# زعق (ز-ع-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ع - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 11 sözlük

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والزاء
)ع ز ق، ق ز ع، ز ع ق، ز ق ع مستعملات( عزق: المِعْزَقة: المِسْحَاةُ، قال ذو الرمة:
إذا رَعَشَت أيْدِيكُمُ بالمَعَازِقِ
والمِعْزَقُ: المَرُّ من الحديد ونحوه ممَّا يُحفرُ به، ويجمعُ مَعازق.
والعَزْقُ عِلاجٌ في عُسْر. رَجُل عَزِق ومُتَعَزِّق وعَزوق: فيه شدَّة وبُخْل وعُسْر في خلقُهِ. والعَزْوَقُ: حَمْل الفُسْتُق في السَّنةِ التي لا يَعْقِدُ لُبُّهُ وهو دباغ. وعُزوقَتُه: تَقَبُّضَه. وأنشد:
ما يصْنعُ العَنْزُ بذي عَزْوَقِ		يُثيبهُ العَزْوَقُ في جـلـده
وذلك لأنه يُدْبَغُ جِلْدُهُ بالعَزْوَقِ.
قزع: القَزُعُ: قِطعُ السَّحاب، الواحدةُ قَزَعَةٌ وهي رَقيقَةُ الظِّلِّ تمر تحت السَّحابِ الكثير.
قال:
مقانِبُ بعضُها يُبْرى لبَعْض		كأنَّ زُهاءها قَزَعُ الظِّلاَلُ
والقَزَعُ من الصُّوفِ: ما تناتف في الرَّبيع، ورَجُلٌ مُقَزَّعٌ: ليس على رَأسِه إلاَّ شعُيرات تتطاير في الريح، قال ذو الرمة:
مُقَزَّعٌ أطْلَسُ الأَطْمَارِ ليس لهُ		إلاَّ الضِّراءَ وإلاّ صَيْدَها نَشَبُ
والمُقَزَّعُ من الخيْل: ما نُتِفَت ناصيته حتى تَرِقَّ، وأنشد:
نزائِع للصَّريحِ وأعْوجِـيٍّ		من الخَيلِ المُقَزَّعَةِ العِجَالِ
وسَهْمٌ مُقزعءَ خُفِّف ريشُهُ. والقَزَعُ:السهم الذي خفَّ ريشُهُ. وكَبْش أَقَزَعُ، وشاةٌ قَزعاء: سَقَط بعض صوفهما. والفَرسُ يَقْزَعُ بفارسه: إذا مَرَّ يُسْرُع به.
وفي الحديث : يخرجُ رجل في آخر الزَّمانِ يسمَّى أمير الغَضْبِ له أصحاب مُنَحَّوْنَ مَطْرُودُون مُقْصَوْن عن أبواب السُّلْطَان يأتونه من كل أوبٍ، كأنهم قَزَع الخَريف، يورثهم الله مَشارقِ الأرض ومَغَارِبَها.
وقال في وصف السحاب:
وهاجَتِ الرّيح بَطرَّادِ القَزَعْ
ونهى عن "القزِعِ" وهو أخذُ بعضِ الشَّعْرِ وتْركُ بعضه.
زعق: الزُّعَاقُ: ماءٌ مرٌ غليظٌ. وأزْعَقَ القَوْمُ: أي حفروا فهَجموا على ماءٍ زُعاقٍ.
قال علي بن أبي طالب:
دُونَكها مُتْـرَعَةً دِهـاقـا		كَأْساً زُعاقاً مُزِجَتْ زُعاقا
وبِئْرٌ زَعِقَةٌ: مِلْحَة الماءِ. وطعامٌ زُعاقٌ: مَزْعُوقٌ: أي كُثر مِلْحُهُ فأمرَّ.
والزُّعْقُوقُة: فَرْخُ القَبَجِ، ويُجْمعُ الزَّعاقيق، وأنشد:
كأنّ الزَّعَاقِيقَ والحَيْقُطَـانَ		يُبَادِرْنَ في المَنْزِلِ الضَّيْوَنا
ويقال: أَرْضٌ مَزْعُوقَةٌ ومَذْعُوقَةٌ ومَمْعُوقَةٌ ومَبْعُوقَةٌ ومَشْحُوَذةٌ ومَسْحُورَةٌ ومَسْنَّيِةٌ بمعنىً واحد أي أصابها مطرٌ وابلٌ شَديدٌ. وزَعَقَتِ الريحُ التُّرابَ: أثارتْه زقع: زَقَعَ زَقْعاً وزُقاعاً لأَشَدِّ ضُراطِ الحمار.
قال زائدة: أعرفُه صَقَعَ بِضَرْطَة لها رَطْبَةٌ مُنْتَشِرَةٌ ذاتُ صَوْتٍ.
والزَّقاقِيعُ: فِراخ القَبَجِ.

##### Türkçe

باب **العين** و **القاف** و **الزاء**
(**ع ز ق**، **ق ز ع**، **ز ع ق**، **ز ق ع** kullanımdadır) **عزق**: **المِعْزَقة**: **المِسْحَاةُ** (kazma/kürek). ذو الرمة dedi ki:
إذا رَعَشَت أيْدِيكُمُ بالمَعَازِقِ
Ve **المِعْزَقُ**: demirden ve benzerinden, onunla kazı yapılan **المَرُّ**; çoğulu **مَعازق** gelir.
Ve **العَزْقُ**: zorlukta bir tedavi/çare. **رَجُل عَزِق** ve **مُتَعَزِّق** ve **عَزوق**: onda şiddet, cimrilik ve huyunda zorluk vardır. Ve **العَزْوَقُ**: içi bağlamadığı yılda fıstığın yükü; o bir tabaklama maddesidir. Ve **عُزوقَتُه**: onun büzülmesi/kasılmasıdır. Ve şu şiir okundu:
ما يصْنعُ العَنْزُ بذي عَزْوَقِ		يُثيبهُ العَزْوَقُ في جـلـده
Bu, derisinin **العَزْوَقِ** ile tabaklanması sebebiyledir.

**قزع**: **القَزُعُ**: bulut parçaları; teki **قَزَعَةٌ**dır ve o, gölgesi ince olan (hafif gölgeli)dir; çok bulutun altında geçer.
Dedi ki:
مقانِبُ بعضُها يُبْرى لبَعْض		كأنَّ زُهاءها قَزَعُ الظِّلاَلُ
Ve yünden **القَزَعُ**: baharda dökülen/çekilip kopan şey. Ve **رَجُلٌ مُقَزَّعٌ**: başında ancak rüzgârda uçuşan birkaç kıl bulunan (kimsedir). ذو الرمة dedi ki:
مُقَزَّعٌ أطْلَسُ الأَطْمَارِ ليس لهُ		إلاَّ الضِّراءَ وإلاّ صَيْدَها نَشَبُ
Ve atlardan **المُقَزَّعُ**: perçemi yolunup incelinceye kadar seyreltilmiş olan. Ve şu şiir okundu:
نزائِع للصَّريحِ وأعْوجِـيٍّ		من الخَيلِ المُقَزَّعَةِ العِجَالِ
Ve **سَهْمٌ مُقزعءَ**: tüyü hafifletilmiş (ok). Ve **القَزَعُ**: tüyü hafifletilmiş ok. Ve **كَبْش أَقَزَعُ** ve **شاةٌ قَزعاء**: ikisinin yününden bir kısmı dökülmüştür. Ve at, binicisiyle **يَقْزَعُ**: geçtiği zaman onu hızlandırır (hızla götürür).

Ve hadiste: “Âhir zamanda **أمير الغَضْبِ** diye adlandırılan bir adam çıkar; onun, sultanın kapılarından uzaklaştırılmış, kovulmuş, sürülmüş, yanlara çekilmiş arkadaşları vardır; her yönden ona gelirler; sanki onlar güzün **قَزَع**’ı gibidir; Allah onlara yerin doğularını ve batılarını miras bırakır.”

Ve bulutu vasfederken dedi ki:
وهاجَتِ الرّيح بَطرَّادِ القَزَعْ
Ve “**القزِعِ**”den nehiy etti; o, saçın bir kısmını almak ve bir kısmını bırakmaktır.

**زعق**: **الزُّعَاقُ**: acı, koyu su. Ve **أزْعَقَ القَوْمُ**: yani kazdılar da **زُعاقٍ** bir suya ansızın rastladılar.
Ali b. Ebî Tâlib dedi ki:
دُونَكها مُتْـرَعَةً دِهـاقـا		كَأْساً زُعاقاً مُزِجَتْ زُعاقا
Ve **بِئْرٌ زَعِقَةٌ**: suyu tuzlu (kuyu). Ve **طعامٌ زُعاقٌ**: **مَزْعُوقٌ**: yani tuzu çoğaldı da acılaştı.
Ve **الزُّعْقُوقُة**: keklik yavrusu; **الزَّعاقيق** diye çoğul yapılır. Ve şu şiir okundu:
كأنّ الزَّعَاقِيقَ والحَيْقُطَـانَ		يُبَادِرْنَ في المَنْزِلِ الضَّيْوَنا
Ve denir ki: **أَرْضٌ مَزْعُوقَةٌ** ve **مَذْعُوقَةٌ** ve **مَمْعُوقَةٌ** ve **مَبْعُوقَةٌ** ve **مَشْحُوَذةٌ** ve **مَسْحُورَةٌ** ve **مَسْنَّيِةٌ**; tek bir mânâdadır: yani ona şiddetli sağanak yağmur isabet etmiştir. Ve rüzgâr toprağı **زَعَقَتِ**: onu kaldırdı.

**زقع**: eşeğin en şiddetli yellenmesi için **زَقَعَ زَقْعاً** ve **زُقاعاً**.
زائدة dedi ki: Onu, sesi olan, yayılmış, yaş bir yellenmeyle **صَقَعَ** (diye) bilirim.
Ve **الزَّقاقِيعُ**: keklik yavruları.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَعْقُ: الصياحُ. وقد زَعَقْتُ به زَعْقاً. والزَعْقُ بالتحريك: مصدر قولك: زَعِقَ يَزْعَقُ فهو زَعِقٌ، وهو النشيطُ الذي يَفزع مع نشاطه. وقد أَزْعَقَهُ الخوفُ حتّى زَعِقَ وانزَعَقَ. قال الأصمعي: يقال أَزْعَقْتُهُ فهو مَزْعوقٌ على غير قياس.

