# زعب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زعب

زَعَبَ الإِناءَ، يَزْعَبُهُ زَعْباً: ملأَه.
ومَطَرٌ زاعِبٌ: يَزْعَبُ كلَّ شيء أَي يَمْلؤُه؛ وأَنشد يصف سَيْلاً: ما جازَتِ العُفْرُ من ثُعالةَ، فالرَّ *  وْحاء منه مَزْعُوبةُ الـمُسُلِ أَي مَملوءة.
وزَعَبَ السَّيْلُ الواديَ يَزعَبُه زَعْباً: ملأَه. وزَعَبَ الوادي نفسُه يَزْعَبُ: تَمَــَّلأَ ودَفَعَ بعضُه بعضاً. وسَيْلٌ زَعُوبٌ: زاعِبٌ.وجاءَنا سَيْلٌ يَزْعَبُ زَعْباً أَي يَتدافَعُ في الوادي ويجْري؛ وإِذا قلت يَرْعَبُ، بالراءِ، تعني يَملأُ الوادِيَ. وزَعَبَ المرأَةَ يَزْعَبُها(1) (1 قوله «يزعبها» وقع في مادتي فرن وجمل يرعبها بالراء.) زَعْباً: جامَعها فملأَ فَرْجها بِفَرْجِه. وقيل: مَلأَ فَرْجَها ماء؛ وقيل: لا يكون الزَّعْبُ إِلاَّ منْ ضِخَمٍ. وازْدَعَبْتُ الشيء إِذا حَمَلْتَه؛ يقال: مَرَّ به فازْدَعَبَه. وقِرْبةٌ مَزْعُوبةٌ وممْزُورَةٌ: مملوءة. وزَعَبَ القِربةَ: مَلأَها؛ وأَنشد:
مِنَ الفُرْنيِّ يَزْعَبُها الجَميلُ
أَي يَمْلَؤُها.
وزَعَبَ القِرْبَةَ: احْتَمَلَها وهي مُمتلِئةٌ. يقال: جاءَ فلان يَزْعَبُها ويَزْأَبُها أَي يَحْمِلُها مملوءة. وزَعَبَتِ القِرْبةُ: دَفَعَتْ ماءها. وفي حديث أَبي الهيثم، رضي اللّه عنه: فلم يَلْبَثْ أَنْ جاءَ ئ \<ص:449>
بقِرْبَةٍ يَزْعَبُها أَي يَتَدافَعُ بها، ويَحْمِلُها لثِقَلها؛ وقيل: زَعَبَ بحِمْلِه إِذا استقام. وزَعَبَ بحملِه يَزْعَبُ، وازْدَعَبَ: تَدافَعَ. ومَرَّ يَزْعبُ به: مَرَّ سريعاً. وزَعَبَ البعيرُ بحملِه يَزْعَبُ به: مَرَّ به مُثْقَلاً. وزعَبْتُه عني زَعْباً: دفَعْتُه. والزَّاعِـبـيُّ من الرِّماح: الذي إِذا هُزَّ تَدافَعَ كلُّه كأَنَّ آخِرَه يَجْري في مُقَدَّمِه. والزاعِـبِـيَّةُ: رِماحٌ منسوبة إِلى زاعِبٍ، رجلٍ أَو بلَدٍ؛ قال الطرماح(1)
(1 قوله «قال الطرماح» تبع المؤلف الجوهري وفي التكملة ردّاً على الجوهري وليس البيت للطرماح.) : وأَجْوِبةٌ، كالزَّاعِـبِـيَّة وخْزُها، *  يُبادهُها شَيْخُ العِراقَينِ، أَمْرَدا وقال المبردُ: تُنْسَبُ إِلى رجل من الخزْرَج، يقال له: زاعِبٌ، كان يَعْمَلُ الأَسِنَّةَ؛ ويقال: سِنانٌ زاعِـبـيٌّ. وقال الأَصمعي: الزاعِـبـيُّ: الذي إِذا هُزَّ كأَنَّ كُعُوبَه يَجرِي بعضُها في بعض، للِـينِه، وهو من قولك: مَرَّ يَزْعَبُ بحِمْلِه إِذا مَرَّ مَرّاً سَهْلاً؛ وأَنشد:
ونَصْل، كنَصْلِ الزَّاعِـبـيِّ، فَتِـيق
