# زر (ز-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الزاي والراء
زر ، رز : مستعملان .
زر : ابن شميل : الزِّرُ : العُرْوَة الّتي تُجعَل الحَبّة فيها .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : يقال لزَرّ القميص : الزِّير . قال : ومن العَرَب من يَقلِب أحدَ الحرفين المدغَمين فيقول : في مَزّ مَيْز وفي زِرّ زِير ، وهو الدُّجَة . قال : ويقال لعُرْوَته : الوَعْلة .
وقال اللّيث : الزِّرّ : الجُوَيْزَة التي تُجعَل
في عُرْوة الجَيْب ، والجميع الأَزْرار .
قلت : القول في الزِّر ما قال النضر أنه العُروة والحَبَّة تجعل فيها . ويقال للحديدة التي تجعل فيها الحلقة التي تُضم على وجه الباب لاصقاً به : الرزّة ، قاله عمرو بن بحر .
قال يعقوب في باب فِعْل وفُعْل باتفاق معنى : جِلب الرجل وجُلبه ، والرِّجز والرُّجز العذابُ ، والزِّر والزُّر أراد زرّ القميص . وعِضْوٌ وعُضو . والشَّحُ والشُّح : البخل .
وفي حديث السائب بن يزيد أنه رأى خاتم رسول الله في كتفه مثل زِرّ الحَجَلة : أراد بزرّ الحجلة جَوزةً تضم العروة .
أبو عبيد : أزْرَرْتُ القَميصَ : إذا جعلتَ له أَزْراراً ، وزَرَرْتُه : إذا شددتَ أزرارَه عليه ، حكاه عن اليزيديّ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الأزرار : خَشَباتٌ يُحْرَزْن في أعلى شُقَقِ الخباء وأُصولُ تلك الخَشَبات في الأرض .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الزِّرّ : حَدُّ السَّيف . والزَّرّ : العَضُّ . قال : والزِّرّ : قِوامُ القلب . قال : ورأى عليّ أَبا ذَرّ رضي الله عنهما ، فقال : أبو ذَرّ له : هذا زِرُّ الدِّين .
قال أبو العبّاس معناه : أنّه قِوامُ الدّين كالزِّرّ ، وهو العُظَيْم الذي تحت القلب ، وهو قِوامه .
قال : والزِّرّة : العَضَّة ، وهي الجِراحة بزِرّ السيف أيضاً . والزّرّة : العَقْل أيضاً ، يقال : زَرَّ يَزرّ : إذا زاد عَقْلُه وتَجارِبُه . وزَرَّ يَزرّ : إذا عَضَّ . قال : وزَرِرَ : إذا تَعدَّى على خَصْمه . وزَرِرَ : إذا عَقْل بعد حُمْق .
وقال ابن دُريد : زِرَّا السَّيف حَدّاه . قال : وقال هِجْرِس بنُ كُلَيب في كلام له : أَمَا وَسَيْفي وزِرَّيْه . ورُمْحِي ونَصْلَيْه ، لا يَدَع الرجلُ قاتلَ أبيه وهو يَنظُر إليه ، ثم قَتَلَ جَساساً ، وهو الذي كان قَتَل أباه .
الأصمعي : فلان كيّسٌ زُرازِ ، أي : وَقّادٌ تَبرُق عَيْناه .
أبو عبيد عن الفراء : عيناه تَزِرّان في رأسه إذا تَوَقَّدَتا ، ورجلٌ زَرِير : أي : خَفِيف ذَكِيّ ، وأنشد شمر :
يَبِيت العَبْدُ يَركبُ أجنَبَيْهِ
يَخِرّ كأنّه كَعْبٌ زَرِيرُ
وقال : رجُلٌ زُرازِرُ ، إذا كان خفيفاً ، ورِجالٌ زَرازِر ، وأَنشدَ :
ووَكْرَى تَجرِي على المَحاوِرِ
خَرْساءَ من تحتِ امرىءِ زُرازِرِ
وقال أبو عُبيد : الزِّرُّ : العَضُّ ؛ يقال : زَرَّه يَزُرّه زَراً . قال : وقال الأصمعي : سأل أبو الأسود الدُّؤْلَي رجلاً فقال : ما فعلتِ امرأةُ فلان الّتي كانت تُزارُّه وتُشارُّه وتُهارُّه .
وقال الليث : الزَّرُّ : الشَّلُّ والطّرد ، وأَنشَد :
يَزُرّ الكتائبَ بالسَّيف زَرَّا
قال : والزَّرِير : الَّذي يُصبَغُ به من كلام العجم وهو نَبات له نَوْرٌ أصفَر .
قال : والزُّرْزُور ، والجميع الزَّرازِير : هَناةٌ كالقَنابِر مُلْسُ الرؤوس ، تزَرْزِرُ بأصواتها زَرْزَرة شديدة .
وقال ابن الأعرابي : زرزَرَ الرجلُ إذا دام على أكل الزَّرازِر . وزرزر : إذا ثبت بالمكان .
رز : قال : ورَزَّ رَزاً : إذا ثَبَت بالمكان .
وروي عن عليّ رضي الله عنه أنه قال : من وَجَد في بطنه رِزّاً فليتوضّأ .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ : أراد بالرّزّ : الصوتَ في البطن من القَرْقَرة ونحوِها .
قال أبو عُبيد : وكذلك كلُّ صوت ليس بالشديد فهو رزّ .
وقال ذو الرّمة يصف بعيراً يَهدِرُ في الشِّقْشِقة :
رَقْشاء تَنتاحُ اللُّغام المزْبِدا
دَوَّمَ فيها رِزَّة وأَرْعَدَا
وقال أبو النّجم :
كأن في رَبَابِه الكِبارِ
رِزَّ عِشَارٍ جُلْنَ في عِشَار
وقيل : إن معنى قوله : ( مَن وَجَد رِزاً في بطنه ) : إنّه الصوت يَحدُث عند الحاجة إلى الغائط ، وهذا كما جاءَ في الحديث : أنه يُكرَه للرجل الصلاة وهو يُدافِع الأخبَثَين .
وقال القتيبي : الرّزُّ : غَمْزُ الحَدَث وحركتُه في البطن حتى يحتاج صاحبه إلى دخول الخلاء ، كان بقَرقرة أو بغيره قرقرة . قال : وهذا كقوله : لا يصلّي الرجل وهو يدافع الحدثَ . وأصل الرِّز : الوجعُ يجده الرجل في بطنه ، يقال : إنه ليجد رِزّاً في بطنه ، أي : وجعاً وغمزاً للحَدث . قال أبو النجم يذكر إبلاً عِطاشاً :
لو جُرّ شنٌّ وَسْطها لم تَحْفِلِ
من شهوة الماء وزِرَ مُعْضِل
يقول : لو جُرّت قربة يابسة وسط هذه الإبل لم تَنغِر من شدة عطشها وذبولها . وشبّه ما يجده في أجوافها من حرارة العطش بالوجع فسمّاه رِزّاً .
قال شمر : قال بعضهم : الزّرّ : الصوت تسمعه لا يُدرى ما هو ، يقال : سمعت رِز الرعد وأريز الرعد : والأريز : الطويل الصوت . والرِّز : أن يسكت من ساعته .
قال : ورِزّ الأسد ، ورزة الإبل : الصوت تَسمعه ولا تراه ، يكون شديداً أو ضعيفاً ، والجرسُ مثله .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال للجَراد إذا ثَبَّتَ أذنابَه في الأرض ليَبيض : قد رَزَّ يَرُزّ رَزّاً .
وقال اللّيث : يقال : ارَزَّت الجرادةُ إرْزازاً
بهذا المعنى . والرَّزُّ : رَزُّ كلِّ شيء تثبِّته في شيء ، مثل : رَزَّ السكّينَ في الحائط يرُزّه فيَرْتَزُّ فيه .
وقال يونس النحويّ : كنّا مع رُؤْبة في بيت سَلَمة بن عَلْقمةَ السّعديّ فدعا جاريةً له ، فجعلتْ تَباطأُ عليه .
فأنشأَ يقول :
جاريةٌ عند الدُّعاء كَزَّه
لو رَزَّها بالقُزْبَرِيِّ رَزّه
جاءت إليه رَقْصاً مهتزّه
وأخبَرَني المنذريُّ عن الشيخي عن الرِّياشي أنه قال : الإرْزِيز : الطَّعن الثابت ؛ وأنشدَ قولَ الهُذليّ :
كأنّما بين لحْيَيْه ولَبّتِه
من جُلْبَةِ الجُوع جَيَّارٌ وازرِيزُ
وقال الفرّاء : تقولُ : رُزٌّ للّذي يؤكل ، ولا تقل : أُرْز .
وقال غيرُه : يقال : رُزّ ، ورُنْز ، وأَرُزّ ، قاله ابن السكّيت .

