# زعب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زعب

زعب الإناء، كمنع يزعبه زعبا: ملأه. زعب له من المال قليلا: قطع. وأصل الزعب: الدفع والقسم. يقال: أعطاه زعبا من ماله وزهبا من ماله أي قطعه كازدعبه وازدهبه. ومطر زاعب: يزعب كل شيء أي يملؤه، وأنشد يصف سيلا:
  ما جازت العفر من ثعالة فالر                      وحاء منه مزعوبة المـسـل

  أي مملوءة. وزعب السيل الوادي يزعبه زعبا: ملأه. زعب الوادي نفسه: تملأ فدفع بعضه بعضا. وسيل زعوب: زاعب. وجاءنا سيل يزعب زعبا أي يتدافع في الوادي ويجري، وإذا قلت: يرعب بالراء تعني يملأ الوادي. زعب القربة: ملأها واحتملها وهي ممتلئة. يقال: جاء فلان يزعبها ويزأبها أي يحملها مملوءة. وزعبت القربة: دفعت ماءها. وقربة مزعوبة وممزورة أي مملوءة. وفي حديث أبي الهيثم فلم يلبث أن جاء بقربة يزعبها أي يتدافع بها ويحملها لثقلها. من المجاز: زعب المرأة يزعبها زعبا: جامعها فملأ فرجها بفرجه، أو ملأها أي فرجها ماء أي منيا، وهذه عن ابن دريد. وقيل: لا يكون الزعب إلا من ضخم. زعب البعير بحمله إذا استقام، أو مر به مثقلا، أو مر يزعب به أي مرا سريعا، أو زعب بحمله يزعب: تدافع، كازدعب فيهما. يقال: ازدعبت الشيء إذا حملته. يقال: مر به فازدعبه. وزعبته عني زعبا: دفعته. زعب له من المال زعبة، ويضم، وزعبا بالكسر أي دفع له قطعة منه. والزعبة كالزهبة: الدفعة الوافرة من المال، وقد وردت هذه اللفظة في حديث عمرو بن العاص، وفي حديث علي كرم الله وجهه أنه كان يزعب لقوم ويخوص لآخرين الزعب: الكثرة. وزعب الرجل في قيئه إذا أكثر حتى يدفع بعضه بعضا زعب الغراب زعيبا: نعب أي صوت. وقد زعب ونعب، وهما بمعنى. والزعيب: النعيب. وقال شمر في قوله: زعب الغراب وليته لم يزعب يكون زعب بمعنى زعم، أبدل الميم باء مثل عجب الذنب وعجمه. وزاعب: د. وفي أخرى علامة موضع. أو رجل من الخزرج، كان يعمل الأسنة، قاله المبرد، ومثله في الأساس ومنه: سنان زاعبي. ويقال: الرماح الزاعبية: الرماح كلها. قال الطرماح:
  وأجوبة كالزاعبية وخزهـا                      يبادهها شيخ العراقين أمردا أو هي التي إذا هزت كأن كعوبها يجري بعضها في بعضللينه، قاله الأصمعي، وهو مجاز لأنه من قولك: مر يزعب بحمله، إذا مر مرا سهلا، وأنشد:
  ونصل كنصل الزاعبي فتيق

  أي كنصل الرمح الزاعبي. وقال غيره: الزاعبي من الرماح: الذي إذا هز تدافع كله، كأن آخره يجري في مقدمه. وزعيب النحل: دويها، وقد زعب يزعب زعبا إذا صوت. زعابة كسحابة: ة باليمامة. وموضع قرب المدينة ويضم في الأخير. زعاب كغراب: ع بالمدينة شرفها الله تعالى. أو الصواب بالغين كما سيأتي. زعيب كزبير: اسم. و زعب كجلد: أبو قبيلة، وهو زعب بن مالك بن خفاف بن امرئ القيس بن بهثة بن سليم. منها معن ابن يزيد بن الأخنس بن حبيب بن جرة بن زعب بن مالك. قالوا: لمعن ولأبيه يزيد صحبة، ويقال: شهد هو وأبوه وابنه بدرا، وأنكره أبو عمر، وشهد معن يوم المرج مع الضحاك بن قيس الفهري. وفي اللباب: وبنو زعب هي التي أخذت الحاج سنة 545 ه فهلك منهم خلق كثير قتلا وجوعا وعطشا، ثم رماهم الله بالعلة والذل إلى الآن، انتهى التزعب: النشاط والسرعة. والتغيظ. والإكثار. وتزعب الرجل إذا نشط وأسرع. وتغيظ. و تزعب في أكله وشربه: أكثر. تزعب القوم المال: جعلوه زعبة زعبة أي اقتسموه. وأصل الزعب: الدفع والقسم. والزعبوب بالضم، وقد سقط من بعض النسخ هذا الضبط، وهو اللئيم القصير من الرجال كالأزعب قاله ابن السكيت. ج زعب بالضم. إن كان جمعا للأزعب فلا شذوذ فإنه كأحمر وحمر، وإن كان لزعبوب كما هو صريح قول المؤلف هو شاذ؛ لأنه على غير قياس. وأنشد ابن السكيت:
  من الزعب لم يضرب عدوا بسيفه                      وبالفأس ضراب رءوس الكرانف والأزعب: الغليظ. يقال: وتر أزعب، وذكر أزعب، أي غليظ. وزعبب كقنفذ: اسم. وزعبة، بالضم: اسم حمار معروف. قال جرير:
  زعبة والشحاج والقنابلا قلت: ولعله مصحف، وقد يأتي في الغين. والزاعب: الهادي وفي بعض النسخ: الداهي، وهو غلط، السياح في الأرض، وأنشد لابن هرمة:
  يكاد يهلك فيها الزاعب الهادي وفي حواشي بعض نسخ الصحاح الموثوق بها. وزعبان: اسم رجل. أبو عبيد الله محمد بن نعمة بن محمود بن زعبان الأنصاري، عرف بالسقاوي شيخ تدمر شاعر متأخر قال الذهبي: كتبت عنه. وفي لسان العرب: وروى أبو تراب عن أعرابي أنه قال: هذا البيت مجتزئ بزعبه وزهبه، أي بنفسه والزعوبة هي الراعوفة: صخرة تكون في أسفل البئر إذا حفرت، هكذا هو في اللسان، وأنا أخشى أن يكون تصحيف الراعوثة.