أَراد كنَصْلِ الرُّمْحِ الزاعِـبـيِّ. ويقال: الزَّاعِـبِـيَّةُ الرِّماحُ كلُّها. والزَّاعِبُ: الهادي، السَّـيَّاحُ في الأَرض؛ قال ابن هَرْمة: يَكادُ يَهْلِكُ فيها الزَّاعِبُ الهادي
وزَعَبَ الرَّجلُ في قَيْئه إِذا أَكثر حتى يَدْفَعَ بعضُه بعضاً. وزَعَبَ له من المالِ قليلاً: قَطَع.
وفي الحديث: أَنَّ النبـيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، قال لعَمْرو بن العاص، رضي اللّه عنه: إِني أَرْسَلْتُ إِليْكَ لأَبْعَثَكَ في وَجْهٍ، يُسَلِّمُكَ اللّهُ ويُغَنِّمُكَ، وأَزْعَبُ لك زَعْبةً مِنَ المالِ؛ أَي أُعْطِـيكَ دُفْعةً من المالِ؛ والزَّعْبةُ: الدُّفْعةُ من المال. قال: وأَصل الزَّعْبِ الدَّفْعُ والقَسْمُ؛ يقال: زَعَبْتُ له زَعْبةً من المال وزُعْبةً، وَزَهبْتُ زُهْبَةً: دَفَعْتُ له قِطْعةً وافِرةً مِن المالِ. وأَصلُ الزَّعْبِ: الدَّفْعُ والقَسْمُ. يقال: أَعْطاه زِعْباً مِن مالِه، فازْدَعَبَه وزِهْباً من مالِه فازْدَهَبَه أَي قِطْعةً. وفي حديث علي، كرّم اللّه وجهه، وعَطِـيَّتِه: أَنه كان يَزْعَبُ لِقَوْمٍ، ويُخَوِّصُ لآخَرينَ. الزَّعْبُ: الكَثْرَةُ. وزَعَبَ النَّحْلُ يَزْعَبُ زَعْباً: صَوَّتَ.
والزَّعِـيبُ والنَّعِـيبُ: صوت الغُرابِ؛ وقد زَعَبَ ونَعَبَ بمعنى واحد؛ وقال شمر في قوله:
زَعَبَ الغُرابُ، ولَيْتَه لم يَزْعَبِ
يكون زَعَبَ بمعنى زعَم، أَبدل الميم باءً مثل عَجْبِ الذَّنَبِ وعَجْمِه.
وزَعَبَ الشَّرابَ يَزْعَبُه زَعْباً. شَرِبَه كلَّه.
ووَتَرٌ أَزْعَبُ: غَلِـيظٌ. وذَكَرٌ أَزْعَبُ: كذلك. والأَزْعَبُ والزُّعْبُوبُ: القَصِـيرُ من الرجال. وقال ابن السكيت: الزُّعْبُ اللِّئامُ القِصارُ، واحدهم زُعْبُوبٌ؛ على غير قياس؛ وأَنشد الفراءُ في الزُّعْبِ:
من الزُّعْبِ لم يَضْرِبْ عَدُوّاً بسَيْفِه، *  وبالفَـأْسِ ضَرَّابٌ رُؤُوسَ الكَرانِفِ \<ص:450>
وروى أَبو تراب عن أَعرابي أَنه قال: هذا البيت مجتزئ بزَعْبِه وزَهْبِه أَي بنَفْسِه. والتَّزَعُّب: النَّشاطُ والسُّرْعةُ. والتَّزَعُّبُ: التَّغَيُّظُ. وزُعَيْبٌ: اسم.
وزُعْبةُ: اسم حِمار معروف؛ قال جرير:
زُعْبةَ والشَّحاجَ والقُنابِلا
وفي حديث سِحْرِ النبي، صلى اللّه عليه وسلم: أَنه كان تحتَ زَعُوبةٍ أَو زَعُوفةٍ. قال ابن الأَثير: هي بمعنى راعُوفة، وهي صَخْرة تكون في أَسفل البئر، إِذا حفرت، وهو مذكور في موضعه وفي حواشي بعض نسخ الصحاح الموثوق بها. وزَعْبان: اسم رجل.