( ز ر) ( ز ل )
زر ، زل
( زرنب ) : والزَّرْنَبُ : ضَرْبٌ من الطّيب والعِطْر . وقيل : الزَّرْنَب : نباتٌ طيِّب الرِّيح .
وقالت امرأة في زوجها : مَسَّهُ مَسُّ أَرْنَبٍ ، وريحُه ريحُ زَرْنَبٍ ، وقال الراجز :
وابِأَبي أنتِ وفُوكِ الأشْنَبُ
كأنمَا ذُرّ عليه زَرْنَبُ
( زردن ) : ثعلب عن ابن الأعرابي : الكَيْنَةُ : لحمةٌ داخل الزَّرْدَان .
قال : والزَّرْنَبَةُ : خلفها لحمةٌ أُخرى .
( زنبر ) : الليث : الزُّنْبُور : طائر يلسع . والزّنْبرية الضخمة من السّفن . والزَّنبريّ : الثقيل من الرجال . وأَنشد :
كالزَّنْبري يُقادُ بالأجلالِ
أراد بالزنبري : السّفين .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : من غَريب شجرِ البرّ الزّنابيرُ واحدها زِنْبِيرَة وزِنْبَارَة وزُنْبورة .
قال : وهو ضَرْب من التِّين ، وأهلُ الحضَر يُسمّونه الحُلْوَانيّ . وغلامٌ زُنْبور : خفيف . والزُّنْبور من الفأر : العظيم وجمعه زنَابر ، وقال جُبَيْهَاءُ :
فأَقنع كفَّيْه وأَجنحَ صَدْرَه
بجَرْعٍ كأثباج الزَّبَابِ الزَّنَابر
 ( وقال ابن السكّيت : قال أبو الجرّاح : غلامٌ زُنْبورٌ . وزُنبرٌ : إذا كان خفيفاً سريعَ الجواب . قال : وسألتُ رجلاً من بني كلاب عن الزُّنْبور فقال : هو الخفيف الظريف .
وقال ابن دُرَيد : يقال : تَزَنْبرَ علينا : إذا تكبر ) .
( فنزر ) : وقال الليث : فَنزَر : بيتٌ صغير يُتَّخذ على رأسِ خشبةٍ طولها ستّون ذراعاً يكون الرجلُ ربيئةً فيه .
( زرفن ) : وقال : زِرْفِين وزُرْفين لغتان : حلْقة الباب .
قلت : الصَّواب زِرْفِين بالكسر على بناءِ فِعلين ، وليس في كلامهم فُعليل .
وقال ابن شُميل : الزَّرافين : الحلَق .
( زمرذ ) : والزّمُرّذ ، بالذّال : من الجواهر ، جوهرٌ معروف .
( برزن ) : وقال النَّضر : البرزيْنِ : كوزٌ يُحْمل به الشَّرابُ من الخابية .
وقال : لقحتنا خابية جونة يتبعها برزينها . ويروى باطية .
وقال الدينوري : البرزين : قشر الطلعة يتخذ من نصفه تلتلة . والباطية : الناجود .
( زنفل ) : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : زَنْفَل فلان : إذا رَقَص رقْصَ النَّبَط . وقال غيره : زَنْفَل فلان في مِشيته : إذا تحرّك كأنه مُثْقل من الحِمْل . وزَنْفَل : من أسماء العرب .
( زنتر ) : وقال ابن دُريد : الزَّنْتَرَةُ : الضيق ، يقال : وقَعُوا في زَنْتَرَةٍ من أمرهم ، أي : في ضِيق وعُسْر . وقال : زَبَنْتَرَ : اسمٌ وهو القصير من الرجال . يَبرِز : موضع .
( برزل ) : ورجلٌ بُرْزُلٌ ، وهو الضخم ، وليس بثَبَت .
( قرزم ) : شمر عن ابن الأعرابيّ : القُرزومُ : خشبة الحَذّاء ، وقاله ابن السكيت بالفاء .
وفي كتاب محمد بن حبيب : الفرزوم بالفاء : خشبة الحذاء . قال : والقصيرة : السّندان ، وهي العلاة . ومنهم من يقول : قرزوم بالقاف وقد مر في كتابه .
( فرذن ) : وفِرْزَانُ : الشَّطرنج معرّب ، وجمعه الفَرازين .
( زنبل ) : والزِّنْبِيل لغةٌ في الزّبيل .
ومن خُماسيّه
قال ابن السكيت : ( الزّبَنْتَر ) من الرجال : المنْكرُ الدَّاهية ، إلى القِصَر ما هو . وأنشد :
تمَهْجَرُوا وأيُّمَا تَمَهْجُرِ
بَنى اسْتِهَا والجُنْدُعِ الزَّبَنْتَرِ
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : هو الفيل والكُلْتوم و ( الزَّنْدَبِيل ) .
وروي عن مجاهد في تفسير قوله جل وعز : ( أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَآءَ مِن دُونِى وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ ) ( الكهف : 50 ) ، قال : وَلد إبليس خمسةً داسِمَ وأعور ومِسْوَط وثبْرَ و ( زَلَنْبُور ) .
قال سفيان : زَلَنْبُورٌ يُفرِّق بين الرجل وأهله ، ويُبَصِّرُ الرجلَ عيوبَ أَهله .
تمَّ كتاب الزاي

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الراء**
**زر** ، **رز** : ikisi de kullanımdadır.

**زر** : İbn Şümeyl: **الزِّرُ**: içine **الحَبّة** konulan **العُرْوَة**.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Gömleğin **زَرّ**ına **الزِّير** denir. Dedi ki: Araplardan, idğamlı iki harften birini çeviren kimse vardır da şöyle der: **مَزّ**’de **مَيْز** ve **زِرّ**’de **زِير**; o da **الدُّجَة**’dir. Dedi ki: Onun **عُرْوَة**sine **الوَعْلة** denir.

Leys dedi ki: **الزِّرّ**: **الجُوَيْزَة**; **عُرْوة الجَيْب**e konulur; çoğulu **الأَزْرار**.

Dedim ki: **الزِّر** hakkında söz, Nadr’ın dediği gibidir: o **العُروة**dur ve içine **الحَبَّة** konulur. Üzerine kapının yüzüne yapışık olarak kapatılan halkanın konulduğu demire de **الرزّة** denir; bunu ‘Amr b. Bahr söyledi.

Ya‘kūb, anlamın ittifakıyla **فِعْل** ve **فُعْل** babında dedi: Adamın **جِلب**i ve **جُلب**i; **الرِّجز** ve **الرُّجز** azaptır; **الزِّر** ve **الزُّر** ile gömleğin **زرّ**ını kastetti. Ve **عِضْوٌ** ve **عُضو**. Ve **الشَّحُ** ve **الشُّح**: cimrilik.

Sâib b. Yezîd hadîsinde: Resûlullah’ın mührünü omzunda **زِرّ الحَجَلة** gibi gördü: **زرّ الحجلة** ile, **العُروة**yi sıkan bir **جَوزة**yi kastetti.

Ebû ‘Ubeyd: **أزْرَرْتُ القَميصَ**: ona **أَزْراراً** yaptığın zaman; **وزَرَرْتُه**: onun **أزرار**ını üzerine sıktığın zaman; bunu Yezîdî’den nakletti.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الأزرار**: çadırın yarıklarının üst tarafında saklanan küçük tahtalardır; o tahtaların dipleri de yerdedir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزِّرّ**: kılıcın ağzı. **والزَّرّ**: ısırma. Dedi ki: **والزِّرّ**: kalbin kıvamı. Dedi ki: Ali, Ebû Zer’i (Allah ikisinden de razı olsun) gördü de dedi ki: Ebû Zer için: Bu, dinin **زِرّ**ıdır.

Ebû’l-‘Abbâs dedi ki: manası: onun, **الزِّرّ** gibi dinin kıvamı olmasıdır; o, kalbin altındaki **العُظَيْم**dir; o da onun kıvamıdır.

Dedi ki: **والزِّرّة**: ısırık; o, kılıcın **زِرّ**ı ile de yaradır. **والزّرّة**: akıl da; **زَرَّ يَزرّ** denir: aklı ve tecrübeleri arttığı zaman. Ve **زَرَّ يَزرّ**: ısırdığı zaman. Dedi ki: **وزَرِرَ**: hasmına tecavüz ettiği zaman. Ve **وزَرِرَ**: ahmaklıktan sonra akıllandığı zaman.

İbn Düreyd dedi ki: Kılıcın **زِرَّا**sı iki ağzıdır. Dedi ki: Hicris b. Küleyb bir sözünde dedi: “Hele benim kılıcım ve onun iki **زِرّ**ı; ve mızrağım ve onun iki **نَصْل**ı; adam, babasının katilini ona bakarken bırakmaz.” Sonra Cessâs’ı öldürdü; o, babasını öldürmüş olan idi.

Asma‘î: Falan kimse **زُرازِ** kurnazdır; yani: gözleri parlayan, ateşli.

Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: Gözleri başında **تَزِرّان** eder; parladıkları zaman. Ve **زَرِير** adam: yani: hafif, zeki. Şemmer inşad etti:
يَبِيت العَبْدُ يَركبُ أجنَبَيْهِ
يَخِرّ كأنّه كَعْبٌ زَرِيرُ

Dedi ki: **زُرازِرُ** adam: hafif olduğu zaman; ve **زَرازِر** adamlar. Ve inşad etti:
ووَكْرَى تَجرِي على المَحاوِرِ
خَرْساءَ من تحتِ امرىءِ زُرازِرِ

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **الزِّرُّ**: ısırma; **زَرَّه يَزُرّه زَراً** denir. Dedi ki: Asma‘î dedi: Ebû’l-Esved ed-Düelî bir adama sordu da dedi ki: “Falanın, onu **تُزارُّه** ve onu **تُشارُّه** ve onu **تُهارُّه** eden karısı ne yaptı?”

