. (Mgh.) And i. q. قَصَّرَ بِهِ [app. here meaning (in like manner as it is rendered below in this paragraph) He fell short of that estimation which was required by him, or due to him]; and ↓ اِزْدَرَاهُ, i. e. he contemned, or despised, him; [and so, app., ↓ استزراهُ; (see مُزْدَرٍ;)] or made him to be contemned or despised; syn. حَقَرَهُ or حَقَّرَهُ. (S, accord. to different copies. [But whether this last explanation be here meant to relate to ازرى به and ازدراه or to the latter alone, is not clear.]) He lowered his condition, or estimation. (Ham p. 117.) He brought against him the imputation of a fault, or vice, or the like, ('Eyn, K, TA,) or a thing, or an affair, or an action, whereby he desired to involve him in confusion. (ISd, K, TA.) ازرى بِعِلْمِهِ and بِهِ ↓ زَرَى, mentioned, but not explained, by Lh, are thought by ISd to signify قَصَّرَ بِهِ [app. meaning He fell short of that estimation which was required by, or due to, his knowledge]. (TA.) ازرى عَلَيْهِ: see 1.

5 تَزَرَّىَ see 1.

اِزْدَرَاهُ
8 اِزْدَرَاهُ ذ : see 1: and see also 4, in two places.

10 اـِسْتَزْرَىَ see 4.

زَرِىٌّ
زَرِىٌّ ذ , applied to a skin for water or milk (سِقَآءٌ) [Of middling size;] between small and large. (ISd, K.)

زَارٍ عَلَى اـِنْسَانٍ
زَارٍ عَلَى اـِنْسَانٍ ذ Blaming, finding fault with, or reproving, a man; or being angry with him, with the anger that proceeds from a friend; and being displeased with him: thus in a verse of Mejnoon cited voce اِسْتَدَامَ: (S, TA:) making no account of a man, and disapproving his conduct. (AA, Msb, TA.)

مِزْرَآءٌ
مِزْرَآءٌ ذ A man who blames, or finds fault with, people [app. much, or habitually]. (K,* TA.)

مُزْدَرٍ
مُزْدَرٍ ذ Contemning, or despising; as also ↓ مُسْتَزْرٍ. (K, and in some copies of the S.) ― -b2- And [hence,] The lion. (K.)

مُسْتَزْرٍ
مُسْتَزْرٍ ذ : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

زَرَى عَلَيْهِ
1 **زَرَى عَلَيْهِ** ذ , (S, Msb, K,) yahut **زَرَى عَلَيْهِ فِعْلَهُ**, (Mgh, TA,) muzâri‘i **يَزْرِى**, (Msb, TA,) mastarı **زِرَايَةٌ**, (S, Mgh, Msb, K, TA,) kesre ile, (Msb, TA,) fakat bazılarınca fetha ile yazılmıştır, (TA, [**زَرايَة**, böylece CK’de ve S’nin nüshalarımdan birinde ve K’nin yazma nüshamda,]) ve **زَرْىٌ** (Msb, K) ve **زَرْيَةٌ** (Msb [belki bundan sonra gelenin yerine yanlış yazımdır]) ve **مَزْرِيَةٌ** ve **مَزْرَاةٌ** ve **زُرْيَانٌ**, damme ile, (K,) fakat T ve M nüshalarına göre **زَرَيَانٌ**; (TA;) ve عليه ↓ **تزرّى**, (S, Msb, K,) ve عليه ↓ **ازرى**, fakat bu nadir vuku bulur, (K,) ve ↓ **اِزْدَرَاهُ**; (Msb;) Ona ayıpladı, kusur buldu, yahut azarladı, (Lth, AZ, S, Mgh, Msb, K,) onu, (S, Msb, K,) yahut onun fiilini; (Mgh, TA;) yahut ona, dosttan çıkan öfke ile, öfkelendi: (S, TA:) ve onu kınadı, yüzüne vurdu, yahut ona öfkeli veya şiddetli biçimde ayıpladı: (Lth, TA:) ve ona alay etti, istihza etti, yahut güldü; onu küçümsedi; yahut onunla eğlendi. (Msb.) ― -b2- Ayrıca 4’e bak, sondan bir önceki cümle.

