# زعب (ز-ع-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ع - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي والباء معهما
ع ز ب- ز ع ب- ز ب ع- ب ز ع مستعملات ع ب ز- ب ع ز مهملان
عزب:
عَزبَ يَعْزُبُ عُزُوبةً فهو عَزَبٌ.
والمِعْزابَةُ: الذي طالت عُزُوبتُه حتى ماله في الأهل من حاجة والمِعْزابَةُ: الذي يَعْزُب بعيره، ينقطع به عن الناس إلى الفلوات.
وليس في التصريف مِفْعالة غير هذه الكلمة. وقالوا: معزابةٌ توكيد النعت، وكذلك الهاء توكيد في النسابة ونحوها. ويقال: أُدْخِلَتِ الهاءُ في هذا الضّربِ من نعوتِ الرّجالِ، لأنّ النّساءَ لا يُوصَفْنَ بهذه النعوت.
وأعْزَبَ فلانٌ حلمَهُ وعَقْلَهُ ، أي: أذهبه. وعزبَ عنه حلْمُهُ، أي: ذهب.
عَزَبَ يَعْزُبُ عُزُوباً.
وكلُّ شيءٍ يَفُوتُك حتى لا تقدر عليه فقد عَزَبَ عنك، ولا يَعْزُبُ عن الله شيءٌ.
والعازبُ من الكَلأَ: البعيدُ المطلب. قال ابو النجم:
وعازب نوّر في خسلائه
في مقفر الكمأة من جنائه
وأَعْزَبَ القومُ: أصابوا عازِباً من الكلأ.
ويقال: العازبُ: ما لم يُرْعَ قطّ.
زعب:
الزّاعبيّةُ:الرماحُ المنسوبةُ، ولا يُعْلَمُ الزّاعبُ أرجلٌ هو أم بلدٌ. قال:
والزّاعبيّة يَنْهلون صدورَها
والأزْعَبُ: ضرب من الأوتار جيد: قال قيس بن الإطنابة:
كما طنّتِ الأَزْعَبُ المحصد
أنّث طنّت، لأنّه ردّه على طَنَّةٍ واحدة.
والتَّزعُّبُ: من النّشاطِ والسُّرعة.
والزّاعب: الهادي السَّيَّاحُ في الأرض. قال ابن هرمة:
يكادُ يَهلِكُ فيها الزَّاغبُ الهادي
وزَعَبْتُ الإناءَ والقِربةَ زَعْبا إذا ملأته، ويقال: إذا احتملتها وهي مملوءة.
والرّجلُ يَزْعَبُ المرأةَ إذا ملأ فَرْجَها بفَرْجه من ضِخَمِه.
وزَعَبْتُ له من مالي زَعْبَةً، أي: قطعت له قليلا من كثير.
زبع:
الزّوبَعَةُ: اسمُ شيطانٍ، ويُكْنَى الإعصارُ أبا زَوْبعة حين يدوم ثم يرتفعُ إلى السَّماء ساطعاً، يقال فيه شيطان مارد.
وتَزَبَّع فلانٌ: تهيأ للشَّرّ. قال متمم بن نويرة:
وإن تلقَهُ في الشَّرْبِ لا تَلْقَ فاحشاً		على القوم ذا قاذورة مُتَزَبِـعـا
بزع:
بَزُعَ الغلام بَزاعةً فهو بَزيعٌ، وجاريةٌ بزيعةٌ يوصَفُ بالظّرافة والملاحة وذكاء القلب، لا يقال إلا للأحداث.
وتَبَزَّعَ الشّرُّ أي: هاج وأَرْعَدَ ولما يقع. قال:
إنا إذا أمر العدى تبزّعا
وأجمعت بالشرّ أن تلفّعا
وبَوْزَع رملةٌ لبني سعد. قال:
برملِ يرنا وبرملِ بوزعا
وبَوْزَعُ: من أسماء النساء.

##### Türkçe

باب **العين** و **الزاي** و**الباء** معهما
**ع ز ب**- **ز ع ب**- **ز ب ع**- **ب ز ع** kullanımdadır; **ع ب ز**- **ب ع ز** ihmaldir.

**عزب**:
**عَزبَ يَعْزُبُ عُزُوبةً**; o hâlde o **عَزَبٌ**dur.
Ve **المِعْزابَةُ**: bekârlığı uzayıp da artık aile içinde kendisine bir ihtiyaç kalmayan kimse. Ve **المِعْزابَةُ**: devesi uzaklaşıp giden; onunla insanlardan kopup ıssız çöllere giden kimse.
Ve tasrifte bu kelimeden başka **مِفْعالة** yoktur. Ve dediler ki: **معزابةٌ** sıfatın te’kididir; aynı şekilde **الهاء** da **النسابة** ve benzerlerinde te’kiddir. Ve denilir ki: Bu tür erkek sıfatlarına **الهاء** sokulmuştur; çünkü kadınlar bu sıfatlarla vasfedilmezler.
Ve falan kimse, rüyasını ve aklını **أعْزَبَ** etti; yani onu giderdi. Ve rüyası ondan **عزبَ** etti; yani gitti.
**عَزَبَ يَعْزُبُ عُزُوباً**.
Ve her şey ki senden kaçar da artık ona güç yetiremezsin; işte o senden **عَزَبَ** etmiştir. Ve Allah’tan hiçbir şey **يَعْزُبُ** etmez.
Ve ottan **العازبُ**: talebi uzak olan (zor bulunan). Ebû’n-Necm dedi ki:
وعازب نوّر في خسلائه
في مقفر الكمأة من جنائه
Ve kavim **أَعْزَبَ** etti: ottan **عازِباً**a rastladılar.
Ve denilir ki: **العازبُ**: hiç otlatılmamış olan şeydir.

**زعب**:
**الزّاعبيّةُ**: nisbetli mızraklar; ve **الزّاعبُ**un bir adam mı yoksa bir belde mi olduğu bilinmez. Dedi ki:
والزّاعبيّة يَنْهلون صدورَها
Ve **الأزْعَبُ**: iyi bir tür kirişlerdendir. Kays b. el-İtnâbe dedi ki:
كما طنّتِ الأَزْعَبُ المحصد
**طنّت**i müennes getirdi; çünkü onu tek bir **طَنَّةٍ**a döndürdü.
Ve **التَّزعُّبُ**: canlılık ve süratten (olan şey).
Ve **الزّاعب**: yeryüzünde dolaşan yol gösterici. İbn Hirma dedi ki:
يكادُ يَهلِكُ فيها الزَّاغبُ الهادي
Ve kabı ve kırbayı, onu doldurduğumda **زَعَبْتُ**; ve denilir ki: dolu iken onu yüklendiğimde.
Ve erkek, büyüklüğünden dolayı ferciyle onun fercini doldurduğunda kadını **يَزْعَبُ** eder.
Ve malımdan ona bir **زَعْبَةً** **زَعَبْتُ**; yani çoktan az bir şeyi onun için kestim.

**زبع**:
**الزّوبَعَةُ**: bir şeytanın adıdır; ve kasırgaya, devam edip sonra yükselerek göğe doğru parlayıp çıktığında **أبا زَوْبعة** künyesi verilir; onda azgın bir şeytan denilir.
Ve falan kimse **تَزَبَّع** etti: şerre hazırlandı. Mutemmim b. Nüveyre dedi ki:
وإن تلقَهُ في الشَّرْبِ لا تَلْقَ فاحشاً		على القوم ذا قاذورة مُتَزَبِـعـا

**بزع**:
**بَزُعَ** delikanlı **بَزاعةً** (oldu); o hâlde o **بَزيعٌ**dir. Ve **جاريةٌ بزيعةٌ**: zarafet, güzellik ve kalp zekâsıyla vasfedilir; yalnızca gençler için söylenir.
Ve **تَبَزَّعَ** şer; yani coştu ve gürledi, hâlbuki henüz vuku bulmadı. Dedi ki:
إنا إذا أمر العدى تبزّعا
وأجمعت بالشرّ أن تلفّعا
Ve **بَوْزَع**: Benî Sa‘d’a ait bir kumluktur. Dedi ki:
برملِ يرنا وبرملِ بوزعا
Ve **بَوْزَعُ**: kadın adlarındandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَُعْبَةُ: الدَفْعَةُ من المال. يقال: زَعَبْتُ له زَعْبَةً من المال وزُعْبَةً، أي دفعت له قِطْعَةً منه. وزَعَبْتُهُ عنّي زَعْباً، أي دَفَعْتُهُ. الأًصمعي: ازْدَعَبْتُ الشيء، إذا حملته. وجاءنا سيلٌ يَزْعَبُ زَعْباً، أي يتدافع في الوادي. والزاعِبِيَّةُ: الرِماحُ. قال الطرِمّاح:
وأَجْوِبَةٌ كالزاعِبِيَّةِ وَخْزُهـايُبادِهُها شَيْخُ العِراقَيْنِ أَمْرَدا
ويقال: سنانٌ زاعِبِيٌّ. فأمَّا قول ابن هَرْمَةَ:
يَكادُ يَهْلِكُ فيها الزاعِبُ الهادي
فيقال: هو السَيَّاحُ في الأرض. ازْلِعْبابُ السَيلِ: كَثْرَتُهُ وتَدافُعه. يقال سَيْلٌ مُزْلَعِبٌّ، بزيادة اللام.