Leys dedi ki: **الزَّرُّ**: felç ve kovma. Ve inşad etti:
يَزُرّ الكتائبَ بالسَّيف زَرَّا

Dedi ki: **والزَّرِير**: acem sözünden, onunla boyanan şeydir; sarı çiçekli bir bitkidir.

Dedi ki: **والزُّرْزُور**; çoğulu **الزَّرازِير**: başları tüysüz, **القَنابِر** gibi bir mahlûktur; sesleriyle şiddetli bir **زَرْزَرة** ile **تزَرْزِرُ** eder.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **زرزَرَ** adam: **الزَّرازِر** yemeye devam ettiği zaman. Ve **زرزر**: yerde sabit kaldığı zaman.

**رز** : Dedi ki: **ورَزَّ رَزاً**: yerde sabit kaldığı zaman.

Ali’den (Allah ondan razı olsun) rivayet olundu: “Kim karnında **رِزّاً** bulursa abdest alsın.”

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Asma‘î dedi: **الرّزّ** ile, karında **القَرْقَرة** ve benzerlerinden olan sesi kastetti.

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Şiddetli olmayan her ses de **رزّ**dır.

Zü’r-Rumme, **الشِّقْشِقة**de böğüren bir deveyi vasfederek dedi:
رَقْشاء تَنتاحُ اللُّغام المزْبِدا
دَوَّمَ فيها رِزَّة وأَرْعَدَا

Ebû’n-Necm dedi ki:
كأن في رَبَابِه الكِبارِ
رِزَّ عِشَارٍ جُلْنَ في عِشَار

Denildi ki: “(Kim karnında **رِزاً** bulursa)” sözünün manası: büyük abdest ihtiyacı anında meydana gelen sestir; bu, hadiste geldiği gibi: adamın, iki pisliği defederken namaz kılması mekruh görülür.

Kuteybî dedi ki: **الرّزُّ**: hadesin dürtülmesi ve onun karında hareket etmesi; sahibi helaya girmeye muhtaç oluncaya kadar; **قَرقرة** ile de olur, **قَرقرة** olmaksızın da. Dedi ki: Bu, “adam hadesi defederken namaz kılmaz” sözü gibidir. **الرِّز**in aslı: adamın karnında bulduğu ağrıdır; “karnında **رِزّاً** buluyor” denir; yani: ağrı ve hadese bir dürtme. Ebû’n-Necm, susuz develeri anarak dedi:
لو جُرّ شنٌّ وَسْطها لم تَحْفِلِ
من شهوة الماء وزِرَ مُعْضِل

Diyor ki: Bu develerin ortasında kuru bir kırba sürüklense, susuzluklarının şiddetinden ve zayıflıklarından ötürü homurdanmazdı. Ve içlerinde susuzluğun hararetinden bulduklarını ağrıya benzetti de ona **رِزّاً** adını verdi.

Şemmer dedi ki: Bazıları dedi ki: **الزّرّ**: ne olduğu bilinmeyen, işittiğin sestir; “gök gürültüsünün **رِز**ini işittim” ve “gök gürültüsünün **أريز**ini” denir; **الأريز**: uzun sestir. **الرِّز**: hemen o anda susmaktır.

Dedi ki: Aslanın **رِزّ**i ve develerin **رزة**si: görmediğin, işittiğin sestir; şiddetli de olur zayıf da; çan da onun gibidir.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Çekirge, yumurtlamak için kuyruklarını yere sabitlediği zaman ona: **قد رَزَّ يَرُزّ رَزّاً** denir.

Leys dedi ki: Bu manada: **ارَزَّت الجرادةُ إرْزازاً** denir. Ve **الرَّزُّ**: bir şeyi bir şeye sabitlediğin her şeyin **رَزُّ**udur; mesela: bıçağı duvara **رَزَّ** etti; onu **يرُزّه**; böylece onda **يَرْتَزُّ** eder.

Nahivci Yûnus dedi ki: Biz, Selame b. ‘Alkame es-Sa‘dî’nin evinde Rü’be ile beraberdik; bir cariyesini çağırdı; o da ona karşı ağırdan aldı.

Bunun üzerine söylemeye başladı:
جاريةٌ عند الدُّعاء كَزَّه
لو رَزَّها بالقُزْبَرِيِّ رَزّه
جاءت إليه رَقْصاً مهتزّه

Münzirî bana, Şeyhî’den, o da Riyâşî’den haber verdi ki o dedi: **الإرْزِيز**: sabit saplamadır; Hüzellî’nin sözünü inşad etti:
كأنّما بين لحْيَيْه ولَبّتِه
من جُلْبَةِ الجُوع جَيَّارٌ وازرِيزُ

Ferrâ dedi ki: Yenilen şeye **رُزٌّ** dersin; **أُرْز** deme.

Başkası dedi ki: **رُزّ** denir, **رُنْز** denir, **أَرُزّ** denir; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi.

( **ز ر** ) ( **ز ل** )
**زر** ، **زل**
( **زرنب** ) : ve **الزَّرْنَبُ**: güzel koku ve ıtırdan bir türdür. Ve denildi: **الزَّرْنَب**: kokusu hoş bir bitkidir.
Bir kadın kocası hakkında dedi ki: “Ona bir tavşanın dokunuşu dokundu; ve kokusu **زَرْنَب** kokusudur.” Ve recez söyleyen dedi ki:
Ve babam sana feda olsun, ve ağzın **الأشْنَبُ**
Sanki üzerine **زَرْنَبُ** serpilmiş
( **زردن** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الكَيْنَةُ**: **الزَّرْدَان**ın içinde bir et parçasıdır.
Dedi ki: ve **الزَّرْنَبَةُ**: onun arkasında başka bir et parçasıdır.
( **زنبر** ) : el-Leys: **الزُّنْبُور**: sokan bir kuştur. Ve **الزّنْبرية**: gemilerden iri olan(ı)dır. Ve **الزَّنبريّ**: erkeklerden ağır olan(ı)dır. Ve inşad etti:
**كالزَّنْبري** يُقادُ بالأجلالِ
**الزنبري** ile murad etti: gemi(yi).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: kara ağacının garibinden **الزّنابيرُ**dur; onun teki **زِنْبِيرَة** ve **زِنْبَارَة** ve **زُنْبورة**dur.
Dedi ki: ve o, incirin bir türüdür; ve şehir halkı ona **الحُلْوَانيّ** der. Ve **زُنْبور** bir oğlan: hafif(tir). Ve fareden **الزُّنْبور**: iri olan(ıdır); ve onun çoğulu **زنَابر**dir. Ve Cübeyhâ’ dedi ki:
فأَقنع كفَّيْه وأَجنحَ صَدْرَه
بجَرْعٍ كأثباج الزَّبَابِ الزَّنَابر
( Ve İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû’l-Cerrâh dedi: **غلامٌ زُنْبورٌ**. Ve **زُنبرٌ**: hafif, cevabı hızlı olursa. Dedi ki: ve Benî Kilâb’dan bir adama **الزُّنْبور** hakkında sordum da dedi ki: o, hafif zarif olandır.
Ve İbn Düreyd dedi: denilir: **تَزَنْبرَ علينا**: kibirlendiği zaman ) .
( **فنزر** ) : ve el-Leys dedi: **فَنزَر**: uzunluğu altmış zira olan bir değneğin başında yapılan küçük bir evdir; adam onun içinde gözcü olur.
( **زرفن** ) : ve dedi: **زِرْفِين** ve **زُرْفين** iki lugattır: kapı halkası.
Dedim: doğru olan, **زِرْفِين** kesre ile, **فِعلين** vezni üzerinedir; onların sözünde **فُعليل** yoktur.
Ve İbn Şümeyl dedi: **الزَّرافين**: halkalar(dır).
( **زمرذ** ) : ve **الزّمُرّذ**، **بالذّال**: cevherlerdendir; bilinen bir cevherdir.
( **برزن** ) : ve en-Nadr dedi: **البرزيْنِ**: içeceğin küpten onunla taşındığı bir testidir.
Ve dedi: “Bize, onu izleyen **برزين**iyle birlikte siyah bir küp dölledi.” Ve **باطية** diye rivayet olunur.
Ve ed-Dîneverî dedi: **البرزين**: hurma tomurcuğunun kabuğudur; onun yarısından **تلتلة** yapılır. Ve **الباطية**: **الناجود**dur.
( **زنفل** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **زَنْفَل** falan: Nabat’ın raksı gibi raks ettiği zaman. Ve başkası dedi: **زَنْفَل** falan yürüyüşünde: yükten ağırlaşmış gibi hareket ettiği zaman. Ve **زَنْفَل**: Arapların isimlerindendir.
( **زنتر** ) : ve İbn Düreyd dedi: **الزَّنْتَرَةُ**: darlıktır; denilir: “İşlerinden bir **زَنْتَرَة**ye düştüler”, yani: darlık ve zorluk içine. Ve dedi: **زَبَنْتَرَ**: bir isimdir; ve erkeklerden kısa olan(ıdır). **يَبرِز**: bir yerdir.
( **برزل** ) : ve bir adam **بُرْزُلٌ**dur; o, iri olandır; ve sabit değildir.
( **قرزم** ) : Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **القُرزومُ**: ayakkabıcının tahtasıdır; ve onu İbnü’s-Sikkît **بالفاء** ile söyledi.
Muhammed b. Habîb’in kitabında: **الفرزوم** **بالفاء**: ayakkabıcının tahtasıdır. Dedi ki: ve **القصيرة**: örstür; ve o, **العلاة**dır. Ve onlardan kimisi **قرزوم**u **بالقاف** ile söyler; ve onun kitabında geçti.
( **فرذن** ) : ve **فِرْزَانُ**: satrançtır, muarrebdir; ve onun çoğulu **الفَرازين**dir.
( **زنبل** ) : ve **الزِّنْبِيل**: **الزّبيل**de bir lugattır.
Ve onun beş harflisinden
İbnü’s-Sikkît dedi: ( **الزّبَنْتَر** ) erkeklerden: inkâr edilen, dehşetli belâdır; kısalığa doğru olan(ıdır). Ve inşad etti:
تمَهْجَرُوا وأيُّمَا تَمَهْجُرِ
بَنى اسْتِهَا والجُنْدُعِ الزَّبَنْتَرِ
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: o, fil ve **الكُلْتوم** ve ( **الزَّنْدَبِيل** )dir.
Mücâhid’den, yüce ve aziz olanın şu sözünün tefsirinde rivayet olundu: ( **أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَآءَ مِن دُونِى وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ** ) ( **الكهف : 50** ) ; dedi: İblîs’in beş çocuğu vardır: **داسِم** ve **أعور** ve **مِسْوَط** ve **ثبْرَ** ve ( **زَلَنْبُور** ) .
Süfyân dedi: **زَلَنْبُورٌ** adam ile ailesinin arasını ayırır; ve adama ailesinin ayıplarını gösterir.
**تمَّ كتاب الزاي**