ازرى بِهِ
4 **ازرى بِهِ** ذ , mastarı **اـِزْرَآءٌ**, Onu (yani bir şeyi, S, Msb, yahut bir hâli, yahut bir işi, K) az, yahut hafif, yahut değersiz bir kıymetle, yahut hakir görerek; (S, Mgh, Msb, K;) ve yine ↓ **اِزْدَرَاهُ**. (Mgh.) Ve i. q. **قَصَّرَ بِهِ** [burada görünüşe göre (bu paragrafta aşağıda tercüme edildiği gibi) kendisinden istenen, yahut kendisine lâyık olan kıymetlendirmeden geri kaldı]; ve ↓ **اِزْدَرَاهُ**, yani onu hakir gördü, yahut aşağıladı; [ve böylece, görünüşe göre, ↓ **استزراهُ**; (bk. **مُزْدَرٍ**;)] yahut onu hakir görülür veya aşağılanır kıldı; eşanlamlısı **حَقَرَهُ** yahut **حَقَّرَهُ**. (S, farklı nüshalara göre. [Fakat bu son açıklamanın burada **ازرى به** ve **ازدراه**’a mı yoksa yalnız ikincisine mi taalluk ettiği açık değildir.]) Onun hâlini, yahut kıymetini düşürdü. (Ham s. 117.) Ona bir kusur, yahut bir ayıp, yahut benzeri bir şey isnat etti, ('Eyn, K, TA,) yahut bir şey, yahut bir iş, yahut bir fiil (isnat etti), bununla onu şaşkınlığa düşürmeyi istedi. (ISd, K, TA.) **ازرى بِعِلْمِهِ** ve بِهِ ↓ **زَرَى**, Lh tarafından zikredilmiş, fakat açıklanmamış olup, ISd tarafından **قَصَّرَ بِهِ** mânasına geldiği düşünülür [görünüşe göre mânası: bilgisinin gerektirdiği, yahut ona lâyık olan kıymetlendirmeden geri kaldı]. (TA.) **ازرى عَلَيْهِ**: 1’e bak.

5 **تَزَرَّىَ** 1’e bak.

اِزْدَرَاهُ
8 **اِزْدَرَاهُ** ذ : 1’e bak: ve ayrıca 4’e bak, iki yerde.

10 **اـِسْتَزْرَىَ** 4’e bak.

زَرِىٌّ
**زَرِىٌّ** ذ , su veya süt için bir tuluma ( **سِقَآءٌ** ) söylenir; [orta büyüklükte;] küçük ile büyük arasında. (ISd, K.)

زَارٍ عَلَى اـِنْسَانٍ
**زَارٍ عَلَى اـِنْسَانٍ** ذ Bir adamı ayıplayan, kusur bulan, yahut azarlayan; yahut ona, dosttan çıkan öfke ile, öfkelenen; ve ona hoşnutsuz olan: böylece **اِسْتَدَامَ** maddesinde zikredilen Mecnûn’un bir beytinde: (S, TA:) bir adamı hesaba katmayan ve onun davranışını beğenmeyen. (AA, Msb, TA.)

مِزْرَآءٌ
**مِزْرَآءٌ** ذ İnsanları ayıplayan, yahut onlarda kusur bulan bir adam [görünüşe göre çokça, yahut alışkanlıkla]. (K,* TA.)

مُزْدَرٍ
**مُزْدَرٍ** ذ Hakir gören, yahut aşağılayan; ve yine ↓ **مُسْتَزْرٍ**. (K, ve S’nin bazı nüshalarında.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] Aslan. (K.)

مُسْتَزْرٍ
**مُسْتَزْرٍ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَرَىَ
زَرَىَ I ( n. ac. زَرْي 1 ,  مَزْرِيَة 18t ,  زِرَاْيَة 23t )
a.  [ 'Ala ], Blamed; scoffed at, derided.