##### Türkçe

**الزَعْقُ**: bağırma. Ve onunla **زَعَقْتُ**; **زَعْقاً** (diye) bağırdım. Ve harekeli olarak **الزَعْقُ**: “**زَعِقَ** **يَزْعَقُ**; o hâlde o **زَعِقٌ**” sözünün masdarıdır; ve o, canlılığıyla birlikte ürken faal (kimsedir). Ve korku onu **أَزْعَقَهُ** etti; ta ki **زَعِقَ** ve **انزَعَقَ** oluncaya kadar. **الأصمعي** dedi: “**أَزْعَقْتُهُ**” denir; o hâlde o **مَزْعوقٌ**dur; kıyasa göre olmaksızın.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف مع الزاي
عزق ، زعق ، زقع ، قزع : مستعملة
عزق : أبو عبيد عن أبي زيد : أرضٌ معزوقة ، إذا شققتَها بفأسٍ أو غيرها . عزقتها أعزِقُها عَزْقاً . ولا يقال في غير الأرض .
قال شمِر : ويقال للفأس والمِسحاة مِعزَق ، وجمعه المَعَازق . وأنشد :
وإنا لنُمضِي بالأكفِّ رماحَنا
إذا أُرعِشَت أيديكمُ بالمعازقِ
قال : وهي البِيلة المعقَّفة . وقال بعضهم : هي الفؤوس ، واحدها معزَقة . قال : وهي فأسٌ لرأسها طَرَفان .
وقال الليث : رجلٌ عَزِقٌ ، أي في خُلقه عُسر وبُخل . قال : والعَزْوَقُ : حمل الفستق في السنة التي لا ينعقد لُبُّه . وهو دباغٌ . قال : وعَزْوَقتُه : تقبُّضه . وأنشد هو أو غيره :
ما تَصنع العنزُ بذي عَزْوَق
يثبتها في جِلْدِها العَزْوَقُ
وذلك أنّه يدبغ جلدُها بالعَزْوَق
قال : والعَزَق : علاج في عسر .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : العَزْوَق : الفُستُق . قال : والعُزُق : السَّيِّئو الأخلاق ، واحدهم عَزِق . يقال هو عَزِقٌ نَزِقٌ زَنِقٌ زَعِق . قال : والعُزُق : مُذرُّو الحِنطة . والعُزُق : الحفّارون . قال : وأعزَقَ ، إذا عمِل بالمِعْزقة ، وهي الحِفراءة والعَضْم . وأعزقَ بالمِعزَقة ، وهي المَرُّ الذي يكون مع الحفّارين . وأنشد المفضّل :
يا كفّ ذوقي نَزوانَ المِعزقه
زعق : أبو عبيد عن الأصمعيّ : أزعقتُه فهو مزعوق ، ومعناه المذعور ، في باب أفعلته فهو مفعول . قال : وقال الأمويّ : زعقته بغير ألف فانزعق ، أي فَزِع . وأنشدنا :
تعلَّمي أنَّ عليكِ سائقاً
لا مبطئاً ولا عنيفاً زاعقا
لَبّاً بأعجاز المطيّ لاحقا
وقال الليث وغيره : الزُّعاق الماء المُرُّ الغليظ الذي لا يُطاق شُربه من أُجوجته . قال : وطعام مزعوق : أكثر مِلحُه . وأزعق القومُ ، إذا حفَروا فهجموا على ماءٍ زُعاق .
قال : والزّعقوقة : فَرخُ القَبَج . وأنشد الليث :
كأنَّ الزَّعاقيق والحَيقُطَانَ
يُبادِرْنَ في المنزل الضَّيْوَنا
وفي ( نوادر الأعراب ) : أرضٌ مزعوقة ، ومدعوقة ، وممعوقة ، ومبعوقة ، ومشحوذة ، ومَسْنِيَّة ، إذا أصابَها مطرٌ وابلٌ شديد .
قزع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن القَزَع . قال أبو عبيد : هو أن يُحلق رأس الصبيّ ويترك منه مواضع فيها الشَّعَر متفرِّقة . وكذلك كل شيء يكون قطعاً متفرِّقة فهو قَزَع . ومنه قيل لقطع السحاب في السماء قَزَع .
وفي حديث علي رضي الله عنه حين ذكر يعسوبَ الدين فقال : ( يجتمعون إليه كما يجتمع قَزَع الخريف ) ، يعني قِطَع السَّحاب . وقال ذو الرمّة :
ترى عُصَب القطا هَمَلاً عليه
كأنَّ رِعالَه قَزَعُ الجَهَامِ
وقال الأصمعيّ قَزَع الفرسُ يعدو ، ومَزَع يعدو ، إذا أحْضَر . قال : ورجلٌ مقزَّعٌ ، إذا كان خفيفاً . وبشير مُقزَّعٌ ، إذا جُرِّد للبُشارة . قال متمّم :
وجئتَ به تعدو بشيراً مقزَّعا
وقال أبو عمرو : كلُّ إنسانٍ جرّدتَه لأمرٍ ولم تشغَلْه بغيره فقد قَزَّعتَه . والمقزَّع من الخيل : المهلوب الذي جُزَّ عُرفُه وناصيتُه . وقال أبو عبيد : هو الفرس الشديد الخَلْق والأَسْر . وقال ابن الأعرابيّ : التقزيع : الحُضْر الشديد .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : المقزّع : السَّريع الخفيف : قال ذو الرمة :
مُقَزَّعٌ أطلسُ الأطمارِ ليس له
إلاّ الضِّراءَ وإلاّ صيدَها نشَبُ
وقال الليث : رجلٌ مقزّع : لا يُرى على رأسه إلا شُعَيرات متفرِّقة تَطايَرُ في الرِّيح . قال : والمقزَّع من الخيل ما تَنَتَّفُ ناصيتُه حتَّى تَرقّ . وأنشد :
نزائع لِلصّريحِ وأعْوَجِيَ
من الجُرْدِ المقزَّعةِ العِجالِ
قال : والمقزَّع : الرقيق الناصيةِ خِلْقةً .
قال أبو سعيد : قَزَعُ الوادي : غُثاؤه . وقَزَع الجمل : لُغامه على نُخْرته .
وقال ابن السكيت : يقال قَوزَعَ الديك ولا يقال قنزعَ . وقال أبو حاتم عن الأصمعيّ : تقول العامة إذا اقتتل الديكان فهرب أحدُهما : قَنَزَع الدِّيك ؛ وإنما يقال قَوزَع الدِّيك إذا غُلِب ؛ ولا يقال : قَنزعَ .
قلت : والأصل فيه قَزَع ، إذا عدا هارباً وقَوزَعَ فَوعَلَ منه .
وقال إسحاق بنُ الفرج : تقول العرب : أقزَع له في المنطق وأقذعَ وأزهف ، إذا تعدَّى في القول .
وفي ( النوادر ) : القَزَعة : ولد الزِّنى .
سلمة عن الفراء : قَزَع قَزَعاناً ، وزمَعَ زَمَعاناً ، وهو مَشْيٌ متقارب .
وقال النضر نحوَه .
وقال ابن السكيت : ما عليه قِزَاع ولا قَزَعة ، أي ما عليه شيء من الثِّياب .
زقع : قال الليث : الزَّقْع : أشدُّ ضُراطِ الحمار وقد زَقَعَ زَقْعاً .
وقال النضر : الزَّقاقيع : فِراخ القَبَج . وقال الخليل : هي الزعاقيق ، واحدتها زُعقوقة .

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ile **الزاي**

**عزق** ، **زعق** ، **زقع** ، **قزع** : kullanımdadır.

**عزق** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرضٌ معزوقة**; onu bir balta veya başkasıyla yardığın zaman. **عزقتها أعزِقُها عَزْقاً**. Ve yerden başkası hakkında söylenmez.

Şemir dedi: Baltaya ve küreğe **مِعزَق** denir; çoğulu **المَعَازق**’tır. Şiir okudu:
وإنا لنُمضِي بالأكفِّ رماحَنا
إذا أُرعِشَت أيديكمُ بالمعازقِ

Dedi: O, kıvrık **البِيلة**’dir. Bazıları dedi: O, baltalardır; tekili **معزَقة**’dır. Dedi: O, başının iki ucu olan bir baltadır.

Leys dedi: **رجلٌ عَزِقٌ**; yani huyunda zorluk ve cimrilik vardır. Dedi: **العَزْوَقُ**: içi bağlanmadığı yılda fıstık yükü. Ve o, bir tabaklayıcıdır. Dedi: **وعَزْوَقتُه**: onun büzüşmesidir. O veya başkası şiir okudu:
ما تَصنع العنزُ بذي عَزْوَق
يثبتها في جِلْدِها العَزْوَقُ
Ve bu, onun derisinin **العَزْوَق** ile tabaklanması sebebiyledir.

Dedi: **العَزَق**: zorlukta bir tedavidir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَزْوَق**: fıstıktır. Dedi: **العُزُق**: kötü ahlâklı olanlar; onların bir teki **عَزِق**’tir. “O, **عَزِقٌ نَزِقٌ زَنِقٌ زَعِق**” denir. Dedi: **العُزُق**: buğday savuranlar. Ve **العُزُق**: kazıcılar. Dedi: **وأعزَقَ**; **المِعْزقة** ile çalıştığı zaman; o da **الحِفراءة** ve **العَضْم**’dır. Ve **أعزقَ بالمِعزَقة**; o da kazıcılarla birlikte olan **المَرُّ**’dur. Müfaddal şiir okudu:
يا كفّ ذوقي نَزوانَ المِعزقه

**زعق** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **أزعقتُه فهو مزعوق**; manası: korkutulmuş olandır; “**أفعلته**” babında, o “**مفعول**”dür. Dedi: Ümeyyî dedi: Onu elifsiz **زعقته**; derken **فانزعق**; yani korktu. Bize şiir okundu:
تعلَّمي أنَّ عليكِ سائقاً
لا مبطئاً ولا عنيفاً زاعقا
لَبّاً بأعجاز المطيّ لاحقا

Leys ve başkaları dedi: **الزُّعاق**: acılığından dolayı içilmesi dayanılmayan, kalın acı sudur. Dedi: **طعام مزعوق**: tuzu çoğalmış olandır. Ve **أزعق القومُ**; kazdıkları zaman, derken **زُعاق** suya ansızın rastladıkları zaman.

Dedi: **والزّعقوقة**: keklik yavrusudur. Leys şiir okudu:
كأنَّ الزَّعاقيق والحَيقُطَانَ
يُبادِرْنَ في المنزل الضَّيْوَنا

(**نوادر الأعراب**)’da: **أرضٌ مزعوقة** ve **مدعوقة** ve **ممعوقة** ve **مبعوقة** ve **مشحوذة** ve **مَسْنِيَّة**; üzerine şiddetli sağanak yağmur isabet ettiği zaman.

**قزع** : Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki **القَزَع**’dan nehyetti. Ebû Ubeyd dedi: O, çocuğun başının tıraş edilip ondan, içinde saç bulunan yerlerin dağınık bırakılmasıdır. Ve aynı şekilde parça parça dağınık olan her şey **قَزَع**’dır. Bundan dolayı gökteki bulut parçalarına **قَزَع** denmiştir.

Ali’nin (radıyallahu anh) hadîsinde, dinin arısını anınca dedi ki: “(Onun yanına, **قَزَع الخريف**’in toplandığı gibi toplanırlar)”; yani bulut parçaları. Zü’r-Rumme dedi:
ترى عُصَب القطا هَمَلاً عليه
كأنَّ رِعالَه قَزَعُ الجَهَامِ

Asma‘î dedi: **قَزَع الفرسُ** koşar ve **مَزَع** koşar; **أحْضَر** ettiği zaman. Dedi: **ورجلٌ مقزَّعٌ**; hafif olduğu zaman. Ve **بشير مُقزَّعٌ**; müjde için soyulduğu zaman. Mütemmim dedi:
وجئتَ به تعدو بشيراً مقزَّعا

Ebû Amr dedi: Her insanı bir iş için soyup onu başkasıyla meşgul etmediğinde, onu **قَزَّعتَه** etmiş olursun. Atlardan **المقزَّع**: yelesi ve perçemi kesilmiş olan **المهلوب**tur. Ebû Ubeyd dedi: O, yaratılışı ve bağlanışı kuvvetli attır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **التقزيع**: şiddetli **الحُضْر**’dır.