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(زط) الزاء والطاء ليس بشيء. وزُطّ ([1]): كلمةٌ مولَّدة.
(زع) الزاء والعين أصلٌ يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. يقال: زَعْزَعْتُ الشيءَ وتَزعْزَعَ هو، إذا اهتزّ واضطرب. وسيرٌ زعزعٌ: شديد تهتز له الرِّكاب.
قال الهُذََليّ([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ
(زغ) الزاء والغين ليس بشيء. ويقولون: الزغزغة: السُّخْرِيَة.
(زف)  الزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على خِفَّةٍ في كل شيء. يقال زَفَّ الظَّليم زفيفاً، إذا أسرع. ومنه زُفَّتِ العَروسُ إلى زوجها. وزفَّ القومُ في سَيرهم: أَسْرَعُوا. قال جلّ ثناؤه: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. والزَّفْزافة: الرِّيح الشديدة لها زفزفةٌ، أي خِفَّة. وكذلك الزَّفزَف([3]). ويقولون لمن طاشَ حِلْمُهُ: قد زَفَّ رَأْلُه. وزِفُّ الطائر: صِغَار ريشه؛ *لأنه خفيف.
(زق) الزاء والقاف أصلٌ يدل على تضايُقٍ. من ذلك الزُّقاق، سمِّي بذلك لضيقهِ عن الشوارع.
ومن ذلك : زَقَّ الطائرُ فرخَهُ. ومنه الزِّقّ. والتزقيق في الجلد: أن يسلخ مِنْ قِبَلِ [العُنُق([4])].
(زل) الزاء واللام أصل مطّرد منقاسٌ في المضاعَف، وكذلك في كل زاءٍ بعدها لامٌ في الثلاثي. وهذا من عجيب هذا الأصل. تقول: زلَّ عن مكانه زَليلاً وزَلاًّ. والماء الزُّلال: العَذْب؛ لأنه يَزِلّ عن ظَهْرِ اللِّسانِ لِرقَّته. والزَّلَّة: الخطأ؛ لأن المخطئ زلَّ عن نَهْج الصَّواب، وتزلزَلت الأرضُ: اضطرَبت، وزُلْزِلَتْ زِلْزَالاً. والمِزَلَّة([5]): المكان الدَّحْضُ. فأما الذِّئْبُ الأَزَلُّ، وهو الأَرْسَح، فقال ابنُ الأعرابيّ : سمِّي بذلك مِنْ قولهم زَلَّ إذا عدا. وهو القياس الصَّحيح ثم شُبِّهَتْ به المرأةُ الرَّصْعاء فقيل زَلاَّء. وإن كان الأَرْسَح كما قيل فهو قياسُ ما ذكرناهُ أيضاً، لأن اللّحم قد زلَّ عن مؤخَّره، وكذلك عن مؤخَّر المرأة الرَّسْحاء.
ومن الباب الزُّلْزُل([6]) كالقَلِق؛ لأنَّه لا يستقرُّ في مكانه.
ومما شذّ عن الباب الزَّلَزِلُ: الأثاث والمتاع،  على فَعَلِلٍ.
(زم) الزاء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تقدُّم في استقامةٍ وقَصْد، من ذلك الزِّمام لأنه يتقدَّم إذا مُدَّ به، قاصداً في استقامة. تقول زَمَمْتُ البعير أزُمُّه. ويقال أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ، كما يقال أَمَمٌ، أي قصدٌ. ويحلفون فيقولون: "لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه([7])"، يريدون تلقاءَه وقَصْدَه. والزَّمُّ: التقدُّم في السَّير.
ومما شذّ عن هذا الأصل الزِّمْزِمة: الجماعة من الناس. وقال الشيباني: الزِّمزيم: الجِلَّة من الإبل([8]).
(زن) الزاء والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يُتفرّع ولا يُقاس عليها. يقال أَزنَنْتُ فلاناً بكذا، إذا اتَّهمتَهُ به. وهويُزَنُّ به. قال:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])(زب) الزاء والباء أصلان: أحدهما يدل على وُفُورٍ في شَعَرٍ، ثم يحمل عليه. فالزَّبَب: طُول الشَّعَْر، وكثرتُهُ. ويقال بعيرٌ أزَبُّ. قال الشاعر:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
ومن ذلك عامٌ أَزَبُّ، أي خصيب.
والأصل الآخر:  الزَّبيب، وهو معروف، ثم يشبَّه به، فيقال للنُّكتَتَيْنِ السّوداوينِ فوقَ عينَي الحيّة زبيبتان؛ وهو أخبثُ ما يكون من الحيّات: وفي الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان". وربّما سمَّوا الزَّبَدَتَيْنِ زَبيبتين، يقال أنشَدَ فلانٌ حتَّى زَبَّبَ شِدْقاه، أي أزبدا.
قال الشاعر:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
 ومما شذَّ عن الباب الزَّبَاب: الفارُ، الواحدُ زبابة. وقد يحتمل، وهو بعيدٌ، أن يكون من الزَّبيب، وقد ذكرناه.
ومما هو شاذٌّ لا قياس له: زَبَّتِ الشمس وأزَبّت: دنت للغروب.
(زت) الزاء والتاء كلمةٌ لا قياس لها. يقال زَتَتُّ العروسَ، إِذا زيَّنتَها. قال:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])وقد تزتَّتَتْ، أي تزيَّنت.
(زج) الزاء والجيم أصلٌ يدلُّ على رِقَّةٍ في شيء، من ذلك زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ، وجمعه زِجاج بكسر الزاء. يقال زَجَّجْتُه: جعلت له زُجّاً فإذا نزَعْت زُجَّهُ قلت: أزجَجْتُه([12]).والزَّجَج: دِقَّةُ الحاجبينِ وحُسْنُهما. ويقال أنَّ الأزَجَّ من النعام: الذي فوق عينه ريشٌ أبيض.
(زح) الزاء والحاء يدلّ على البعد. يقال زُحْزِحَ عن كذا، أي بُوعِدَ. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. أي بُوعِد.
(زخ) الزاء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع والمبايَنَة. يقال زَخَخْتُ الشيءَ، إذا دفعتَهُ. وفي الحديث: "مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه".  وزَخَّها: جامَعَها. و*المِزَخَّة: المرأة. ومن الباب الزَّخَّة: الحِقد والغَيظ. قال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])(زر) الزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على شِدَّة. وشذَّ مِنْ ذلك الزِّرّ: زِرُّ القميص. ثم يشتقّ منه الزِّرُّ، يقال إنّه عظمٌ تحت القَلْب. قال ابن السكّيت: يقال للرّجلِ الحسن الرِّعْية للإبل: إنّه لَزِرٌّ من أزرارها. ومن الباب: زَرَّتْ عينهُ، إذا توقَّدَت. يقال عَيْناه تَزِرَّانِ في رأسهِ، إذا تَوقَّدَتا. ومن الباب الزَّرُّ: الشَّلُّ والطَّرد. يقال هو يزُرُّ الكتائبَ بسيفهِ زَرَّا. ومنه الزَّرُّ وهو العضُّ. يقال: حِمارٌ مِزَرٌّ. ويقال الزَّرّة الحَرْبَة([14]). ومن الباب الزَّرِير، وهو الحَصيف السَّديد الرأي. والله أعلم بالصَّواب.
 --------------ـــــ
([1]) الزط، بالضم: جيل من الهند، معرب "جت" بالفتح. قال صاحب القاموس: "والقياس يقتضي فتح معربه". وقال الخوارزمي الكلام على طبقات الهند: "الزط هم حفاظ الطرق، وهم جنس من السند يقال لهم: جتان". انظر مفاتيح العلوم ص 74. وفي معجم استينجاس 356 أن "جت" اسم لجنس هندي حقير.
([2]) هو أميّة بن أبي عائذ الهذلي. اللسان (زعع). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) ويقال أيضاً ريح زفزفة وزفزاف.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) بكسر الزاي وفتحها.
([6]) الزلزل بضم الزاءين : الغلام الخفيف. وفي المجمل: "الزلز" وليس هذا بابه.
([7]) انظر هذا اليمين في أيمان العرب للنجيرمي 15، والأمالي (3: 51)، واللسان (زمم 165)، والمخصص (13: 118)، والمزهر (2: 262).
([8]) شاهده قول نصيب:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
 ([9]) لحضرمي بن عامر، كما في اللسان (زنن).
([10]) الرجز في اللسان (زبب، لقق)، وقائله هو أبو الحجناء نصيب الأصغر. انظر البيان والتبيين (1: 125).
([11]) البيت من تام الرجز. أنشده في اللسان (زهنع، زتت)، والمخصص (4: 54).
([12]) ويقال زججه وأزجه بمعنى ، ولا يقال أزجه إذا نزع زجه.
([13]) البيت لصخر الغي الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (خيف: 235).
([14]) لم ترد الكلمة بهذا المعنى في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(**باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق**)