أَزْرَيَ
أَزْرَيَ IV ,
a.  see I .

b.  [ Bi ], Was negligent, careless in, about.

c.  [ Bi ], Discredited, decried, ran down; contemned, slighted.

تَزَرَّيَ
تَزَرَّيَ V ,
a.  see I .

اِزْتَرَيَ
اِزْتَرَيَ VIII , ( d ),
a.  Contemned, slighted, despised; derided.

اِسْتَزْرَيَ
اِسْتَزْرَيَ X ,
a.  see VIII .

اِزْدِرَآء
اِزْدِرَآء
a.  Disdain, scorn.

زِرْيَاب
زِرْيَاب P. ,
a.  Solution of gold, washed gold.

##### Türkçe

**زَرَىَ**
**زَرَىَ** I (mastar: **زَرْي** 1, **مَزْرِيَة** 18t, **زِرَاْيَة** 23t)
a. [ **عَلَى** ], kınadı; alay etti, istihza etti.

**أَزْرَيَ**
**أَزْرَيَ** IV,
a. I’e bak.

b. [ **بِ** ], hakkında/konusunda ihmalkâr oldu, dikkatsiz davrandı.

c. [ **بِ** ], itibarsızlaştırdı, yerdi, kötüledi; hor gördü, küçümsedi.

**تَزَرَّيَ**
**تَزَرَّيَ** V,
a. I’e bak.

**اِزْتَرَيَ**
**اِزْتَرَيَ** VIII, (d),
a. hor gördü, küçümsedi, aşağıladı; alay etti.

**اِسْتَزْرَيَ**
**اِسْتَزْرَيَ** X,
a. VIII’e bak.

**اِزْدِرَآء**
**اِزْدِرَآء**
a. küçümseme, istihfaf.

**زِرْيَاب**
**زِرْيَاب** Farsça,
a. altın çözeltisi, yıkanmış altın.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زري
زَرَى - يَزْرِي - ازْدَرى - يَزْدَرِي
زَرَى - يَزْرِي + كائن + كائناً أو شيئاً: حقره وعابه وهونه وحط من قدره:  قَدَّر وحسب وثَمَّن قدر الشيء ومقداره وثمنه بأقل من قدره ومقداره وثمنه الأصلي الحقيقي، مثلاً ببيان عيوبه ونقائصه
ازْدَرى - يَزْدَرِي: على وزن " افتعل " من " زَرَى - يَزْرِي ": أصلها " ازْتـَرى - يَزْتـَري": جهد أن " يَزْرِي " بإرادة ذاتية: جهد في نفسه أن يجد عيباً ونقيصة في آخر ليقلل من قدره
اللسان: وأَصل  ازْدَرَيْتُ ازْتَرَيْتُ، وهو افْتَعَلْتُ منه، فقُلِبت التاء دالاً  لأَجل الزاي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ الحكم الخاطئ والظالم بتقدير قيمة ونفع الشيء أو الأمر، خلاف الصواب"، وهي:
جَبَتَ - يَجْبِتُ، ظَلَمَ - يَظْلِمُ، ضَازَ - يَضِيْزُ، غَبَنَ - يَغْبِنُ، زَرَى - يَزْري، زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ)