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **المقزّع**: hızlı, hafif olandır. Zü’r-Rumme dedi:
مُقَزَّعٌ أطلسُ الأطمارِ ليس له
إلاّ الضِّراءَ وإلاّ صيدَها نشَبُ

Leys dedi: **رجلٌ مقزّع**: başında ancak rüzgârda uçuşan dağınık birkaç kıl görülen kimsedir. Dedi: Atlardan **المقزَّع**: perçemi yoluna yoluna incelinceye kadar seyrekleşen şeydir. Şiir okudu:
نزائع لِلصّريحِ وأعْوَجِيَ
من الجُرْدِ المقزَّعةِ العِجالِ

Dedi: **والمقزَّع**: yaratılışça perçemi ince olandır.

Ebû Saîd dedi: **قَزَعُ الوادي**: onun köpüğüdür. Ve **قَزَع الجمل**: burnu üzerindeki salyasıdır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **قَوزَعَ الديك** denir; **قنزعَ** denmez. Ebû Hâtim, Asma‘î’den: Avam, iki horoz dövüşüp de biri kaçtığında “**قَنَزَع الدِّيك**” der; ancak horoz yenildiğinde **قَوزَع الدِّيك** denir; **قَنزعَ** denmez.

Ben dedim: Aslı **قَزَع**’dır; kaçıp koştuğu zaman; ve **قَوزَعَ** ondan **فَوعَلَ** kalıbıdır.

İshâk b. el-Ferec dedi: Araplar der ki: **أقزَع له في المنطق** ve **أقذعَ** ve **أزهف**; sözde haddi aştığı zaman.

(**النوادر**)’de: **القَزَعة**: zinâ çocuğudur.

Seleme, Ferrâ’dan: **قَزَع قَزَعاناً** ve **زمَعَ زَمَعاناً**; o, adımları birbirine yakın bir yürüyüştür.

Nadr onun benzerini söyledi.

İbnü’s-Sikkît dedi: Üzerinde **قِزَاع** yok ve **قَزَعة** yok; yani üzerinde elbiseden hiçbir şey yok.

**زقع** : Leys dedi: **الزَّقْع**: eşeğin en şiddetli yellenmesidir; ve **زَقَعَ زَقْعاً**.

Nadr dedi: **الزَّقاقيع**: keklik yavrularıdır. Halîl dedi: O, **الزعاقيق**’tir; onun teki **زُعقوقة**’dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء العين وما يثلّهما)
(زعف) الزاء والعين والفاء أصيلٌ. يقال سُمٌّ زُعافٌ: قاتل. وموتٌ زُعافٌ: عاجل. ويشبه أنْ يكون هذا من الإبدال، وتكون الزاء مبدلةً من ذال. ويقال أزْعفته وزَعَفْتُهُ، إذا قتلتهُ. وحُكِيَ: زَعَفَ في حديثه. أي كذَب.
(زعق) الزاء والعين والقاف أصلٌ يدلُّ على شِدّةٍ في صياحٍ أو مرارةٍ أو مُلوحة. يقال طعام مزعوقٌ، إذا كُثِّرَ مِلْحُه. والماء الزُّعاق: المِلْح. فهذا في باب الطُّعوم.
وأما الآخَر فيقال زَعَقْتُ به، أي صِحْتُ به. وانْزَعَقَ، إذا فَزِعَ. والزَّعِق: النشيط الذي يَفْزَع معَ نشاطهِ. وفلان يَزْعَق دابّتَه، إذا طردهُ طرداً شديداً. ورجلٌ زَاعِق. وأزْعقه الخوفُ حتَّى زعق. قال:
*من غائلاتِ اللَّيلِ والهَوْلِ والزَّعِقْ([1])*
ويقال الزُّعاق النِّفار. يقال منه وَعِل زَعّاق. ومُهْرٌ مزعوق: نشيط يفزَع مَعَ نشاطِهِ. قال([2]):
يارُبَّ مُهْرٍ مَزْعُوق ***
مُقَيَّلٍ أومَغبوقْ
من لَبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ
حتَّى شتا كالذُّعْلُوقْ ***
أَسْرَعَ مِنْ طَرْفِ المُوقْ
وطائرٍ وذي فُوقْ([3])
وكلِّ شيءٍ مخلوقْ
(زعك) الزاء والعين والكاف أُصَيلٌ إن صحّ يدلُّ على تلبُّثٍ وحَقارةٍ ولُؤم. يقولون إنَّ الأَزْعَكِيَّ: الرَّجُلُ القصير اللئيم. وكذلك الزُّعْكُوك. قال الكِسائيّ: يقال للقوم زَعْكة، إِذا لَبِثُوا ساعةً([4]). والزَّعاكيك من الإبل: المتردِّدَة الَخَلْق([5])، الواحدة زُعْكُوك. قال:
* تستنُّ أولادٌ لها زَعاكِيكْ([6]) *
(زعل) الزاء والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على مَرَحٍ وقلّة استقرارٍ، لنشاطٍ يكون. فالزَّعَل: النّشاط. والزَّعِل: النشيط. ويقال أَزْعَلَهُ السِّمَنُ والرَّعْي. قال الهُذليّ([7]):
أَكَلَ الجميمَ وطاوعتْه سَمحجٌ	مثلُ القَناةِ وأزعَلَتْهُ الأَمْرُعُ
وقال طرفة:
ومَكانٌ زَعِلٍ ظِلْمانُهُ *** كالمَخَاض الْجُرْبِ في اليَوْمِ الخَصرْ([8])ورُبَّما حُمِلَ على هذا فسُمِّي المتضوِّر من الجُوعِ زَعِلاً.
(زعم) الزاء والعين والميم أصلان: أحدهما القولُ من غير صِحَّةٍ ولا يقين، والآخر التكفُّل بالشيء.
فالأوَّل الزَّعْم والزُّعْم([9]). وهذا القولُ على غير صحّة. قال الله جلَّ ثناؤُهُ:
﴿زَعَمَ الَّذِينَ كفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا﴾  [التغابن 7]. وقال الشاعر:([10])
زَعمتْ غُدانَةُ أنَّ فيها سيِّدا *** ضَخْمَاً يُوَارِيهِ جَناحُ الجُنْدَُبِ
ومن الباب: زَعَم في غير مَزْعَم، أي طمِع في غيرمَطْمَع. قال:
* زَعْماً لَعَمْرُ أبيكِ ليس بِمَزْعَمِ([11]) *
ومن الباب الزَّعُوم، وهي الجَزُور التي يُشَكُّ في سِـمنها فتُغْبَطُ بالأيدي([12]). والتَّزَعُّم: الكذب.
والأصل الآخر: زَعَم بالشّيء، إذا كَفَلَ به. قال:
تُعاتِبُني في الرِّزْق عِرسي وإِنّما *** على الله أرزاقُ العبادِ كما زَعَمْ([13])أي كما كَفل. ومن الباب الزَّعَامة، وهي السِّيادة؛ لأنّ السيِّد يَزْعُمُ بالأمورِ، أي يتكفل بها. وأصدَقُ مِنْ ذلك قولُ الله جلَّ ثناؤُهُ: ﴿قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ﴾ [يوسف 72]. ويقال  الزّعامة حَظّ السيِّد من المَغْنَم، ويقال بل هي أفضل المال. قال لبيد:
تَطِيرُ عَدائِدُ الإشراكِ وَِتْراً *** وشَفْعَاً والزَّعامةُ للغُلامِ([14])(زعب) الزاء والعين والباء أصلٌ واحد يدلُّ على الدَّفْعِ والتّدافع. يقال من ذلك الزَّعْب الدَّفْع. يقال زعَبْتُ له زَعْبَةً من المال. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم : "وأَزْعَبُ لك زَعْبَةً من المال". ويقال جاء سيلٌ يَرْعَبُ الوادِي ـ هذا غير معجم ـ إذا مَلأَه. وجاء سيلٌ يَزْعَبُ، بالزَّاء، إذا تدافَعَ. ويقال إنَّ الزَّاعب السَّيَّاح في الأرض. قال ابن هَرْمَة:
* يكادُ يَهْلِكُ فيها الزّاعبُ الهاِدي([15]) *
والزَّاعِبِيَّة: الرّماح. قال الخليل: هي منسوبة إلى زاعب. ولم يَظْهَرْ([16])عِلْمُ زاعبِ: أَرَجُلٌ أم بلد، إِلاّ أَنْ يولِّده مولّد. وقال غيره: الزَّاعِبيُّ هو الذي إذا هُزَّ تدافَعَ من أوّله إلى آخرِهِ، كأنَّ ذلك مَقِيسٌ  على تزاعُب الماء في الوادي، وهو تدافُعُه. وهذا هو الصحيح. ويقال زَعَب الرَّجُلُ المرأةَ، إذا جامعها. وهذا هو بالراء أحسَنُ. وقد مضى.
وبقي في الباب كلمةٌ واحدةٌ إنْ صحّتْ فهي من باب الإبدال. يقولون: الزُّعْبُوب القصِير من الرِّجال، ولعلَّهُ أن يكون الذُّعبوب.
(زعج) الزاء والعين والجيم أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على الإقلاق وقلّة الاستقرار. يقال أَزْعَجْتُه أزْعِجُه إزعاجاً. ويقال أَزْعَجْتُه فشَخَص. قال الخليل: لو قيل انْزَعَجَ لكان صواباً.
(زعر) الزاء والعين والراء أُصَيلٌ يدلُّ على سُوء خُلُق وقلَّةِ خَير. فالزّعارة([17]): شراسَة الخُلُق. وهو على وزن فَعالة. ومن الباب الأَزْعر: المكان القليل النَّبات. ويقال إنَّ الزعارة لا يُبنَى منها تصريفُ فعلٍ. ومن الباب الأزعر: القليل الشَّعر. والمرأة زَعْرَاء؛ وقد زَعِرَ يَزْعَر. واللهُ أعلم.
---------------------
([1]) البيت في اللسان (زعق). وهو لرؤبة في ديوانه 105. وقبله:
*تحيدُ عن أظلالها منَ الفرق*
([2]) الرجز في اللسان: (زَعق، روقَ، ذَعْلَق)، والمخصص: (3: 115).
([3]) في الأصل: "وطائر ذي" صوابه من المجمل. وذو الفوق: السهم، والفوق: موضع الوتر منه. يقول: قد غدا ذلك المهر أسرع من كل هذه الأشياء.
([4]) في المجمل: "تلبثوا ساعة". وهذا المعنى لم يرد في اللسان. وفي القاموس: "ولهم زعكة لبثة".
([5]) المترددة: المجتمعة الخلق.
([6]) وكذا جاءت روايته في المجمل. لكن في اللسان: "زعاكك"؛ وعليه استشهاده.
([7]) هو أبو ذؤيب الهذلي من قصيدته العينية في أول ديوانه؛ وفي المفضليات. وأُنشد البيت في اللسان (زعل، سعل، مرع). والمخصص: ( 3 : 114/ 13: 298).
([8]) ديوان طرفة 66 واللسان (خدر).
([9]) والزعم أيضاً، بالكسر، هو مثلث الزاي.
([10]) هو الأبيرد الرياحي يهجو حارثة بن بدر الغداني. انظر الأغاني (12: 10) والحيوان (3: 398/ 6: 351)، وثمار القلوب: 325. وقيل هو زياد الأعجم. انظر الكنايات للجرجاني: 129.
([11]) لعنترة بن شداد في معلقته. وصدره:  * علقتها عرضاً وأقتل قومها *
([12]) غبط الشاة والناقة يغبطهما غبطاً، إذا جسهما لينظر سمنهما من هزالهما.
([13]) لعمرو بن شاس، كما في اللسان. (زعم)، ورواية صدره فيه:
* تقول هلكنا إن هلكت وإنما *
([14]) ديوان لبيد 129 طبع 1880 واللسان (عدد، شرك، زعم).
([15]) في الأصل: "يهلك فيه" صوابه من المجمل واللسان.
([16]) في المجمل: "ولا أدري".
([17]) يقال زعارة بتشديد الراء وتخفيفها.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** **العين** وما يثلّهما)
(**زعف**) **الزاء** ve **العين** ve **الفاء** aslîdir. Denir: **سُمٌّ زُعافٌ**: öldürücü. Ve **موتٌ زُعافٌ**: acele (çabuk). Ve benzer ki bu, ibdâlden olsun ve **الزاء** **ذال**’dan ibdâl edilmiş olsun. Ve denir: **أزْعفته** ve **زَعَفْتُهُ**; onu öldürdüğün zaman. Ve hikâye edildi: **زَعَفَ في حديثه**. Yani: yalan söyledi.