##### Türkçe

**الزَُعْبَةُ**: maldan bir defa(lık) itme/ödeme. Denir ki: Ona maldan bir **زَعْبَةً** ve **زُعْبَةً** **زَعَبْتُ**; yani ondan bir parça ittim/ödedim. Ve onu benden **زَعْباً** **زَعَبْتُهُ**; yani onu ittirdim. **الأًصمعي**: Bir şeyi **ازْدَعَبْتُ**; onu taşıdığım zaman. Ve bize bir sel geldi, **زَعْباً** **يَزْعَبُ**; yani vadide birbirini iterek akar. Ve **الزاعِبِيَّةُ**: mızraklar. **الطرِمّاح** dedi ki:
وأَجْوِبَةٌ كالزاعِبِيَّةِ وَخْزُهـايُبادِهُها شَيْخُ العِراقَيْنِ أَمْرَدا
Ve denir ki: **سنانٌ زاعِبِيٌّ**. İbn **هَرْمَةَ**’nin sözüne gelince:
يَكادُ يَهْلِكُ فيها الزاعِبُ الهادي
Şöyle denir: O, yeryüzünde dolaşan(seyyah)tır. **ازْلِعْبابُ السَيلِ**: onun çokluğu ve birbirini itmesi. Denir ki: **سَيْلٌ مُزْلَعِبٌّ**; **اللام**’ın artırılmasıyla.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع الباء
عزب ، زعب ، زبع ، بزع : مستعملة .
عزب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَرَبِّى لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لاَ
يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمَاوَاتِ وَلاَ } ( سبإ : 3 ) معناه لا يغيب عن علمه شيء . وفيه لغتان : عَزَبَ يَعْزُبُ ويَعْزِبُ إذا غاب . ورجلٌ عَزَبٌ لا أهل له . أبو عبيد عن الفرّاء : امرأة عَزَبَة : لا زوج لها . وقال الكسائي مثله . وقال ابن بُزُرْج فيما قرأت له بخطّ أبي الهيثم : رجلٌ عَزَبٌ ، ورجلان عَزَبان ، وقومٌ أعزابٌ ، وامرأةٌ عَزَبة ونسوةٌ عَزَبَاتٌ ونساءٌ عُزَّابٌ : لا أزواج لهنّ ، وإن كان معهنّ أولادهنّ . وقال النضر : قال المنتجِع : يقال امرأة عَزَبٌ بغير هاء . قال ولا تقل : امرأة عَزَبَة . وأنشد في صفة امرأة جعلها عَزَباً بغير هاء :
إذا العَزَبُ الهوجاء بالعطر نَافَحَتْ
بَدَتْ شمس دَجْنٍ طلَّةً لم تَعَطّر
أبو حاتم عن الأصمعي : رجلٌ عَزَبٌ ، ولم يَدْرِ كيف يقال للمرأة . قال أبو حاتم : ويقال للمرأة أيضاً عَزَبُ . وأنشد :
يا من يَدُلُّ عَزَباً على عَزَبْ
على ابنة الحُمَارِس الشيخ الأزَبْ
قال : ولا يقال رجل أعزب . وأجاز غيره : رجل أعزب . ويقال : إنه لعَزَب لَزَب وإنها لعَزَبة لَزَبة . ويقال عَزَبَ يَعْزُبُ وتعزَّب بعد التأهّل . وقالوا : رجلٌ عَزَبٌ للذي يَعْزُب في الأرض . وقال الليث : المِعْزَابة : الذي طالت عُزُوبته ، حتى ما له في الأهل من حاجة . قال وليس في الصفات مِفعالة غير هذه الكلمة . قلت : قال الفرّاء : ما كان من مفعال كان مؤنَّثه بغير هاء ، لأنه انعدل عن النعوت انعدالاً أشدّ من انعدال صَبُور وشَكُور وما أشبههما ممّا لا يؤنَّث ، ولأنه شُبِّه بالمصادر ، لدخول الهاء فيه . يقال امرأة مِحْماق ومِذْكار ومِعْطار . قال : وقد قيل رجل مجذامة إذا كان قاطعاً للأمور جاء على غير قياس . وإنما زادوا فيه الهاء لأن العرب تُدخل الهاء في المذكَّر على جهتين : إحداهما المدح والأخرى الذمّ إذا بولغ في الوصف . قلت والمِعزبة دخلتها الهاء للمبالغة أيضاً . وهو عندي : الرجل الذي يُكْثِر النهوض في ماله العزِيبِ يتتبَّعُ مساقط الغيث وأُنُف الكلأ . وهو مدح بالغٌ على هذا المعنى . قال الليث : ويقال أعْزَبَ عن فلان حِلْمُه يَعْزُب عُزُوباً ، وأعزب الله حِلْمه أي أذهبه الله وأنشد :
وأعزبتَ حلمي بعد ما كان أعْزَبَا
قلت : جعل أعزب لازماً وواقعاً . ومثله أملق الرجل إذا أعدم ، وأملق مالَه الحوادثُ . وقال الليث : العَازِبُ من الكلأ : البعيدُ المُطْلِب . وأنشد :
وعَازِبٍ نَوّر في خلائه
قال : وأعزب القوم : أصابوا عازِباً من الكلأ . قلت : وعَزَبَ الرجل بإبله إذا رعاها بعيداً من الدار التي حلّ بها الحيُّ لا يأوي إليهم . وهو مِعْزَابٌ ومِعْزابَةٌ وكلّ منفرد عَزَبٌ . ومُعَزِّبَةُ الرجل : امرأة يأوي إليها فتقوم بإصلاح طعامه وحِفظ أداته . ويقال ما لفلانٍ مُعَزِّبَة تُقَعّدُه . وقال أبو سعيد الضرير : ليس لفلان امرأة تُعَزِّبه أي تُذْهِبُ عُزْبته بالنكاح ، مثل قولك : هي تمرِّضه أي تقوم عليه في مَرَضه . وفي ( نوادر الأعراب ) : فلان يعزّب فلاناً ويُرَبِّض فلاناً ويَرْبِضه : يكون له مثل الخازن . والعَزِيبُ :
المال العَازِبُ عن الحيّ ، سمعته من العرب . ومن أمثالهم : إنما اشتريتُ الغنم حِذارَ العازبة ، والعازبة : الإبل . قاله رجل كانت له إبل فباعها واشترى غنماً لئلا تَعْزُبَ ، فعَزَبتْ غَنَمُه فعاتب على عزوبها . يقال ذلك لمن ترفّق أهون الأمور مئونةً ، فلزمه فيه مشقَّةٌ لم يحتسبها . وهِراوة الأعْزاب : فرسٌ كانت مشهورة في الجاهليّة ، ذكرها لَبِيد وغيره من قدماء الشعراء . عمرو عن أبيه : يقال لامرأة الرجل : هي محصّنته ومُعَزّبته وحاصِنته وحاضِنته وقابِلته ولحافه وقال ابن شميل في قوله : ستجدونه معزّباً قال : هو الذي عَزَب عن أهله في إبله أي غاب . والعَزِيب : المال العازب عن الحيّ .
زعب : قال شمر : جاء فلان بقِرْبة يَزْعَبُهَا أي يحملها مملوءة ، ويَزْأبها : كذلك . وقال الفرّاء : قِربة مزعوبة ومَمْزورة : مملوءة . وأنشد :
من الفُرْنِيّ يَزْعَبُهَا الجميلُ
أي يملؤها . ومطرٌ زاعِبٌ : يزعَبُ كل شيء أي يملؤه وأنشد يصف سيلاً :
ما حازت العُفْر من ثُعَالة
فالرَوْحَاءُ منه مزعوبة المُسُلِ
أي مملوءة . وقال الأصمعي : مرّ السيل يَزْعَبُ إذا جَرَى . ومرَّ يَزْعَبُ بِحِمْله إذا مَرّ سريعاً . ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لعمرو بن العاص : ( إني أرسلت إليك لأبعثك في وجهٍ يسلّمك الله ويغنّمك ، وأزْعَبُ لك زَعْبَة من المال ) . قال أبو عبيد قال الأصمعي : قوله : أزعبُ لك زَعبة من المال أي أعطيك دُفْعة من المال . قال والزَعْبُ : هو الدفع . وجاءنا سيل يَزْعَبُ زعْباً أي يتدافع . وقال الليث : زَعَبْتُ الإناء إذا ملأته . والرجل يَزْعَبُ المرأة إذا جامعها فملأ فرجها بفرجه . وقال غيره : الزَعِيبُ والنعيبُ : صوت الغراب ، وقد زَعَبَ ونَعَبَ بمعنًى واحد . وزَعَبَ الرجل في قَيْئه إذا أكثر حتى يدفع بعضُه بعضاً . وزَعَبَتِ القِرْبةُ إذا دفعتْ ماءها . وقال المبرّد : الزَاعِبِيُّ من الرماح : منسوب إلى رجل من الخَزْرَج يقال له : زاعِب كان يَعْمل الأسنّة . قال : وقال الأصمعيّ : الزَاعِبيُّ الذي إذا هُزَّ كأنّ كعوبه يجري بعضُها في بعض لِلِينه . وهو من قولك مرّ يَزْعَبُ بِحملِه إذا مرّ مرًّا سهلاً وأنشد :
ونَصْلٌ كنَصْلِ الزَاعِبيِّ فَتِيق
قال أراد : كنصل الرمح الزاعبيّ . وقال ابن شميل : الزاعبية : الرِمَاح كلّها . وقال شمر في قوله :
زَعَبَ الغرابُ وليته لم يَزْعَب
يكون زَعَبَ بمعنى زعم أبدل الميم باءً ، مثل عَجْب الذنَب وعَجْمه . وقال ابن السكيت : الزُعْب : اللئام القصار . واحدهم زُعْبُوبٌ على غير قياس . وأنشد الفرَّاء في الزُعب :
من الزُعبِ لم يضرب عدوًّا بسيفه
وبالفأس ضَرَّابٌ رؤوسَ الكرانِفِ
وروى أبو تراب عن أعرابي من قيس أنه قال هذا البيت :
مجتزىء بزِعْبه وزِهْبِهِ
أي بنفسه . وزعَبَ لي زُعْبَةً من ماله وزَهَبَ لي زُهْبَةً إذا أعطاه قطعة وافرة . وأعطاه زِهْباً من ماله فازدهبه وزِعباً فازدعبه أي قطعةً . وقال الأصمعي : ازْدَعَبَ الشيء إذا حمله ، ومرّ به فازدعبه أي حَمَله .
زبع : الزَبْع أصل بناء التزبُّع . أبو عبيد عن الأصمعي قال : المُتَزَبِّعُ : الذي يؤذي الناس ويشارّهم وقال متمِّم :
وإنْ تلقه في الشَرْب لا تلق فاحشاً
لدى الكأس ذا قاذورة مُتَزَبِّعا
وفي الحديث أن معاوية عزل عمرو بن العاص عن مصر ، فضرب فُسْطَاطه قريباً من فسطاط معاوية ، وجعل يتزبّع لمعاوية .
قال أبو عبيد : التزبّع هو التَّغَيُّظ وكل فاحش سيّىء الخلق مُتَزَبِّعٌ .
وقال أبو عمرو : الزَبِيع : الرجل المدَمْدِم في غضب . وهو المتزبّع .
وقال الليث : الزَوْبَعة : اسم شيطان . ويكون الإعصار أبا زَوْبَعَةَ ، يقولون فيه شيطان مارد .
وقال ابن دريد : زَوْبَعَةُ : ريح تدور ولا تقصد وجهاً واحداً ، وتحمل الغبار ، أُخِذَت من التزبع .
وروي عن المفضل : الزوبعة مشية الأحرد . قلت : ولا أدري من رواه عن المفضّل ، ولا أعتمد هذا الحرف ولا أحُقّه .
بزع : عمرو عن أبيه قال : البَزِيع : الظريف .
وقال الليث : يقال : غلامٌ بَزِيعٌ ، وجاريةٌ بَزِيعَةٌ إذا وُصِفا بالظَرْف والمَلاَحة وذَكَاء القلب . ولا يقال إلا للأحداث . قال : وبَوْزَع : اسم رَمْلة من رمال بني سعدٍ . قلت : وبَوْزَع : اسم امرأة ، وكأنه فَوعل من البَزِيع .

##### Türkçe

باب العين والزاي مع الباء
**عزب** ، **زعب** ، **زبع** ، **بزع** : kullanımdadır.

**عزب** : Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( وَرَبِّى لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لاَ يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمَاوَاتِ وَلاَ } ( سبإ : 3 ) manası: O’nun ilminden hiçbir şey gizli kalmaz. Ve onda iki lugat vardır: **عَزَبَ يَعْزُبُ** ve **يَعْزِبُ**; kaybolduğu zaman. Ve **رجلٌ عَزَبٌ**: ehli olmayan. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **امرأة عَزَبَة**: kocası olmayan. Kisâî de onun benzerini söyledi. Ve İbn Buzurc, Ebû’l-Heysem’in hattıyla kendisinden okuduğumda şöyle dedi: **رجلٌ عَزَبٌ**; ve iki adam: **عَزَبان**; ve bir kavim: **أعزاب**; ve bir kadın: **عَزَبة**; ve kadınlar: **عَزَبَاتٌ**; ve kadınlar: **عُزَّابٌ**: onlar için kocalar yoktur; yanlarında çocukları olsa bile. Nadr dedi: Munteci‘ dedi: **امرأة عَزَبٌ** (هاء’sız) denir. Dedi: “**امرأة عَزَبَة** deme.” Ve **هاء**’sız **عَزَباً** kıldığı bir kadının sıfatında şu beyti okudu:
إذا العَزَبُ الهوجاء بالعطر نَافَحَتْ
بَدَتْ شمس دَجْنٍ طلَّةً لم تَعَطّر

Ebû Hâtim, Asma‘î’den: **رجلٌ عَزَبٌ**; ve kadın için nasıl denileceğini bilmedi. Ebû Hâtim dedi: Kadın için de **عَزَبُ** denir. Ve şu beyti okudu:
يا من يَدُلُّ عَزَباً على عَزَبْ
على ابنة الحُمَارِس الشيخ الأزَبْ

Dedi: **رجل أعزب** denmez. Başkası caiz gördü: **رجل أعزب**. Ve denir: “Şüphesiz o, **عَزَب لَزَب**’dir” ve “Şüphesiz o (kadın), **عَزَبة لَزَبة**’dir.” Ve denir: **عَزَبَ يَعْزُبُ**; ve ehil olduktan sonra **تعزَّب**. Ve dediler: Yerde kaybolup giden kimse için **رجلٌ عَزَبٌ**. Leys dedi: **المِعْزَابة**: bekârlığı uzayan kimse; ta ki ehil içinde kendisi için bir ihtiyaç kalmayıncaya kadar. Dedi: Sıfatlarda bu kelimeden başka **مِفعالة** yoktur. Dedim: Ferrâ dedi: **مفعال**’dan olanın müennesi **هاء**’sız olur; çünkü sıfatlardan, **صَبُور** ve **شَكُور** ve benzerleri gibi müennes yapılmayanlardan daha şiddetli bir sapmayla sapmıştır; ve çünkü **هاء**’nın ona girişi sebebiyle masdarlara benzetilmiştir. Denir: **امرأة مِحْماق** ve **مِذْكار** ve **مِعْطار**. Dedi: Ve “işleri kesip atan olursa **رجل مجذامة** denmiştir”; kıyasa göre olmayan bir gelişle. Ancak ona **الهاء**’yı artırdılar; çünkü Araplar **الهاء**’yı müzekkere iki yönden sokar: biri övgü, diğeri yergi; vasıfta mübalağa edildiği zaman. Dedim: **المِعزبة**’ye de **الهاء** mübalağa için girmiştir. Ve o, benim yanımda: malındaki **العزِيب** için çokça kalkıp giden adamdır; yağmurun düştüğü yerleri ve otun ilk bitişini takip eder. Bu manaya göre aşırı bir övgüdür. Leys dedi: Ve denir: “Falancadan onun hilmi **أعْزَبَ**; **يَعْزُبُ عُزُوباً**” ve “Allah onun hilmini **أعزب** etti” yani Allah onu giderdi. Ve şu beyti okudu:
وأعزبتَ حلمي بعد ما كان أعْزَبَا

Dedim: **أعزب**’i hem lâzım hem vâki‘ kıldı. Bunun benzeri: adam yoksullaştığında **أملق**; ve hadiseler onun malını yoksullaştırdı: **أملق مالَه الحوادثُ**. Leys dedi: Ottan **العَازِبُ**: uzak, aranıp istenen. Ve şu beyti okudu:
وعَازِبٍ نَوّر في خلائه

Dedi: **أعزب القوم**: ottan **عازِباً**’a rastladılar. Dedim: Adam, develeriyle **عَزَبَ** ettiğinde: içinde bulunduğu yurdun evinden uzak otlatır; onlara sığınmaz. O, **مِعْزَابٌ** ve **مِعْزابَةٌ**’dır; ve her tek başına olan **عَزَبٌ**’dir. Adamın **مُعَزِّبَةُ**’si: kendisine sığındığı bir kadındır; yemeğini düzeltmek ve eşyasını korumakla meşgul olur. Ve denir: “Falancanın onu oturtup yerleştirecek bir **مُعَزِّبَة**’si yoktur.” Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi: Falancanın onu **تُعَزِّبه** edecek bir karısı yoktur; yani nikâhla onun **عُزْبة**’sini giderir; senin “o, onu **تمرِّضه** eder” demen gibi, yani hastalığında onun başında durur. ( **نوادر الأعراب** )’da: “Falanca, falancayı **يعزّب** eder; falancayı **يُرَبِّض** eder ve **يَرْبِضه** eder: onun için hazinedar gibi olur.” Ve **العَزِيبُ**: kabileden uzak kalan mal; onu Araplardan işittim. Ve onların mesellerinden: “Ben koyunu ancak **العازبة** korkusuyla satın aldım”; **العازبة**: develerdir. Bunu, develeri olup da onları satıp koyun satın alan bir adam söyledi; **تَعْزُبَ** etmesin diye; fakat koyunları **عَزَبتْ** etti, onların **عزوب**’u sebebiyle kınandı. Bu, en hafif masraflı işlerde yumuşak davranıp da onda hesap etmediği bir meşakkate düşen kimse için söylenir. Ve **هِراوة الأعْزاب**: câhiliyede meşhur bir attır; onu Lebîd ve diğer eski şairler zikretti. Amr, babasından: Adamın karısına denir: o, onun **محصّنته**’si ve **مُعَزّبته**’si ve **حاصِنته**’si ve **حاضِنته**’si ve **قابِلته**’si ve **لحافه**’dır. İbn Şümeyl, “Onu **معزّباً** bulacaksınız” sözünde dedi: O, develeriyle ehlinin yanından **عَزَب** eden, yani kaybolan kimsedir. Ve **العَزِيب**: kabileden uzak kalan maldır.