تزدري
 	﴿ولا أقول لكم عندي خزائن الله ولا أعلم الغيب ولا أقول إني ملك ولا أقول للذين تزدري أعينكم لن يؤتيهم الله خيرا الله أعلم بما في أنفسهم إني إذا لمن الظالمين(31)﴾ هود
مختار الصحاح
● [زرى] ز ر ى: زَرَى عليه فعله عابه يزري بالكسر زِرَايَةً بوزن حكاية و تَزَرَّى عليه أيضا وقال أبو عمرو الزَّارِي على الإنسان الذي يعُده شيئا ويُنكر عليه فعله و الإزْرَاء التهاون بالشيء يقال أزْرَى به إذا قصر به و ازْدَرَاهُ أي حقره
معجم الفرائد القرآنية
ز ر ي
" تَزْدَرِي" في قوله تعالى :" وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرا " (31) هود .
زَرِيَ: زرى عليه فعله: أي عابه، وتزدري أعينكم: أي تحتقرهم، وتستخسّهم .
الراغب
زرى
- زريت عليه: عبته، وأزريت به: قصرت به، وكذلك ازدريت، وأصله: افتعلت قال: }ولا أقول للذين تزدري أعينكم{ [هود/31]، أي: تستقلهم، تقديره: تزدريهم أعينكم، أي: تستقلهم وتستهين بهم.
ملخص اللسان
1.    زَرَيْتُ عليه وزَرَى عليه، بالفتح، زَرْياً وزِرايةً ومَزْرِيةً  ومَزْراةً وزَرَياناً: عابه وعاتَبه؛
2.     وزَرَى عليه عَمَلَه إِذا عابَه وعَنَّفَه.
3.    وإِذا أَدخل على أَخيه عيباً فقد أَزْرَى به وهو مُزْرىً به
4.     وأَزْرَى به، بالأَلف، إِزْراءً:  قَصَّرَ به وحَقَّرَه وهَوَّنه.
5.     الزَّارِي على الإِنسان  الذي لا يَعُدُّه شيئاً ويُنْكِر عليه فِعْلَه.
6.     والإِزراء: التَّهاوُن  بالشيء.
7.     أَزْرَيْت به إِذا قَصَّرْتََ به وتَهاوَنْتَ.
8.     وازْدَرَيْته أَي حَقَّرته. وفي الحديث: فهو أَجْدَرُ أَن لا تُزْدَرَى  نِعْمةُ اللهِ عَلَيْكُم؛
9.    الازْدِراء: الاحْتِقارُ والانْتِقاصُ  والعَيْبُ، وهو افْتِعالٌ من زَرَيْت عليه زِرايةً إِذا عِبْتَه،
10.                       وأَصل  ازْدَرَيْتُ ازْتَرَيْتُ، وهو افْتَعَلْتُ منه، فقُلِبت التاء دالاً  لأَجل الزاي
11.                       وأَزْرَى به: أَدْخَلَ عليه أَمْراً  يُريد أَن يُلَبِّسَ عليه.
12.                        ورَجل مِزْراءٌ: يُزْرِي على الناس.
13.                       وسِقاءٌ زَرِيٌّ: بين الصغير والكبير.
لسان العرب
● - زري: زَرَيْتُ عليه وزَرَى عليه، بالفتح، زَرْياً وزِرايةً ومَزْرِيةً  ومَزْراةً وزَرَياناً: عابه وعاتَبه؛ قال الشاعر:  يا أَيُّها الزَّارِي على عُمَرٍ،  قد قُلْتَ فيه غَيْرَ ما تَعْلَمْ  وتَزَرَّيْتُ عليه إذا عتَبْتَ عليهك وقال الشاعر:  وإِنِّي على لَيْلَى لَزارٍ، وإِنَّنِي  على ذاكَ، فيما بيننا، مُسْتَدِيمُها  أَي عاتِبٌ ساخِطٌ غير راضٍ. وزَرَى عليه عَمَلَه إِذا عابَه وعَنَّفَه.  قال الليث: وإِذا أَدخل على أَخيه عيباً فقد أَزْرَى به وهو مُزْرىً به.  ابن الأَعرابي: زارَى فُلانٌ فلاناً إِذا عاتَبَه.  