(**زعق**) **الزاء** ve **العين** ve **القاف** bir asıldır; bir bağırışta yahut bir acılıkta yahut bir tuzlulukta şiddete delâlet eder. Denir: **طعام مزعوقٌ**; tuzu çoğaltıldığı zaman. Ve **الماء الزُّعاق**: tuzlu (su). İşte bu, tatlar babındadır.
Ve amma öteki: denir **زَعَقْتُ به**; yani onunla bağırdım. Ve **انْزَعَقَ**; korktuğu zaman. Ve **الزَّعِق**: çevikliğiyle beraber ürken (kimse) olan atik. Ve falan, binitini **يَزْعَق**; onu şiddetli bir kovmayla kovduğu zaman. Ve **رجلٌ زَاعِق**. Ve korku onu **أزْعقه**; nihayet **زعق** etti. Dedi ki:
*من غائلاتِ اللَّيلِ والهَوْلِ والزَّعِقْ([1])*
Ve denir **الزُّعاق**: ürküp kaçma. Denir ondan: **وَعِل زَعّاق**. Ve **مُهْرٌ مزعوق**: çevikliğiyle beraber ürken, atik. Dedi([2]):
يارُبَّ مُهْرٍ مَزْعُوق ***
مُقَيَّلٍ أومَغبوقْ
من لَبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ
حتَّى شتا كالذُّعْلُوقْ ***
أَسْرَعَ مِنْ طَرْفِ المُوقْ
وطائرٍ وذي فُوقْ([3])
وكلِّ شيءٍ مخلوقْ

(**زعك**) **الزاء** ve **العين** ve **الكاف**—sahih olursa—aslîdir; oyalanmaya, hakirliğe ve alçaklığa delâlet eder. Derler ki **الأَزْعَكِيَّ**: kısa boylu alçak adamdır. Ve aynı şekilde **الزُّعْكُوك**. **الكِسائيّ** dedi: kavme **زَعْكة** denir; bir saat kaldıkları zaman([4]). Ve develerden **الزَّعاكيك**: yaratılışı (bünyesi) tereddütlü olanlar([5]); teki **زُعْكُوك**. Dedi:
* تستنُّ أولادٌ لها زَعاكِيكْ([6]) *

(**زعل**) **الزاء** ve **العين** ve **اللام** aslîdir; bir neşeden dolayı olan şenlik ve az yerleşikliğe delâlet eder. İşte **الزَّعَل**: çevikliktir. Ve **الزَّعِل**: çevik olandır. Ve denir: **أَزْعَلَهُ السِّمَنُ والرَّعْي**. **الهُذليّ** dedi([7]):
أَكَلَ الجميمَ وطاوعتْه سَمحجٌ	مثلُ القَناةِ وأزعَلَتْهُ الأَمْرُعُ
Ve **طرفة** dedi:
ومَكانٌ زَعِلٍ ظِلْمانُهُ *** كالمَخَاض الْجُرْبِ في اليَوْمِ الخَصرْ([8])Ve belki bu üzerine hamledildi de açlıktan kıvranan kimseye **زَعِلاً** denildi.

(**زعم**) **الزاء** ve **العين** ve **الميم** iki asıldır: birisi, sıhhat ve yakîn olmaksızın sözdür; öteki, bir şeyin kefilliğini üstlenmektir.
Birincisi: **الزَّعْم** ve **الزُّعْم**([9]). Ve bu söz, sıhhat üzere değildir. Allah—celâl senâsı—buyurdu:
﴿زَعَمَ الَّذِينَ كفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا﴾  [التغابن 7]. Ve şair dedi:([10])
زَعمتْ غُدانَةُ أنَّ فيها سيِّدا *** ضَخْمَاً يُوَارِيهِ جَناحُ الجُنْدَُبِ
Ve babdandır: **زَعَم** في غير **مَزْعَم**; yani, umut edilecek yer olmayan yerde tamah etti. Dedi:
* زَعْماً لَعَمْرُ أبيكِ ليس بِمَزْعَمِ([11]) *
Ve babdandır **الزَّعُوم**; o, semizliğinde şüphe edilen, sonra ellerle yoklanıp (semiz sanılıp) gıpta edilen deve kesimliktir([12]). Ve **التَّزَعُّم**: yalan söylemektir.
Ve öteki asıl: **زَعَم** بالشيء; onunla kefil olduğu zaman. Dedi:
تُعاتِبُني في الرِّزْق عِرسي وإِنّما *** على الله أرزاقُ العبادِ كما زَعَمْ([13])yani: kefil olduğu gibi. Ve babdandır **الزَّعَامة**; o, reisliktir; çünkü reis işlere **يَزْعُم** eder; yani onlara kefil olur. Ve bundan daha doğru olan, Allah—celâl senâsı—sözüdür: ﴿قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ﴾ [يوسف 72]. Ve denir **الزّعامة**: reisin ganimetten payıdır; ve denir: bilakis o, malın en iyisidir. **لبيد** dedi:
تَطِيرُ عَدائِدُ الإشراكِ وَِتْراً *** وشَفْعَاً والزَّعامةُ للغُلامِ([14])

(**زعب**) **الزاء** ve **العين** ve **الباء** bir tek asıldır; itmeye ve karşılıklı itişmeye delâlet eder. Denir bundan: **الزَّعْب** itmedir. Denir: **زعَبْتُ له زَعْبَةً من المال**. Resûlullah—sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem—dedi: "Ve sana maldan bir **زَعْبَةً** **وأَزْعَبُ**." Ve denir: bir sel geldi, vadiyi **يَرْعَبُ**—bu, mu‘cemli değildir—onu doldurduğu zaman. Ve bir sel geldi **يَزْعَبُ**, **بالزَّاء**; birbirini itip kakarak aktığı zaman. Ve denir: **الزَّاعب** yeryüzünde dolaşandır. **ابن هَرْمَة** dedi:
* يكادُ يَهْلِكُ فيها الزّاعبُ الهاِدي([15]) *
Ve **الزَّاعِبِيَّة**: mızraklardır. **الخليل** dedi: o, **زاعب**’a nisbet edilmiştir. Ve **زاعب**’ın ilmi—adam mı yoksa belde mi—zuhur etmedi([16]); ancak bir müvelled onu türetirse (başka). Ve başkası dedi: **الزَّاعِبيُّ**, sallandığı zaman başından sonuna kadar birbirini itip kakarak hareket edendir; sanki bu, vadide suyun **تزاعُب**’una kıyas edilmiştir; o da onun birbirini itip kakmasıdır. Ve bu, sahih olanın ta kendisidir. Ve denir: **زَعَب** adam kadını; onunla cima ettiği zaman. Ve bu, **بالراء** daha iyidir. Ve geçmiştir.
Ve babda bir tek kelime kaldı; sahih olursa ibdâl babındandır. Derler: **الزُّعْبُوب** erkeklerden kısa olandır; ve umulur ki o, **الذُّعبوب** olsun.

(**زعج**) **الزاء** ve **العين** ve **الجيم** bir tek asıldır; tedirgin etmeye ve az yerleşikliğe delâlet eder. Denir: **أَزْعَجْتُه أزْعِجُه إزعاجاً**. Ve denir: **أَزْعَجْتُه فشَخَص**. **الخليل** dedi: **انْزَعَجَ** denilseydi doğru olurdu.

(**زعر**) **الزاء** ve **العين** ve **الراء** aslîdir; kötü huya ve hayrın azlığına delâlet eder. İşte **الزّعارة**([17]): huyun sertliği (hırçınlığı)dır. Ve o, **فَعالة** vezni üzerinedir. Ve babdandır **الأَزْعر**: bitkisi az olan yer. Ve denir: **الزعارة**’dan fiil tasrifi bina edilmez. Ve babdandır **الأزعر**: saçı az olan. Ve kadın **زَعْرَاء**; ve **زَعِرَ يَزْعَر**. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------
([1]) Beyit **اللسان**’da (**زعق**)tadır. Ve o, **رؤبة**’nın divanında 105’tir. Ve ondan önce:
*تحيدُ عن أظلالها منَ الفرق*
([2]) Recez **اللسان**’da: (**زَعق**، **روقَ**، **ذَعْلَق**), ve **المخصص**: (3: 115).
([3]) Asılda: "وطائر ذي"dir; doğrusu **المجمل**’dendir. Ve **ذو الفوق**: oktur; ve **الفوق**: onun kiriş yeri. Der ki: o tayır, bu şeylerin hepsinden daha hızlı olmuştur.
([4]) **المجمل**’de: "تلبثوا ساعة". Bu mana **اللسان**’da vârid olmadı. Ve **القاموس**’ta: "ولهم زعكة لبثة".
([5]) **المترددة**: yaratılışı (bünyesi) toplanmış olan.
([6]) Rivayeti **المجمل**’de böyle gelmiştir. Lakin **اللسان**’da: "زعاكك"; ve onun üzerine istişhâdıdır.
([7]) O, divanının başında; ve **المفضليات**’ta olan ayniyye kasidesinden **أبو ذؤيب الهذلي**’dir. Beyit **اللسان**’da (**زعل**، **سعل**، **مرع**) okunmuştur. Ve **المخصص**: ( 3 : 114/ 13: 298).
([8]) **ديوان طرفة** 66 ve **اللسان** (**خدر**).
([9]) Ve **الزعم** da, kesre ile, **الزاي**’ın müsellesidir.
([10]) O, **الأبيرد الرياحي**’dir; **حارثة بن بدر الغداني**’yi hicveder. Bak: **الأغاني** (12: 10) ve **الحيوان** (3: 398/ 6: 351), ve **ثمار القلوب**: 325. Ve denildi: o, **زياد الأعجم**’dir. Bak: **الكنايات** li-**الجرجاني**: 129.
([11]) **عنترة بن شداد**’ın muallakasındandır. Ve sadrı:
* علقتها عرضاً وأقتل قومها *
([12]) **غبط** koyunu ve deveyi **يغبطهما غبطاً**; onları yoklayıp semizliklerini zayıflıklarından anlamak için.
([13]) **عمرو بن شاس**’ındır; **اللسان**’da olduğu üzere. (**زعم**), ve onun sadrının rivayeti onda:
* تقول هلكنا إن هلكت وإنما *
([14]) **ديوان لبيد** 129, 1880 tab‘ı ve **اللسان** (**عدد**، **شرك**، **زعم**).
([15]) Asılda: "يهلك فيه"dir; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([16]) **المجمل**’de: "ولا أدري".
([17]) **زعارة** denir; **الراء**’ı şeddeli ve hafifli (şeddesiz) olarak.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزعاق: الماء الملح الشديد الملوحة، وطعام مزعوق: كثر ملحه حتى صار زعاقا، وزعق به: أفزعه بصياحه، فانزعق، أي فزع، والزعق: الكثير الزعق، أي: الصوت، والزعاق: النعار (الزاعق: الذي يسوق ويصيح بها صياحا شديدا، وهو رجل ناعق وزعاق ونعار. اللسان (زعق) ).

