# زعع (ز-ع-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ع - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والزاي
)ع ز، ز ع مستعملان( عز: العزَّة لله تبارك وتعالى، والله العزيز يُعِزُّ من يشاء ويُذِلُّ من يشاء. من اعتَزَّ بالله أعزَّه الله. ويُقال: عزَّ الشيء، جامِعٌ لكلّ شَيء إذا قلَّ حتى يكادُ لا يُوجدُ من قلَّته.
يَعِزُّ عِزَّة، وهو عزيز بَيَّنُ العَزازة، ومُلْك أعَزُّ أي عزيز، قال الفرزدق:
إنّ الذي سمك السَّماء بنى لنا		بَيْتا دَعائمُهُ أعَـزُّ وأطـوَلُ
والعزَّاءُ: السَّنة الشَّديدةُ، قال العجَّاجُ:
ويَعْبِطُ الكُوم في العَزَّاءِ إن طُرِقَا
وقيل: هي الشدة. والعَزُوزُ: الشاةُ الضيِّقةُ الإحْليل التي لا تدرُّ بحلبة فتحلُبُها بجَهْدِك.
ويقال: قد تعزَّزتْ. وعَزَّ الرجُلُ: بلغ حدَّ العِزَّة، ويقال: "إذا عزَّ أخوك فهُنْ".
واعتزَّ بقلان: تشرَّفَ به. والمُعازَّةُ: المُغالَبة في العِزِّ. وقوله تعالى: "وعَزَّني في الخطاب" أي غلبني، ويقال أعزِز عليَّ بما أصاب فلانا أي أعظم عليَّ، ولا يقال: أعْزَزْتُ.
والمطر يُعَزِّز الأرض تَعزيزاً إذا لَبَّدَها. ويقالُ للوابل إذا ضرب الأرض السَّهْلَةَ فشدَّدها حتى لا تسُوخ فيها الرِجْل: قد عزَّزها. وقد أعْزَزْنا فيها: أي وَقَعْنا فيها. والعَزاز: أرض صُلْبة ليست بذات حجارة، لا يعلوها الماء، قال الراجز:
يرْوي العَزازَ أيُّ سَيْلٍ فائِضٍ
وقال العجاج:
من الصَّفا القاسَي ويَدْعَسْنَ الغُدُرْ		عزازه ويهتمِرْن ما انْهَـمَـرْ
زع: الزَّعْزَعَةُ: تحريك الشيء لتَقْلَعَهُ وتُزِيلهَ. زَعْزَعَه زَعْزَعَةً فَتَزَعْزَعَ والرِّيحُ تُزَعْزِعُ الشَّجر ونحوه، قال:
فو اللهِ لولا اللهُ لا شيء غَـيْرُه		لُزعْزِع من هذا السَّريرِ جوانُبُه

##### Türkçe

باب العين والزاي
(**ع ز**، **ز ع** müstamel ikisidir) **عز**: **العزَّة** Allah Teâlâ’ya mahsustur; ve Allah **العزيز**dir; dilediğini **يُعِزُّ** eder ve dilediğini **يُذِلُّ** eder. Kim Allah ile **اعتَزَّ** ederse Allah onu **أعزَّه** eder. Ve denir: **عزَّ** şey; her şey için toplayıcıdır; azaldığında, azlığından dolayı neredeyse bulunmaz olur.

**يَعِزُّ** **عِزَّة** (olarak); ve o, **عزيز**dir; **العَزازة**sı açık-seçiktir. Ve **مُلْك** **أعَزُّ**: yani **عزيز**; el-Ferazdak dedi ki:
Şüphesiz o ki göğü yükseltti, bize bir ev bina etti		dayanakları daha **أعَزُّ** ve daha uzun

Ve **العزَّاءُ**: şiddetli sene; el-Acçâc dedi ki:
Ve **العَزَّاءِ**da, eğer geceleyin gelinirse, hörgüçlüleri sürer

Ve denildi: o, şiddettir. Ve **العَزُوزُ**: dar **الإحْليل**li koyun; bir sağımda süt vermez; onu, gayretinle sağırsın.

Ve denir: **تعزَّزتْ**. Ve **عَزَّ** adam: **العِزَّة** haddine ulaştı. Ve denir: “**إذا عزَّ أخوك فهُنْ**”.