قال ابن سيده: وأَزْرَى عليه قليلة. وأَزْرَى به، بالأَلف، إِزْراءً:  قَصَّرَ به وحَقَّرَه وهَوَّنه. وقال أَبو عمرو: الزَّارِي على الإِنسان  الذي لا يَعُدُّه شيئاً ويُنْكِر عليه فِعْلَه. والإِزراء: التَّهاوُن  بالشيء. يقال: أَزْرَيْت به إِذا قَصَّرْتََ به وتَهاوَنْتَ.  وازْدَرَيْته أَي حَقَّرته. وفي الحديث: فهو أَجْدَرُ أَن لا تُزْدَرَى  نِعْمةُ اللهِ عَلَيْكُم؛ الازْدِراء: الاحْتِقارُ والانْتِقاصُ  والعَيْبُ، وهو افْتِعالٌ من زَرَيْت عليه زِرايةً إِذا عِبْتَه، قال: وأَصل  ازْدَرَيْتُ ازْتَرَيْتُ، وهو افْتَعَلْتُ منه، فقُلِبت التاء دالاً  لأَجل الزاي، وأَزْرَى بِعِلْمِي وزَرَى؛ قال ابن سيده: حكاه اللحياني ولم  يفسره، قال: وعندي أَنه قَصَّرَ به. وأَزْرَى به: أَدْخَلَ عليه أَمْراً  يُريد أَن يُلَبِّسَ عليه. ورَجل مِزْراءٌ: يُزْرِي على الناس.  وسِقاءٌ زَرِيٌّ: بين الصغير والكبير.
مقاييس اللغة:
(زري) الزاء والراء والحرف المعتل يدلُّ على احتقارِ الشيء والتّهاون به. يقال زَرَيْت عليه، إذا عِبْتَ عليه. وأَزْريْتَ به: قصَّرت به.‏
القاموس المحيط:
ي زَرَى عليه زَرْياً وزِرايَةً ومَزْرِيَةً ومَزْراةً وزُرْياناً، بالضم عابَه، وعاتَبَه، كأزْرَى، لكِنَّهُ قَليلٌ، وتَزَرَّى. وأزْرَى بأخِيهِ أدْخَلَ عليه عَيْباً أو أمْراً يُريدُ أن يُلَبِّسَ عليه به، و بالأَمْرِ تَهاوَنَ. ورجُلٌ مِزْراءٌ يُزْرِي على الناسِ. وسِقاءٌ زَرِيٌّ، كغَنِيٍّ بينَ الصغيرِ والكبيرِ.
والمُزْدَرِي: المُحْتَقِرُ، كالمُسْتَزْرِي، والأسَدُ.
تاج العروس:
ى ( زرى عليه ) فعله بالفتح يزرى ( زريا ) بالفتح ( وزراية ) بالكسر وضبطه بعض بالفتح ( ومزرية ) كمحمدة ( وزريانا بالضم ) كذا هو مضبوط في نسخ التهذيب وفى نسخ المحكم بالتحريك واقتصر الجوهرى منها على زراية ( عابه ) وعنفه عن الليث وقال أبو زيد عاب عليه قال كعب الاشقري يخاطب بعض الخوارج وكان قد عاب عمر بن عبيد الله بن معمر بالجبن يا ايها الزارى على عمر * قد قلت فيه قلت فيه غير ما تعلم ( و ) قيل ( عاتبه ) وفى الصحاح عتب عليه وقال أبو عمر والزارى على الانسان الذى لا يعده شيا وينكر عليه فعله قال الشاعر وانى على ليلى لزار واننى * على ذاك فيما بيننا نستديمها أي عاتب ساخط غير راض ( كازرى ) عليه ( لكنه قليل ) قاله ابن سيده ( و ) كذلك ( تزرى ) عليه نقله الجوهرى ( و ) يقال ( ازرى باخيه ) ازراء ( ادخل عليه عيبا ) كما في العين ( اوامرا ) كما في المحكم ( يريد ان يلبس عليه به ) نقله ابن سيده ( و ) ازرى ( بالامر تهاون ) به وقصر به ( ورجل مزراء يزرى على الناس ) أي يعيبهم ( وسقاء زرى كغنى بين الصغير والكبير ) نقله ابن سيده ( والمزدرى المحتقر ) نقله الجوهرى ( كالمستزرى ) وليست السين للطلب ( و ) المزدرى ( الاسد ) * ومما يستدرك عليه زرى بعلمه وازرى حكاه اللحيانى ولم يفسره قال ابن سيده وعندي انه قصر به