##### Türkçe

- **الزعاق**: şiddetli tuzluluğu olan tuzlu su; ve **طعام مزعوق**: tuzu çoğaldı da **زعاقا** oldu; ve **زعق به**: onu bağırmasıyla korkuttu; böylece **انزعق**; yani korktu; ve **الزعق**: çok **الزعق** olan; yani: ses; ve **الزعاق**: **النعار** (**الزاعق**: sevk eden ve onunla şiddetli bir bağırışla bağıran; ve o, **رجل ناعق** ve **زعاق** ve **نعار**dır. **اللسان** (**زعق**)).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ع ق
ماء زعاق‏:‏ ملح غليظ لا يطاق شربه‏.‏
ويروى لعليّ بن أبي طالب رضي الله تعالى عنه يوم حنين‏:‏ دونكهـا مترعـة دهاقاً كأسـاً ذعافـاً مزجـت زعاقا وبئر زعقة‏.‏
وأزعق القوم‏:‏ هجموا عليها وزعق طعامه‏:‏ أفسده بكثرة الملح وطعام مزعوق وأكلته زعاقاً‏.‏
وزعق به‏:‏ صاح به صيحة مفزعة ونعق المؤذن وزعق وسمعت نعقة المؤذن وزعقته‏.‏

##### Türkçe

ز ع ق
**ماء زعاق**: içilmesi tahammül edilmez, içilmesi katlanılmaz kalın tuz(lu su).
Ve **عليّ بن أبي طالب**’den, Allah Teâlâ ondan razı olsun, **يوم حنين** günü şöyle rivayet edilir: “**دونكهـا مترعـة دهاقاً كأسـاً ذعافـاً مزجـت زعاقا وبئر زعقة**.”
Ve **أزعق القوم**: onun üzerine baskın yaptılar; ve **زعق طعامه**: onu tuzun çokluğuyla bozdu; ve **طعام مزعوق**; ve onu **زعاقاً** yedim.
Ve **زعق به**: ona korkutucu bir çığlıkla bağırdı; ve müezzin **نعق** etti ve **زعق** etti; ve müezzinin **نعقة**sını ve onun **زعقة**sını işittim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ماء زُعاقٌ: مرٌّ غليظ لا يُطاق شربُه من أُجُوجَتِه، الواحد والجمع فيه سواء. وأَزْعَقَ: أَنْبَط ماءً زُعاقاً. وأَزْعَقَ القومُ إِذا حَفَروا فهَجَموا على ماءٍ زُعاقٍ؛ قال عليّ بن أَبي طالب، كرم الله وجهه:دُونَكها مُتْرَعةً دِهاقا
كأْساً زُعافاً مُزِجَتْ زُعاقا
وبئر زَعِقة: مُرّة. والزُّعاقُ: الماء المرّ. وطعام زُعاقٌ: كثير الملْح. وطعام مَزْعوقٌ: أُكْثِر مِلْحُه. وزَعَقَ القِدْرَ يَزْعَقُها زَعْقاً وأَزْعَقَها: أَكثر مِلْحَها. وزَعِقَ زَعَقاً، فهو زَعِقٌ، وانْزَعَقَ: فزِعَ بالليل، ولم يقيده في التهذيب بالليل. وزَعَقَه وزَعَق به وأَزْعَقَه، وهو مَزْعوقٌ وزَعِيقٌ: أَفْزَعه؛ الأَخيرة على غير قياس، ومعناه فهو مذعور؛ قال:
يا ربَّ مُهْرٍ مَزْعوقْ،
مُقَيَّلٍ أَو مَغْبُوقْ،
من لبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ،
حتى شَتا كالذُّعْلُوقْ،
أَسْرَع من طَرْف المُوقْ،
وطائرٍ وذي فُوقْ،
وكلِّ شيء مَخْلوقْ
مَزْعوق أَي مذعور ذكيّ الفُؤاد، وقيل: مَزْعُوق هنا مُبالَغ في غِذائه؛ قال ابن جني: إِن قيل ما بال هذا ونحوه من أَفْعَلَه فهو مَفْعول خالَف فيه الفعلُ مسنداً إِلى الفاعل صورتَه مسنداً إِلى المفعول، وعادةُ الاستعمال غيرُ هذا، وهو أَن يجيء الضَّرْبانِ معاً في عدّة واحدة نحو ضَرَبته وضُرِبَ وأَكْرَمْتُه وأُكْرِمَ، وكذلك مَقاد هذا الباب، قيل: إِن العرب لما قَوِيَ في أَنفسها أَمرُ المفعول حتى كاد أَن يُلْحَق عندهم برتبة الفاعل، وحتى قال سيبويه فيهما، وإِن كانا جميعاً يَهُمَّانِهم ويَعْنِيانِهم خصُّوا المفعول إِذا أُسْنِدَ الفعلُ إِليه بضَرْبَين من الصيغة: أَحدهما تَغْيير صيغة المثال مسنداً إِلى المفعول عن صورته مسنداً إِلى الفاعل والعدّة واحدة وذلك ضَرَب زيد وضُرِب وقَتَل وقُتِل، والآخر أَنهم لم يَقْنَعُوا بهذا القَدْر من التغيير حتى تجاوزوه إِلى أَن غَيّروا عدّة الحروف مع ضم أَوله، كما غيروا في الأَول الصورة والصيغةَ وحْدَها، وذلك قوله أَحْبَبْتُه وحُبَّ وأَزْكَمَه الله وزُكِمَ وأَضْأَدَه وضُئِدَ وأَمْلأَه ومُلِئَ.
والزَّعِقُ والمَزْعوق: النَّشِيط الذي يفْزَع من كل شيء. وهَوْلٌ زَعِقٌ: شديد؛ قال:
مِنْ غائِلاتِ الليلِ والهَوْلِ الزَّعِقْ
والزَّعَقُ، بالتحريك: مصدر قولك زَعِقَ يَزْعَقُ، فهو زَعِقٌ، وهو النشِيط الذي يَفْزَع مع نشاطِه، وقد أَزْعَقَه الخوفُ حتى زُعِقَ وانْزَعَقَ. وزَعَقَ دوابَّه: طرَدَها مسرعاً؛ قال:
إِنَّ عليها، فاعْلَمَنّ، سائقا
لَبّاً بأَعْجازِ المَطِيِّ لاحِقا،
لا مُتْعِباً ولا عَنِيفاً زاعِقا
وقيل: الزاعِقُ الذي يَسُوق ويَصِيحُ بها صياحاً شديداً. ابن السكيت: مَرَّ يَزْعَق بدوابّه زَعْقاً أَي يطردها مسرعاً ويصيح في آثارها، وهو رجل ناعِقٌ وزَعّاقٌ ونَعَّارٌ. وزَعْقهُ المؤذّن: صوتُه. والزَّعْقُ: الصياح، وقد زَعَقْت به زَعْقاً. وزَعَقَتْه العقربُ تزْعَقُه زَعْقاً: لَدَغَتْه.
والزُّعْقوقُ: فرخ القَبْج وهو الحَجَل والكَرَوان، والأُنثى بالهاء، والجمع الزَّعاقِيق. وقال الأَزهري: الزُّعْقوقةُ فرخ القَبْج؛ وأَنشد: كأَنَّ الزَّعاقِيقَ والحَيْقُطان
يُبادِرْن في المَنْزِل الضَّيْوَنا
وفي نوارد العرب: أَرض مَزْعوقة ومَدْعُوقة وممْعوقةٌ ومَبْعوقة ومشحوذة ومَسْحورة ومَسْنِيّة إِذا أَصابها مطرٌ وابلٌ شديد. قال ابن بري: وزَعَقَت الريحُ الترابَ أَمارَتْه.

##### Türkçe

**ماء زُعاقٌ**: acı, kalın; **أُجُوجَتِه**’sinden dolayı içilmesi tahammül edilmez; onda tekil ile çoğul birdir. Ve **أَزْعَقَ**: **ماءً زُعاقاً** çıkardı. Ve **أَزْعَقَ القومُ**: kazdıkları zaman da **ماءٍ زُعاقٍ** üzerine ansızın vardıklarında; Ali b. Ebî Tâlib, Allah yüzünü mükerrem kılsın, dedi:
دُونَكها مُتْرَعةً دِهاقا
كأْساً زُعافاً مُزِجَتْ زُعاقا

Ve **بئر زَعِقة**: acı. Ve **الزُّعاقُ**: acı su. Ve **طعام زُعاقٌ**: çok tuzlu. Ve **طعام مَزْعوقٌ**: tuzu çoğaltılmış. Ve **زَعَقَ القِدْرَ يَزْعَقُها زَعْقاً** ve **أَزْعَقَها**: tuzunu çoğalttı. Ve **زَعِقَ زَعَقاً**; o hâlde o **زَعِقٌ**’tir. Ve **انْزَعَقَ**: geceleyin korktu; **التهذيب**’de onu geceyle kayıtlamadı. Ve **زَعَقَه** ve **زَعَق به** ve **أَزْعَقَه**; o **مَزْعوقٌ** ve **زَعِيقٌ**: onu korkuttu; sonuncusu kıyasa göre değildir; manası: o hâlde o ürkmüş/korkutulmuş; dedi ki:
يا ربَّ مُهْرٍ مَزْعوقْ،
مُقَيَّلٍ أَو مَغْبُوقْ،
من لبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ،
حتى شَتا كالذُّعْلُوقْ،
أَسْرَع من طَرْف المُوقْ،
وطائرٍ وذي فُوقْ،
وكلِّ شيء مَخْلوقْ

