# زري — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: زري

زري
زَرَى - يَزْرِي - ازْدَرى - يَزْدَرِي
زَرَى - يَزْرِي + كائن + كائناً أو شيئاً: حقره وعابه وهونه وحط من قدره:  قَدَّر وحسب وثَمَّن قدر الشيء ومقداره وثمنه بأقل من قدره ومقداره وثمنه الأصلي الحقيقي، مثلاً ببيان عيوبه ونقائصه
ازْدَرى - يَزْدَرِي: على وزن " افتعل " من " زَرَى - يَزْرِي ": أصلها " ازْتـَرى - يَزْتـَري": جهد أن " يَزْرِي " بإرادة ذاتية: جهد في نفسه أن يجد عيباً ونقيصة في آخر ليقلل من قدره
اللسان: وأَصل  ازْدَرَيْتُ ازْتَرَيْتُ، وهو افْتَعَلْتُ منه، فقُلِبت التاء دالاً  لأَجل الزاي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ الحكم الخاطئ والظالم بتقدير قيمة ونفع الشيء أو الأمر، خلاف الصواب"، وهي:
جَبَتَ - يَجْبِتُ، ظَلَمَ - يَظْلِمُ، ضَازَ - يَضِيْزُ، غَبَنَ - يَغْبِنُ، زَرَى - يَزْري، زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ)