**زعب** : Şemmer dedi: Falanca bir kırba ile geldi, onu **يَزْعَبُهَا** eder; yani onu dolu olarak taşır; ve onu **يَزْأبها** eder: böyledir. Ferrâ dedi: **قِربة مزعوبة** ve **مَمْزورة**: dolu. Ve şu beyti okudu:
من الفُرْنِيّ يَزْعَبُهَا الجميلُ

Yani onu doldurur. Ve **مطرٌ زاعِبٌ**: her şeyi **يزعَبُ** eder; yani onu doldurur. Ve bir seli vasfederek şu beyti okudu:
ما حازت العُفْر من ثُعَالة
فالرَوْحَاءُ منه مزعوبة المُسُلِ

Yani dolu. Asma‘î dedi: Sel geçti, **يَزْعَبُ** eder; yani aktı. Ve yüküyle geçti, **يَزْعَبُ بِحِمْله** eder; yani hızlı geçti. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki Amr b. el-Âs’a şöyle dedi: ( إني أرسلت إليك لأبعثك في وجهٍ يسلّمك الله ويغنّمك ، وأزْعَبُ لك زَعْبَة من المال ) Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: Onun sözü: “Sana maldan bir **زَعبة** **أزعبُ** ederim” yani sana maldan bir def‘a veririm. Dedi: **الزَعْبُ**: itmedir. Ve bize bir sel geldi, **يَزْعَبُ زعْباً** eder; yani birbirini iter. Leys dedi: Kabı **زَعَبْتُ** ettim; onu doldurduğum zaman. Ve adam, kadını **يَزْعَبُ** eder; onu cima edip ferciğini ferciğiyle doldurduğu zaman. Başkası dedi: **الزَعِيبُ** ve **النعيبُ**: karganın sesidir; ve **زَعَبَ** ve **نَعَبَ** bir manadadır. Ve adam kusmuğunda **زَعَبَ** etti; çokça olup bir kısmı bir kısmını ittiği zaman. Ve kırba **زَعَبَتِ** etti; suyunu ittiği zaman. Müberred dedi: Mızraklardan **الزَاعِبِيُّ**: Hazrec’den **زاعِب** denilen bir adama nispetlidir; o, mızrak uçlarını yapardı. Dedi: Asma‘î dedi: **الزَاعِبيُّ**: sallandığında, yumuşaklığından dolayı sanki boğumları birbirinin içinde akıyor gibi olan. Bu, senin “yüküyle geçti, **يَزْعَبُ بِحملِه** eder” sözündendir; yani kolay bir geçişle geçti. Ve şu beyti okudu:
ونَصْلٌ كنَصْلِ الزَاعِبيِّ فَتِيق

Dedi: Muradı: **كنصل الرمح الزاعبيّ**. İbn Şümeyl dedi: **الزاعبية**: mızrakların hepsi. Şemmer, şu sözde:
زَعَبَ الغرابُ وليته لم يَزْعَب

**زَعَبَ** “**زعم**” manasında olur; **الميم**’i **باء** ile değiştirdi; **عَجْب الذنَب** ve **عَجْمه** gibi. İbn es-Sikkît dedi: **الزُعْب**: alçak, kısa boylular. Tekili: **زُعْبُوبٌ**; kıyasa göre olmayan. Ferrâ, **الزُعب** hakkında şu beyti okudu:
من الزُعبِ لم يضرب عدوًّا بسيفه
وبالفأس ضَرَّابٌ رؤوسَ الكرانِفِ

Ebû Turâb, Kays’tan bir bedevîden rivayet etti ki bu beyti söyledi:
مجتزىء بزِعْبه وزِهْبِهِ

Yani kendi nefsiyle. Ve “Malından ona bir **زُعْبَةً** **زعَبَ** etti” ve “Malından ona bir **زُهْبَةً** **زَهَبَ** etti”: ona bol bir parça verdiği zaman. Ve ona malından bir **زِهْباً** verdi; o da onu **فازدهبه** etti; ve bir **زِعباً** (verdi); o da onu **فازدعبه** etti; yani bir parça. Asma‘î dedi: Şeyi **ازْدَعَبَ** etti; onu taşıdığı zaman. Ve onunla geçti, onu **فازدعبه** etti; yani onu taşıdı.

**زبع** : **الزَبْع** tazabbu‘un aslî yapısıdır. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi ki: **المُتَزَبِّعُ**: insanlara eziyet eden ve onlarla çekişen kimsedir. Mutemmim dedi:
وإنْ تلقه في الشَرْب لا تلق فاحشاً
لدى الكأس ذا قاذورة مُتَزَبِّعا

Hadiste: Muâviye, Amr b. el-Âs’ı Mısır’dan azletti; o da çadırını Muâviye’nin çadırına yakın kurdu ve Muâviye’ye karşı **يتزبّع** etmeye başladı.
Ebû Ubeyd dedi: **التزبّع** öfkelenmedir; ve her kaba, kötü huylu kimse **مُتَزَبِّعٌ**’dır.
Ebû Amr dedi: **الزَبِيع**: öfkesinde homurdanan adamdır. O, **المتزبّع**’dır.
Leys dedi: **الزَوْبَعة**: bir şeytanın adıdır. Ve kasırga, **أبا زَوْبَعَةَ** olur; onda “azgın şeytan” derler.
İbn Düreyd dedi: **زَوْبَعَةُ**: dönen ve tek bir yöne yönelmeyen bir rüzgârdır; tozu taşır; **التزبع**’dan alınmıştır.
Mufaddal’dan rivayet olundu: **الزوبعة** ahred’in yürüyüşüdür. Dedim: Onu Mufaddal’dan kimin rivayet ettiğini bilmiyorum; bu harfe güvenmem ve onu sahih saymam.

**بزع** : Amr, babasından dedi: **البَزِيع**: zarif.
Leys dedi: Denir: **غلامٌ بَزِيعٌ** ve **جاريةٌ بَزِيعَةٌ**; zarafet, güzellik ve kalbin zekâsıyla vasfedildikleri zaman. Ve ancak gençler için söylenir. Dedi: Ve **بَوْزَع**: Benî Sa‘d’ın kumlarından bir kumluğun adıdır. Dedim: Ve **بَوْزَع**: bir kadının adıdır; sanki **البَزِيع**’den **فَوعل** veznindedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء العين وما يثلّهما)
(زعف) الزاء والعين والفاء أصيلٌ. يقال سُمٌّ زُعافٌ: قاتل. وموتٌ زُعافٌ: عاجل. ويشبه أنْ يكون هذا من الإبدال، وتكون الزاء مبدلةً من ذال. ويقال أزْعفته وزَعَفْتُهُ، إذا قتلتهُ. وحُكِيَ: زَعَفَ في حديثه. أي كذَب.
(زعق) الزاء والعين والقاف أصلٌ يدلُّ على شِدّةٍ في صياحٍ أو مرارةٍ أو مُلوحة. يقال طعام مزعوقٌ، إذا كُثِّرَ مِلْحُه. والماء الزُّعاق: المِلْح. فهذا في باب الطُّعوم.
وأما الآخَر فيقال زَعَقْتُ به، أي صِحْتُ به. وانْزَعَقَ، إذا فَزِعَ. والزَّعِق: النشيط الذي يَفْزَع معَ نشاطهِ. وفلان يَزْعَق دابّتَه، إذا طردهُ طرداً شديداً. ورجلٌ زَاعِق. وأزْعقه الخوفُ حتَّى زعق. قال:
*من غائلاتِ اللَّيلِ والهَوْلِ والزَّعِقْ([1])*
ويقال الزُّعاق النِّفار. يقال منه وَعِل زَعّاق. ومُهْرٌ مزعوق: نشيط يفزَع مَعَ نشاطِهِ. قال([2]):
يارُبَّ مُهْرٍ مَزْعُوق ***
مُقَيَّلٍ أومَغبوقْ
من لَبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ
حتَّى شتا كالذُّعْلُوقْ ***
أَسْرَعَ مِنْ طَرْفِ المُوقْ
وطائرٍ وذي فُوقْ([3])
وكلِّ شيءٍ مخلوقْ
(زعك) الزاء والعين والكاف أُصَيلٌ إن صحّ يدلُّ على تلبُّثٍ وحَقارةٍ ولُؤم. يقولون إنَّ الأَزْعَكِيَّ: الرَّجُلُ القصير اللئيم. وكذلك الزُّعْكُوك. قال الكِسائيّ: يقال للقوم زَعْكة، إِذا لَبِثُوا ساعةً([4]). والزَّعاكيك من الإبل: المتردِّدَة الَخَلْق([5])، الواحدة زُعْكُوك. قال:
* تستنُّ أولادٌ لها زَعاكِيكْ([6]) *
(زعل) الزاء والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على مَرَحٍ وقلّة استقرارٍ، لنشاطٍ يكون. فالزَّعَل: النّشاط. والزَّعِل: النشيط. ويقال أَزْعَلَهُ السِّمَنُ والرَّعْي. قال الهُذليّ([7]):
أَكَلَ الجميمَ وطاوعتْه سَمحجٌ	مثلُ القَناةِ وأزعَلَتْهُ الأَمْرُعُ
وقال طرفة:
ومَكانٌ زَعِلٍ ظِلْمانُهُ *** كالمَخَاض الْجُرْبِ في اليَوْمِ الخَصرْ([8])ورُبَّما حُمِلَ على هذا فسُمِّي المتضوِّر من الجُوعِ زَعِلاً.
(زعم) الزاء والعين والميم أصلان: أحدهما القولُ من غير صِحَّةٍ ولا يقين، والآخر التكفُّل بالشيء.
فالأوَّل الزَّعْم والزُّعْم([9]). وهذا القولُ على غير صحّة. قال الله جلَّ ثناؤُهُ:
﴿زَعَمَ الَّذِينَ كفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا﴾  [التغابن 7]. وقال الشاعر:([10])
زَعمتْ غُدانَةُ أنَّ فيها سيِّدا *** ضَخْمَاً يُوَارِيهِ جَناحُ الجُنْدَُبِ
ومن الباب: زَعَم في غير مَزْعَم، أي طمِع في غيرمَطْمَع. قال:
* زَعْماً لَعَمْرُ أبيكِ ليس بِمَزْعَمِ([11]) *
ومن الباب الزَّعُوم، وهي الجَزُور التي يُشَكُّ في سِـمنها فتُغْبَطُ بالأيدي([12]). والتَّزَعُّم: الكذب.
والأصل الآخر: زَعَم بالشّيء، إذا كَفَلَ به. قال:
تُعاتِبُني في الرِّزْق عِرسي وإِنّما *** على الله أرزاقُ العبادِ كما زَعَمْ([13])أي كما كَفل. ومن الباب الزَّعَامة، وهي السِّيادة؛ لأنّ السيِّد يَزْعُمُ بالأمورِ، أي يتكفل بها. وأصدَقُ مِنْ ذلك قولُ الله جلَّ ثناؤُهُ: ﴿قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ﴾ [يوسف 72]. ويقال  الزّعامة حَظّ السيِّد من المَغْنَم، ويقال بل هي أفضل المال. قال لبيد:
تَطِيرُ عَدائِدُ الإشراكِ وَِتْراً *** وشَفْعَاً والزَّعامةُ للغُلامِ([14])(زعب) الزاء والعين والباء أصلٌ واحد يدلُّ على الدَّفْعِ والتّدافع. يقال من ذلك الزَّعْب الدَّفْع. يقال زعَبْتُ له زَعْبَةً من المال. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم : "وأَزْعَبُ لك زَعْبَةً من المال". ويقال جاء سيلٌ يَرْعَبُ الوادِي ـ هذا غير معجم ـ إذا مَلأَه. وجاء سيلٌ يَزْعَبُ، بالزَّاء، إذا تدافَعَ. ويقال إنَّ الزَّاعب السَّيَّاح في الأرض. قال ابن هَرْمَة:
* يكادُ يَهْلِكُ فيها الزّاعبُ الهاِدي([15]) *
والزَّاعِبِيَّة: الرّماح. قال الخليل: هي منسوبة إلى زاعب. ولم يَظْهَرْ([16])عِلْمُ زاعبِ: أَرَجُلٌ أم بلد، إِلاّ أَنْ يولِّده مولّد. وقال غيره: الزَّاعِبيُّ هو الذي إذا هُزَّ تدافَعَ من أوّله إلى آخرِهِ، كأنَّ ذلك مَقِيسٌ  على تزاعُب الماء في الوادي، وهو تدافُعُه. وهذا هو الصحيح. ويقال زَعَب الرَّجُلُ المرأةَ، إذا جامعها. وهذا هو بالراء أحسَنُ. وقد مضى.
وبقي في الباب كلمةٌ واحدةٌ إنْ صحّتْ فهي من باب الإبدال. يقولون: الزُّعْبُوب القصِير من الرِّجال، ولعلَّهُ أن يكون الذُّعبوب.
(زعج) الزاء والعين والجيم أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على الإقلاق وقلّة الاستقرار. يقال أَزْعَجْتُه أزْعِجُه إزعاجاً. ويقال أَزْعَجْتُه فشَخَص. قال الخليل: لو قيل انْزَعَجَ لكان صواباً.
(زعر) الزاء والعين والراء أُصَيلٌ يدلُّ على سُوء خُلُق وقلَّةِ خَير. فالزّعارة([17]): شراسَة الخُلُق. وهو على وزن فَعالة. ومن الباب الأَزْعر: المكان القليل النَّبات. ويقال إنَّ الزعارة لا يُبنَى منها تصريفُ فعلٍ. ومن الباب الأزعر: القليل الشَّعر. والمرأة زَعْرَاء؛ وقد زَعِرَ يَزْعَر. واللهُ أعلم.
---------------------
([1]) البيت في اللسان (زعق). وهو لرؤبة في ديوانه 105. وقبله:
*تحيدُ عن أظلالها منَ الفرق*
([2]) الرجز في اللسان: (زَعق، روقَ، ذَعْلَق)، والمخصص: (3: 115).
([3]) في الأصل: "وطائر ذي" صوابه من المجمل. وذو الفوق: السهم، والفوق: موضع الوتر منه. يقول: قد غدا ذلك المهر أسرع من كل هذه الأشياء.
([4]) في المجمل: "تلبثوا ساعة". وهذا المعنى لم يرد في اللسان. وفي القاموس: "ولهم زعكة لبثة".
([5]) المترددة: المجتمعة الخلق.
([6]) وكذا جاءت روايته في المجمل. لكن في اللسان: "زعاكك"؛ وعليه استشهاده.
([7]) هو أبو ذؤيب الهذلي من قصيدته العينية في أول ديوانه؛ وفي المفضليات. وأُنشد البيت في اللسان (زعل، سعل، مرع). والمخصص: ( 3 : 114/ 13: 298).
([8]) ديوان طرفة 66 واللسان (خدر).
([9]) والزعم أيضاً، بالكسر، هو مثلث الزاي.
([10]) هو الأبيرد الرياحي يهجو حارثة بن بدر الغداني. انظر الأغاني (12: 10) والحيوان (3: 398/ 6: 351)، وثمار القلوب: 325. وقيل هو زياد الأعجم. انظر الكنايات للجرجاني: 129.
([11]) لعنترة بن شداد في معلقته. وصدره:  * علقتها عرضاً وأقتل قومها *
([12]) غبط الشاة والناقة يغبطهما غبطاً، إذا جسهما لينظر سمنهما من هزالهما.
([13]) لعمرو بن شاس، كما في اللسان. (زعم)، ورواية صدره فيه:
* تقول هلكنا إن هلكت وإنما *
([14]) ديوان لبيد 129 طبع 1880 واللسان (عدد، شرك، زعم).
([15]) في الأصل: "يهلك فيه" صوابه من المجمل واللسان.
([16]) في المجمل: "ولا أدري".
([17]) يقال زعارة بتشديد الراء وتخفيفها.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** **العين** وما يثلّهما)
(**زعف**) **الزاء** ve **العين** ve **الفاء** aslîdir. Denir: **سُمٌّ زُعافٌ**: öldürücü. Ve **موتٌ زُعافٌ**: acele (çabuk). Ve benzer ki bu, ibdâlden olsun ve **الزاء** **ذال**’dan بدل edilmiş olsun. Ve denir: **أزْعفته** ve **زَعَفْتُهُ**; onu öldürdüğün zaman. Ve hikâye edildi: **زَعَفَ** sözünde. Yani yalan söyledi.