##### Türkçe

زري
**زَرَى** - **يَزْرِي** - **ازْدَرى** - **يَزْدَرِي**
**زَرَى** - **يَزْرِي** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu hakir gördü ve ayıpladı ve küçümsedi ve onun değerinden düşürdü: bir şeyin değerini ve miktarını ve fiyatını takdir etti ve hesapladı ve kıymet biçti; onun değerini ve miktarını ve gerçek aslî fiyatını olduğundan daha az olarak (takdir etti), meselâ onun ayıplarını ve eksiklerini beyan etmekle.
**ازْدَرى** - **يَزْدَرِي**: “**افتعل**” vezninde, “**زَرَى** - **يَزْرِي**”den: aslı “**ازْتـَرى** - **يَزْتـَري**”dir: öz iradeyle “**يَزْرِي**” etmeye çabaladı: kendinde, bir başkasında bir ayıp ve eksiklik bulmaya çabaladı ki onun değerini azaltsın.
**اللسان**: ve **ازْدَرَيْتُ**’ün aslı **ازْتَرَيْتُ**’tür; o, ondan **افْتَعَلْتُ**’tur; **الزاي** sebebiyle **التاء** **دال**’a çevrilmiştir.
Ve lafız, “bir şeyin yahut işin değerini ve faydasını takdir etmede yanlış ve zalim hüküm lafızları; doğrunun hilâfı” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**جَبَتَ** - **يَجْبِتُ**, **ظَلَمَ** - **يَظْلِمُ**, **ضَازَ** - **يَضِيْزُ**, **غَبَنَ** - **يَغْبِنُ**, **زَرَى** - **يَزْري**, **زَهَدَ** - **يَزْهَدُ** (**زَهِدَ** - **يَزْهَدُ**)

**تزدري**
﴿“Ve size: ‘Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum; gaybı da bilmem; ‘Ben bir meleğim’ de demiyorum; ve gözlerinizin **تزدري** ettiği kimselere: ‘Allah onlara bir hayır vermeyecektir’ de demiyorum; Allah, nefislerinde olanı daha iyi bilendir; ben o takdirde elbette zalimlerden olurum (31)”﴾ Hûd

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**زرى**] ز ر ى: **زَرَى** ona: fiilini ayıpladı; **يَزْرِي** (kesre ile) **زِرَايَةً** (hikâye vezninde); ve **تَزَرَّى** da ona. Ebû Amr dedi: **الزَّارِي** insana karşı, onu bir şey sayan ve fiilini ona inkâr eden kimsedir. **الإزْرَاء**: şeyde gevşeklik/önemsiz görme; “**أزْرَى** onunla” denir, onunla kusur ettiğinde. Ve **ازْدَرَاهُ**: yani onu hakir gördü.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi
ز ر ي
“**تَزْدَرِي**”, Allah Teâlâ’nın şu sözünde: “Ve size: ‘Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum; gaybı da bilmem; ‘Ben bir meleğim’ de demiyorum; ve gözlerinizin **تَزْدَرِي** ettiği kimselere: ‘Allah onlara bir hayır vermeyecektir’ de demiyorum” (31) Hûd.
**زَرِيَ**: **زرى** ona: fiilini; yani onu ayıpladı. Ve “**تزدري** gözleriniz”: yani onları hakir görürsünüz ve onları değersiz sayarsınız.

Râgıb
zry
- **زريت عليه**: onu ayıpladım. Ve **أزريت به**: onunla kusur ettim. Ve aynı şekilde **ازدريت**. Ve aslı: **افتعلت**. Dedi ki: ﴿“ve gözlerinizin **تزدري** ettiği kimselere”﴾ [Hûd/31]; yani onları küçük görür. Takdiri: “gözleriniz onları **تزدري** eder”; yani onları küçük görür ve onları hafife alır.

