# زري — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: زري

باب الزاي والراء و وا ي ء معهما
ز و ر، و ز ر، ر و ز، ز ر ي، ز ي ر، ز ر أ، ز أ ر، أ ز ر، ر ز أ، أ ر ز
زور:
الزَّور: وَسَطُ الصَّدْر. الزَّوَر: مَيَلٌ في وَسَط الصّدر. وكَلْبٌ أَزْور: استدقّ جوشنُ زَوْره وخرج كلكله كأنّه قد خُصِر جانباه، وهو في غير الكلاب مَيَلٌ لا يكون معتدل التّربيع. قال أعرابيّ: الزَّوْر للزّائر، أي: صدرُ الدّجاجة للضّيف.
ومَفازةٌ زوراء، أي: مائلة عن القصد والسّمت. والأَزْوَرُ: الذي ينظر إليك بمؤخّر عينه، قال:
تراهنّ خَلّفُ القَوْمِ زُوراً عيونُها
والزِّيار: سِفافٌ يُشَدُّ به الرَّحْل إلى صدر البعير، بمنزلة اللَّبَب للدّابّة، ويسمّى هذا الذي يَشُدُّ به البَيْطار جحفلة الدّابّة: زياراً.
والزّوراء: مِشْرَبةٌ مُستطيلة، شبه التَلتلة، قال النّابغة:
وتَسقي إذا ما شِئتَ غيرَ مَصَـرَّدٍ		بزوراءَ في حافاتها المسكُ كارعُ
والمُزَوَّرُ من الإبل: الذي إذا سَلَّهُ المُزَمِّرُ من بَطْن أُمِّه اعْوَجَّ صدرُه فيغمزه ليقيمه، فيبقَى فيه من غمزه أثرٌ يُعْلَم أنّه مُزَوَّر.
والإنسان يُزَوِّر كلاما، أي: يُقَوِّمه قبل أن يتكلّم به، قال:
أَبْلِغْ أَمِيرَ المُؤْمـنـين رسـالةً		تزوّرتُها من مُحكَماتِ الرَّسائلِ
والزَّور: الذّي يزورك، واحداً كان أو جميعاً، ذكراً كان أو أنثى.
والزُّورُ: قول الكَذِب، وشهادةُ الباطلِ، ولم يُشتَقّ تزوير الكلام منه، ولكنْ من تزوير الصَّدر.
وزر:
الوَزَرْ: الجبل يُلْجَأُ إليه، يقال: ما لهم حِصْنٌ ولا وَزَر.
والوِزْرُ: الحِمْلُ الثّقيل من الإثم، وقد وَزَرَ يَزِر، وهو: وازر، والمفعول: موزور.
والوزير: الذّي يَستَوْزِرُه الملكُ، فيستعين برأيه، وحالته: الوَزارة.
وأوزار الحرب: آلتها، لا تُفْرد، ولو أُفْرِد لقيل: وِزْر، لأنّه يرجع إلى الحمل الثّقيل،قال الضّرير: أُفْرِده، وأقول: وَزَر، لأنّ السِّلاح وَزَرُ الرّجل وحِصْنُه، قال الأَعشَى:
وأَعْدَدْتَ وزر الرجل أوزارَها		رماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُـورا
روز:
الرَّوْز: التَّجْربة تقول: رُزْتُ فلاناً وزُرْت ما عنده.
والرّازُ: رأسُ البنّائينَ، وحِرْفَتُهُ الرِّيازةُ، وجمعُ الرّازِ: الرَّازةُ.
زري:
الزَّرْيُ: أنْ يَزْرِيَ فلانٌ على صاحبه أمراً، إذا عابه وعَنَّفَهُ ليرجع فهو زارٍ عليه، قال:
نُبِّئْتُ نُعمَى على الهِجرانِ زارية		سقياً ورعياً لذاك الغائب الزاري
وإذا أَدْخَلَ الرّجلُ على غَيْرِهِ أمراً فقد أزرى به وهو مُزْرٍ. والإزراء: التّهاوُن بالنّاس.
زير:
الزِّير: الذي يُكْثِرُ مجالسة النّساء، والزّير مشتقّ من الفارسيّة.
زرأ:
المُزرِئُ: تأسيسُ قولك: أَزْرَأَ فلان إلى كذا، أي: صار إليه وأَوَى إليه.
زأر:
الزّأرة: الأجَمة ذات الحَلْفاء والقَصَب.
وزَأَرَة الأسدُ يزأر زئيراً وزئاراً. والفَحْلُ يَزْأَرُ في هَديره زَأْراً إذا ردّه في جوفه، ثم مدّه، قال رؤبة:
يَجْمَعْنَ زأراً وهديراً محضاً
أزر:
الأَزْرُ: الظّهر، وآزَرَهُ، أي: ظاهره وعاونه على أمر. والزّرع يؤازرُ بَعضُه بَعْضا، إذا تلاحق والتفّ.
وشدّ فلانٌ أَزْرَه، أي: شَدَّ مَعقِدَ إزارِهِ، وائتزرر أَزْرَة، ومنه قولُ الله عزّ وجلّ: "اشْدُدْ به أَزْري".
والمِئْزرُ: الإزارُ نفسُه.
آزر: اسم والدِ إبراهيمَ عليهِ السّلام.
رزأ:
ما رَزَأَ فُلانٌ فُلاناً، أي: ما أصاب من مالِهِ شيئاً.
والزُّرْءُ: المُصيبةُ، والأسمُ: الرّويئةُ والمَرْزِئةُ، وهذا يكون في صعير الأمرِ وكَبيرِهِ، حتّى يُقال: إنّ فلاناً لَقليلُ الرَّزء للطّعام، وأصابه رُزءٌ عظيم من المَصائب، والجميعُ: الأَرْزاءُ، قال لبيد:
وأرى أَرْبَدَ قد فـارقـنـي		ومن الأَرْزاءِ رُزْءٌ ذو جَلَلْ
وإنّهُ لكَرِيمٌ مُرَزّأ، أي: يُصِيبُ النّاسُ من مالِهِ ونَفْعه.
وقوم مُرَزَّءونَ، وهُمُ الّذينَ تُصِيبُهم الرّزايا في أموالهم وخِيارِهم.
أرز:
الأَرُزّ: معروف. والأَرْزُ: شدّةُ تَلاحُمٍ وتَلازُمٍ في كَزازةٍ وصَلابةٍ.
وإنّ فلاناً لأَرُوزٌ، أي: ضيّقٌ بخيلٌ شُحّاً، قال:
فذاك بَخّالٌ أَرُوزُ الأَرزِ
ويُقالُ للدّابة: إنّ فقارَها لآرزةٌ، أي: مُتَضايقة مُتَشَدّدة، قال: رآرِزَةِ الفَقارة لم يَخُنْها قِطافٌ في الرِّكابِ ولا خِلاءُ.
وما بَلَغَ فلانٌ أَعْلَى الجَبَلِ إلاّ آرزاً، أي: مُنْقَبِضاً عن الانبساط في مَشيه من شِدّةِ إعيائِهِ، يُقال: أَعْيا فلانٌ فآرَزَ، أي: وَقف لا يَمضي.
وسُئِلَ فُلانٌ شيئاً فآرَزَ، أي: انقبض عن أن يَجُودَ به وامتنع: ومن لم يَعرِفْ هذا قال: أرّز فأخطأ مثقّلاً.