### Türkçe

**زَعَبَ** kabı, onu **يَزْعَبُهُ** **زَعْباً**: onu doldurdu.

Ve **مَطَرٌ زاعِبٌ**: her şeyi **يَزْعَبُ**; yani onu doldurur; ve bir seli vasfederek inşad etti:
ما جازَتِ العُفْرُ من ثُعالةَ، فالرَّ *  وْحاء منه مَزْعُوبةُ الـمُسُلِ
Yani: dolu.

Ve sel vadiyi **زَعَبَ** eder, onu **يَزْعَبُه** **زَعْباً**: onu doldurdu. Ve vadinin kendisi **زَعَبَ** eder, **يَزْعَبُ**: doldu ve bir kısmı bir kısmını itti. Ve **سَيْلٌ زَعُوبٌ**: **زاعِبٌ**. Ve bize **زَعْباً** **يَزْعَبُ** eden bir sel geldi; yani vadide birbirini iter ve akar; ve eğer **يَرْعَبُ** dersen, **بالراءِ**, vadiyi doldurur demek istersin. Ve kadını **زَعَبَ** eder, onu **يَزْعَبُها**(1)
(1 “**يزعبها**” sözü **فرن** ve **جمل** maddelerinde **يرعبها** olarak, **بالراءِ**, vâki olmuştur.) **زَعْباً**: onunla cima etti; böylece ferci ferciyle doldurdu. Ve denildi: fercini suyla doldurdu; ve denildi: **الزَّعْبُ** ancak irilikten olur.

Ve şeyi **ازْدَعَبْتُ**: onu taşıdığım zaman; denilir: onun yanından geçti de onu **ازْدَعَبَه**.

Ve **قِرْبةٌ مَزْعُوبةٌ** ve **ممْزُورَةٌ**: dolu. Ve kırbayı **زَعَبَ**: onu doldurdu;
ve inşad etti:
مِنَ الفُرْنيِّ يَزْعَبُها الجَميلُ
Yani: onu doldurur.

Ve kırbayı **زَعَبَ**: o dolu iken onu yüklendi. Denilir: falan kimse onu **يَزْعَبُها** ve onu **يَزْأَبُها** olarak geldi; yani onu dolu olarak taşır. Ve kırba **زَعَبَتِ**: suyunu itti (dışarı verdi). Ve Ebû’l-Heysem hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Derken gecikmedi ki geldi”
\<ص:449>
“bir kırba ile, onu **يَزْعَبُها**”; yani onunla birbirini iter, ve onu ağırlığından dolayı taşır; ve denildi: yüküyle **زَعَبَ** etti: doğrulduğu zaman. Ve yüküyle **زَعَبَ** eder, **يَزْعَبُ**, ve **ازْدَعَبَ**: birbirini itti. Ve onunla **يَزْعَبُ** ederek geçti: hızlı geçti. Ve deve yüküyle **زَعَبَ** eder, onunla **يَزْعَبُ**: ağır yüklenmiş olarak onunla geçti. Ve onu benden **زَعْباً** **زعَبْتُه**: onu ittim.

Ve mızraklardan **الزَّاعِـبـيُّ**: sallandığı zaman tamamı birbirini iter; sanki sonu önünde akıyor gibidir.

Ve **الزاعِـبِـيَّةُ**: **زاعِبٍ**e nispet edilen mızraklar; bir adam yahut bir belde; dedi
الطرماح(1)
(1 “dedi الطرماح” sözüyle müellif Cevherî’ye tâbi olmuştur; ve Tekmile’de Cevherî’ye redden (zikredilmiştir); ve beyit الطرماح’a ait değildir.):
وأَجْوِبةٌ، كالزَّاعِـبِـيَّة وخْزُها، *  يُبادهُها شَيْخُ العِراقَينِ، أَمْرَدا
Ve el-Muberrad dedi: Hazrec’den bir adama nispet edilir; ona **زاعِبٌ** denilir; o, mızrak uçlarını yapardı; ve denilir: **سِنانٌ زاعِـبـيٌّ**. Ve el-Asmaî dedi:
**الزاعِـبـيُّ**: sallandığı zaman, yumuşaklığından dolayı, sanki topukları birbirinin içinde akıyor gibidir; ve bu, senin “yüküyle **يَزْعَبُ** olarak geçti” sözündendir; kolay bir geçişle geçtiği zaman;
ve inşad etti:
ونَصْل، كنَصْلِ الزَّاعِـبـيِّ، فَتِـيق
**الرُّمْحِ الزاعِـبـيِّ**nin ucu gibi demek istedi. Ve denilir: **الزَّاعِـبِـيَّةُ** bütün mızraklardır.