Lisân özeti
1. **زَرَيْتُ** ona ve **زَرَى** ona, fetha ile; **زَرْياً** ve **زِرايةً** ve **مَزْرِيةً** ve **مَزْراةً** ve **زَرَياناً**: ayıpladı ve azarladı;
2. ve **زَرَى** ona: amelini; onu ayıpladığı ve sertçe kınadığı zaman.
3. ve eğer kardeşine bir ayıp sokarsa, ona **أَزْرَى** etmiş olur; o da onunla **مُزْرىً به**’dir.
4. ve **أَزْرَى** onunla, elif ile, **إِزْراءً**: onunla kusur etti ve onu hakir gördü ve onu küçümsedi.
5. **الزَّارِي** insana karşı: onu bir şey saymayan ve fiilini ona inkâr eden kimsedir.
6. **الإِزراء**: şeyde gevşeklik/önemsiz görme.
7. “**أَزْرَيْت** onunla” (dersin) eğer onunla kusur ettiysen ve gevşek davrandıysan.
8. ve **ازْدَرَيْته**: yani onu hakir gördüm. Hadiste: “O, üzerinizdeki Allah’ın nimeti **تُزْدَرَى** edilmesin diye daha layıktır”;
9. **الازْدِراء**: hakir görme ve eksiltme ve ayıplama; o, “**زَرَيْت** ona **زِرايةً**” (dersin) onu ayıpladığın zaman, bundan bir **افْتِعال**dır.
10. ve **ازْدَرَيْتُ**’ün aslı **ازْتَرَيْتُ**’tür; o, ondan **افْتَعَلْتُ**’tur; **الزاي** sebebiyle **التاء** **دال**’a çevrilmiştir.
11. ve **أَزْرَى** onunla: ona, onun üzerinde karıştırmak istediği bir iş soktu.
12. ve bir adam **مِزْراءٌ**: insanlara **يُزْرِي** eder.
13. ve bir kırba **زَرِيٌّ**: küçük ile büyük arasında.

Lisânü’l-ʿArab
● - zry: **زَرَيْتُ** ona ve **زَرَى** ona, fetha ile; **زَرْياً** ve **زِرايةً** ve **مَزْرِيةً** ve **مَزْراةً** ve **زَرَياناً**: ayıpladı ve azarladı; şair dedi ki:
Ya eyyuhe’z-**زَّارِي** alâ ʿUmarin,
kad kult(e) fîhi ğayra mâ taʿlem
Ve **تَزَرَّيْتُ** ona: ona sitem ettiğin zaman. Şair dedi ki:
Ve innî ʿalâ Leylâ le-**زَارٍ**, ve innenî
ʿalâ zâke, fîmâ beynenâ, mustedîmuhâ
Yani: sitemkâr, öfkeli, razı olmayan. Ve **زَرَى** ona: amelini; onu ayıpladığı ve sertçe kınadığı zaman. Lays dedi: ve eğer kardeşine bir ayıp sokarsa, ona **أَزْرَى** etmiş olur; o da onunla **مُزْرىً به**’dir. İbnü’l-Aʿrâbî: falan, falanı **زارَى** eder; onu azarladığı zaman. İbn Sîde dedi: ve **أَزْرَى** ona azdır. Ve **أَزْرَى** onunla, elif ile, **إِزْراءً**: onunla kusur etti ve onu hakir gördü ve onu küçümsedi. Ebû Amr dedi: **الزَّارِي** insana karşı: onu bir şey saymayan ve fiilini ona inkâr eden kimsedir. Ve **الإِزراء**: şeyde gevşeklik/önemsiz görme. “**أَزْرَيْت** onunla” denir, onunla kusur ettiğin ve gevşek davrandığın zaman. Ve **ازْدَرَيْته**: yani onu hakir gördüm. Hadiste: “O, üzerinizdeki Allah’ın nimeti **تُزْدَرَى** edilmesin diye daha layıktır”; **الازْدِراء**: hakir görme ve eksiltme ve ayıplama; o, “**زَرَيْت** ona **زِرايةً**” (dersin) onu ayıpladığın zaman, bundan bir **افْتِعال**dır. Dedi ki: ve **ازْدَرَيْتُ**’ün aslı **ازْتَرَيْتُ**’tür; o, ondan **افْتَعَلْتُ**’tur; **الزاي** sebebiyle **التاء** **دال**’a çevrilmiştir. Ve “**أَزْرَى** bilgimle” ve **زَرَى**; İbn Sîde dedi: Lihyânî onu rivayet etti ve onu açıklamadı; dedi ki: ve bence o, onunla kusur etti. Ve **أَزْرَى** onunla: ona, onun üzerinde karıştırmak istediği bir iş soktu. Ve bir adam **مِزْراءٌ**: insanlara **يُزْرِي** eder. Ve bir kırba **زَرِيٌّ**: küçük ile büyük arasında.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**زري**) **الزاء** ve **الراء** ve illetli harf, şeyin hakir görülmesine ve onunla gevşek davranmaya delâlet eder. “**زَرَيْت** ona” denir, ona ayıp ettiğin zaman. Ve “**أَزْريْت** onunla”: onunla kusur ettin.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**زَرَى** ona **زَرْياً** ve **زِرايَةً** ve **مَزْرِيَةً** ve **مَزْراةً** ve **زُرْياناً** (zamme ile): onu ayıpladı ve onu azarladı; **أزْرَى** gibi; lâkin o azdır. Ve **تَزَرَّى**. Ve **أزْرَى** kardeşiyle: ona bir ayıp yahut onunla onun üzerinde karıştırmak istediği bir iş soktu; ve işle: onunla gevşek davrandı. Ve bir adam **مِزْراءٌ**: insanlara **يُزْرِي** eder. Ve bir kırba **زَرِيٌّ**, **غَنِيٍّ** gibi: küçük ile büyük arasında.
Ve **المُزْدَرِي**: hakir gören; **المُسْتَزْرِي** gibi; ve aslan.