### Türkçe

**زعب** kabı, **منع** gibi, onu **يزعبه** **زعبا**: onu doldurdu. Ona maldan az bir şey **زعب** etti: kesti. **الزعب**’ın aslı: itme ve paylaştırmadır. Denir: Ona malından **زعبا** ve malından **زهبا** verdi; yani onu kesti; **كازدعبه** ve **ازدهبه** gibi. **زاعب** yağmur: her şeyi **يزعب** eder; yani onu doldurur; ve bir seli vasfederek şu şiir okunmuştur:
  ما جازت العفر من ثعالة فالر                      وحاء منه مزعوبة المـسـل

  yani dolu. Sel vadiyi **زعب** etti, onu **يزعبه** **زعبا**: onu doldurdu. Vadi kendisini **زعب** etti: doldu da bir kısmı bir kısmını itti. **زعوب** sel: **زاعب**. Bize bir sel geldi, **يزعب** **زعبا**; yani vadide birbirini iter ve akar; ve eğer **يرعب** (ر ile) dersen, vadiyi doldurur demek istersin. **زعب** kırbayı: onu doldurdu ve o dolu iken onu yüklendi. Denir: Falan geldi, onu **يزعبها** ve onu **يزأبها**; yani onu dolu olarak taşır. Kırba **زعبت**: suyunu itti (dışarı verdi). **مزعوبة** ve **ممزورة** kırba: yani dolu. Ebû’l-Heysem hadîsinde: Derken gecikmedi ki bir kırba ile geldi, onu **يزعبها**; yani onunla birbirini iter (gibi) ve ağırlığından dolayı onu taşır. Mecazdan: Kadını **زعب** eder, onu **يزعبها** **زعبا**: onunla cima etti de ferciyle onun fercini doldurdu; yahut onu, yani fercini, su ile, yani meni ile doldurdu; bu, İbn Düreyd’dendir. Ve denildi: **الزعب** ancak iri olandan olur. Deve yüküyle **زعب** etti; eğer doğrulduysa; yahut onunla ağır yüklü olarak geçtiyse; yahut onunla **يزعب** ederek geçti; yani hızlı geçti; yahut yüküyle **زعب** etti, **يزعب**: birbirini itti; ikisinde de **كازدعب** gibi. Denir: Şeyi **ازدعبت** ettim; onu taşıdığım zaman. Denir: Onunla geçti de onu **فازدعبه** etti. Onu benden **زعب** ettim **زعبا**: onu ittim. Ona maldan bir **زعبة** (ve ضم ile) ve **زعبا** (kesre ile) verdi; yani ona ondan bir parça itti (verdi). **الزعبة**, **الزهبة** gibidir: maldan bol bir defa (veriş); ve bu lafız Amr b. el-Âs hadîsinde vârid olmuştur; ve Ali (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde: O, bir kavme **يزعب** eder ve başkalarına **يخوص** ederdi; **الزعب**: çokluktur. Adam kusmuğunda **زعب** etti; eğer çoğalttı da bir kısmı bir kısmını ittiyse. Karga **زعيبا** **زعب** etti: **نعب** etti; yani ses çıkardı. Ve **زعب** etti ve **نعب** etti; ikisi de aynı mânâdadır. **الزعيب**: **النعيب**. Şemmer, şu sözünde: “Karga **زعب** etti; keşke **يزعب** etmeseydi” der ki: **زعب** “**زعم**” mânâsında olur; **عجب الذنب** ve **عجمه** gibi, **ميم**’i **باء** ile değiştirdi. **زاعب**: د. Ve başka birinde: bir yerin alâmeti. Yahut Hazrec’den bir adam; mızrak uçları yapardı; bunu el-Müberred söyledi; ve bunun benzeri **الأساس**’tadır; ve ondan: **سنان زاعبي**. Ve denir: **الرماح الزاعبية**: mızrakların hepsi. et-Tırmâh dedi ki:
  وأجوبة كالزاعبية وخزهـا                      يبادهها شيخ العراقين أمردا