Ve **اعتزَّ** **بقلان** ile: onunla şereflendi. Ve **المُعازَّةُ**: **العِزِّ**de karşılıklı galebe. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وعَزَّني في الخطاب**” yani bana galip geldi. Ve denir: falana isabet eden şey sebebiyle bana **أعزِز**: yani bana daha büyük (daha ağır) gelir; ve denmez: **أعْزَزْتُ**.

Ve yağmur, onu yapıştırıp sıkılaştırdığında, yeri **يُعَزِّز** eder, **تَعزيزاً**. Ve şiddetli yağmura, yumuşak yere vurup onu sertleştirince, ayak onda batmayacak hâle gelirse: onu **عزَّزها** etti denir. Ve onda **أعْزَزْنا**: yani onda vâki olduk (ona düştük). Ve **العَزاز**: taşlı olmayan, suyun üstüne çıkmadığı sert yer; er-Râciz dedi ki:
Taşan herhangi bir sel, **العَزاز**ı sular

Ve el-Acçâc dedi ki:
Sert kayadan; ve çukurları çiğnerler		**عزازه**sini; ve yağanı yağdırırlar, her ne yağdıysa

**زع**: **الزَّعْزَعَةُ**: bir şeyi, onu söküp çıkarmak ve gidermek için hareket ettirmektir. Onu **زَعْزَعَه**; **زَعْزَعَةً**; böylece o **فَتَزَعْزَعَ** oldu. Ve rüzgâr, ağaç ve benzerini **تُزَعْزِعُ** eder; dedi ki:
Vallahi, Allah olmasaydı, O’ndan başka hiçbir şey (olmasaydı)		bu sedirin yanları bundan **لُزعْزِع** edilirdi

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّعْزَعة: تحريك الشيء. زَعْزَعَه زَعْزْةً فَتَزَعْزَعَ: حرَّكَه لِيَقْلَعَه؛ قال:
تَطاوَلَ هذا الليلُ وازْوَرَّ جانِبُهْ،
وأَرَّقَني أَن لا خَلِيلَ أُداعِبُهْ
فَواللهِ لولا اللهُ، لا رَبَّ غيرُه،
لَزُعْزِعَ مِن هذا السَّرير جَوانِبُهْ
ويروى: لولا اللهُ أَني أُراقِبُهْ؛ وزَعْزَعَتِ الريحُ الشجرةَ وزَعْزَعَتْ بها كذلك؛ وقوله أَنشده ثعلب:
أَلا حَبَّذا رِيحُ الصَّباحِينَ زَعْزَعَتْ
بِقُضْبانِه، بعدَ الظِّلالِ، جَنُوبُ
يجوز أَن يكون زَعْزَعَتْ به لغة في زَعْزَعَتْه، ويجوز أَن يكون عدّاها بالباء حيث كانت في معنى دَفَعَتْ بها، والاسم من ذلك الزَّعْزاعُ؛ قالت الدَّهْناءُ بنت مِسْحَلٍ:
إِلاَّ بِزَعْزاعٍ يُسَلِّي هَمِّي،
يَسْقُطُ منه فَتَخِي في كُمِّي
والزَّعْزاعةُ: الكَتِيبةُ الكثيرة الخيل؛ ومنه قول زهير يمدح رجلاً: يُعْطِي جَزِيلاً ويَسْمُو غيرَ مُتَّئِدٍ
بالخَيْلِ للقَوْمِ في الزَّعْزاعةِ الجُولِ
أَراد في الكتيبة التي يتحرك جُولُها أَي ناحيتها وتَتَرَمَّزُ فأَضاف الزعزاعة إِلى الجول. وقال ابن بري: الزَّعْزاعةُ الشدّة واستشهد بهذا البيت، بيت زهير، وأَورده في زعزاعة الجول، وقال أَي في شدة الجُول. وريحٌ زَعْزَعُ وزَعْزاعٌ وزُعْزُوعٌ: شديدة؛ الأَخيرة عن ابن جني؛ قال أَبو ذؤيب:
وراحَتْه بَلِيلٌ زَعْزَعُ
(* قوله «وراحته» إلخ وتمامه:
ويعود بالارطى إذا ما شفه * قطر وراحته بليل زعزع
قاله أَبو ذؤيب يصف ثوراً.
وريح زَعْزَعانُ وزُعازِعٌ أَي تُزَعْزِعُ الأَشياء، وقيل: الزَّعْزَعانُ جمع. والزَّعازعُ والزَّلازِلُ: الشدائد. يقال: كيف أَنت في هذه الزعازع إِذا أَصابته شدائد الدهر. وسير زَعْزَعٌ: شديد؛ قال ابن أَبي عائذ:وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً،
كما انْخرَطَ الحبْلُ فوْقَ المَحال
وزَعْزَعْتُ الإِبلَ إِذا سقتها سَوْقاً عَنِيفاً.
ابن الأَعرابي: يقال للفالُوذِ: المُلَوَّصُ والمُزَعْزَعُ والمُزَعْفَرُ واللَّمْصُ واللَّواصُ والمِرِطْراطُ والسِّرِطْراط.