(**زط**) **الزاء** ve **الطاء** bir şey değildir. Ve **زُطّ** ([1]): türetilmiş (sonradan ortaya çıkmış) bir kelimedir.

(**زع**) **الزاء** ve **العين**; bir asıl olup bir sarsılmaya ve harekete delâlet eder. Denir ki: **زَعْزَعْتُ** şeyi ve o **تَزعْزَعَ**; sarsılıp çalkalandığı zaman. Ve **سيرٌ زعزعٌ**: bineklerin kendisi için şiddetle sarsıldığı (kadar) şiddetli (yürüyüş).

**الهُذََليّ**([2]) dedi:
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ

(**زغ**) **الزاء** ve **الغين** bir şey değildir. Ve derler ki: **الزغزغة**: alay etme.

(**زف**) **الزاء** ve **الفاء**; her şeyde bir hafifliğe delâlet eden bir asıldır. Denir ki: **زَفَّ الظَّليم زفيفاً**; hızlandığı zaman. Ve ondan: **زُفَّتِ العَروسُ** kocasına (doğru) götürüldü. Ve **زفَّ القومُ** yürüyüşlerinde: hızlandılar. Yüce övgüsü (O) dedi: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. Ve **الزَّفْزافة**: şiddetli rüzgâr; onun bir **زفزفة**si vardır, yani hafiflik. Ve aynı şekilde **الزَّفزَف**([3]). Ve aklı (hilm’i) şaşana derler ki: **قد زَفَّ رَأْلُه**. Ve **زِفُّ الطائر**: onun tüyünün küçükleri; çünkü o hafiftir.

(**زق**) **الزاء** ve **القاف**; bir daralmaya delâlet eden bir asıldır. Bundan **الزُّقاق**; sokaklardan darlığı sebebiyle bununla adlandırılmıştır.
Ve bundan: **زَقَّ الطائرُ فرخَهُ**. Ve ondan **الزِّقّ**. Ve deride **التزقيق**: [**العُنُق**([4])] tarafından (boyun tarafından) yüzmek (deriyi soymak)tır.

(**زل**) **الزاء** ve **اللام**; ikilemede (mudaaf’ta) düzenli, kıyaslanır bir asıldır; ve aynı şekilde, üçlüde kendisinden sonra **لام** bulunan her **زاء**da. Ve bu, bu aslın acayiplerindendir. Dersin ki: **زلَّ** yerinden **زَليلاً** ve **زَلاًّ**. Ve **الماء الزُّلال**: tatlı (su); çünkü inceliğinden dolayı dilin üstünden kayar. Ve **الزَّلَّة**: hata; çünkü hata eden, doğruluğun yolundan kaydı. Ve **تزلزَلت الأرضُ**: çalkalandı; ve **زُلْزِلَتْ زِلْزَالاً**. Ve **المِزَلَّة**([5]): kaygan yer. Amma **الذِّئْبُ الأَزَلُّ**; o **الأَرْسَح**tır; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Bununla, onların ‘koştuğu zaman **زَلَّ**’ sözünden adlandırıldı.” Ve o doğru kıyastır; sonra onunla **المرأةُ الرَّصْعاء** benzetildi de **زَلاَّء** denildi. Ve eğer **الأَرْسَح** denildiği gibi ise, bu da zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü et, arka tarafından kaymıştır; ve aynı şekilde **المرأة الرَّسْحاء**nın arka tarafından da.
Ve babdan **الزُّلْزُل**([6]) (vardır), **القَلِق** gibi; çünkü yerinde durmaz.
Ve babdan şâz olanlardan: **الزَّلَزِلُ**: ev eşyası ve meta; **فَعَلِلٍ** üzere.

(**زم**) **الزاء** ve **الميم** bir tek asıldır; ve o, doğruluk ve kasıt içinde bir ilerlemeye delâlet eder. Bundan **الزِّمام**; çünkü onunla çekildiği zaman, doğruluk içinde kasdederek ilerler. Dersin ki: **زَمَمْتُ** deveyi, onu **أزُمُّه**. Ve denir: falan oğullarının işi **زَمَمٌ**dur; **أَمَمٌ** denildiği gibi; yani kasıttır. Ve yemin ederler de derler ki: "**لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه**([7])"; onunla, onun yönünü ve kasdını isterler. Ve **الزَّمُّ**: yürüyüşte ilerlemedir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الزِّمْزِمة**: insanlardan bir topluluk. Ve eş-Şeybânî dedi: **الزِّمزيم**: develerden büyük sürü([8]).

(**زن**) **الزاء** ve **النون**; dallanıp budaklanmayan ve üzerine kıyas yapılmayan tek bir kelimedir. Denir ki: **أَزنَنْتُ** falanı şununla; onu onunla itham ettiğin zaman. Ve onunla itham olunur: **يُزَنُّ به**. Dedi ki:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])

(**زب**) **الزاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi, bir kılda bolluğa delâlet eder; sonra onun üzerine taşınır. O hâlde **الزَّبَب**: kılın uzunluğu ve çokluğudur. Ve denir: **بعيرٌ أزَبُّ**. Şair dedi:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
Ve bundan: **عامٌ أَزَبُّ**; yani bereketli.
Ve diğer asıl: **الزَّبيب**; ve o bilinir; sonra onunla benzetilir; böylece yılanın iki gözünün üstündeki iki siyah bene **زبيبتان** denir; ve o, yılanların en habisi olanıdır. Ve hadiste: "يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان". Ve bazen **الزَّبَدَتَيْنِ**i **زَبيبتين** diye adlandırdılar; denir: falan kimse okudu da **زَبَّبَ شِدْقاه**; yani köpürdü. Şair dedi:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
Ve babdan şâz olanlardan: **الزَّبَاب**: fare; teki **زبابة**. Ve ihtimal verir; uzak olmakla beraber; **الزَّبيب**den olması; ve onu zikrettik.
Ve kıyası olmayan şâz olanlardan: **زَبَّتِ الشمس** ve **أزَبّت**: batmaya yaklaştı.

(**زت**) **الزاء** ve **التاء**; kıyası olmayan bir kelimedir. Denir ki: **زَتَتُّ العروسَ**; onu süslediğin zaman. Dedi ki:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])
Ve **تزتَّتَتْ**; yani süslendi.

(**زج**) **الزاء** ve **الجيم**; bir şeyde inceliğe delâlet eden bir asıldır. Bundan **زُجُّ الرُّمْح** ve **السّهم**; çoğulu **زِجاج** (zâ’nın kesresiyle). Denir: **زَجَّجْتُه**: ona **زُجّ** yaptım; sonra onun **زُجّ**unu çıkardığın zaman: **أزجَجْتُه**([12]) dersin. Ve **الزَّجَج**: kaşların inceliği ve güzelliğidir. Ve denir: devekuşundan **الأزَجَّ**: gözünün üstünde beyaz tüy bulunan.

(**زح**) **الزاء** ve **الحاء**; uzaklığa delâlet eder. Denir: **زُحْزِحَ** şundan; yani uzaklaştırıldı. Allah تعالى dedi: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. yani uzaklaştırıldı.