تزدري
 	﴿ولا أقول لكم عندي خزائن الله ولا أعلم الغيب ولا أقول إني ملك ولا أقول للذين تزدري أعينكم لن يؤتيهم الله خيرا الله أعلم بما في أنفسهم إني إذا لمن الظالمين(31)﴾ هود
مختار الصحاح
● [زرى] ز ر ى: زَرَى عليه فعله عابه يزري بالكسر زِرَايَةً بوزن حكاية و تَزَرَّى عليه أيضا وقال أبو عمرو الزَّارِي على الإنسان الذي يعُده شيئا ويُنكر عليه فعله و الإزْرَاء التهاون بالشيء يقال أزْرَى به إذا قصر به و ازْدَرَاهُ أي حقره
معجم الفرائد القرآنية
ز ر ي
" تَزْدَرِي" في قوله تعالى :" وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرا " (31) هود .
زَرِيَ: زرى عليه فعله: أي عابه، وتزدري أعينكم: أي تحتقرهم، وتستخسّهم .
الراغب
زرى
- زريت عليه: عبته، وأزريت به: قصرت به، وكذلك ازدريت، وأصله: افتعلت قال: }ولا أقول للذين تزدري أعينكم{ [هود/31]، أي: تستقلهم، تقديره: تزدريهم أعينكم، أي: تستقلهم وتستهين بهم.
ملخص اللسان
1.    زَرَيْتُ عليه وزَرَى عليه، بالفتح، زَرْياً وزِرايةً ومَزْرِيةً  ومَزْراةً وزَرَياناً: عابه وعاتَبه؛
2.     وزَرَى عليه عَمَلَه إِذا عابَه وعَنَّفَه.
3.    وإِذا أَدخل على أَخيه عيباً فقد أَزْرَى به وهو مُزْرىً به
4.     وأَزْرَى به، بالأَلف، إِزْراءً:  قَصَّرَ به وحَقَّرَه وهَوَّنه.
5.     الزَّارِي على الإِنسان  الذي لا يَعُدُّه شيئاً ويُنْكِر عليه فِعْلَه.
6.     والإِزراء: التَّهاوُن  بالشيء.
7.     أَزْرَيْت به إِذا قَصَّرْتََ به وتَهاوَنْتَ.
8.     وازْدَرَيْته أَي حَقَّرته. وفي الحديث: فهو أَجْدَرُ أَن لا تُزْدَرَى  نِعْمةُ اللهِ عَلَيْكُم؛
9.    الازْدِراء: الاحْتِقارُ والانْتِقاصُ  والعَيْبُ، وهو افْتِعالٌ من زَرَيْت عليه زِرايةً إِذا عِبْتَه،
10.                       وأَصل  ازْدَرَيْتُ ازْتَرَيْتُ، وهو افْتَعَلْتُ منه، فقُلِبت التاء دالاً  لأَجل الزاي
11.                       وأَزْرَى به: أَدْخَلَ عليه أَمْراً  يُريد أَن يُلَبِّسَ عليه.
12.                        ورَجل مِزْراءٌ: يُزْرِي على الناس.
13.                       وسِقاءٌ زَرِيٌّ: بين الصغير والكبير.
لسان العرب
● - زري: زَرَيْتُ عليه وزَرَى عليه، بالفتح، زَرْياً وزِرايةً ومَزْرِيةً  ومَزْراةً وزَرَياناً: عابه وعاتَبه؛ قال الشاعر:  يا أَيُّها الزَّارِي على عُمَرٍ،  قد قُلْتَ فيه غَيْرَ ما تَعْلَمْ  وتَزَرَّيْتُ عليه إذا عتَبْتَ عليهك وقال الشاعر:  وإِنِّي على لَيْلَى لَزارٍ، وإِنَّنِي  على ذاكَ، فيما بيننا، مُسْتَدِيمُها  أَي عاتِبٌ ساخِطٌ غير راضٍ. وزَرَى عليه عَمَلَه إِذا عابَه وعَنَّفَه.  قال الليث: وإِذا أَدخل على أَخيه عيباً فقد أَزْرَى به وهو مُزْرىً به.  ابن الأَعرابي: زارَى فُلانٌ فلاناً إِذا عاتَبَه.  قال ابن سيده: وأَزْرَى عليه قليلة. وأَزْرَى به، بالأَلف، إِزْراءً:  قَصَّرَ به وحَقَّرَه وهَوَّنه. وقال أَبو عمرو: الزَّارِي على الإِنسان  الذي لا يَعُدُّه شيئاً ويُنْكِر عليه فِعْلَه. والإِزراء: التَّهاوُن  بالشيء. يقال: أَزْرَيْت به إِذا قَصَّرْتََ به وتَهاوَنْتَ.  وازْدَرَيْته أَي حَقَّرته. وفي الحديث: فهو أَجْدَرُ أَن لا تُزْدَرَى  نِعْمةُ اللهِ عَلَيْكُم؛ الازْدِراء: الاحْتِقارُ والانْتِقاصُ  والعَيْبُ، وهو افْتِعالٌ من زَرَيْت عليه زِرايةً إِذا عِبْتَه، قال: وأَصل  ازْدَرَيْتُ ازْتَرَيْتُ، وهو افْتَعَلْتُ منه، فقُلِبت التاء دالاً  لأَجل الزاي، وأَزْرَى بِعِلْمِي وزَرَى؛ قال ابن سيده: حكاه اللحياني ولم  يفسره، قال: وعندي أَنه قَصَّرَ به. وأَزْرَى به: أَدْخَلَ عليه أَمْراً  يُريد أَن يُلَبِّسَ عليه. ورَجل مِزْراءٌ: يُزْرِي على الناس.  وسِقاءٌ زَرِيٌّ: بين الصغير والكبير.
مقاييس اللغة:
(زري) الزاء والراء والحرف المعتل يدلُّ على احتقارِ الشيء والتّهاون به. يقال زَرَيْت عليه، إذا عِبْتَ عليه. وأَزْريْتَ به: قصَّرت به.‏
القاموس المحيط:
ي زَرَى عليه زَرْياً وزِرايَةً ومَزْرِيَةً ومَزْراةً وزُرْياناً، بالضم عابَه، وعاتَبَه، كأزْرَى، لكِنَّهُ قَليلٌ، وتَزَرَّى. وأزْرَى بأخِيهِ أدْخَلَ عليه عَيْباً أو أمْراً يُريدُ أن يُلَبِّسَ عليه به، و بالأَمْرِ تَهاوَنَ. ورجُلٌ مِزْراءٌ يُزْرِي على الناسِ. وسِقاءٌ زَرِيٌّ، كغَنِيٍّ بينَ الصغيرِ والكبيرِ.
والمُزْدَرِي: المُحْتَقِرُ، كالمُسْتَزْرِي، والأسَدُ.
تاج العروس:
ى ( زرى عليه ) فعله بالفتح يزرى ( زريا ) بالفتح ( وزراية ) بالكسر وضبطه بعض بالفتح ( ومزرية ) كمحمدة ( وزريانا بالضم ) كذا هو مضبوط في نسخ التهذيب وفى نسخ المحكم بالتحريك واقتصر الجوهرى منها على زراية ( عابه ) وعنفه عن الليث وقال أبو زيد عاب عليه قال كعب الاشقري يخاطب بعض الخوارج وكان قد عاب عمر بن عبيد الله بن معمر بالجبن يا ايها الزارى على عمر * قد قلت فيه قلت فيه غير ما تعلم ( و ) قيل ( عاتبه ) وفى الصحاح عتب عليه وقال أبو عمر والزارى على الانسان الذى لا يعده شيا وينكر عليه فعله قال الشاعر وانى على ليلى لزار واننى * على ذاك فيما بيننا نستديمها أي عاتب ساخط غير راض ( كازرى ) عليه ( لكنه قليل ) قاله ابن سيده ( و ) كذلك ( تزرى ) عليه نقله الجوهرى ( و ) يقال ( ازرى باخيه ) ازراء ( ادخل عليه عيبا ) كما في العين ( اوامرا ) كما في المحكم ( يريد ان يلبس عليه به ) نقله ابن سيده ( و ) ازرى ( بالامر تهاون ) به وقصر به ( ورجل مزراء يزرى على الناس ) أي يعيبهم ( وسقاء زرى كغنى بين الصغير والكبير ) نقله ابن سيده ( والمزدرى المحتقر ) نقله الجوهرى ( كالمستزرى ) وليست السين للطلب ( و ) المزدرى ( الاسد ) * ومما يستدرك عليه زرى بعلمه وازرى حكاه اللحيانى ولم يفسره قال ابن سيده وعندي انه قصر به