Ve **الزَّاعِبُ**: yol gösteren, yeryüzünde dolaşan; İbn Herme dedi:
يَكادُ يَهْلِكُ فيها الزَّاعِبُ الهادي

Ve adam kusmuğunda **زَعَبَ** etti: çoğalttığı zaman, ta ki bir kısmı bir kısmını itinceye kadar.

Ve maldan ona az bir şey **زَعَبَ** etti: kesti (ayırdı).

Ve hadîste: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, Amr b. el-Âs’a, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Şüphesiz ben sana gönderdim ki seni bir yöne göndereyim; Allah seni selâmete erdirir ve sana ganimet verir; ve sana maldan bir **زَعْبةً** **أَزْعَبُ** ederim”; yani sana maldan bir itiş (bir defalık verme) veririm; ve **الزَّعْبةُ**: maldan bir itiş (bir defalık verme).

Dedi: ve **الزَّعْبِ**in aslı itme ve taksimdir; denilir: ona maldan bir **زَعْبةً** ve bir **زُعْبةً** **زَعَبْتُ**; ve bir **زُهْبَةً** **زَهبْتُ**: ona maldan bol bir parça ittim (verdim). Ve **الزَّعْبِ**in aslı: itme ve taksimdir. Denilir: ona malından bir **زِعْباً** verdi; o da onu **فازْدَعَبَه**; ve malından bir **زِهْباً** verdi; o da onu **فازْدَهَبَه**; yani bir parça. Ve Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, ve onun عطية’sinde: onun bir kavme **يَزْعَبُ** ettiği, ve başkalarına **يُخَوِّصُ** ettiği (vardır). **الزَّعْبُ**: çokluktur.

Ve arı **زَعَبَ** eder, **يَزْعَبُ** **زَعْباً**: ses çıkardı.

Ve **الزَّعِـيبُ** ve **النَّعِـيبُ**: karganın sesi; ve **زَعَبَ** ve **نَعَبَ** bir mânâdadır; ve Şemmer, şu sözünde:
زَعَبَ الغُرابُ، ولَيْتَه لم يَزْعَبِ
**زَعَبَ**ın **زعَم** mânâsında olabileceğini söyledi; mîm’i bâ ile değiştirdi; tıpkı **عَجْبِ الذَّنَبِ** ve **عَجْمِه** gibi.

Ve içkiyi **زَعَبَ** eder, onu **يَزْعَبُه** **زَعْباً**: onun hepsini içti.

Ve **وَتَرٌ أَزْعَبُ**: kalın. Ve **ذَكَرٌ أَزْعَبُ**: aynı şekilde. Ve **الأَزْعَبُ** ve **الزُّعْبُوبُ**: erkeklerden kısa olan.

Ve İbn es-Sikkît dedi: **الزُّعْبُ** kısa alçaklar (reziller)dir; onların teki **زُعْبُوبٌ**dur; kıyasa aykırı olarak; ve el-Ferrâ, **الزُّعْبِ** hakkında inşad etti:
من الزُّعْبِ لم يَضْرِبْ عَدُوّاً بسَيْفِه، *  وبالفَـأْسِ ضَرَّابٌ رُؤُوسَ الكَرانِفِ
\<ص:450>
Ve Ebû Turâb, bir a‘râbîden rivayet etti ki o dedi: Bu beyit, **زَعْبِه** ve **زَهْبِه** ile iktifa edilmiştir; yani kendisiyle.

Ve **التَّزَعُّب**: canlılık ve sürat. Ve **التَّزَعُّبُ**: öfkelenme.

Ve **زُعَيْبٌ**: isim.

Ve **زُعْبةُ**: meşhur bir eşeğin adı; Cerîr dedi:
زُعْبةَ والشَّحاجَ والقُنابِلا

Ve Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, sihri hadîsinde: onun **زَعُوبةٍ** yahut **زَعُوفةٍ** altında olduğu (vardır). İbnü’l-Esîr dedi: o, **راعُوفة** mânâsındadır; o, kuyu kazıldığı zaman kuyunun alt tarafında bulunan bir kayadır; ve o, yerinde ve Sahâh’ın güvenilir bazı nüshalarının haşiyelerinde zikredilmiştir.

Ve **زَعْبان**: bir adamın adı.