(**زخ**) **الزاء** ve **الخاء**; itmeye ve ayrılığa delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **زَخَخْتُ** şeyi; onu ittiğin zaman. Ve hadiste: "مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه". Ve **زَخَّها**: onunla cinsel ilişkide bulundu. Ve **المِزَخَّة**: kadın. Ve babdan **الزَّخَّة**: kin ve öfke. Dedi ki:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])

(**زر**) **الزاء** ve **الراء**; şiddete delâlet eden küçük bir asıldır. Ve bundan şâz olan: **الزِّرّ**: gömleğin düğmesi. Sonra ondan **الزِّرُّ** türetilir; denir ki o, kalbin altında bir kemiktir. İbnü’s-Sikkît dedi: develeri güzel güden adama denir ki: “O, onların düğmelerinden bir **زِرّ**dir.” Ve babdan: **زَرَّتْ عينهُ**; parladığı zaman. Denir: başında iki gözü **تَزِرَّانِ**; parladıkları zaman. Ve babdan **الزَّرُّ**: felç ve kovma. Denir: o, kılıcıyla taburları **زَرَّا** ile kovar. Ve ondan **الزَّرُّ**; ve o ısırmadır. Denir: **حِمارٌ مِزَرٌّ**. Ve denir: **الزَّرّة** **الحَرْبَة**([14]). Ve babdan **الزَّرِير**; ve o, aklı başında, sağlam görüşlü (kimsedir). Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــــ
([1]) **الزط**; zamme ile: Hind’den bir nesil; fetha ile “جت”nin Arapçalaştırılmışı. **القاموس** sahibi dedi: “Kıyas, Arapçalaştırılmışının fethasını gerektirir.” Ve el-Hârizmî, Hind tabakaları hakkında sözde dedi: “**الزط** yol muhafızlarıdır; ve onlar Sind’den bir cinstir; onlara: **جتان** denir.” **مفاتيح العلوم** s. 74’e bak. Ve **معجم استينجاس** 356’da “جت”nin, aşağı bir Hint cinsinin adı olduğu (vardır).
([2]) O, Hüzeli: Ümeyye b. Ebî Âiz’dir. **اللسان** (**زعع**). Ve kasidesi, es-Sukkerî’nin **شرح**ında, Hüzeli’ler (divanı) 180; ve eş-Şınkîtî yazması 79’dadır.
([3]) Ve ayrıca: **ريح زفزفة** ve **زفزاف** da denir.
([4]) Tamamlama, **المجمل**dendir.
([5]) **الزاي**ın kesresiyle ve fethasıyla.
([6]) **الزلزل** iki **الزاء**ın zammesiyle: hafif oğlan. Ve **المجمل**de: “**الزلز**”; ve bu onun babı değildir.
([7]) Bu yemine, **أيمان العرب** (en-Necîremî) 15; ve **الأمالي** (3: 51); ve **اللسان** (**زمم** 165); ve **المخصص** (13: 118); ve **المزهر** (2: 262)’de bak.
([8]) Onun şahidi, Nusayb’ın sözü:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
([9]) **حضرمي بن عامر**’indir; **اللسان** (**زنن**)de olduğu gibi.
([10]) Recez, **اللسان** (**زبب**، **لقق**)dedir; söyleyeni **أبو الحجناء نصيب الأصغر**dır. **البيان والتبيين** (1: 125)’e bak.
([11]) Beyit, recezin tamamındandır. **اللسان** (**زهنع**، **زتت**)de ve **المخصص** (4: 54)’te rivayet etti.
([12]) Ve **زججه** ve **أزجه** aynı mânâda da denir; ve **أزجه** denmez, **زجه**unu çıkardığı zaman.
([13]) Beyit, Hüzeli: **صخر الغي**’indir. Daha önce (خيف: 235) haşiyelerinde geçen şeye bak.
([14]) Kelime, bu mânâ ile yaygın sözlüklerde vârid olmamıştır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَرَّ
1 زَرَّ ذ , aor. يَزُرُّ, (S, Mgh, Msb,) inf. n. زَرٌّ, (S, Mgh, Msb, K,) He buttoned a shirt [&c.]; (S, Mgh, Msb, K; *) as also ↓ زرّر, inf. n. تَزْرِيرٌ; (Mgh; [and so in the present day;]) or the latter verb [relates to several objects, or means he buttoned a shirt &c. with many buttons; for it] has an intensive signification. (Msb.) You say, اُزْرُرْ عَلَيْكَ قَمِيصَكَ, and زُرَّهُ, and زُرِّهِ, and زُرُّهُ, Button upon thee thy shirt. (S.) ― -b2- (assumed tropical:) He narrowed his eyes [as when one draws together the edges of a vest in buttoning it]. (K, * [in which, in this instance, as in others, only the inf. n. of the verb زَرَّ is mentioned,] and TA.) ― -b3- (tropical:) He collected, or drew together, vehemently, or forcibly. (A, Msb, K *) ― -b4- زَرَّهَا [referring to the pieces of cloth composing a tent] He made in them what are called أَزْرَار [pl. of زِرٌّ, q. v.]. (TA.) ― -b5- And زَرَّ, aor. as above, (S, A, TA,) and so the inf. n., (S, K,) (tropical:) He drove away. (S, A, K, TA. [In the TA, the inf. n. is expl. by الشَّكُّ as well as الطَّرْدُ; but the former is a mistranscription for الشَّلُّ, the reading in the S.]) One says, هُوَ يَزُرُّ الكَتَائِبَ بِالسَّيْفِ (tropical:) He drives away the troops with the sword. (S, A.) ― -b6- (tropical:) He bit another. (S, * A, K. *) ― -b7- (assumed tropical:) He pierced, or thrust, another, (K, TA,) with a spear. (TK.) ― -b8- He plucked out hair. (K, * TA.) ― -b9- He shook goods, or household furniture, or the like, to remove dust &c. (O, K: * only the inf. n. is mentioned in the latter.) -A2- زَرَّ, (K,) aor. يَزِرُّ, (TA,) He increased in intelligence, (K, TA,) and in probations, or experiences. (TA. [See also زَرِرَ, below, in this paragraph.]) -A3- Also, aor. يَزِرُّ, inf. n. زَرِيرٌ, It (a spear-head) gleamed, or glistened. (A.) And زَرَّتْ عَيْنُهُ, aor. تَزِرُّ, (S,) inf. n. زَرِيرٌ, (S, K,) His eye gleamed, or glistened. (S, K. *) And عَيْنَاهُ تَزرَّانِ فِى رَأْسِهِ His eyes gleam, or glisten, in his head. (Fr, S, * A, TA.) -A4- زَرِرَ, like سَمِعَ, [by rule زَرَّ, sec. pers. زَرِرْتَ, aor. يَزَرُّ,] He acted wrongfully, injuriously, or unjustly, to his adversary, or antagonist. (K.) ― -b2- And He became intelligent after having been foolish, or stupid. (K. [See also a signification of زَرَّ, above.])

2 زَرَّ٣َ see 1, first sentence: ― -b2- and see also 4.

زارّهُ
3 زارّهُ ذ , (A,) inf. n. مُزَارَّةٌ, (S, K,) (tropical:) He bit him, being bitten by him. (S, * A, K. *)

ازرّهُ
4 ازرّهُ ذ , (A'Obeyd, S, Msb,) and ↓ زرّرهُ, (A,) He put أَزْرَار [i. e. buttons, or, as some say, loops for buttons,] upon it, namely, a shirt [&c.]. (A'Obeyd, S, A, Msb.)

تزرّر
5 تزرّر ذ It (a shirt [&c.]) had أَزْرَار [i. e. buttons, or, as some say, loops for buttons,] put upon it. (S, TA.)

زَرْزَرَ
R. Q. 1 زَرْزَرَ ذ , (S, K,) inf. n. زَرْزَرَةٌ, (TA,) He (a زُرْزُور [or starling]) uttered a cry, or cries. (S, K.) ― -b2- He (a man) kept continually, or constantly, to the eating of the زُرْزُور. (IAar, K, TA.) ― -b3- زَرْزَرَ بِالمَكَانِ He continued, or remained fixed, or stationary, in the place. (K.)

تَزَرْزَرَ
R. Q. 2 تَزَرْزَرَ ذ He, or it, was, or became, in a state of motion, or commotion. (K.)

زَرٌّ
زَرٌّ ذ an inf. n. of زَرَّ [q. v.]. (S, Mgh, Msb, K. *) -A2- See also زِرٌّ.

زُرٌّ
زُرٌّ ذ : see what next follows.