**مَزْعوق** yani ürkmüş; zeki gönüllü. Ve denildi ki: burada **مَزْعُوق** onun beslenmesinde mübalağa edilmiştir. İbn Cinnî dedi: “Eğer denilirse: bunun ve benzerinin hâli ne ki **أَفْعَلَه**’si **مَفْعول**’dür; fiil, fâile isnad edilmişken sûretini, mef‘ûle isnad edilmişken (olan) sûretine muhalefet etti; kullanımın âdeti bunun dışındadır; o da şudur: iki darbın bir arada, tek bir sayıda gelmesidir; mesela **ضَرَبته** ve **ضُرِبَ**; ve **أَكْرَمْتُه** ve **أُكْرِمَ**; ve bu bâbın kıyası da böyledir. Denildi ki: Arapların nefislerinde mef‘ûlün işi kuvvetlenince, neredeyse onların yanında fâilin mertebesine ilhak edilecek hâle geldi; hatta Sîbeveyh ikisi hakkında dedi ki: her ne kadar ikisi de onları ilgilendirip onları meşgul etse de, fiil mef‘ûle isnad edildiğinde mef‘ûlü sigadan iki darb ile tahsis ettiler: birincisi, misalin sigasını mef‘ûle isnad edilmişken, fâile isnad edilmişken olan sûretinden değiştirmektir; sayı birdir; bu da **ضَرَب زيد** ve **ضُرِب**; ve **قَتَل** ve **قُتِل**’dir. İkincisi: bu miktar değişiklikle yetinmediler; hatta onu aşıp, başını zammelemekle birlikte harflerin sayısını değiştirdiler; birincide yalnız sûreti ve sigayı değiştirdikleri gibi; bu da şu sözüdür: **أَحْبَبْتُه** ve **حُبَّ**; ve **أَزْكَمَه الله** ve **زُكِمَ**; ve **أَضْأَدَه** ve **ضُئِدَ**; ve **أَمْلأَه** ve **مُلِئَ**.”

Ve **الزَّعِقُ** ve **المَزْعوق**: her şeyden ürken çevik/atılgan. Ve **هَوْلٌ زَعِقٌ**: şiddetli; dedi ki:
مِنْ غائِلاتِ الليلِ والهَوْلِ الزَّعِقْ

Ve **الزَّعَقُ**, harekeli olarak: “**زَعِقَ يَزْعَقُ**” sözünün mastarıdır; o hâlde o **زَعِقٌ**’tir; o, çevikliğiyle birlikte ürken çevik/atılgandır. Ve korku onu **أَزْعَقَه** etti; ta ki **زُعِقَ** ve **انْزَعَقَ** oldu. Ve **زَعَقَ دوابَّه**: onları hızlıca sürdü/kovdu; dedi ki:
إِنَّ عليها، فاعْلَمَنّ، سائقا
لَبّاً بأَعْجازِ المَطِيِّ لاحِقا،
لا مُتْعِباً ولا عَنِيفاً زاعِقا

Ve denildi ki: **الزاعِقُ**, (hayvanları) süren ve onlara şiddetli bir bağırışla bağırandır. İbnü’s-Sikkît: **مَرَّ يَزْعَق بدوابّه زَعْقاً** yani onları hızlıca kovar ve arkalarından bağırır; o, **رجل ناعِقٌ** ve **زَعّاقٌ** ve **نَعَّارٌ**’dır. Ve **زَعْقهُ المؤذّن**: onun sesi. Ve **الزَّعْقُ**: bağırma; ve onunla **زَعَقْت**; **زَعْقاً**. Ve **زَعَقَتْه العقربُ تزْعَقُه زَعْقاً**: onu soktu.

Ve **الزُّعْقوقُ**: **القَبْج**’in yavrusu; o da **الحَجَل** ve **الكَرَوان**’dır. Dişisi **الهاء** iledir; çoğulu **الزَّعاقِيق**. Ezherî dedi: **الزُّعْقوقةُ** **القَبْج**’in yavrusudur; ve inşad etti:
كأَنَّ الزَّعاقِيقَ والحَيْقُطان
يُبادِرْن في المَنْزِل الضَّيْوَنا

Ve **نوارد العرب**’da: **أَرض مَزْعوقة** ve **مَدْعُوقة** ve **ممْعوقةٌ** ve **مَبْعوقة** ve **مشحوذة** ve **مَسْحورة** ve **مَسْنِيّة**: ona şiddetli, bol bir yağmur isabet ettiğinde. İbn Berrî dedi: **وزَعَقَت الريحُ الترابَ**: onu savurdu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ع ق * * الزَّعْقُ * الصياح وقد * زَعَقَ * به من باب قطع والماء * الزُّعَاقُ * الملح

##### Türkçe

* ز ع ق * * **الزَّعْقُ** * bağırma; ve “kesmek” bâbından onunla **زَعَقَ**; ve su: **الزُّعَاقُ** tuzlu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزعاق، كغراب: الماء المر الغليظ الذي لا يطاق شربه من أجوجته، قاله الليث، الواحد والجميع فيه سواء، قال: وإذا كثر ملح الشيء حتى يصير إلى المرارة، فأكلته، قلت: أكلته زعاقا، ويروى أن عليا - رضي الله عنه- قال يوم خيبر:
  دونكها مترعة دهـاقـا
  كأسا زعافا مزجت زعاقا زعق، ككرم صار مرا. وقال بن فارس: الزعاق: النفار. ويقال أيضا: وعل زعاق، أي: نفور. وطعام مزعوق وزعاق: إذا كثر ملحه. وزعقه زعقا. وزعق به زعقا كمنعه: إذا ذعره وأفزعه كأزعقه، فهو زعيق. وقال الأصمعي: يقال: أزعقته فهو مزعوق على غير قياس، وأنشد:
  يا رب مهر مزعوق
  مقيل أو مغـبـوق
  من لبن الدهم الروق كذا في الصحاح، وقال الأموي: زعقته فهو مزعوق. قلت: فعلى هذا لا يشذ عن القياس. وزعق بدوابه زعقا: صاح بها، و طردها مسرعا، قال الراجز:
  إن عليها فاعلمن سائقـا
  لا مبطئا ولا عنيفا زاعقا
  لبا بأعجاز المطى لاحقا وقيل. الزاعق: الذى يسوق ويصيح بها صياحا شديدا. وزعق القدر يزعقها زعقا: كثر ملحها فهي مزعوقة كأزعقها. وزعقت الريح التراب: أثارته وفي حاشية بن بري: أمارته. وزعقت العقرب فلانا: لدغته كما في اللسان. وفي نوادر العرب: أرض مزعوقة ومدعوقة، وممعوقة، ومبعوقة : إذا أصابها مطر وابل شديد.

  وزعق كفرح زعقا. وكذا: زعق، مثل عنى: خاف وفزع بالليل ولم يقيده في التهذيب بالليل. وزعق يزعق زعقا أيضا: نشط، فهو زعق، ككتف فيهما، أي: مذعور ونشيط، وفي الصحاح: الزعق: هو النشيط الذي يفزع مع نشاطه، ومثله في العباب. وزعق كمنع زعقا: صاح وقد زعق زعقا، لغة شامية. وفرس زعاق، كشداد: مشاء عن ابن عباد، قال: وعجول أيضا. قال: وسير مزعق، كمنبر أي سريع. قال: ونزع في القوس نزعا مزعقا أيضا بمعنى سريعا. قال: والمزعق: المقلاع يقلع به الأرضون. والزعقوقة بالضم: فرخ القبج. قاله الليث: وهو الحجل والكروان، والجمع الزعاقيق، وأنشد:
  كأن الزعاقيق والحيقطـان                      يبادرن في المنزل الضيونا وأزعقوا: حفروا فهجموا على ماء زعاق أي: ملح.
 أزعقوا فلانا: خوفوه حتى زعق. قال ابن عباد : أزعقوا السير: عجلوا. قال: وانزعقت الدواب: إذا أسرعت قال: وانزعق الفرس أي: تقدم. قال غيره: انزعق فلان: خاف بالليل ولم يقيد في العباب والتهذيب بالليل. ومما يستدرك عليه: أزعق: أنبط ماء زعاقا. وبئر زعقة ، كفرحة : ماؤها زعاق. ورجل مزعوق : ذكي الفؤاد. ومهر مزعوق : مبالغ في غذائه، وبه فسر قول الراجز السابق أيضا، قاله الجوهري.
 وهول زعق ، ككتف : شديد، قال:
  من عائلات الليل والهول أتزعق والرعاف، كشداد : من يطرد الدواب ويصيح في آثارها، وهو الناعق، والنغاز.
 وزعق المؤذن: صوته.

##### Türkçe

**الزعاق**، **كغراب**: **أجوجته**’sinden dolayı içilmesine tahammül edilemeyen, acı, koyu su; bunu Leys söylemiştir. Tekil ve çoğul onda birdir. Dedi ki: Bir şeyin tuzu çoğalıp da acılığa varıncaya kadar olursa, onu yedim; “Onu **زعاقا** olarak yedim” dersin. Ve rivayet olunur ki Ali -Allah ondan razı olsun- Hayber günü dedi ki:
  “Al onu, dolu dolu **دهـاقـا**;
  bir kadeh **زعافا** ki **زعاقا** ile karıştırdım.”

**زعق**، **ككرم**: acı oldu. İbn Fâris dedi ki: **الزعاق**: ürküp kaçma. Ve ayrıca denir: **وعل زعاق**; yani: ürkek. Ve **طعام مزعوق** ve **زعاق**: tuzu çoğalınca. Ve onu **زعقا** ile **زعقه**. Ve onunla **زعقا** olarak **زعق به زعقا كمنعه**: onu korkutup ürküttüğünde; **كأزعقه** gibi; o da **زعيق**tir. Asmaî dedi ki: “Onu **أزعقته**” denir; o da kıyasa aykırı olarak **مزعوق**tur. Ve şu beyti okudu:
  “Ey Rabbim, **مزعوق** bir tay;
  akşamüstü içirilen yahut sabah içirilen;
  kara boynuzlu ineklerin sütünden.”

Sıhâh’ta böyledir. Ümeyyî dedi ki: “Onu **زعقته**; o da **مزعوق**tur.” Dedim ki: Buna göre kıyastan sapmaz. Ve bineklerine **زعقا** olarak **زعق بدوابه زعقا**: onlara bağırdı ve onları aceleyle sürdü. Râciz dedi ki:
  “Bil ki onun üzerinde bir sürücü vardır;
  ne ağır davranan ne de sertçe **زاعقا**;
  bineklerin sağrılarında yapışıp kalan.”