(**زعق**) **الزاء** ve **العين** ve **القاف** bir asıldır; bir bağırışta yahut bir acılıkta yahut bir tuzlulukta şiddete delâlet eder. Denir: **طعام مزعوقٌ**, tuzu çoğaltıldığı zaman. Ve **الماء الزُّعاق**: tuz. İşte bu, tatlar باب’ındadır.
Ve ötekine gelince: denir **زَعَقْتُ به**, yani onunla bağırdım. Ve **انْزَعَقَ**, korktuğu zaman. Ve **الزَّعِق**: çevikliğiyle beraber ürken (korkan) atik kimse. Ve falan kimse **يَزْعَق** binitini; onu şiddetli bir kovmayla kovduğu zaman. Ve bir adam **زَاعِق**. Ve korku onu **أزْعقه**; ta ki **زعق** etti. Dedi:
*من غائلاتِ اللَّيلِ والهَوْلِ والزَّعِقْ([1])*
Ve denir **الزُّعاق**: ürküp kaçma. Denir ondan: **وَعِل زَعّاق**. Ve **مُهْرٌ مزعوق**: çevik; çevikliğiyle beraber ürker. Dedi([2]):
يارُبَّ مُهْرٍ مَزْعُوق ***
مُقَيَّلٍ أومَغبوقْ
من لَبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ
حتَّى شتا كالذُّعْلُوقْ ***
أَسْرَعَ مِنْ طَرْفِ المُوقْ
وطائرٍ وذي فُوقْ([3])
وكلِّ شيءٍ مخلوقْ

(**زعك**) **الزاء** ve **العين** ve **الكاف**—sahih olursa—aslîdir; oyalanmaya, hakirliğe ve alçaklığa delâlet eder. Derler ki **الأَزْعَكِيَّ**: kısa boylu alçak adamdır. Ve كذلك **الزُّعْكُوك**. **الكِسائيّ** dedi: kavme **زَعْكة** denir; bir saat kaldıkları zaman([4]). Ve develerden **الزَّعاكيك**: yaratılışı (bünyesi) tereddütlü olanlar([5]); teki **زُعْكُوك**. Dedi:
* تستنُّ أولادٌ لها زَعاكِيكْ([6]) *

(**زعل**) **الزاء** ve **العين** ve **اللام** aslîdir; bir neşeden dolayı bir şenlik ve az istikrara delâlet eder. İşte **الزَّعَل**: canlılık. Ve **الزَّعِل**: canlı (atik). Ve denir: semizlik ve otlama onu **أَزْعَلَهُ**. **الهُذليّ** dedi([7]):
أَكَلَ الجميمَ وطاوعتْه سَمحجٌ	مثلُ القَناةِ وأزعَلَتْهُ الأَمْرُعُ
Ve **طرفة** dedi:
ومَكانٌ زَعِلٍ ظِلْمانُهُ *** كالمَخَاض الْجُرْبِ في اليَوْمِ الخَصرْ([8])Ve belki bu üzerine حمل edildi de, açlıktan kıvranan kimseye **زَعِلاً** adı verildi.

(**زعم**) **الزاء** ve **العين** ve **الميم** iki asıldır: biri, sıhhat ve yakîn olmaksızın söz; diğeri, şey üzerine kefil olma.
Birincisi: **الزَّعْم** ve **الزُّعْم**([9]). Ve bu söz, sıhhat üzere değildir. Allah—cellet senâuhu—dedi:
﴿زَعَمَ الَّذِينَ كفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا﴾  [التغابن 7]. Ve şair dedi:([10])
زَعمتْ غُدانَةُ أنَّ فيها سيِّدا *** ضَخْمَاً يُوَارِيهِ جَناحُ الجُنْدَُبِ
Ve باب’dan: **زَعَم** **في غير مَزْعَم**; yani, istenilecek yer olmayan yerde tamah etti. Dedi:
* زَعْماً لَعَمْرُ أبيكِ ليس بِمَزْعَمِ([11]) *
Ve باب’dan **الزَّعُوم**: o, semizliğinde şüphe edilen, sonra ellerle yoklanıp (elle kontrol edilip) gıpta edilen deve kesimliği (cezûr)dür([12]). Ve **التَّزَعُّم**: yalan.
Ve öteki asıl: **زَعَم بالشّيء**, onunla kefil olduğu zaman. Dedi:
تُعاتِبُني في الرِّزْق عِرسي وإِنّما *** على الله أرزاقُ العبادِ كما زَعَمْ([13])yani, nasıl kefil olduysa. Ve باب’dan **الزَّعَامة**: o, reisliktir; çünkü reis, işlere **يَزْعُمُ** eder; yani onlara kefil olur. Ve bundan daha doğru olan, Allah—cellet senâuhu—sözüdür: ﴿قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ﴾ [يوسف 72]. Ve denir **الزّعامة**: reis’in ganimetten payıdır; ve denir: bilakis o, malın en iyisidir. **لبيد** dedi:
تَطِيرُ عَدائِدُ الإشراكِ وَِتْراً *** وشَفْعَاً والزَّعامةُ للغُلامِ([14])(**زعب**) **الزاء** ve **العين** ve **الباء** bir tek asıldır; itmeye ve karşılıklı itişmeye delâlet eder. Denir bundan: **الزَّعْب** itme. Denir: **زعَبْتُ له زَعْبَةً من المال**. Resûlullah—sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem—dedi: "**وأَزْعَبُ لك زَعْبَةً من المال**". Ve denir: bir sel geldi, vadiyi **يَرْعَبُ**—bu, mu‘cem değildir—onu doldurduğu zaman. Ve bir sel geldi **يَزْعَبُ**, **بالزَّاء**, birbirini itiştiği zaman. Ve denir ki **الزَّاعب**: yeryüzünde dolaşan seyyah. **ابن هَرْمَة** dedi:
* يكادُ يَهْلِكُ فيها الزّاعبُ الهاِدي([15]) *
Ve **الزَّاعِبِيَّة**: mızraklar. **الخليل** dedi: o, **زاعب**’a nisbet edilmiştir. Ve **زاعب**’ın ilmi—erkek mi yoksa belde mi—zuhur etmedi([16]); ancak bir مولّد onu توليد ederse başka. Ve başkası dedi: **الزَّاعِبيُّ**, sallandığı zaman başından sonuna kadar birbirini itişen şeydir; sanki bu, vadide suyun **تزاعُب**’una kıyas edilmiştir; o da onun birbirini itişmesidir. Ve bu, sahih olanın ta kendisidir. Ve denir: adam kadını **زَعَب** etti; onunla cima ettiği zaman. Ve bu, **بالراء** daha iyidir. Ve geçti.
Ve باب’da bir tek kelime kaldı; sahih olursa o, ibdâl باب’ındandır. Derler: **الزُّعْبُوب** erkeklerden kısa olan; ve belki o, **الذُّعبوب** olur.

(**زعج**) **الزاء** ve **العين** ve **الجيم** bir tek asıldır; huzursuz etmeye ve az istikrara delâlet eder. Denir: **أَزْعَجْتُه أزْعِجُه إزعاجاً**. Ve denir: **أَزْعَجْتُه** de o da **فشَخَص** etti. **الخليل** dedi: eğer **انْزَعَجَ** denilseydi, doğru olurdu.