### Türkçe

زري
**زَرَى** - **يَزْرِي** - **ازْدَرى** - **يَزْدَرِي**
**زَرَى** - **يَزْرِي** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu hakir gördü ve ayıpladı ve küçümsedi ve onun değerinden düşürdü: bir şeyin değerini ve miktarını ve fiyatını takdir etti ve hesapladı ve kıymet biçti; onun değerini ve miktarını ve gerçek aslî fiyatını olduğundan daha az olarak (takdir etti), meselâ onun ayıplarını ve eksiklerini beyan etmekle.
**ازْدَرى** - **يَزْدَرِي**: “**افتعل**” vezninde, “**زَرَى** - **يَزْرِي**”den: aslı “**ازْتـَرى** - **يَزْتـَري**”dir: öz iradeyle “**يَزْرِي**” etmeye çabaladı: kendinde, bir başkasında bir ayıp ve eksiklik bulmaya çabaladı ki onun değerini azaltsın.
**اللسان**: ve **ازْدَرَيْتُ**’ün aslı **ازْتَرَيْتُ**’tür; o, ondan **افْتَعَلْتُ**’tur; **الزاي** sebebiyle **التاء** **دال**’a çevrilmiştir.
Ve lafız, “bir şeyin yahut işin değerini ve faydasını takdir etmede yanlış ve zalim hüküm lafızları; doğrunun hilâfı” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**جَبَتَ** - **يَجْبِتُ**, **ظَلَمَ** - **يَظْلِمُ**, **ضَازَ** - **يَضِيْزُ**, **غَبَنَ** - **يَغْبِنُ**, **زَرَى** - **يَزْري**, **زَهَدَ** - **يَزْهَدُ** (**زَهِدَ** - **يَزْهَدُ**)

**تزدري**
﴿“Ve size: ‘Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum; gaybı da bilmem; ‘Ben bir meleğim’ de demiyorum; ve gözlerinizin **تزدري** ettiği kimselere: ‘Allah onlara bir hayır vermeyecektir’ de demiyorum; Allah, nefislerinde olanı daha iyi bilendir; ben o takdirde elbette zalimlerden olurum (31)”﴾ Hûd

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**زرى**] ز ر ى: **زَرَى** ona: fiilini ayıpladı; **يَزْرِي** (kesre ile) **زِرَايَةً** (hikâye vezninde); ve **تَزَرَّى** da ona. Ebû Amr dedi: **الزَّارِي** insana karşı, onu bir şey sayan ve fiilini ona inkâr eden kimsedir. **الإزْرَاء**: şeyde gevşeklik/önemsiz görme; “**أزْرَى** onunla” denir, onunla kusur ettiğinde. Ve **ازْدَرَاهُ**: yani onu hakir gördü.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi
ز ر ي
“**تَزْدَرِي**”, Allah Teâlâ’nın şu sözünde: “Ve size: ‘Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum; gaybı da bilmem; ‘Ben bir meleğim’ de demiyorum; ve gözlerinizin **تَزْدَرِي** ettiği kimselere: ‘Allah onlara bir hayır vermeyecektir’ de demiyorum” (31) Hûd.
**زَرِيَ**: **زرى** ona: fiilini; yani onu ayıpladı. Ve “**تزدري** gözleriniz”: yani onları hakir görürsünüz ve onları değersiz sayarsınız.