Tâcü’l-ʿArûs:
ى (**زرى عليه**) fiilini, fetha ile; **يزرى**; (**زريا**) fetha ile; (**وزراية**) kesre ile; bazıları onu fetha ile ضبط etti; (**ومزرية**) **محمدة** gibi; (**وزريانا بالضم**) işte böyle, **التهذيب** nüshalarında ضبط edilmiştir; **المحكم** nüshalarında ise harekeli olarak; Cevherî bunlardan yalnız **زراية**’yi zikretti. (**عابه**) onu ayıpladı; ve onu sertçe kınadı; Lays’tan. Ebû Zeyd dedi: ona ayıp etti. Kaʿb el-Eşkarî dedi—bazı Hâricîlere hitap ederken; o, Ömer b. Ubeydullah b. Maʿmer’i korkaklıkla ayıplamıştı—:
ya eyyuhe’l-**زارى** ʿalâ ʿUmar * kad kult(e) fîhi ğayra mâ taʿlem
Ve (denildi ki) (**عاتبه**) onu azarladı. Ve **الصحاح**’ta: ona sitem etti. Ebû Ömer dedi: **الزارى** insana karşı: onu bir şey saymayan ve fiilini ona inkâr eden kimsedir. Şair dedi ki:
ve innî ʿalâ Leylâ le-**زارٍ** ve innenî * ʿalâ zâke fîmâ beynenâ nestedîmuhâ
Yani: sitemkâr, öfkeli, razı olmayan. (**كازرى**) ona (gibi); (**لكنه قليل**)—bunu İbn Sîde söyledi. Ve aynı şekilde (**تزرى**) ona; Cevherî nakletti. Ve denir: (**ازرى باخيه**) **ازراء**: (**ادخل عليه عيبا**) **العين**’de olduğu gibi; (yahut bir iş) **المحكم**’de olduğu gibi; (onunla) onun üzerinde karıştırmak ister; İbn Sîde nakletti. Ve **ازرى** (**بالامر تهاون**) onunla gevşek davrandı ve onunla kusur etti. Ve bir adam **مِزْراء**: insanlara **يزرى** eder; yani onları ayıplar. Ve bir kırba **زرى** **غنى** gibi: küçük ile büyük arasında; İbn Sîde nakletti. Ve **المزدرى**: hakir gören; Cevherî nakletti. **كالمستزرى** gibi; **السين** talep için değildir. Ve **المزدرى**: aslandır. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “bilgisiyle **زرى** etti ve **ازرى**”; Lihyânî onu rivayet etti ve onu açıklamadı; İbn Sîde dedi: ve bence o, onunla kusur etti.