(**زعر**) **الزاء** ve **العين** ve **الراء** aslîdir; kötü huya ve hayrın azlığına delâlet eder. İşte **الزّعارة**([17]): huyun sertliği. Ve o, **فَعالة** vezni üzerinedir. Ve باب’dan **الأَزْعر**: bitkisi az olan yer. Ve denir ki **الزعارة**’dan fiil tasrifi bina edilmez. Ve باب’dan **الأزعر**: saçı az olan. Ve kadın **زَعْرَاء**; ve **زَعِرَ يَزْعَر**. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------
([1]) Beyit, **اللسان**’da (**زعق**). Ve o, **رؤبة**’nindir; divanında 105. Ve ondan önce:
*تحيدُ عن أظلالها منَ الفرق*
([2]) Recez, **اللسان**’da: (**زَعق**، **روقَ**، **ذَعْلَق**), ve **المخصص**: (3: 115).
([3]) Asılda: "وطائر ذي"dir; doğrusu **المجمل**’dendir. Ve **ذو الفوق**: oktur; ve **الفوق**: onun kiriş yeri. Der ki: o tay, bu şeylerin hepsinden daha hızlı oldu.
([4]) **المجمل**’de: "تلبثوا ساعة". Bu mana **اللسان**’da gelmedi. Ve **القاموس**’ta: "ولهم زعكة لبثة".
([5]) **المترددة**: yaratılışı (bünyesi) toplanmış olan.
([6]) Rivayeti **المجمل**’de böyle geldi. Lakin **اللسان**’da: "زعاكك"; ve istişhadı onun üzerinedir.
([7]) O, divanının başında; ve **المفضليات**’te bulunan ayniyye kasidesinden **أبو ذؤيب الهذلي**’dir. Beyit **اللسان**’da (**زعل**، **سعل**، **مرع**)da inşad edildi. Ve **المخصص**: ( 3 : 114/ 13: 298).
([8]) **ديوان طرفة** 66 ve **اللسان** (**خدر**).
([9]) Ve **الزعم** da, kesre ile, **الزاء**’ın müsellesidir.
([10]) O, **الأبيرد الرياحي**’dir; **حارثة بن بدر الغداني**’yi hicveder. **الأغاني** (12: 10) ve **الحيوان** (3: 398/ 6: 351), ve **ثمار القلوب**: 325’e bak. Ve denildi: o, **زياد الأعجم**’dir. **الكنايات**’e, **الجرجاني**’nin: 129’una bak.
([11]) **عنترة بن شداد**’ındır; muallakasındadır. Ve صدر’ı:
* علقتها عرضاً وأقتل قومها *
([12]) Koyunu ve deveyi **غبط** eder; **غبطاً** ile; onları yokladığı zaman, zayıflıklarından semizliklerini görmek için.
([13]) **عمرو بن شاس**’ındır; **اللسان**’da (**زعم**)da olduğu gibi. Ve onda صدر’ının rivayeti:
* تقول هلكنا إن هلكت وإنما *
([14]) **ديوان لبيد** 129, 1880 basımı; ve **اللسان** (**عدد**، **شرك**، **زعم**).
([15]) Asılda: "يهلك فيه"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([16]) **المجمل**’de: "ولا أدري".
([17]) **زعارة** denir; **الراء**’ı şeddeli ve hafifletilmiş olarak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ع ب
رمح راعبي ورماح راعبية‏.‏
نسبت إلى رجل من الخزرج كان يعمل الأسنة عن المبرد وقيل‏:‏ هي العسالة التي إذا هزت تدافعت كالسيل الزاعب يزعب بعضه بعضاً أي يدفعه وياء النسبة للنسبة إلى الزاعب لمعنى التشبيه به أو للتأكيد كياء الأحمريّ‏.‏

##### Türkçe

ز ع ب
**رمح راعبي** ve **رماح راعبية**.‏
Hazrec’ten, mızrak uçlarını törpüden yapan bir adama nispet edilmiştir; ve denildi ki: O, sallandığı zaman sel gibi birbirini itişen **العسالة**’dir; **السيل الزاعب** gibi; **يزعب**: onun bir kısmı bir kısmını, yani onu iter. Ve nisbet **ياء**’sı, benzetme mânâsı için **الزاعب**’e nisbet içindir; yahut pekiştirme için, **ياء الأحمريّ** gibi.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَعَبَ الإِناءَ، يَزْعَبُهُ زَعْباً: ملأَه.
ومَطَرٌ زاعِبٌ: يَزْعَبُ كلَّ شيء أَي يَمْلؤُه؛ وأَنشد يصف سَيْلاً: ما جازَتِ العُفْرُ من ثُعالةَ، فالرَّ *  وْحاء منه مَزْعُوبةُ الـمُسُلِ أَي مَملوءة.
وزَعَبَ السَّيْلُ الواديَ يَزعَبُه زَعْباً: ملأَه. وزَعَبَ الوادي نفسُه يَزْعَبُ: تَمَــَّلأَ ودَفَعَ بعضُه بعضاً. وسَيْلٌ زَعُوبٌ: زاعِبٌ.وجاءَنا سَيْلٌ يَزْعَبُ زَعْباً أَي يَتدافَعُ في الوادي ويجْري؛ وإِذا قلت يَرْعَبُ، بالراءِ، تعني يَملأُ الوادِيَ. وزَعَبَ المرأَةَ يَزْعَبُها(1) (1 قوله «يزعبها» وقع في مادتي فرن وجمل يرعبها بالراء.) زَعْباً: جامَعها فملأَ فَرْجها بِفَرْجِه. وقيل: مَلأَ فَرْجَها ماء؛ وقيل: لا يكون الزَّعْبُ إِلاَّ منْ ضِخَمٍ. وازْدَعَبْتُ الشيء إِذا حَمَلْتَه؛ يقال: مَرَّ به فازْدَعَبَه. وقِرْبةٌ مَزْعُوبةٌ وممْزُورَةٌ: مملوءة. وزَعَبَ القِربةَ: مَلأَها؛ وأَنشد:
مِنَ الفُرْنيِّ يَزْعَبُها الجَميلُ
أَي يَمْلَؤُها.
وزَعَبَ القِرْبَةَ: احْتَمَلَها وهي مُمتلِئةٌ. يقال: جاءَ فلان يَزْعَبُها ويَزْأَبُها أَي يَحْمِلُها مملوءة. وزَعَبَتِ القِرْبةُ: دَفَعَتْ ماءها. وفي حديث أَبي الهيثم، رضي اللّه عنه: فلم يَلْبَثْ أَنْ جاءَ ئ \<ص:449>
بقِرْبَةٍ يَزْعَبُها أَي يَتَدافَعُ بها، ويَحْمِلُها لثِقَلها؛ وقيل: زَعَبَ بحِمْلِه إِذا استقام. وزَعَبَ بحملِه يَزْعَبُ، وازْدَعَبَ: تَدافَعَ. ومَرَّ يَزْعبُ به: مَرَّ سريعاً. وزَعَبَ البعيرُ بحملِه يَزْعَبُ به: مَرَّ به مُثْقَلاً. وزعَبْتُه عني زَعْباً: دفَعْتُه. والزَّاعِـبـيُّ من الرِّماح: الذي إِذا هُزَّ تَدافَعَ كلُّه كأَنَّ آخِرَه يَجْري في مُقَدَّمِه. والزاعِـبِـيَّةُ: رِماحٌ منسوبة إِلى زاعِبٍ، رجلٍ أَو بلَدٍ؛ قال الطرماح(1)
(1 قوله «قال الطرماح» تبع المؤلف الجوهري وفي التكملة ردّاً على الجوهري وليس البيت للطرماح.) : وأَجْوِبةٌ، كالزَّاعِـبِـيَّة وخْزُها، *  يُبادهُها شَيْخُ العِراقَينِ، أَمْرَدا وقال المبردُ: تُنْسَبُ إِلى رجل من الخزْرَج، يقال له: زاعِبٌ، كان يَعْمَلُ الأَسِنَّةَ؛ ويقال: سِنانٌ زاعِـبـيٌّ. وقال الأَصمعي: الزاعِـبـيُّ: الذي إِذا هُزَّ كأَنَّ كُعُوبَه يَجرِي بعضُها في بعض، للِـينِه، وهو من قولك: مَرَّ يَزْعَبُ بحِمْلِه إِذا مَرَّ مَرّاً سَهْلاً؛ وأَنشد:
ونَصْل، كنَصْلِ الزَّاعِـبـيِّ، فَتِـيق
أَراد كنَصْلِ الرُّمْحِ الزاعِـبـيِّ. ويقال: الزَّاعِـبِـيَّةُ الرِّماحُ كلُّها. والزَّاعِبُ: الهادي، السَّـيَّاحُ في الأَرض؛ قال ابن هَرْمة: يَكادُ يَهْلِكُ فيها الزَّاعِبُ الهادي
وزَعَبَ الرَّجلُ في قَيْئه إِذا أَكثر حتى يَدْفَعَ بعضُه بعضاً. وزَعَبَ له من المالِ قليلاً: قَطَع.
وفي الحديث: أَنَّ النبـيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، قال لعَمْرو بن العاص، رضي اللّه عنه: إِني أَرْسَلْتُ إِليْكَ لأَبْعَثَكَ في وَجْهٍ، يُسَلِّمُكَ اللّهُ ويُغَنِّمُكَ، وأَزْعَبُ لك زَعْبةً مِنَ المالِ؛ أَي أُعْطِـيكَ دُفْعةً من المالِ؛ والزَّعْبةُ: الدُّفْعةُ من المال. قال: وأَصل الزَّعْبِ الدَّفْعُ والقَسْمُ؛ يقال: زَعَبْتُ له زَعْبةً من المال وزُعْبةً، وَزَهبْتُ زُهْبَةً: دَفَعْتُ له قِطْعةً وافِرةً مِن المالِ. وأَصلُ الزَّعْبِ: الدَّفْعُ والقَسْمُ. يقال: أَعْطاه زِعْباً مِن مالِه، فازْدَعَبَه وزِهْباً من مالِه فازْدَهَبَه أَي قِطْعةً. وفي حديث علي، كرّم اللّه وجهه، وعَطِـيَّتِه: أَنه كان يَزْعَبُ لِقَوْمٍ، ويُخَوِّصُ لآخَرينَ. الزَّعْبُ: الكَثْرَةُ. وزَعَبَ النَّحْلُ يَزْعَبُ زَعْباً: صَوَّتَ.
والزَّعِـيبُ والنَّعِـيبُ: صوت الغُرابِ؛ وقد زَعَبَ ونَعَبَ بمعنى واحد؛ وقال شمر في قوله:
زَعَبَ الغُرابُ، ولَيْتَه لم يَزْعَبِ
يكون زَعَبَ بمعنى زعَم، أَبدل الميم باءً مثل عَجْبِ الذَّنَبِ وعَجْمِه.
وزَعَبَ الشَّرابَ يَزْعَبُه زَعْباً. شَرِبَه كلَّه.
ووَتَرٌ أَزْعَبُ: غَلِـيظٌ. وذَكَرٌ أَزْعَبُ: كذلك. والأَزْعَبُ والزُّعْبُوبُ: القَصِـيرُ من الرجال. وقال ابن السكيت: الزُّعْبُ اللِّئامُ القِصارُ، واحدهم زُعْبُوبٌ؛ على غير قياس؛ وأَنشد الفراءُ في الزُّعْبِ:
من الزُّعْبِ لم يَضْرِبْ عَدُوّاً بسَيْفِه، *  وبالفَـأْسِ ضَرَّابٌ رُؤُوسَ الكَرانِفِ \<ص:450>
وروى أَبو تراب عن أَعرابي أَنه قال: هذا البيت مجتزئ بزَعْبِه وزَهْبِه أَي بنَفْسِه. والتَّزَعُّب: النَّشاطُ والسُّرْعةُ. والتَّزَعُّبُ: التَّغَيُّظُ. وزُعَيْبٌ: اسم.
وزُعْبةُ: اسم حِمار معروف؛ قال جرير:
زُعْبةَ والشَّحاجَ والقُنابِلا
وفي حديث سِحْرِ النبي، صلى اللّه عليه وسلم: أَنه كان تحتَ زَعُوبةٍ أَو زَعُوفةٍ. قال ابن الأَثير: هي بمعنى راعُوفة، وهي صَخْرة تكون في أَسفل البئر، إِذا حفرت، وهو مذكور في موضعه وفي حواشي بعض نسخ الصحاح الموثوق بها. وزَعْبان: اسم رجل.

##### Türkçe

**زَعَبَ** kabı, onu **يَزْعَبُهُ** **زَعْباً**: onu doldurdu.

Ve **مَطَرٌ زاعِبٌ**: her şeyi **يَزْعَبُ**; yani onu doldurur; ve bir seli vasfederek inşad etti:
ما جازَتِ العُفْرُ من ثُعالةَ، فالرَّ *  وْحاء منه مَزْعُوبةُ الـمُسُلِ
Yani: dolu.

Ve sel vadiyi **زَعَبَ** eder, onu **يَزْعَبُه** **زَعْباً**: onu doldurdu. Ve vadinin kendisi **زَعَبَ** eder, **يَزْعَبُ**: doldu ve bir kısmı bir kısmını itti. Ve **سَيْلٌ زَعُوبٌ**: **زاعِبٌ**. Ve bize **زَعْباً** **يَزْعَبُ** eden bir sel geldi; yani vadide birbirini iter ve akar; ve eğer **يَرْعَبُ** dersen, **بالراءِ**, vadiyi doldurur demek istersin. Ve kadını **زَعَبَ** eder, onu **يَزْعَبُها**(1)
(1 “**يزعبها**” sözü **فرن** ve **جمل** maddelerinde **يرعبها** olarak, **بالراءِ**, vâki olmuştur.) **زَعْباً**: onunla cima etti; böylece ferci ferciyle doldurdu. Ve denildi: fercini suyla doldurdu; ve denildi: **الزَّعْبُ** ancak irilikten olur.

Ve şeyi **ازْدَعَبْتُ**: onu taşıdığım zaman; denilir: onun yanından geçti de onu **ازْدَعَبَه**.

Ve **قِرْبةٌ مَزْعُوبةٌ** ve **ممْزُورَةٌ**: dolu. Ve kırbayı **زَعَبَ**: onu doldurdu;
ve inşad etti:
مِنَ الفُرْنيِّ يَزْعَبُها الجَميلُ
Yani: onu doldurur.