Râgıb
zry
- **زريت عليه**: onu ayıpladım. Ve **أزريت به**: onunla kusur ettim. Ve aynı şekilde **ازدريت**. Ve aslı: **افتعلت**. Dedi ki: ﴿“ve gözlerinizin **تزدري** ettiği kimselere”﴾ [Hûd/31]; yani onları küçük görür. Takdiri: “gözleriniz onları **تزدري** eder”; yani onları küçük görür ve onları hafife alır.

Lisân özeti
1. **زَرَيْتُ** ona ve **زَرَى** ona, fetha ile; **زَرْياً** ve **زِرايةً** ve **مَزْرِيةً** ve **مَزْراةً** ve **زَرَياناً**: ayıpladı ve azarladı;
2. ve **زَرَى** ona: amelini; onu ayıpladığı ve sertçe kınadığı zaman.
3. ve eğer kardeşine bir ayıp sokarsa, ona **أَزْرَى** etmiş olur; o da onunla **مُزْرىً به**’dir.
4. ve **أَزْرَى** onunla, elif ile, **إِزْراءً**: onunla kusur etti ve onu hakir gördü ve onu küçümsedi.
5. **الزَّارِي** insana karşı: onu bir şey saymayan ve fiilini ona inkâr eden kimsedir.
6. **الإِزراء**: şeyde gevşeklik/önemsiz görme.
7. “**أَزْرَيْت** onunla” (dersin) eğer onunla kusur ettiysen ve gevşek davrandıysan.
8. ve **ازْدَرَيْته**: yani onu hakir gördüm. Hadiste: “O, üzerinizdeki Allah’ın nimeti **تُزْدَرَى** edilmesin diye daha layıktır”;
9. **الازْدِراء**: hakir görme ve eksiltme ve ayıplama; o, “**زَرَيْت** ona **زِرايةً**” (dersin) onu ayıpladığın zaman, bundan bir **افْتِعال**dır.
10. ve **ازْدَرَيْتُ**’ün aslı **ازْتَرَيْتُ**’tür; o, ondan **افْتَعَلْتُ**’tur; **الزاي** sebebiyle **التاء** **دال**’a çevrilmiştir.
11. ve **أَزْرَى** onunla: ona, onun üzerinde karıştırmak istediği bir iş soktu.
12. ve bir adam **مِزْراءٌ**: insanlara **يُزْرِي** eder.
13. ve bir kırba **زَرِيٌّ**: küçük ile büyük arasında.

Lisânü’l-ʿArab
● - zry: **زَرَيْتُ** ona ve **زَرَى** ona, fetha ile; **زَرْياً** ve **زِرايةً** ve **مَزْرِيةً** ve **مَزْراةً** ve **زَرَياناً**: ayıpladı ve azarladı; şair dedi ki:
Ya eyyuhe’z-**زَّارِي** alâ ʿUmarin,
kad kult(e) fîhi ğayra mâ taʿlem
Ve **تَزَرَّيْتُ** ona: ona sitem ettiğin zaman. Şair dedi ki:
Ve innî ʿalâ Leylâ le-**زَارٍ**, ve innenî
ʿalâ zâke, fîmâ beynenâ, mustedîmuhâ
Yani: sitemkâr, öfkeli, razı olmayan. Ve **زَرَى** ona: amelini; onu ayıpladığı ve sertçe kınadığı zaman. Lays dedi: ve eğer kardeşine bir ayıp sokarsa, ona **أَزْرَى** etmiş olur; o da onunla **مُزْرىً به**’dir. İbnü’l-Aʿrâbî: falan, falanı **زارَى** eder; onu azarladığı zaman. İbn Sîde dedi: ve **أَزْرَى** ona azdır. Ve **أَزْرَى** onunla, elif ile, **إِزْراءً**: onunla kusur etti ve onu hakir gördü ve onu küçümsedi. Ebû Amr dedi: **الزَّارِي** insana karşı: onu bir şey saymayan ve fiilini ona inkâr eden kimsedir. Ve **الإِزراء**: şeyde gevşeklik/önemsiz görme. “**أَزْرَيْت** onunla” denir, onunla kusur ettiğin ve gevşek davrandığın zaman. Ve **ازْدَرَيْته**: yani onu hakir gördüm. Hadiste: “O, üzerinizdeki Allah’ın nimeti **تُزْدَرَى** edilmesin diye daha layıktır”; **الازْدِراء**: hakir görme ve eksiltme ve ayıplama; o, “**زَرَيْت** ona **زِرايةً**” (dersin) onu ayıpladığın zaman, bundan bir **افْتِعال**dır. Dedi ki: ve **ازْدَرَيْتُ**’ün aslı **ازْتَرَيْتُ**’tür; o, ondan **افْتَعَلْتُ**’tur; **الزاي** sebebiyle **التاء** **دال**’a çevrilmiştir. Ve “**أَزْرَى** bilgimle” ve **زَرَى**; İbn Sîde dedi: Lihyânî onu rivayet etti ve onu açıklamadı; dedi ki: ve bence o, onunla kusur etti. Ve **أَزْرَى** onunla: ona, onun üzerinde karıştırmak istediği bir iş soktu. Ve bir adam **مِزْراءٌ**: insanlara **يُزْرِي** eder. Ve bir kırba **زَرِيٌّ**: küçük ile büyük arasında.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**زري**) **الزاء** ve **الراء** ve illetli harf, şeyin hakir görülmesine ve onunla gevşek davranmaya delâlet eder. “**زَرَيْت** ona” denir, ona ayıp ettiğin zaman. Ve “**أَزْريْت** onunla”: onunla kusur ettin.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**زَرَى** ona **زَرْياً** ve **زِرايَةً** ve **مَزْرِيَةً** ve **مَزْراةً** ve **زُرْياناً** (zamme ile): onu ayıpladı ve onu azarladı; **أزْرَى** gibi; lâkin o azdır. Ve **تَزَرَّى**. Ve **أزْرَى** kardeşiyle: ona bir ayıp yahut onunla onun üzerinde karıştırmak istediği bir iş soktu; ve işle: onunla gevşek davrandı. Ve bir adam **مِزْراءٌ**: insanlara **يُزْرِي** eder. Ve bir kırba **زَرِيٌّ**, **غَنِيٍّ** gibi: küçük ile büyük arasında.
Ve **المُزْدَرِي**: hakir gören; **المُسْتَزْرِي** gibi; ve aslan.