##### Türkçe

**الزَّعْزَعة**: bir şeyi hareket ettirme. **زَعْزَعَه** **زَعْزْةً** böylece **فَتَزَعْزَعَ**: onu, yerinden söküp çıkarmak için hareket ettirdi; dedi ki:

Bu gece uzadı ve yanı döndü,
ve beni uykusuz bıraktı, (şu ki) okşayacağım bir dostun olmaması.
Allah’a yemin olsun, Allah olmasaydı, O’ndan başka rab yoktur,
bu sedirin yanları yerinden oynatılırdı.

Ve şöyle rivayet olunur: “Allah olmasaydı, gerçekten ben onu gözetliyorum”; ve rüzgâr ağacı **زَعْزَعَتِ**; ve onunla da onu **زَعْزَعَتْ**; ve Sa‘leb’in okuduğu sözü:

Dikkat edin, sabahların rüzgârı ne hoş; **زَعْزَعَتْ**
onun dallarıyla, gölgelerden sonra, bir güney (rüzgârı).

Onunla **زَعْزَعَتْ** olması, **زَعْزَعَتْه** hakkında bir dil (varyantı) olması câizdir; ve onu **ب** ile geçişli kılması da câizdir; çünkü “onunla itti” mânasında idi; bunun adı **الزَّعْزاعُ**’dır; **الدَّهْناءُ بنت مِسْحَلٍ** dedi ki:

Ancak bir **زَعْزاعٍ** ile (ki) kederimi oyalayıp giderir,
ondan düşer de böylece yenimin içine düşer.

Ve **الزَّعْزاعةُ**: atı çok olan bölük; bundan, Züheyr’in bir adamı övdüğü sözü:

Bol verir ve ağırdan almaksızın yükselir,
kavme, dolaşan **الزَّعْزاعةِ** içinde atlarla.

“Bölükte” demek istedi; onun **جُولُها**’sı, yani yanı/havâlisi hareket eder ve kımıldanır; böylece **الزعزاعة**’yı **الجول**’e izâfe etti. İbn Berrî dedi ki: **الزَّعْزاعةُ** şiddettir; bu beyitle—Züheyr’in beytiyle—şahit getirdi; onu “**زعزاعة الجول**”da zikretti ve dedi ki: yani **الجُول**’ün şiddetinde.

Ve bir rüzgâr **زَعْزَعُ** ve **زَعْزاعٌ** ve **زُعْزُوعٌ**: şiddetli; sonuncusu İbn Cinnî’dendir; Ebû Züeyb dedi ki:

Ve onun akşamı, geceleyin **زَعْزَعُ** idi.

(* “**وراحته**” vb. ve tamamı:
“Ve **الأرطى** ile döner, ne zaman ki onu inceltse * damla; ve onun akşamı, geceleyin **زعزع**”
Bunu Ebû Züeyb, bir boğayı vasfederken söylemiştir.)

Ve bir rüzgâr **زَعْزَعانُ** ve **زُعازِعٌ**: yani eşyayı **تُزَعْزِعُ** eder; ve denildi ki: **الزَّعْزَعانُ** bir çoğuldur. Ve **الزَّعازعُ** ve **الزَّلازِلُ**: şiddetler. Denilir: “Bu **الزعازع** içinde nasılsın?”; (yani) zamanın şiddetleri ona isabet ettiğinde. Ve bir yürüyüş **زَعْزَعٌ**: şiddetli; İbn Ebî Âiz dedi ki:

Ve **هَمْلَجَةً** **زَعْزَعاً** koşar,
tıpkı ipin, **المَحال**’ın üstünde sıyrılıp gitmesi gibi.

Ve develeri **زَعْزَعْتُ**: onları sert bir sevk ile sürdüğüm zaman.

İbnü’l-A‘râbî: **الفالُوذِ** için denilir: **المُلَوَّصُ** ve **المُزَعْزَعُ** ve **المُزَعْفَرُ** ve **اللَّمْصُ** ve **اللَّواصُ** ve **المِرِطْراطُ** ve **السِّرِطْراط**.