### Türkçe

باب **الزاي** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** (onlarla birlikte)

**ز و ر**، ve **ز ر**، **ر و ز**، **ز ر ي**، **ز ي ر**، **ز ر أ**، **ز أ ر**، **أ ز ر**، **ر ز أ**، **أ ر ز**

**زور**:
**الزَّور**: göğsün ortası. **الزَّوَر**: göğsün ortasında bir eğrilik. Ve **كَلْبٌ أَزْور**: **زَوْر**unun zırhı inceldi ve göğsü çıktı; sanki iki yanı kuşaklanmış gibidir; ve o, köpeklerin dışında, dörtgenliğin düzgün olmadığı bir eğriliktir. Bir bedevî dedi: **الزَّوْر** ziyaretçi içindir; yani: tavuğun göğsü misafir içindir.
Ve **مَفازةٌ زوراء**: yani, kast ve istikametten yana eğik. Ve **الأَزْوَرُ**: sana gözünün arkasından bakan; dedi ki:
تراهنّ خَلّفُ القَوْمِ زُوراً عيونُها
Ve **الزِّيار**: devenin göğsüne semeri bağlamakla bağlanan bir kayış; binek hayvanı için **اللَّبَب** menzilesinde; ve baytarın binek hayvanının dudağını bağladığı şu şeye **زياراً** denir.
Ve **الزّوراء**: uzunlamasına bir su içme yeri; **التَلتلة**ye benzetilir; **النّابغة** dedi:
وتَسقي إذا ما شِئتَ غيرَ مَصَـرَّدٍ		بزوراءَ في حافاتها المسكُ كارعُ
Ve develerden **المُزَوَّرُ**: **المُزَمِّرُ** onu anasının karnından çekip çıkardığında göğsü eğrilen; onu düzeltmek için onu sıkar; böylece sıkmasından onda bir iz kalır; onun **مُزَوَّر** olduğu bilinir.
Ve insan bir sözü **يُزَوِّر**; yani, onu söylemeden önce onu doğrultur; dedi ki:
أَبْلِغْ أَمِيرَ المُؤْمـنـين رسـالةً		تزوّرتُها من مُحكَماتِ الرَّسائلِ
Ve **الزَّور**: sana gelen kimse; tek de olsa toplu da olsa; erkek de olsa kadın da olsa.
Ve **الزُّورُ**: yalan sözü ve bâtıl şahitliği; sözün **تزوير**i ondan türetilmemiştir; fakat göğsün **تزوير**inden (türetilmiştir).