Tâcü’l-ʿArûs:
ى (**زرى عليه**) fiilini, fetha ile; **يزرى**; (**زريا**) fetha ile; (**وزراية**) kesre ile; bazıları onu fetha ile ضبط etti; (**ومزرية**) **محمدة** gibi; (**وزريانا بالضم**) işte böyle, **التهذيب** nüshalarında ضبط edilmiştir; **المحكم** nüshalarında ise harekeli olarak; Cevherî bunlardan yalnız **زراية**’yi zikretti. (**عابه**) onu ayıpladı; ve onu sertçe kınadı; Lays’tan. Ebû Zeyd dedi: ona ayıp etti. Kaʿb el-Eşkarî dedi—bazı Hâricîlere hitap ederken; o, Ömer b. Ubeydullah b. Maʿmer’i korkaklıkla ayıplamıştı—:
ya eyyuhe’l-**زارى** ʿalâ ʿUmar * kad kult(e) fîhi ğayra mâ taʿlem
Ve (denildi ki) (**عاتبه**) onu azarladı. Ve **الصحاح**’ta: ona sitem etti. Ebû Ömer dedi: **الزارى** insana karşı: onu bir şey saymayan ve fiilini ona inkâr eden kimsedir. Şair dedi ki:
ve innî ʿalâ Leylâ le-**زارٍ** ve innenî * ʿalâ zâke fîmâ beynenâ nestedîmuhâ
Yani: sitemkâr, öfkeli, razı olmayan. (**كازرى**) ona (gibi); (**لكنه قليل**)—bunu İbn Sîde söyledi. Ve aynı şekilde (**تزرى**) ona; Cevherî nakletti. Ve denir: (**ازرى باخيه**) **ازراء**: (**ادخل عليه عيبا**) **العين**’de olduğu gibi; (yahut bir iş) **المحكم**’de olduğu gibi; (onunla) onun üzerinde karıştırmak ister; İbn Sîde nakletti. Ve **ازرى** (**بالامر تهاون**) onunla gevşek davrandı ve onunla kusur etti. Ve bir adam **مِزْراء**: insanlara **يزرى** eder; yani onları ayıplar. Ve bir kırba **زرى** **غنى** gibi: küçük ile büyük arasında; İbn Sîde nakletti. Ve **المزدرى**: hakir gören; Cevherî nakletti. **كالمستزرى** gibi; **السين** talep için değildir. Ve **المزدرى**: aslandır. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “bilgisiyle **زرى** etti ve **ازرى**”; Lihyânî onu rivayet etti ve onu açıklamadı; İbn Sîde dedi: ve bence o, onunla kusur etti.