Ve kırbayı **زَعَبَ**: o dolu iken onu yüklendi. Denilir: falan kimse onu **يَزْعَبُها** ve onu **يَزْأَبُها** olarak geldi; yani onu dolu olarak taşır. Ve kırba **زَعَبَتِ**: suyunu itti (dışarı verdi). Ve Ebû’l-Heysem hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Derken gecikmedi ki geldi”
\<ص:449>
“bir kırba ile, onu **يَزْعَبُها**”; yani onunla birbirini iter, ve onu ağırlığından dolayı taşır; ve denildi: yüküyle **زَعَبَ** etti: doğrulduğu zaman. Ve yüküyle **زَعَبَ** eder, **يَزْعَبُ**, ve **ازْدَعَبَ**: birbirini itti. Ve onunla **يَزْعَبُ** ederek geçti: hızlı geçti. Ve deve yüküyle **زَعَبَ** eder, onunla **يَزْعَبُ**: ağır yüklenmiş olarak onunla geçti. Ve onu benden **زَعْباً** **زعَبْتُه**: onu ittim.

Ve mızraklardan **الزَّاعِـبـيُّ**: sallandığı zaman tamamı birbirini iter; sanki sonu önünde akıyor gibidir.

Ve **الزاعِـبِـيَّةُ**: **زاعِبٍ**e nispet edilen mızraklar; bir adam yahut bir belde; dedi
الطرماح(1)
(1 “dedi الطرماح” sözüyle müellif Cevherî’ye tâbi olmuştur; ve Tekmile’de Cevherî’ye redden (zikredilmiştir); ve beyit الطرماح’a ait değildir.):
وأَجْوِبةٌ، كالزَّاعِـبِـيَّة وخْزُها، *  يُبادهُها شَيْخُ العِراقَينِ، أَمْرَدا
Ve el-Muberrad dedi: Hazrec’den bir adama nispet edilir; ona **زاعِبٌ** denilir; o, mızrak uçlarını yapardı; ve denilir: **سِنانٌ زاعِـبـيٌّ**. Ve el-Asmaî dedi:
**الزاعِـبـيُّ**: sallandığı zaman, yumuşaklığından dolayı, sanki topukları birbirinin içinde akıyor gibidir; ve bu, senin “yüküyle **يَزْعَبُ** olarak geçti” sözündendir; kolay bir geçişle geçtiği zaman;
ve inşad etti:
ونَصْل، كنَصْلِ الزَّاعِـبـيِّ، فَتِـيق
**الرُّمْحِ الزاعِـبـيِّ**nin ucu gibi demek istedi. Ve denilir: **الزَّاعِـبِـيَّةُ** bütün mızraklardır.

Ve **الزَّاعِبُ**: yol gösteren, yeryüzünde dolaşan; İbn Herme dedi:
يَكادُ يَهْلِكُ فيها الزَّاعِبُ الهادي

Ve adam kusmuğunda **زَعَبَ** etti: çoğalttığı zaman, ta ki bir kısmı bir kısmını itinceye kadar.

Ve maldan ona az bir şey **زَعَبَ** etti: kesti (ayırdı).

Ve hadîste: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, Amr b. el-Âs’a, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Şüphesiz ben sana gönderdim ki seni bir yöne göndereyim; Allah seni selâmete erdirir ve sana ganimet verir; ve sana maldan bir **زَعْبةً** **أَزْعَبُ** ederim”; yani sana maldan bir itiş (bir defalık verme) veririm; ve **الزَّعْبةُ**: maldan bir itiş (bir defalık verme).

Dedi: ve **الزَّعْبِ**in aslı itme ve taksimdir; denilir: ona maldan bir **زَعْبةً** ve bir **زُعْبةً** **زَعَبْتُ**; ve bir **زُهْبَةً** **زَهبْتُ**: ona maldan bol bir parça ittim (verdim). Ve **الزَّعْبِ**in aslı: itme ve taksimdir. Denilir: ona malından bir **زِعْباً** verdi; o da onu **فازْدَعَبَه**; ve malından bir **زِهْباً** verdi; o da onu **فازْدَهَبَه**; yani bir parça. Ve Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, ve onun عطية’sinde: onun bir kavme **يَزْعَبُ** ettiği, ve başkalarına **يُخَوِّصُ** ettiği (vardır). **الزَّعْبُ**: çokluktur.

Ve arı **زَعَبَ** eder, **يَزْعَبُ** **زَعْباً**: ses çıkardı.

Ve **الزَّعِـيبُ** ve **النَّعِـيبُ**: karganın sesi; ve **زَعَبَ** ve **نَعَبَ** bir mânâdadır; ve Şemmer, şu sözünde:
زَعَبَ الغُرابُ، ولَيْتَه لم يَزْعَبِ
**زَعَبَ**ın **زعَم** mânâsında olabileceğini söyledi; mîm’i bâ ile değiştirdi; tıpkı **عَجْبِ الذَّنَبِ** ve **عَجْمِه** gibi.

Ve içkiyi **زَعَبَ** eder, onu **يَزْعَبُه** **زَعْباً**: onun hepsini içti.

Ve **وَتَرٌ أَزْعَبُ**: kalın. Ve **ذَكَرٌ أَزْعَبُ**: aynı şekilde. Ve **الأَزْعَبُ** ve **الزُّعْبُوبُ**: erkeklerden kısa olan.

Ve İbn es-Sikkît dedi: **الزُّعْبُ** kısa alçaklar (reziller)dir; onların teki **زُعْبُوبٌ**dur; kıyasa aykırı olarak; ve el-Ferrâ, **الزُّعْبِ** hakkında inşad etti:
من الزُّعْبِ لم يَضْرِبْ عَدُوّاً بسَيْفِه، *  وبالفَـأْسِ ضَرَّابٌ رُؤُوسَ الكَرانِفِ
\<ص:450>
Ve Ebû Turâb, bir a‘râbîden rivayet etti ki o dedi: Bu beyit, **زَعْبِه** ve **زَهْبِه** ile iktifa edilmiştir; yani kendisiyle.

Ve **التَّزَعُّب**: canlılık ve sürat. Ve **التَّزَعُّبُ**: öfkelenme.

Ve **زُعَيْبٌ**: isim.

Ve **زُعْبةُ**: meşhur bir eşeğin adı; Cerîr dedi:
زُعْبةَ والشَّحاجَ والقُنابِلا

Ve Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, sihri hadîsinde: onun **زَعُوبةٍ** yahut **زَعُوفةٍ** altında olduğu (vardır). İbnü’l-Esîr dedi: o, **راعُوفة** mânâsındadır; o, kuyu kazıldığı zaman kuyunun alt tarafında bulunan bir kayadır; ve o, yerinde ve Sahâh’ın güvenilir bazı nüshalarının haşiyelerinde zikredilmiştir.

Ve **زَعْبان**: bir adamın adı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زعب الإناء، كمنع يزعبه زعبا: ملأه. زعب له من المال قليلا: قطع. وأصل الزعب: الدفع والقسم. يقال: أعطاه زعبا من ماله وزهبا من ماله أي قطعه كازدعبه وازدهبه. ومطر زاعب: يزعب كل شيء أي يملؤه، وأنشد يصف سيلا:
  ما جازت العفر من ثعالة فالر                      وحاء منه مزعوبة المـسـل

  أي مملوءة. وزعب السيل الوادي يزعبه زعبا: ملأه. زعب الوادي نفسه: تملأ فدفع بعضه بعضا. وسيل زعوب: زاعب. وجاءنا سيل يزعب زعبا أي يتدافع في الوادي ويجري، وإذا قلت: يرعب بالراء تعني يملأ الوادي. زعب القربة: ملأها واحتملها وهي ممتلئة. يقال: جاء فلان يزعبها ويزأبها أي يحملها مملوءة. وزعبت القربة: دفعت ماءها. وقربة مزعوبة وممزورة أي مملوءة. وفي حديث أبي الهيثم فلم يلبث أن جاء بقربة يزعبها أي يتدافع بها ويحملها لثقلها. من المجاز: زعب المرأة يزعبها زعبا: جامعها فملأ فرجها بفرجه، أو ملأها أي فرجها ماء أي منيا، وهذه عن ابن دريد. وقيل: لا يكون الزعب إلا من ضخم. زعب البعير بحمله إذا استقام، أو مر به مثقلا، أو مر يزعب به أي مرا سريعا، أو زعب بحمله يزعب: تدافع، كازدعب فيهما. يقال: ازدعبت الشيء إذا حملته. يقال: مر به فازدعبه. وزعبته عني زعبا: دفعته. زعب له من المال زعبة، ويضم، وزعبا بالكسر أي دفع له قطعة منه. والزعبة كالزهبة: الدفعة الوافرة من المال، وقد وردت هذه اللفظة في حديث عمرو بن العاص، وفي حديث علي كرم الله وجهه أنه كان يزعب لقوم ويخوص لآخرين الزعب: الكثرة. وزعب الرجل في قيئه إذا أكثر حتى يدفع بعضه بعضا زعب الغراب زعيبا: نعب أي صوت. وقد زعب ونعب، وهما بمعنى. والزعيب: النعيب. وقال شمر في قوله: زعب الغراب وليته لم يزعب يكون زعب بمعنى زعم، أبدل الميم باء مثل عجب الذنب وعجمه. وزاعب: د. وفي أخرى علامة موضع. أو رجل من الخزرج، كان يعمل الأسنة، قاله المبرد، ومثله في الأساس ومنه: سنان زاعبي. ويقال: الرماح الزاعبية: الرماح كلها. قال الطرماح:
  وأجوبة كالزاعبية وخزهـا                      يبادهها شيخ العراقين أمردا أو هي التي إذا هزت كأن كعوبها يجري بعضها في بعضللينه، قاله الأصمعي، وهو مجاز لأنه من قولك: مر يزعب بحمله، إذا مر مرا سهلا، وأنشد:
  ونصل كنصل الزاعبي فتيق

  أي كنصل الرمح الزاعبي. وقال غيره: الزاعبي من الرماح: الذي إذا هز تدافع كله، كأن آخره يجري في مقدمه. وزعيب النحل: دويها، وقد زعب يزعب زعبا إذا صوت. زعابة كسحابة: ة باليمامة. وموضع قرب المدينة ويضم في الأخير. زعاب كغراب: ع بالمدينة شرفها الله تعالى. أو الصواب بالغين كما سيأتي. زعيب كزبير: اسم. و زعب كجلد: أبو قبيلة، وهو زعب بن مالك بن خفاف بن امرئ القيس بن بهثة بن سليم. منها معن ابن يزيد بن الأخنس بن حبيب بن جرة بن زعب بن مالك. قالوا: لمعن ولأبيه يزيد صحبة، ويقال: شهد هو وأبوه وابنه بدرا، وأنكره أبو عمر، وشهد معن يوم المرج مع الضحاك بن قيس الفهري. وفي اللباب: وبنو زعب هي التي أخذت الحاج سنة 545 ه فهلك منهم خلق كثير قتلا وجوعا وعطشا، ثم رماهم الله بالعلة والذل إلى الآن، انتهى التزعب: النشاط والسرعة. والتغيظ. والإكثار. وتزعب الرجل إذا نشط وأسرع. وتغيظ. و تزعب في أكله وشربه: أكثر. تزعب القوم المال: جعلوه زعبة زعبة أي اقتسموه. وأصل الزعب: الدفع والقسم. والزعبوب بالضم، وقد سقط من بعض النسخ هذا الضبط، وهو اللئيم القصير من الرجال كالأزعب قاله ابن السكيت. ج زعب بالضم. إن كان جمعا للأزعب فلا شذوذ فإنه كأحمر وحمر، وإن كان لزعبوب كما هو صريح قول المؤلف هو شاذ؛ لأنه على غير قياس. وأنشد ابن السكيت:
  من الزعب لم يضرب عدوا بسيفه                      وبالفأس ضراب رءوس الكرانف والأزعب: الغليظ. يقال: وتر أزعب، وذكر أزعب، أي غليظ. وزعبب كقنفذ: اسم. وزعبة، بالضم: اسم حمار معروف. قال جرير:
  زعبة والشحاج والقنابلا قلت: ولعله مصحف، وقد يأتي في الغين. والزاعب: الهادي وفي بعض النسخ: الداهي، وهو غلط، السياح في الأرض، وأنشد لابن هرمة:
  يكاد يهلك فيها الزاعب الهادي وفي حواشي بعض نسخ الصحاح الموثوق بها. وزعبان: اسم رجل. أبو عبيد الله محمد بن نعمة بن محمود بن زعبان الأنصاري، عرف بالسقاوي شيخ تدمر شاعر متأخر قال الذهبي: كتبت عنه. وفي لسان العرب: وروى أبو تراب عن أعرابي أنه قال: هذا البيت مجتزئ بزعبه وزهبه، أي بنفسه والزعوبة هي الراعوفة: صخرة تكون في أسفل البئر إذا حفرت، هكذا هو في اللسان، وأنا أخشى أن يكون تصحيف الراعوثة.