زِرٌّ
زِرٌّ ذ , (S, A, Msb, K, &c.,) and ↓ زُرٌّ, (ISk,) app. in the same sense, (Az,) and ↓ زَرٌّ has been also mentioned, but this is doubtful, (MF,) A button (IAar, A, Msb, TA) of a shirt, (IAar, S, A, Msb, K,) and of other things, as, for instance, of a curtain: (MF, TA:) or the loop into which a button is put: (ISh:) the latter, accord. to Az, is the right meaning: (TA:) [but the former is that to which the word is generally applied:] the former is also called زِيرٌ, by a change of the first ر: (IAar:) pl. [of pauc.] أَزْرَارٌ (S, A, Msb, K) and [of mult.] زُرُورٌ. (K.) [Hence the saying,] هُوَ أَلْزَمُ لِى مِنْ زِرِّى لِعُرْوَتِهِ [He is more fast to me than my button to its loop]. (A.) And أَعْطَانِيهِ بِزِرِّهِ (tropical:) He gave it to me altogether. (A.) ― -b2- الزِّرُّ [The star ξ of Gemini;] one of the two stars called الهَنْعَةُ. (Kzw.) ― -b3- زِرٌّ also signifies (tropical:) A certain piece of wood at the upper extremity of the pole of a tent: (A, K: *) pl. أَزْرَارٌ: (TA:) the upper end of the tent-pole is inserted into it: (L:) or the ازرار of a tent (خِبَآء) are certain pieces of wood which are sewed into the upper parts of the pieces of cloth which compose the tent, the lower ends of which [pieces of cloth] are upon the ground: and زَرَّهَا signifies “ he made in them [namely the said pieces of cloth] such pieces of wood. ” (TA.) ― -b4- (tropical:) The socket in which the head of the upper bone of the arm turns; (A, K; *) resembling the half of a nut: (A:) or the head itself of that bone: (TA:) and the extremity of the hip-bone, in the socket. (K.) ― -b5- (assumed tropical:) A certain small bone, (K,) resembling the half of a nut, (TA, [but this is probably a misplaced insertion, from the A, ubi suprà,]) beneath the heart, of which it is the support. (K.) ― -b6- (tropical:) The edge, (K,) or each of the two edges, (TA,) of a sword. (IAar, K, TA.) ― -b7- One says, اـِنَّهُ لَزِرٌّ مِنْ أَزْرَارِ الاـِبِلِ (S, * A, K *) (tropical:) Verily he is one who keeps close to the camels; (A;) a good pastor of them. (S, A, K. [Accord. to the A, it seems to be from زِرٌّ signifying “ a button. ”]) You term also زِرُّ مَالٍ (assumed tropical:) One who drives camels, or the like, vehemently; accord. to some; but the preceding meaning, given in the K, is the more correct: (TA:) or it signifies one acquainted with the right management thereof; (K, TA;) who manages them well; (TA;) as also مَالٍ ↓ زُرْزُورُ. (K.) ― -b8- زِرُّ الدِّينِ (assumed tropical:) The support, or prop, of the religion; (Abu-l-'Abbás, K;) like the small bone called زِرّ, which is the support of the heart: (Abu-l-'Abbás, TA:) applied, in a trad., to 'Alee: in another relation, it is زِرُّ الأَرْضِ, meaning he between whom and the earth is a mutual dependance, and without whose existence one would repudiate the earth and mankind: or, accord. to Th, he by whom the earth becomes firm, like as a shirt does by means of its زِرّ [or button]. (TA.)

زَرَّةٌ
زَرَّةٌ ذ Intellect, or intelligence. (O, TA.)

زِرَّةٌ
زِرَّةٌ ذ The mark left by a bite: (K, TA:) or, as some say, a bite itself. (TA.) And A wound with the edge of a sword. (TA.) -A2- J says, When camels are fat, you say, بِهَا زِرَّةٌ: but this is a mistake for بَهَا زِرَةٌ, (Sgh, K,) which is pl. of بُهْزُورَةٌ. (TA in art. بهزر.)

زَرِيرٌ
زَرِيرٌ ذ , applied to a man, (O, TA,) Light, or active; and sharp, or acute, of mind, with quickness of perception, and of intelligence, understanding, sagacity, skill, or knowledge; as also ↓ زَرْزَارٌ; (O, K; [in the CK, الزَكِىُّ is erroneously put for الذَّكِىُّ;]) which is also expl. as signifying light, or active, and quick; (TA;) and ↓ زُرَازِرٌ, (K,) of which the pl. is زَرَازِرُ. (TA.) -A2- Also A certain plant, (O, K.) having a yellow blossom, (O,) with which one dyes: (O, K:) in this sense, a Pers., or foreign, word. (O.)

زُرْزُرٌ
زُرْزُرٌ ذ : see زُرْزُورٌ.

زَرْزَارٌ
زَرْزَارٌ ذ : see زَرِيرٌ. Accord. to As, it signifies A man whose eyes glisten. (TA.)

زُرْزُورٌ
زُرْزُورٌ ذ [The starling;] a certain bird, (IDrd, S, O, K,) as also ↓ زُرْزُرٌ, (IDrd, O, K,) resembling the lark: pl. زَرَازِيرُ. (TA.) -A2- مَرْكَبٌ زُرْزُورٌ A narrow مركب [or animal, or thing, upon which one rides or is carried; accord. to the TK, meaning a beast; for it is there added that one says حِمَارٌ زُرْزُورٌ, meaning a narrow ass]. (O, K. *) -A3- زُرْزُورُ مَالٍ: see زِرٌّ last sentence but one.

زُرَازِرٌ
زُرَازِرٌ ذ : see زَرِيرٌ.

مِزَرٌّ
مِزَرٌّ ذ An ass [app. meaning a wild ass] that bites much. (S, * TA.)

مَزْرُورٌ
مَزْرُورٌ ذ is used by El-Marrár El-Fak'asee as meaning A she-camel's nose-rein; because it is plaited and tied. (S.)

##### Türkçe

زَرَّ
1 **زَرَّ** ذ , muz. **يَزُرُّ**, (S, Mgh, Msb,) mast. **زَرٌّ**, (S, Mgh, Msb, K,) Bir gömleği [&c.] ilikledi; (S, Mgh, Msb, K; *) ve yine ↓ **زرّر**, mast. **تَزْرِيرٌ**; (Mgh; [ve günümüzde de böyledir;]) yahut ikinci fiil [birkaç nesneye taalluk eder, yahut “bir gömleği &c. çok düğmeyle ilikledi” demektir; çünkü onun] pekiştirme mânası vardır. (Msb.) Şöyle dersin: **اُزْرُرْ عَلَيْكَ قَمِيصَكَ**, ve **زُرَّهُ**, ve **زُرِّهِ**, ve **زُرُّهُ**, “Gömleğini üzerine ilikle.” (S.) ― -b2- (farazî mecaz:) Gözlerini kıstı [tıpkı bir yeleğin kenarlarını iliklerken birbirine çekmek gibi]. (K, * [onda bu yerde, başka yerlerde olduğu gibi, yalnız **زَرَّ** fiilinin mastarı zikredilmiştir,] ve TA.) ― -b3- (mecaz:) Şiddetle yahut zorla topladı, yahut bir araya çekti. (A, Msb, K *) ― -b4- **زَرَّهَا** [bir çadırı oluşturan bez parçalarına dair] Onlarda **أَزْرَار** denilen şeyleri yaptı [**زِرٌّ**’ün çoğulu; bk.]. (TA.) ― -b5- Ve **زَرَّ**, muz. yukarıdaki gibi, (S, A, TA,) ve mastar da öyle, (S, K,) (mecaz:) Kovdu. (S, A, K, TA. [TA’da mastar **الشَّكُّ** ile de **الطَّرْدُ** ile de açıklanmıştır; fakat birincisi **الشَّلُّ** için bir yanlış yazımdır; S’deki kıraat böyledir.]) Şöyle denir: **هُوَ يَزُرُّ الكَتَائِبَ بِالسَّيْفِ** (mecaz:) “Kılıçla birlikleri kovar.” (S, A.) ― -b6- (mecaz:) Bir başkasını ısırdı. (S, * A, K. *) ― -b7- (farazî mecaz:) Bir başkasını deldi yahut sapladı, (K, TA,) mızrakla. (TK.) ― -b8- Kıl kopardı. (K, * TA.) ― -b9- Tozu &c. gidermek için eşyayı yahut ev döşemesini yahut benzerini silkeledi. (O, K: * ikincide yalnız mastar zikredilmiştir.) -A2- **زَرَّ**, (K,) muz. **يَزِرُّ**, (TA,) Akılda arttı, (K, TA,) ve tecrübelerde yahut denemelerde. (TA. [Ayrıca aşağıda bu paragrafta **زَرِرَ**’e de bak.]) -A3- Yine, muz. **يَزِرُّ**, mast. **زَرِيرٌ**, O (mızrak ucu) parladı yahut ışıldadı. (A.) Ve **زَرَّتْ عَيْنُهُ**, muz. **تَزِرُّ**, (S,) mast. **زَرِيرٌ**, (S, K,) Gözü parladı yahut ışıldadı. (S, K. *) Ve **عَيْنَاهُ تَزرَّانِ فِى رَأْسِهِ** “Gözleri başında parıldar yahut ışıldar.” (Fr, S, * A, TA.) -A4- **زَرِرَ**, **سَمِعَ** gibi, [kaidece **زَرَّ**, ikinci şahıs **زَرِرْتَ**, muz. **يَزَرُّ**,] Hasmına yahut rakibine karşı haksızlıkla, zarar vererek yahut zulmederek davrandı. (K.) ― -b2- Ve ahmak yahut budala olduktan sonra akıllı oldu. (K. [Yukarıda **زَرَّ**’ın bir mânasına da bak.])

2 **زَرَّ٣َ**: 1’in ilk cümlesine bak: ― -b2- ve ayrıca 4’e de bak.