  yahut o, sallandığı zaman, sanki topukları bir kısmı bir kısmının içinde akar gibi olanlardır; bunu el-Asmaî söyledi; ve bu mecazdır; çünkü senin “yüküyle **يزعب** ederek geçti” sözündendir; yani kolay bir geçişle geçtiği zaman. Ve şu şiir okunmuştur:
  ونصل كنصل الزاعبي فتيق

  yani **الزاعبي** mızrağının ucu gibi bir uç. Başkası dedi ki: Mızraklardan **الزاعبي**: sallandığı zaman bütünü birbirini iten; sanki sonu başında akar gibi olan. Arının **زعيب**’i: onun vızıltısıdır; ve ses çıkardığı zaman **زعب** eder, **يزعب** **زعبا**. **زعابة** **سحابة** gibi: Yamâme’de bir ة. Ve Medine yakınında bir yer; ve sonunda ضم yapılır. **زعاب** **غراب** gibi: Medine’de bir ع; Allah Teâlâ onu şereflendirsin. Yahut doğrusu, ileride geleceği üzere, **غين** iledir. **زعيب** **زبير** gibi: bir isim. Ve **زعب** **جلد** gibi: bir kabilenin babasıdır; o, **زعب** b. Mâlik b. Haffâf b. İmru’ul-Kays b. Behse b. Süleym’dir. Ondan: Ma‘n b. Yezîd b. el-Ahnes b. Habîb b. Cerre b. **زعب** b. Mâlik. Dediler ki: Ma‘n’a ve babası Yezîd’e sohbet (sahâbîlik) vardır; ve denir: O, babası ve oğlu Bedir’e katıldı; Ebû Ömer bunu inkâr etti. Ma‘n, ed-Dahhâk b. Kays el-Fihrî ile birlikte el-Merc gününde bulundu. **اللباب**’da: Ve Benû **زعب**, 545 h senesinde hacıları alan (baskın yapan) kimselerdir; onlardan çok kimse öldürülerek, açlıkla ve susuzlukla helâk oldu; sonra Allah onları şimdiye dek hastalık ve zillet ile attı; bitti. **التزعب**: canlılık ve sürat. Ve öfkelenme. Ve çoğaltma. Adam **تزعب** etti; eğer canlandı ve hızlandıysa. Ve öfkelendi. Ve yemeğinde ve içmesinde **تزعب** etti: çoğalttı. Kavim malı **تزعب** etti: onu **زعبة** **زعبة** yaptı; yani onu paylaştırdılar. **الزعب**’ın aslı: itme ve paylaştırmadır. **الزعبوب** (ضم ile); ve bazı nüshalardan bu ضبط düşmüştür; o, erkeklerden alçak (soysuz) kısa olandır; **كالأزعب**; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Çoğulu: **زعب** (ضم ile). Eğer **الأزعب**’ın çoğulu ise, şâzlık yoktur; çünkü o, **أحمر** ve **حمر** gibidir. Eğer müellifin sözünün açıkça ifade ettiği üzere **زعبوب**’un (çoğulu) ise, o şâzdır; çünkü kıyasa göre değildir. İbnü’s-Sikkît şu şiiri okudu:
  من الزعب لم يضرب عدوا بسيفه                      وبالفأس ضراب رءوس الكرانف

**الأزعب**: kalındır. Denir: **وتر أزعب** ve **ذكر أزعب**; yani kalın. **زعبب** **قنفذ** gibi: bir isim. **زعبة** (ضم ile): meşhur bir eşeğin adıdır. Cerîr dedi ki:
  زعبة والشحاج والقنابلا

Dedim: Belki de tashîftir; ve **غين**’de gelebilir. **الزاعب**: yol gösteren; ve bazı nüshalarda: **الداهي**; ve o yanlıştır; yeryüzünde gezen seyyah. İbn Hürme’den şu şiir okunmuştur:
  يكاد يهلك فيها الزاعب الهادي

Ve güvenilir **الصحاح** nüshalarının bazılarının hâşiyelerinde. **زعبان**: bir adamın adıdır. Ebû Ubeydullah Muhammed b. Ni‘me b. Mahmûd b. **زعبان** el-Ensârî; es-Sekkâvî diye tanındı; Tedmür şeyhi; müteahhir bir şair. ez-Zehebî dedi ki: Ondan yazdım. **لسان العرب**’da: Ebû Turâb, bir bedevîden rivayet etti: O dedi ki: “Bu beyit, **زعبه** ve **زهبه** ile **مجتزئ**’dir”; yani kendi nefsiyle. Ve **الزعوبة**: **الراعوفة**’dir: kuyu kazıldığı zaman kuyunun alt tarafında bulunan bir kaya; **اللسان**’da böyledir; ve ben, bunun **الراعوثة**’nin tashîfi olmasından korkarım.