##### Türkçe

**زعب** kabı, **منع** gibi, onu **يزعبه** **زعبا**: onu doldurdu. Ona maldan az bir şey **زعب** etti: kesti. **الزعب**’ın aslı: itme ve paylaştırmadır. Denir: Ona malından **زعبا** ve malından **زهبا** verdi; yani onu kesti; **كازدعبه** ve **ازدهبه** gibi. **زاعب** yağmur: her şeyi **يزعب** eder; yani onu doldurur; ve bir seli vasfederek şu şiir okunmuştur:
  ما جازت العفر من ثعالة فالر                      وحاء منه مزعوبة المـسـل

  yani dolu. Sel vadiyi **زعب** etti, onu **يزعبه** **زعبا**: onu doldurdu. Vadi kendisini **زعب** etti: doldu da bir kısmı bir kısmını itti. **زعوب** sel: **زاعب**. Bize bir sel geldi, **يزعب** **زعبا**; yani vadide birbirini iter ve akar; ve eğer **يرعب** (ر ile) dersen, vadiyi doldurur demek istersin. **زعب** kırbayı: onu doldurdu ve o dolu iken onu yüklendi. Denir: Falan geldi, onu **يزعبها** ve onu **يزأبها**; yani onu dolu olarak taşır. Kırba **زعبت**: suyunu itti (dışarı verdi). **مزعوبة** ve **ممزورة** kırba: yani dolu. Ebû’l-Heysem hadîsinde: Derken gecikmedi ki bir kırba ile geldi, onu **يزعبها**; yani onunla birbirini iter (gibi) ve ağırlığından dolayı onu taşır. Mecazdan: Kadını **زعب** eder, onu **يزعبها** **زعبا**: onunla cima etti de ferciyle onun fercini doldurdu; yahut onu, yani fercini, su ile, yani meni ile doldurdu; bu, İbn Düreyd’dendir. Ve denildi: **الزعب** ancak iri olandan olur. Deve yüküyle **زعب** etti; eğer doğrulduysa; yahut onunla ağır yüklü olarak geçtiyse; yahut onunla **يزعب** ederek geçti; yani hızlı geçti; yahut yüküyle **زعب** etti, **يزعب**: birbirini itti; ikisinde de **كازدعب** gibi. Denir: Şeyi **ازدعبت** ettim; onu taşıdığım zaman. Denir: Onunla geçti de onu **فازدعبه** etti. Onu benden **زعب** ettim **زعبا**: onu ittim. Ona maldan bir **زعبة** (ve ضم ile) ve **زعبا** (kesre ile) verdi; yani ona ondan bir parça itti (verdi). **الزعبة**, **الزهبة** gibidir: maldan bol bir defa (veriş); ve bu lafız Amr b. el-Âs hadîsinde vârid olmuştur; ve Ali (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde: O, bir kavme **يزعب** eder ve başkalarına **يخوص** ederdi; **الزعب**: çokluktur. Adam kusmuğunda **زعب** etti; eğer çoğalttı da bir kısmı bir kısmını ittiyse. Karga **زعيبا** **زعب** etti: **نعب** etti; yani ses çıkardı. Ve **زعب** etti ve **نعب** etti; ikisi de aynı mânâdadır. **الزعيب**: **النعيب**. Şemmer, şu sözünde: “Karga **زعب** etti; keşke **يزعب** etmeseydi” der ki: **زعب** “**زعم**” mânâsında olur; **عجب الذنب** ve **عجمه** gibi, **ميم**’i **باء** ile değiştirdi. **زاعب**: د. Ve başka birinde: bir yerin alâmeti. Yahut Hazrec’den bir adam; mızrak uçları yapardı; bunu el-Müberred söyledi; ve bunun benzeri **الأساس**’tadır; ve ondan: **سنان زاعبي**. Ve denir: **الرماح الزاعبية**: mızrakların hepsi. et-Tırmâh dedi ki:
  وأجوبة كالزاعبية وخزهـا                      يبادهها شيخ العراقين أمردا

  yahut o, sallandığı zaman, sanki topukları bir kısmı bir kısmının içinde akar gibi olanlardır; bunu el-Asmaî söyledi; ve bu mecazdır; çünkü senin “yüküyle **يزعب** ederek geçti” sözündendir; yani kolay bir geçişle geçtiği zaman. Ve şu şiir okunmuştur:
  ونصل كنصل الزاعبي فتيق

  yani **الزاعبي** mızrağının ucu gibi bir uç. Başkası dedi ki: Mızraklardan **الزاعبي**: sallandığı zaman bütünü birbirini iten; sanki sonu başında akar gibi olan. Arının **زعيب**’i: onun vızıltısıdır; ve ses çıkardığı zaman **زعب** eder, **يزعب** **زعبا**. **زعابة** **سحابة** gibi: Yamâme’de bir ة. Ve Medine yakınında bir yer; ve sonunda ضم yapılır. **زعاب** **غراب** gibi: Medine’de bir ع; Allah Teâlâ onu şereflendirsin. Yahut doğrusu, ileride geleceği üzere, **غين** iledir. **زعيب** **زبير** gibi: bir isim. Ve **زعب** **جلد** gibi: bir kabilenin babasıdır; o, **زعب** b. Mâlik b. Haffâf b. İmru’ul-Kays b. Behse b. Süleym’dir. Ondan: Ma‘n b. Yezîd b. el-Ahnes b. Habîb b. Cerre b. **زعب** b. Mâlik. Dediler ki: Ma‘n’a ve babası Yezîd’e sohbet (sahâbîlik) vardır; ve denir: O, babası ve oğlu Bedir’e katıldı; Ebû Ömer bunu inkâr etti. Ma‘n, ed-Dahhâk b. Kays el-Fihrî ile birlikte el-Merc gününde bulundu. **اللباب**’da: Ve Benû **زعب**, 545 h senesinde hacıları alan (baskın yapan) kimselerdir; onlardan çok kimse öldürülerek, açlıkla ve susuzlukla helâk oldu; sonra Allah onları şimdiye dek hastalık ve zillet ile attı; bitti. **التزعب**: canlılık ve sürat. Ve öfkelenme. Ve çoğaltma. Adam **تزعب** etti; eğer canlandı ve hızlandıysa. Ve öfkelendi. Ve yemeğinde ve içmesinde **تزعب** etti: çoğalttı. Kavim malı **تزعب** etti: onu **زعبة** **زعبة** yaptı; yani onu paylaştırdılar. **الزعب**’ın aslı: itme ve paylaştırmadır. **الزعبوب** (ضم ile); ve bazı nüshalardan bu ضبط düşmüştür; o, erkeklerden alçak (soysuz) kısa olandır; **كالأزعب**; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Çoğulu: **زعب** (ضم ile). Eğer **الأزعب**’ın çoğulu ise, şâzlık yoktur; çünkü o, **أحمر** ve **حمر** gibidir. Eğer müellifin sözünün açıkça ifade ettiği üzere **زعبوب**’un (çoğulu) ise, o şâzdır; çünkü kıyasa göre değildir. İbnü’s-Sikkît şu şiiri okudu:
  من الزعب لم يضرب عدوا بسيفه                      وبالفأس ضراب رءوس الكرانف

**الأزعب**: kalındır. Denir: **وتر أزعب** ve **ذكر أزعب**; yani kalın. **زعبب** **قنفذ** gibi: bir isim. **زعبة** (ضم ile): meşhur bir eşeğin adıdır. Cerîr dedi ki:
  زعبة والشحاج والقنابلا

Dedim: Belki de tashîftir; ve **غين**’de gelebilir. **الزاعب**: yol gösteren; ve bazı nüshalarda: **الداهي**; ve o yanlıştır; yeryüzünde gezen seyyah. İbn Hürme’den şu şiir okunmuştur:
  يكاد يهلك فيها الزاعب الهادي

Ve güvenilir **الصحاح** nüshalarının bazılarının hâşiyelerinde. **زعبان**: bir adamın adıdır. Ebû Ubeydullah Muhammed b. Ni‘me b. Mahmûd b. **زعبان** el-Ensârî; es-Sekkâvî diye tanındı; Tedmür şeyhi; müteahhir bir şair. ez-Zehebî dedi ki: Ondan yazdım. **لسان العرب**’da: Ebû Turâb, bir bedevîden rivayet etti: O dedi ki: “Bu beyit, **زعبه** ve **زهبه** ile **مجتزئ**’dir”; yani kendi nefsiyle. Ve **الزعوبة**: **الراعوفة**’dir: kuyu kazıldığı zaman kuyunun alt tarafında bulunan bir kaya; **اللسان**’da böyledir; ve ben, bunun **الراعوثة**’nin tashîfi olmasından korkarım.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَعَبْتُهُ عَنِّى
1 زَعَبْتُهُ عَنِّى ذ , [aor. زَعَبَ ,] inf. n. زَعْبٌ, I pushed, thrust, drove away, or repelled, him, or it, from me. (S, TA.) ― -b2- [Hence,] زَعَبَ said of a torrent, aor. and inf. n. as above, It was impelled in its several parts, or portions, by the impetus of one part, or portion, acting upon another; in a valley: (S, TA:) [it was, or became, copious, and drove along, one portion impelling another; like ↓ اِزْلَعَبَّ:] it ran. (TA.) ― -b3- If you say رَعَبَ with the unpointed ر, (S, TA.) or thus and also زَعَبَ, aor. and inf. n. as above, (TA,) you mean It filled the valley. (S, TA.) And the latter, It filled everything: said of rain. (TA.) And He filled a vessel. (K, TA.) ― -b4- [Hence,] زَعَبَ المَرْأَةَ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, is a tropical phrase, meaning جَامَعَهَا فَمَلَأَ فَرْجَهَا بِفَرْجِهِ: (TA:) or جَامَعَهَا فَمَلَأَ فَرْجَهَا مَنِيًّا: (K, * TA:) [neither of which explanations needs translation:] but, accord. to some, this is said only of one that is large, or bulky. (TA.) ― -b5- زَعَبَ القِرْبَةَ He took up and carried the water-skin, it being full: (K, TA:) he carried it filled; as also زَأَبَهَا: (TA:) and both signify he carried it in his bosom: (TA in art. زأب: [see also 8:]) the former also signifies he was impelled onwards (تدافع) by it, carrying it, by reason of its weight. (TA in the present art.) ― -b6- زَعَبَ بِحِمْلِهِ, said of a camel, (K, TA,) i. q. اِسْتَقَامَ [app. meaning He went right on, straight on, or undeviatingly, with his load]: (TA:) or, as also بِهِ ↓ ازدعب, he went along with his load oppressed by its weight: or he was impelled onwards (تَدَافَعَ) by it: (K, TA:) or مَرَّ يَزْعَبُ بِهِ he went along quickly with it: or he went along easily with it; namely, his load. (TA.) ― -b7- زَعَبَ الوَادِى The valley became filled, (K, TA,) so that the several parts, or portions, of the torrent impelled one another. (TA.) ― -b8- زَعَبَ فِى قَيْئِهِ He vomited much, so that one portion [of the vomit] impelled on another. (TA.) ― -b9- زَعَبَتِ القِرْبَةُ i. q. دفعت مَآءَهَا [The water-skin propelled its water: or the right reading is probably دَفَقَتْ مَآءَهَا, i. e., poured forth its water; or poured it forth with vehemence]. (TA.) ― -b10- زَعَبَ also signifies He cut off, or divided off; and so ↓ ازدعب. (K, TA.) You say, زَعَبَ لَهُ مِنَ المَالِ, and ↓ ازدعب, as also ازدهب, He cut off, or divided off, for him [a portion] of the property, or wealth. (TA.) And زَعَبْتُ لَهُ زُعْبَةً مِنَ المَالِ, and زَعْبَةً, (S, K, *) and زِعْبًا, (K,) I gave to him a part, or portion, of the property, or wealth: (S, K:) or a full, or an ample, or abundant, portion thereof. (TA.) ― -b11- زَعَبَ الشَّرَابَ, aor. and inf. n. as above, He drank all the wine, or beverage. (TA.)

تزعّب
5 تزعّب ذ He was brisk, lively, or sprightly; (K, TA;) and quick. (TA.) ― -b2- He was, or became, angered, or enraged. (K.) ― -b3- تزعّب فِى أَكْلِهِ وَشُرْبِهِ He was immoderate in his eating and his drinking; he ate and drank much. (K.) -A2- تزعّب القَوْمُ المَالَ The people, or party, divided among themselves the property, or wealth; (K;) divided it into parts, or portions. (TA.)

اِزْدَعَبْتُ الشَّىْءَ
8 اِزْدَعَبْتُ الشَّىْءَ ذ I carried the thing; took it up and carried it; or carried it off or away; syn. حَمَلْتُهُ: you say, مَرَّ بِهِ فَازْدَعَبَهُ [He passed by it and carried it off or away]. (S.) [See also ازدغب.] ― -b2- See also 1, in three places.

اِزْلَعَبَّ
Q. Q. 4 اِزْلَعَبَّ ذ : see 1, second sentence; and see also art. زلعب.

زَعْبٌ
زَعْبٌ ذ Muchness, copiousness, abundance, or a large quantity or number. (TA.)

زِعْبٌ
زِعْبٌ ذ : see what next follows.

زَعْبَةٌ
زَعْبَةٌ ذ : see what next follows.

زُعْبَةٌ
زُعْبَةٌ ذ and ↓ زَعْبَةٌ A part, or portion, that is given, of property, or wealth; (S, K; *) as also ↓ زِعْبٌ: (K:) or a full, or an ample, or abundant, portion, that is given, thereof; and so زُهْبَةٌ. (TA.) [See 1, last sentence but one.]