**وزر**:
**الوَزَرْ**: sığınılan dağ; denir ki: onların ne kalesi vardır ne de **وَزَر**.
Ve **الوِزْرُ**: günahtan ağır yük; ve **وَزَرَ يَزِر**; o: **وازر**dir; mef‘ûl: **موزور**.
Ve **الوزير**: kralın onu vezir edindiği; onun görüşüyle yardım aldığı; onun hâli: **الوَزارة**.
Ve savaşın **أوزار**ı: onun âletleri; tekil yapılmaz; tekil yapılsaydı **وِزْر** denirdi; çünkü ağır yüke döner. **الضّرير** dedi: onu tekil yaparım ve **وَزَر** derim; çünkü silah, adamın **وَزَر**i ve kalesidir. **الأَعشَى** dedi:
وأَعْدَدْتَ وزر الرجل أوزارَها		رماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُـورا

**روز**:
**الرَّوْز**: tecrübe; “Falancayı **رُزْتُ** ve onun yanındakini **زُرْت**” dersin.
Ve **الرّازُ**: inşaatçıların başı; mesleği **الرِّيازة**dir; **الرّاز**ın çoğulu: **الرَّازةُ**.

**زري**:
**الزَّرْيُ**: falancanın arkadaşına bir işte **يَزْرِيَ** etmesi; onu ayıpladığı ve dönsün diye onu azarladığı zaman; o, ona karşı **زارٍ**dır. Dedi ki:
نُبِّئْتُ نُعمَى على الهِجرانِ زارية		سقياً ورعياً لذاك الغائب الزاري
Ve erkek, başkasının üzerine bir işi sokarsa, ona **أزرى** etmiş olur; o **مُزْرٍ**dür. Ve **الإزراء**: insanları küçümseme.

**زير**:
**الزِّير**: kadınlarla oturup kalkmayı çoğaltan kimse; ve **الزّير** Farsçadan türemiştir.

**زرأ**:
**المُزرِئُ**: “Falanca şuna **أَزْرَأَ** etti” sözünün temellendirilmesi; yani: ona yöneldi ve ona sığındı.

**زأر**:
**الزّأرة**: **الحَلْفاء** ve **القَصَب** sahibi sık ağaçlık.
Ve aslan **زَأَرَة** eder; **يزأر** **زئيراً** ve **زئاراً**. Ve aygır, böğürtüsünde **زَأْراً** ile **يَزْأَرُ**; onu iç boşluğuna geri çevirdiği, sonra uzattığı zaman. **رؤبة** dedi:
يَجْمَعْنَ زأراً وهديراً محضاً

**أزر**:
**الأَزْرُ**: sırt. Ve onu **آزَرَهُ**; yani: ona arka çıktı ve bir işte ona yardım etti. Ve ekin, bazısı bazısına **يؤازرُ**; birbirine yetişip sarıldığı zaman.
Ve falanca **أَزْرَه**ni sıktı; yani: **إزار**ının bağ yerini sıktı. Ve **أَزْرَة** olarak **ائتزرر** etti. Ondan, Allah azze ve celle’nin sözü: “اشْدُدْ به **أَزْري**”.
Ve **المِئْزرُ**: **الإزار**ın kendisi.
**آزر**: İbrahim عليه السلام’ın babasının adı.

**رزأ**:
Falanca falancayı **رَزَأَ** etmedi; yani: onun malından bir şey almadı.
Ve **الزُّرْءُ**: musibet. İsim: **الرّويئةُ** ve **المَرْزِئةُ**. Bu, işin küçüğünde ve büyüğünde olur; hatta denir ki: falanca yemeğe karşı **الرَّزء**ü azdır; ve ona musibetlerden büyük bir **رُزءٌ** isabet etti. Hepsi: **الأَرْزاءُ**. **لبيد** dedi:
وأرى أَرْبَدَ قد فـارقـنـي		ومن الأَرْزاءِ رُزْءٌ ذو جَلَلْ
Ve o, **مُرَزّأ** kerimdir; yani: insanlar onun malından ve faydasından pay alır.
Ve **مُرَزَّءونَ** bir kavim; onlar, mallarında ve seçkinlerinde belâlara uğrayan kimselerdir.

**أرز**:
**الأَرُزّ**: bilinen (şey). Ve **الأَرْزُ**: sertlik ve katılık içinde, sıkı kaynaşma ve sıkı bitişme şiddeti.
Ve falanca **أَرُوزٌ**dur; yani: cimrilikçe dar (eli sıkı) bir cimri. Dedi ki:
فذاك بَخّالٌ أَرُوزُ الأَرزِ
Ve binek hayvana denir: onun omurları **لآرزةٌ**dir; yani: daralmış, sıkılaşmış. Dedi ki: رآرِزَةِ الفَقارة لم يَخُنْها قِطافٌ في الرِّكابِ ولا خِلاءُ.
Ve falanca dağın en üstüne ancak **آرزاً** olarak ulaştı; yani: şiddetli yorgunluğundan yürüyüşünde yayılıp açılmaktan büzülmüş olarak. Denir ki: falanca yoruldu da **فآرَزَ**; yani: durdu, geçip gitmez.
Ve falancadan bir şey istendi de **فآرَزَ**; yani: onu cömertçe vermekten büzüldü ve kaçındı. Ve bunu bilmeyen kimse “**أرّز**” dedi de, şeddeli söyleyerek hata etti.