Ve denildi: **الزاعق**: onları sürüp onlara şiddetli bir bağırışla bağıran kimsedir. Ve tencereyi **زعقا** olarak **زعق القدر يزعقها زعقا**: tuzu çoğaldı; o da **مزعوقة**tur; **كأزعقها** gibi. Ve rüzgâr toprağı **زعقت الريح التراب**: onu kaldırdı. İbn Berrî’nin hâşiyesinde: onu hareketlendirdi. Ve akrep falancayı **زعقت العقرب فلانا**: onu soktu; Lisân’da olduğu gibi. Ve Arapların nevâdirinde: **أرض مزعوقة** ve **مدعوقة** ve **ممعوقة** ve **مبعوقة**: şiddetli sağanak yağmur ona isabet edince.

**وزعق كفرح زعقا**. Ve aynı şekilde: **زعق**، **مثل عنى**: geceleyin korktu ve ürktü; Tehzîb’de onu geceyle kayıtlamadı. Ve ayrıca **زعق يزعق زعقا**: çevikleşti; o da **زعق**tır; ikisinde de **ككتف** gibi; yani: korkutulmuş ve çevik. Sıhâh’ta: **الزعق**: çevikliğiyle birlikte ürken çevik kimsedir; Abbâb’da da benzeri. Ve **زعق كمنع زعقا**: bağırdı; ve **زعق زعقا** olarak bağırdı; Şam lehçesidir. Ve **فرس زعاق**، **كشداد**: yürüyüşlü; İbn Abbâd’dan. Dedi ki: ve ayrıca çok aceleci. Dedi ki: ve **سير مزعق**، **كمنبر**: yani hızlı. Dedi ki: ve yayda **نزعا مزعقا** olarak çekti; yine “hızlı” mânâsında. Dedi ki: ve **المزعق**: yerleri sökmekle sökülen sapan. Ve **الزعقوقة** (zamm ile): keklik yavrusu. Bunu Leys söyledi: o, **الحجل** ve **الكروان**dır. Çoğulu **الزعاقيق**tir. Ve şu beyti okudu:
  “Sanki **الزعاقيق** ve **الحيقطـان**
  dar misafirleri menzilde kapışarak karşılarlar.”

Ve **أزعقوا**: kazdılar da **ماء زعاق**a; yani tuzlu (suya) ansızın ulaştılar.
 **أزعقوا فلانا**: onu korkuttular da o **زعق** etti. İbn Abbâd dedi ki: **أزعقوا السير**: acele ettiler. Dedi ki: **انزعقت الدواب**: hızlandıklarında. Dedi ki: **انزعق الفرس**: yani öne geçti. Başkası dedi ki: **انزعق فلان**: geceleyin korktu; Abbâb ve Tehzîb’de onu geceyle kayıtlamadı. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **أزعق**: **زعاقا** bir suyu çıkardı. Ve **بئر زعقة**، **كفرحة**: suyu **زعاق**tır. Ve **رجل مزعوق**: kalbi zeki. Ve **مهر مزعوق**: beslenmesinde aşırı; önceki râcizin sözü de bununla tefsir edilmiştir; bunu Cevherî söyledi.
 Ve **هول زعق**، **ككتف**: şiddetli. Dedi ki:
  “Gecenin yoksunluklarından ve dehşetten daha **أتزعق**.”

Ve **الرعاف**، **كشداد**: binekleri kovalayıp arkalarından bağıran kimse; o, **الناعق** ve **النغاز**dır.
 Ve müezzin **زعق** etti: onun sesi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَعَقَ
1 زَعَقَ ذ , aor. زَعَقَ , (K,) inf. n. زَعْقٌ, (TA,) He called out, or cried out. (K, TA.) You say; زَعَقْتُ بِهِ, inf. n. as above, I called out, or cried out, to him: (S:) of the dial. of Syria. (TA.) ― -b2- And زَعَقَ بِدَوَابِّهِ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He drove away his beasts: (K:) or he called out, or cried out, to his beasts, and drove them away quickly. (TA.) ― -b3- And زَعَقَهُ, (K,) and زَعَقَ بِهِ, (TA, as from the K,) aor. as above, (K,) and so the inf. n. in both cases, (TA,) He frightened him; as also ↓ ازعقهُ: and ↓ أَزْعَقُوهُ They frightened him: (K:) or they frightened him so that he became brisk, lively, or sprightly: (TA:) or you say, الخَوْفُ حَتَّى زَعِقَ ↓ ازعقهُ [Fear affected him so that he became brisk, lively, or sprightly, yet fearful]: accord. to As, one says ↓ أَزْعَقْتُهُ, and the epithet applied to the object is ↓ مَزْعُوقٌ, differing form rule; but accord. to El-Umawee, one says زَعَقْتُهُ, and the epithet so applied is ↓ مَزْعُوقٌ. (S.) ― -b4- زَعَقَتِ الرِّيحُ التُّرَابَ The wind raised the dust: or made it to go to and fro: syn. أَثَارَتْهُ, (K,) or أَمَارَتْهُ. (IB.) ― -b5- زَعَقَتْهُ العَقْرَبُ The scorpion stung him. (L, K.) ― -b6- زَغَقَ القِدْرَ, (K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) He put much salt into the cooking-pot; as also ↓ ازعقها. (K.) -A2- زَعِقَ, aor. زَعَقَ , (K,) inf. n. زَعَقٌ; (TA;) and زُعِقَ, like عُنِىَ; and ↓ انزعق: He feared by night: (K:) but in the T, the restriction to the night is not added; nor is it in the instance of the last of these verbs in the O. (TA.) ― -b2- And زَعِقَ, aor. زَعَقَ , (S, K, TA,) inf. n. زَعَقٌ; (S, TA;) and زُعِقَ; (K; [but only the former accord. to the TA, as in the S;]) He was, or became, brisk, lively, or sprightly, (S, K,) but with fear; (S;) as also ↓ انزعق. (S. [This meaning of the last verb is indicated, but not expressed, in the S.]) -A3- زَعُقَ, (K,) inf. n. زَعَاقَةٌ (TK) [and زُعُوقَةٌ], It (water) was, or became, bitter, (K, TA,) so that it could not be drunk [by reason of its bitterness, or saltness, or bitterness and saltness, or burning saltness, or intense bitterness or saltness: see زُعَاقٌ]. (K.)

4 أَزْعَقَ see above, in five places. -A2- أَزْعَقُوا السَّيْرَ [app. for فِى السَّيْرِ] They made haste [in the journey, or rate of going]. (Ibn-' Abbلd, K.) -A3- ازعق also signifies He produced, or fetched out, by labour [in digging], water such as is termed زُعَاق. (TA.) And ازعقوا They, in digging, came upon water such as is termed زُعَاق. (K.)

7 اـِنْزَعَقَ see 1, latter part, in two places. ― -b2- انزعقت الدَّوَابُّ The beasts hastened, or went quickly. (Ibn-' Abbلd, K.) ― -b3- And انزعق الفَرَسُ The horse went forward, or before. (Ibn-' Abbلd, K.)

زَعِقٌ
زَعِقٌ ذ Fearing, or fearing by night. (K, * TA.) ― -b2- Brisk, lively, or sprightly, (S, K,) but with fear. (S.) [See also مَزْعُوقٌ.] ― -b3- هَوْلٌ زَعِقٌ Vehement terror. (TA.) -A2- بِئْرٌ زَعِقَةٌ A well of which the water is such as is termed زُعَاق. (TA.)

زَعْقَةٌ
[ زَعْقَةٌ ذ inf. n. un. of زَعَقَ; A call, or cry: pl. زَعَقَاتٌ.]

زُعَاقٌ
زُعَاقٌ ذ A disposition to take fright and run away at random. (IF, O, K.) ― -b2- And hence, (IF, O,) as an epithet applied to a mountain-goat, Wont to take fright and run away at random. (IF, O, K.) -A2- Also Salt water: (S:) or very salt water; like حُرَاقٌ: (TA in art. حرق:) or water that is bitter, (مُرٌّ غَلِيظٌ, Lth, O, K, both of which epithets, applied to water, signify the same, TA in art. غلظ,) so that it cannot be drunk (Lth, O, K) by reason of its bitterness, or saltness, or bitterness and saltness, or burning saltness, or intense bitterness or saltness: (Lth, O:) used alike as sing. and pl. (TA.) ― -b2- One says also, أَكَلْتُهُ زُعَاقًا, meaning I ate it with so much salt in it that it was bitter. (Lth, O.) See also مَزْعُوقٌ.

زَعِيقٌ
زَعِيقٌ ذ : see مَزْعُوقٌ.

زَعَّاقٌ
زَعَّاقٌ ذ One who drives away the beasts, and cries out after them. (TA.) [See also زَاعِقٌ.] ― -b2- Applied to a horse, A good goer; or strong to walk, or go: (Ibn-' Abbلd, K:) and also (Ibn- ' Abbلd) very quick. (Ibn-' Abbلd, K.)

زُعْقُوقَةٌ
زُعْقُوقَةٌ ذ The young of the قَبْج, (Lth, K, TA,) which means the حَجَل [or partridge], and [sometimes] the كَرَوَان [or stone-curlew]: pl. زَعَاقِيقُ. (TA.)

زَاعِقٌ
زَاعِقٌ ذ One who calls out, or cries out, to his beasts, and drives them away quickly: or who drives them, and cries out to them vehemently. (TA.) [See also زَعَّاقٌ.]

مِزْعَقٌ
مِزْعَقٌ ذ Quick: so in the phrase سَيْرٌ مِزْعَقٌ [a quick pace or journeying]. (Ibn-' Abbلd, K.) And one says also, نَزَعَ فِى القَوْسِ نَزْعًا مِزْعَقًا, (Ibn- ' Abbلd, K,) i. e. [He drew the bow] quickly. (TA.) -A2- It signifies also مِقْلَاعٌ تُقْلَعُ بِهِ الأَرَضُونَ [app. meaning An implement with which the lands, or fields, are broken up]. (Ibn-' Abbلd, K.)

مَزْعُوقٌ
مَزْعُوقٌ ذ Frightened; as also ↓ زَعِيقٌ: (K:) [or frightened so as to be rendered brisk, lively, or sprightly, with fear:] see 1, in two places. [See also زَعِقٌ.] Applied to a colt, Frightened, and sharp in spirit: (S:) or, applied to a man, sharp in spirit: and, applied to a colt, well fed. (TA.) ― -b2- أَرْضٌ مَزْعُوقَةٌ Land rained upon by vehement rain falling in large drops. (K, TA.) -A2- طَعَامٌ مَزْعُوقٌ Food having much salt put in it; (S, K;) as also ↓ زُعَاقٌ. (TA.) And قِدْرٌ مَزْعُوقَةٌ A cooking-pot in which much salt has been put. (TA.)