زارّهُ
3 **زارّهُ** ذ , (A,) mast. **مُزَارَّةٌ**, (S, K,) (mecaz:) Onu ısırdı; onun tarafından ısırılırken. (S, * A, K. *)

ازرّهُ
4 **ازرّهُ** ذ , (A'Obeyd, S, Msb,) ve ↓ **زرّرهُ**, (A,) Ona, yani bir gömleğe [&c.], **أَزْرَار** [yani düğmeler; yahut bazılarının dediğine göre düğme ilikleri] koydu. (A'Obeyd, S, A, Msb.)

تزرّر
5 **تزرّر** ذ O (bir gömlek [&c.]) üzerine **أَزْرَار** [yani düğmeler; yahut bazılarının dediğine göre düğme ilikleri] konulmuş oldu. (S, TA.)

زَرْزَرَ
R. Q. 1 **زَرْزَرَ** ذ , (S, K,) mast. **زَرْزَرَةٌ**, (TA,) O (bir **زُرْزُور** [yahut sığırcık]) bir çığlık yahut çığlıklar çıkardı. (S, K.) ― -b2- O (bir adam) **زُرْزُور** yemeye sürekli yahut devamlı olarak bağlı kaldı. (IAar, K, TA.) ― -b3- **زَرْزَرَ بِالمَكَانِ** O yerde devam etti, yahut sabit kaldı, yahut yerinde durdu. (K.)

تَزَرْزَرَ
R. Q. 2 **تَزَرْزَرَ** ذ O, yahut o şey, hareket yahut çalkantı hâlinde oldu yahut hâline geldi. (K.)

زَرٌّ
**زَرٌّ** ذ **زَرَّ**’ın bir mastarıdır [bk.]. (S, Mgh, Msb, K. *) -A2- **زِرٌّ**’e de bak.

زُرٌّ
**زُرٌّ** ذ : sırada gelen şeye bak.

زِرٌّ
**زِرٌّ** ذ , (S, A, Msb, K, &c.,) ve ↓ **زُرٌّ**, (ISk,) görünüşe göre aynı mânada, (Az,) ve ↓ **زَرٌّ** da zikredilmiştir; fakat bu şüphelidir, (MF,) Bir gömleğin (IAar, S, A, Msb, K,) ve başka şeylerin, meselâ bir perdenin, düğmesi: (MF, TA:) yahut düğmenin geçirildiği ilik: (ISh:) ikincisi, Az’a göre, doğru mânadır: (TA:) [fakat birincisi kelimenin genellikle uygulandığı mânadır:] birincisine, ilk **ر**’nin değiştirilmesiyle, **زِيرٌ** da denir: (IAar:) çoğul [azlık] **أَزْرَارٌ** (S, A, Msb, K) ve [çokluk] **زُرُورٌ**. (K.) [Bundan şu söz:] **هُوَ أَلْزَمُ لِى مِنْ زِرِّى لِعُرْوَتِهِ** [“O, benim için, düğmemin iliğine bağlılığından daha bağlıdır”]. (A.) Ve **أَعْطَانِيهِ بِزِرِّهِ** (mecaz:) Onu bana bütünüyle verdi. (A.) ― -b2- **الزِّرُّ** [İkizler’in **ξ** yıldızı;] **الهَنْعَةُ** denilen iki yıldızdan biri. (Kzw.) ― -b3- **زِرٌّ** ayrıca (mecaz:) Bir çadır direğinin üst ucundaki belirli bir tahta parçası demektir: (A, K: *) çoğulu **أَزْرَارٌ**: (TA:) çadır direğinin üst ucu ona sokulur: (L:) yahut bir çadırın (**خِبَآء**) **ازرار**’ı, çadırı oluşturan bez parçalarının üst kısımlarına dikilen belirli tahta parçalarıdır; bunların [bez parçalarının] alt uçları yer üzerindedir: ve **زَرَّهَا** “onlarda [yani söz konusu bez parçalarında] böyle tahta parçaları yaptı” demektir. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Üst kol kemiğinin başının döndüğü yuva; (A, K; *) bir cevizin yarısına benzer: (A:) yahut o kemiğin bizzat başı: (TA:) ve kalça kemiğinin ucunun, yuvadaki kısmı. (K.) ― -b5- (farazî mecaz:) Cevizin yarısına benzeyen belirli küçük bir kemik, (K,) kalbin altında, onun dayanağı olan. (K.) ― -b6- (mecaz:) Bir kılıcın ağzı, (K,) yahut iki ağzından her biri. (TA,) (IAar, K, TA.) ― -b7- Şöyle denir: **اـِنَّهُ لَزِرٌّ مِنْ أَزْرَارِ الاـِبِلِ** (S, * A, K *) (mecaz:) “Şüphesiz o, develere sıkı sıkıya bağlı olan kimsedir;” (A;) onların iyi çobanıdır. (S, A, K. [A’ya göre, **زِرٌّ**’ün “düğme” mânasından olması muhtemeldir.]) Yine **زِرُّ مَالٍ** (farazî mecaz:) Bazılarına göre develeri yahut benzerini şiddetle süren kimse; fakat K’da verilen önceki mânâ daha doğrudur: (TA:) yahut onun doğru idaresini bilen kimse demektir; (K, TA;) onları iyi idare eden; (TA;) ve yine **مَالٍ** ↓ **زُرْزُورُ**. (K.) ― -b8- **زِرُّ الدِّينِ** (farazî mecaz:) Dinin dayanağı yahut direği; (Abu-l-'Abbás, K;) kalbin dayanağı olan **زِرّ** denilen küçük kemik gibi: (Abu-l-'Abbás, TA:) bir hadiste ‘Alî’ye uygulanmıştır: başka bir rivayette **زِرُّ الأَرْضِ**’dür; mânası, kendisiyle yer arasında karşılıklı bir bağımlılık bulunan ve varlığı olmaksızın yerin ve insanların reddedileceği kimsedir: yahut Th’ye göre, yerin onunla sağlamlaştığı kimse; tıpkı bir gömleğin **زِرّ**’i [yahut düğmesi] vasıtasıyla sağlamlaşması gibi. (TA.)

زَرَّةٌ
**زَرَّةٌ** ذ Akıl, yahut zekâ. (O, TA.)

زِرَّةٌ
**زِرَّةٌ** ذ Isırığın bıraktığı iz: (K, TA:) yahut bazılarının dediğine göre bizzat ısırık. (TA.) Ve kılıcın ağzıyla olan bir yara. (TA.) -A2- J der ki: Develer semiz olunca **بِهَا زِرَّةٌ** dersin; fakat bu, **بَهَا زِرَةٌ** için bir hatadır, (Sgh, K,) ki o, **بُهْزُورَةٌ**’nin çoğuludur. (TA, madde **بهزر**’de.)

زَرِيرٌ
**زَرِيرٌ** ذ , bir adama sıfat olarak, (O, TA,) Hafif yahut çevik; ve idrak, zekâ, anlayış, feraset, maharet yahut bilgi bakımından keskin yahut kavi; ve yine ↓ **زَرْزَارٌ**; (O, K; [CK’de **الزَكِىُّ**, yanlışlıkla **الذَّكِىُّ** yerine konmuştur;]) ki o da “hafif yahut çevik ve çabuk” diye açıklanır; (TA;) ve ↓ **زُرَازِرٌ**, (K,) bunun çoğulu **زَرَازِرُ**’dür. (TA.) -A2- Yine, Sarı çiçeği olan, (O,) onunla boyama yapılan, (O, K:) belirli bir bitki. (O, K.) Bu mânada Farsça yahut yabancı bir kelimedir. (O.)

زُرْزُرٌ
**زُرْزُرٌ** ذ : **زُرْزُورٌ**’a bak.

زَرْزَارٌ
**زَرْزَارٌ** ذ : **زَرِيرٌ**’e bak. As’a göre, gözleri parıldayan bir adam demektir. (TA.)

زُرْزُورٌ
**زُرْزُورٌ** ذ [Sığırcık;] belirli bir kuş, (IDrd, S, O, K,) ve yine ↓ **زُرْزُرٌ**, (IDrd, O, K,) tarla kuşuna benzer: çoğulu **زَرَازِيرُ**. (TA.) -A2- **مَرْكَبٌ زُرْزُورٌ** Dar bir **مركب** [yahut binilen yahut taşınılan hayvan yahut şey; TK’ya göre “bir binek hayvanı” mânasında; çünkü orada **حِمَارٌ زُرْزُورٌ** denir, mânası “dar bir eşek”tir]. (O, K. *) -A3- **زُرْزُورُ مَالٍ**: **زِرٌّ**’ün sondan bir önceki cümlesine bak.

زُرَازِرٌ
**زُرَازِرٌ** ذ : **زَرِيرٌ**’e bak.

مِزَرٌّ
**مِزَرٌّ** ذ Çok ısıran bir eşek [görünüşe göre yaban eşeği mânasında]. (S, * TA.)

مَزْرُورٌ
**مَزْرُورٌ** ذ El-Marrár El-Fak'asee tarafından “dişi devenin burun yuları” mânasında kullanılır; çünkü o örülür ve bağlanır. (S.)