زَعُوبٌ
زَعُوبٌ ذ : see what next follows, in two places.

زَاعِبٌ
زَاعِبٌ ذ A torrent driving along, one portion of it impelling another; (A, TA;) as also ↓ زَعُوبٌ [but app. in an intensive sense; and ↓ مُزْلَعِبٌّ, also, has the same, or a similar, meaning]: or the first and ↓ second signify a torrent filling the valley: and the first is also applied to rain, as meaning filling everything. (TA.) ― -b2- Also A guide of the way, one who is a frequent traveller. (S, K.)

زُمْحٌ زَاعِبِىٌّ
زُمْحٌ زَاعِبِىٌّ ذ , (A,) and رِمَاحٌ زَاعِبِيَّةٌ, (A, K,) A spear, (A,) and spears, (A, K,) so called in relation to a certain man named Zل'ib (زَاعِبٌ), (A, K,) of El-Khazraj, who made spear-heads: (A:) so says Mbr: (TA:) or (assumed tropical:) the spears thus termed are such as quiver much (عَسَّالَةٌ), which, when shaken, have a motion like the torrent termed زَاعِبٌ, of which one portion impels another: the ى being that of the rel. n.; to give intensiveness to the signification, as in أَحْمَرِىٌّ: (A:) or (tropical:) such that, when they are shaken, their كُعُوب [i. e. knots, or joints, or their internodal portions,] are as though they ran one into another, (K, TA,) by reason of its pliancy: so says As: and this meaning is tropical; for it is from the phrase مَرَّ يَزْعَبُ بِحِمْلِهِ meaning “ he went along [impelled by his load, or] easily with his load: ” accord. to another explanation, زاعبىّ applied to a spear means such that, when it is shaken, the whole of it is [in appearance] impelled in its several parts by the impetus of one part acting upon another, as though its hind part ran into its fore part: (TA:) or زَاعِبِيَّةٌ signifies spears, (S, TA,) universally. (TA.) You say also سِنَانٌ زَاعِبِىٌّ (S, TA) A spear-head of Zل'ib. (TA.)

مُزْلَعِبٌّ
مُزْلَعِبٌّ ذ : see زَاعِبٌ; and see also art. زلعب.

##### Türkçe

**زَعَبْتُهُ عَنِّى**
1 **زَعَبْتُهُ عَنِّى** ذ, [muzârîsi **زَعَبَ**,] mastar ismi **زَعْبٌ**, onu, yahut onu, benden ittim, dürttüm, uzaklaştırdım, yahut defettim. (S, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **زَعَبَ** bir sel hakkında söylenir, muzârîsi ve mastar ismi yukarıdaki gibi, Onun çeşitli kısımları, yahut parçaları, bir kısmın, yahut parçanın, diğerine etki eden itişiyle sevk olundu; bir vadide: (S, TA:) [bol oldu, ve bir kısmı diğerini iterek sürükledi; ↓ **اِزْلَعَبَّ** gibi:] aktı. (TA.) ― -b3- Noktasız **ر** ile **رَعَبَ** dersen, (S, TA.) yahut böyle ve ayrıca **زَعَبَ**, muzârîsi ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) “Vadiyi doldurdu” demek istersin. (S, TA.) Ve ikincisi, “Her şeyi doldurdu”: yağmur hakkında söylenir. (TA.) Ve “Bir kabı doldurdu.” (K, TA.) ― -b4- [Bundan dolayı,] **زَعَبَ المَرْأَةَ**, (K, TA,) muzârîsi ve mastar ismi yukarıdaki gibi, mecazî bir ibaredir; manası **جَامَعَهَا فَمَلَأَ فَرْجَهَا بِفَرْجِهِ**: (TA:) yahut **جَامَعَهَا فَمَلَأَ فَرْجَهَا مَنِيًّا**: (K, * TA:) fakat, bazılarına göre, bu ancak iri, yahut hacimli olan kimse hakkında söylenir. (TA.) ― -b5- **زَعَبَ القِرْبَةَ** Su tulumunu, dolu iken, kaldırdı ve taşıdı: (K, TA:) onu dolu olarak taşıdı; ayrıca **زَأَبَهَا** da: (TA:) ve ikisi de “onu koynunda taşıdı” manasına gelir: (TA, md. **زأب**’de: [bk. ayrıca 8:]) birincisi ayrıca, ağırlığı sebebiyle onu taşıyarak onun tarafından ileriye doğru itildi (تدافع) manasına gelir. (TA, bu maddede.) ― -b6- **زَعَبَ بِحِمْلِهِ**, deve hakkında söylenir, (K, TA,) **اِسْتَقَامَ** ile aynı: (TA:) yahut, ayrıca **ازدعب** ↓ **بِهِ** olarak, yüküyle, onun ağırlığı tarafından ezilmiş halde yürüdü: yahut onun tarafından ileriye doğru itildi (تَدَافَعَ): (K, TA:) yahut **مَرَّ يَزْعَبُ بِهِ** “onunla hızlıca geçti”: yahut “onunla kolayca geçti”; yani, yüküyle. (TA.) ― -b7- **زَعَبَ الوَادِى** Vadi doldu, (K, TA,) öyle ki selin çeşitli kısımları birbirini itti. (TA.) ― -b8- **زَعَبَ فِى قَيْئِهِ** Çok kustu; öyle ki bir parça [kusmuk] diğerini itti. (TA.) ― -b9- **زَعَبَتِ القِرْبَةُ** **دفعت مَآءَهَا** ile aynı. (TA.) ― -b10- **زَعَبَ** ayrıca “kesti, yahut ayırdı” manasına gelir; ve böylece ↓ **ازدعب**. (K, TA.) Dersin ki, **زَعَبَ لَهُ مِنَ المَالِ**, ve ↓ **ازدعب**, ayrıca **ازدهب**, onun için maldan, yahut servetten [bir pay] kesti, yahut ayırdı. (TA.) Ve **زَعَبْتُ لَهُ زُعْبَةً مِنَ المَالِ**, ve **زَعْبَةً**, (S, K, *) ve **زِعْبًا**, (K,) ona maldan, yahut servetten bir parça, yahut bir pay verdim: (S, K:) yahut ondan tam, yahut geniş, yahut bol bir pay. (TA.) ― -b11- **زَعَبَ الشَّرَابَ**, muzârîsi ve mastar ismi yukarıdaki gibi, bütün şarabı, yahut içeceği içti. (TA.)

**تزعّب**
5 **تزعّب** ذ Çevik, canlı, yahut şen idi; (K, TA;) ve hızlı. (TA.) ― -b2- Öfkelendi, yahut hiddetlendi. (K.) ― -b3- **تزعّب فِى أَكْلِهِ وَشُرْبِهِ** Yemesinde ve içmesinde ölçüsüz oldu; çok yedi ve içti. (K.) -A2- **تزعّب القَوْمُ المَالَ** Kavim, yahut topluluk, malı, yahut serveti, kendi aralarında paylaştırdı; (K;) onu parçalara, yahut paylara böldü. (TA.)

**اِزْدَعَبْتُ الشَّىْءَ**
8 **اِزْدَعَبْتُ الشَّىْءَ** ذ Şeyi taşıdım; onu kaldırdım ve taşıdım; yahut onu alıp götürdüm; eş anlamlısı **حَمَلْتُهُ**: dersin ki, **مَرَّ بِهِ فَازْدَعَبَهُ** [Onun yanından geçti de onu alıp götürdü]. (S.) ― -b2- Ayrıca 1’e, üç yerde, bak.

**اِزْلَعَبَّ**
Q. Q. 4 **اِزْلَعَبَّ** ذ : 1’in ikinci cümlesine bak; ve ayrıca md. **زلعب**’e bak.

**زَعْبٌ**
**زَعْبٌ** ذ Çokluk, bolluk, bereket, yahut büyük miktar veya sayı. (TA.)

**زِعْبٌ**
**زِعْبٌ** ذ : hemen sonra gelen şeye bak.

**زَعْبَةٌ**
**زَعْبَةٌ** ذ : hemen sonra gelen şeye bak.

**زُعْبَةٌ**
**زُعْبَةٌ** ذ ve ↓ **زَعْبَةٌ** Maldan, yahut servetten verilen bir parça, yahut pay; (S, K; *) ayrıca ↓ **زِعْبٌ** da: (K:) yahut ondan verilen tam, yahut geniş, yahut bol bir pay; ve böylece **زُهْبَةٌ**. (TA.) [1’in sondan bir önceki cümlesine bak.]

**زَعُوبٌ**
**زَعُوبٌ** ذ : iki yerde, hemen sonra gelen şeye bak.

**زَاعِبٌ**
**زَاعِبٌ** ذ Bir sel; onun bir kısmı diğerini iterek sürükler; (A, TA;) ayrıca ↓ **زَعُوبٌ** [fakat görünüşe göre pekiştirme manasında; ve ↓ **مُزْلَعِبٌّ** de, ayrıca, aynı, yahut benzer bir manaya sahiptir]: yahut birincisi ve ↓ ikincisi “vadiyi dolduran bir sel” manasına gelir: ve birincisi ayrıca yağmura da uygulanır; “her şeyi dolduran” manasında. (TA.) ― -b2- Ayrıca Yol kılavuzu; çok seyahat eden kimse. (S, K.)

**زُمْحٌ زَاعِبِىٌّ**
**زُمْحٌ زَاعِبِىٌّ** ذ, (A,) ve **رِمَاحٌ زَاعِبِيَّةٌ**, (A, K,) bir mızrak, (A,) ve mızraklar, (A, K,) El-Hazrec’ten, mızrak uçları yapan, Zل'ib ( **زَاعِبٌ** ) adlı belirli bir adama nispetle böyle adlandırılmıştır: (A:) Mbr böyle der: (TA:) yahut (varsayılan mecaz:) böyle adlandırılan mızraklar, çok titreyen (عَسَّالَةٌ) olanlardır; bunlar sallanınca, bir kısmı diğerini iten **زَاعِبٌ** denilen sele benzer bir hareketleri olur: **ى** nisbet isminin **ى**’sidir; manayı pekiştirmek için; **أَحْمَرِىٌّ**’de olduğu gibi: (A:) yahut (mecaz:) sallandıklarında, onun esnekliği sebebiyle, onların **كُعُوب**’ları [yani düğümleri, yahut eklemleri, yahut boğum araları,] sanki birbirinin içine girer gibi olanlardır, (K, TA, ) As böyle der: ve bu mana mecazîdir; çünkü o, **مَرَّ يَزْعَبُ بِحِمْلِهِ** ibaresindendir; manası “yüküyle [yükü tarafından itilerek, yahut] yüküyle kolayca geçti”dir: başka bir açıklamaya göre, mızrağa uygulanan **زاعبىّ**, sallandığında onun tamamının, bir kısmın diğerine etki eden itişiyle, çeşitli kısımlarında [görünüşte] sevk olunması gibidir; sanki onun arka kısmı ön kısmının içine girer gibi: (TA:) yahut **زَاعِبِيَّةٌ** mızraklar manasına gelir, (S, TA,) genel olarak. (TA.) Ayrıca dersin ki **سِنَانٌ زَاعِبِىٌّ** (S, TA) Zل'ib’in mızrak ucu. (TA.)

**مُزْلَعِبٌّ**
**مُزْلَعِبٌّ** ذ : **زَاعِبٌ**’e bak; ve ayrıca md. **زلعب**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَعَبَ
زَعَبَ A ( n. ac. زَعْب 1 ),
a.  Filled; carried full ( water-skin ).

b.  Was full of water ( ravine ).

c.  Loaded with reproaches.

d.  Staggered along beneath a load.

e.  Cut, broke off, detached.

تَزَعَّبَ
تَزَعَّبَ V ,
a.  Got angry.

b.  Was lively; brisk.

c.  [ Fī ], Was immoderate in ( eating ).

اِزْتَعَبَ
اِزْتَعَبَ VIII , ( d ),
a.  see I (d) .

زَعْبَة
زَعْبَة 1t ,
a.  Reproach, reproof, reprimand.

زِعْب
زِعْب 2 ,  زُعْبَة 3t ,
a.  Portion, share.

أَزْعَبُ
أَزْعَبُ 14 , ( pl. زُعْب 3 ),
a.  Small, mean, insignificant; despised.

##### Türkçe

**زَعَبَ**
**زَعَبَ** A (n. ac. **زَعْب** 1),
a. Dolu oldu; (su tulumunu) dolu olarak taşıdı.

b. Su ile dolu oldu (dere yatağı).

c. Azarlamalarla yüklendi.

d. Bir yükün altında sendeleyerek yürüdü.

e. Kesti, kopardı, ayırdı.

**تَزَعَّبَ**
**تَزَعَّبَ** V,
a. Öfkelendi.

b. Canlı oldu; çevik oldu.

c. [Fī], (yemede) ölçüsüz oldu.

**اِزْتَعَبَ**
**اِزْتَعَبَ** VIII, (d),
a. I (d)’ye bak.

**زَعْبَة**
**زَعْبَة** 1t,
a. Azarlama, kınama, paylama.

**زِعْب**
**زِعْب** 2, **زُعْبَة** 3t,
a. Pay, hisse.

**أَزْعَبُ**
**أَزْعَبُ** 14, (pl. **زُعْب** 3),
a. Küçük, bayağı, önemsiz; hor görülen.