##### Türkçe

**زَعَقَ**
1 **زَعَقَ** ذ, muzâri‘ **زَعَقَ**, (K,) mastar ismi **زَعْقٌ**, (TA,) O seslendi, yahut bağırdı. (K, TA.) Dersin ki; **زَعَقْتُ بِهِ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Ona seslendim, yahut ona bağırdım: (S:) Şam lehçesinden. (TA.) ― -b2- Ve **زَعَقَ بِدَوَابِّهِ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) O, hayvanlarını sürdü: (K:) yahut hayvanlarına seslendi, yahut bağırdı, ve onları çabucak sürdü. (TA.) ― -b3- Ve **زَعَقَهُ**, (K,) ve **زَعَقَ بِهِ**, (TA, K’dan olarak,) muzâri‘ yukarıdaki gibi, (K,) ve iki durumda da mastar ismi böyledir, (TA,) Onu korkuttu; ↓ **ازعقهُ** da böyledir: ve ↓ **أَزْعَقُوهُ** Onu korkuttular: (K:) yahut onu, çevik, canlı, yahut atik oluncaya kadar korkuttular: (TA:) yahut dersin ki, **الخَوْفُ حَتَّى زَعِقَ** ↓ **ازعقهُ** [Korku ona tesir etti de çevik, canlı, yahut atik oldu, fakat korkulu olarak]: As’a göre, ↓ **أَزْعَقْتُهُ** denir, ve mef‘ûle uygulanan sıfat ↓ **مَزْعُوقٌ**dur, kaideden ayrılarak; fakat El-Umawee’ye göre, **زَعَقْتُهُ** denir, ve ona uygulanan sıfat ↓ **مَزْعُوقٌ**dur. (S.) ― -b4- **زَعَقَتِ الرِّيحُ التُّرَابَ** Rüzgâr tozu kaldırdı: yahut onu gidip gelir kıldı: eş anlamlısı **أَثَارَتْهُ**, (K,) yahut **أَمَارَتْهُ**. (IB.) ― -b5- **زَعَقَتْهُ العَقْرَبُ** Akrep onu soktu. (L, K.) ― -b6- **زَغَقَ القِدْرَ**, (K,) muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) O, tencereye çok tuz koydu; ↓ **ازعقها** da böyledir. (K.) -A2- **زَعِقَ**, muzâri‘ **زَعَقَ**, (K,) mastar ismi **زَعَقٌ**; (TA;) ve **زُعِقَ**, **عُنِىَ** gibi; ve ↓ **انزعق**: O, geceleyin korktu: (K:) fakat T’de geceye tahsis ilâve edilmemiştir; O’da da bu fiillerin sonuncusunun örneğinde değildir. (TA.) ― -b2- Ve **زَعِقَ**, muzâri‘ **زَعَقَ**, (S, K, TA,) mastar ismi **زَعَقٌ**; (S, TA;) ve **زُعِقَ**; (K; [fakat TA’ya göre yalnız birincisi, S’de olduğu gibi;]) O, çevik, canlı, yahut atik oldu, (S, K,) fakat korku ile; (S;) ↓ **انزعق** da böyledir. (S. [Bu son fiilin bu mânâsı S’de işaret edilmiştir, fakat ifade edilmemiştir.]) -A3- **زَعُقَ**, (K,) mastar ismi **زَعَاقَةٌ** (TK) [ve **زُعُوقَةٌ**], O (su) acı oldu, yahut acılaştı, (K, TA,) öyle ki içilemez oldu [acı oluşu, yahut tuzluluğu, yahut acılık ve tuzluluğu, yahut yakıcı tuzluluğu, yahut şiddetli acılık yahut tuzluluk sebebiyle: bk. **زُعَاقٌ**]. (K.)

4 **أَزْعَقَ** yukarıya bak, beş yerde. -A2- **أَزْعَقُوا السَّيْرَ** [görünüşe göre **فِى السَّيْرِ** yerine] Onlar acele ettiler [yolculukta, yahut gidiş hızında]. (Ibn-' Abbلd, K.) -A3- **ازعق** ayrıca, **زُعَاق** diye adlandırılan türden suyu, emekle [kazmada] çıkardı, yahut çıkarttı, mânâsına gelir. (TA.) Ve **ازعقوا** Onlar, kazmada, **زُعَاق** diye adlandırılan türden suya rastladılar. (K.)

7 **اـِنْزَعَقَ** 1’e bak, son kısmı, iki yerde. ― -b2- **انزعقت الدَّوَابُّ** Hayvanlar acele ettiler, yahut çabuk gittiler. (Ibn-' Abbلd, K.) ― -b3- Ve **انزعق الفَرَسُ** At ileri gitti, yahut öne geçti. (Ibn-' Abbلd, K.)

**زَعِقٌ**
**زَعِقٌ** ذ Korkan, yahut geceleyin korkan. (K, * TA.) ― -b2- Çevik, canlı, yahut atik, (S, K,) fakat korku ile. (S.) [Bk. ayrıca **مَزْعُوقٌ**.] ― -b3- **هَوْلٌ زَعِقٌ** Şiddetli dehşet. (TA.) -A2- **بِئْرٌ زَعِقَةٌ** Suyu **زُعَاق** diye adlandırılan türden olan kuyu. (TA.)

**زَعْقَةٌ**
[ **زَعْقَةٌ** ذ **زَعَقَ**’ın mastar-ı merresi; Bir sesleniş, yahut bağırış: çoğulu **زَعَقَاتٌ**.]

**زُعَاقٌ**
**زُعَاقٌ** ذ Rastgele ürküp kaçmaya meyil. (IF, O, K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (IF, O,) dağ keçisine uygulanan bir sıfat olarak, Rastgele ürküp kaçmaya alışkın. (IF, O, K.) -A2- Ayrıca tuzlu su: (S:) yahut çok tuzlu su; **حُرَاقٌ** gibi: (TA, md. حرق’da:) yahut acı olan su, (**مُرٌّ غَلِيظٌ**, Lth, O, K, bu iki sıfatın her ikisi de, suya uygulandığında, aynı mânâya gelir, TA, md. غلظ’da,) öyle ki içilemez (Lth, O, K) acılığı, yahut tuzluluğu, yahut acılık ve tuzluluğu, yahut yakıcı tuzluluğu, yahut şiddetli acılık yahut tuzluluk sebebiyle: (Lth, O:) müfred ve cem‘ olarak eşit kullanılır. (TA.) ― -b2- Şöyle de denir, **أَكَلْتُهُ زُعَاقًا**, mânâsı: Onu, içinde çok tuz olup acı olacak derecede, yedim. (Lth, O.) Ayrıca **مَزْعُوقٌ**’a bak.

**زَعِيقٌ**
**زَعِيقٌ** ذ : **مَزْعُوقٌ**’a bak.

**زَعَّاقٌ**
**زَعَّاقٌ** ذ Hayvanları süren ve onların ardından bağıran kimse. (TA.) [Bk. ayrıca **زَاعِقٌ**.] ― -b2- Ata uygulandığında, İyi giden; yahut yürümeye, yahut gitmeye güçlü: (Ibn-' Abbلd, K:) ve ayrıca (Ibn-' Abbلd) çok hızlı. (Ibn-' Abbلd, K.)

**زُعْقُوقَةٌ**
**زُعْقُوقَةٌ** ذ **قَبْج**’in yavrusu, (Lth, K, TA,) ki bu, **حَجَل** [yahut keklik] ve [bazen] **كَرَوَان** [yahut taş kurluğu] demektir: çoğulu **زَعَاقِيقُ**. (TA.)

**زَاعِقٌ**
**زَاعِقٌ** ذ Hayvanlarına seslenen, yahut bağıran, ve onları çabucak süren: yahut onları süren ve onlara şiddetle bağıran. (TA.) [Bk. ayrıca **زَعَّاقٌ**.]

**مِزْعَقٌ**
**مِزْعَقٌ** ذ Hızlı: **سَيْرٌ مِزْعَقٌ** ibaresinde böyledir [hızlı yürüyüş yahut yolculuk]. (Ibn-' Abbلd, K.) Ve şöyle de denir, **نَزَعَ فِى القَوْسِ نَزْعًا مِزْعَقًا**, (Ibn-' Abbلd, K,) yani [yayı] hızlıca çekti. (TA.) -A2- Ayrıca **مِقْلَاعٌ تُقْلَعُ بِهِ الأَرَضُونَ** mânâsına gelir [görünüşe göre: onunla arazilerin, yahut tarlaların, söküldüğü/kırıldığı bir âlet]. (Ibn-' Abbلd, K.)

**مَزْعُوقٌ**
**مَزْعُوقٌ** ذ Korkutulmuş; ↓ **زَعِيقٌ** de böyledir: (K:) [yahut korku ile çevik, canlı, yahut atik kılınacak şekilde korkutulmuş:] 1’e bak, iki yerde. [Bk. ayrıca **زَعِقٌ**.] Tay’a uygulandığında, Korkutulmuş, ve ruhça keskin: (S:) yahut insana uygulandığında, ruhça keskin: ve tay’a uygulandığında, iyi beslenmiş. (TA.) ― -b2- **أَرْضٌ مَزْعُوقَةٌ** Büyük damlalar hâlinde düşen şiddetli yağmurla yağmur almış arazi. (K, TA.) -A2- **طَعَامٌ مَزْعُوقٌ** İçine çok tuz konmuş yiyecek; (S, K;) ↓ **زُعَاقٌ** da böyledir. (TA.) Ve **قِدْرٌ مَزْعُوقَةٌ** İçine çok tuz konmuş tencere. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَعَقَ
زَعَقَ A ( n. ac. زَعْق 1 ),
a.  Called out, shouted, bawled.

b.  [ La ], Called.

c.  [ acc. or Bi ], Frightened, scared, drove away ( cattle ).

d.  Raised the dust ( wind ).

e.  Stung ( scorpion ).

f.  see IV (b) .

زَعِقَ
زَعِقَ A ( n. ac. زَعَق 4 ),
a.  Was active, brisk.

زَعُقَ
زَعُقَ U ( n. ac. زَعَاْقَة 22t ,  زُعُوْقَة 27t ),
a.  Was bitter.

أَزْعَقَ
أَزْعَقَ IV ,
a.  Frightened.

b.  Salted   too much.

c.  Found brackish water ( in digging ).

مِزْعَق
مِزْعَق 20 ,
a.  Plough.

زُعَاْق
زُعَاْق 24 ,
a.  Salt, bitter, brackish.

زَعِيْق
زَعِيْق 25 ,
a.  Frightened.

زَعَّاْق
زَعَّاْق 28 ,
a.  A good goer, fleet ( horse ).

##### Türkçe

زَعَقَ
زَعَقَ A ( n. ac. **زَعْق** 1 ),
a. Seslendi, bağırdı, haykırdı.

b. [ La ], çağırdı.

c. [ acc. or Bi ], korkuttu, ürküttü, (sığırı) sürdü (uzaklaştırdı).

d. (Rüzgâr) tozu kaldırdı.

e. (Akrep) soktu.

f. IV (b)’ye bak.

زَعِقَ
زَعِقَ A ( n. ac. **زَعَق** 4 ),
a. Faal oldu, çevik oldu.

زَعُقَ
زَعُقَ U ( n. ac. **زَعَاْقَة** 22t ,  **زُعُوْقَة** 27t ),
a. Acı oldu.

أَزْعَقَ
أَزْعَقَ IV ,
a. Korkuttu.

b. Pek fazla tuzladı.

c. (Kazmada) acımsı su buldu.

مِزْعَق
مِزْعَق 20 ,
a. Saban.

زُعَاْق
زُعَاْق 24 ,
a. Tuzlu, acı, acımsı.

زَعِيْق
زَعِيْق 25 ,
a. Korkmuş.

زَعَّاْق
زَعَّاْق 28 ,
a. İyi giden, hızlı (at).
