# زعق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زعق

ماء زُعاقٌ: مرٌّ غليظ لا يُطاق شربُه من أُجُوجَتِه، الواحد والجمع فيه سواء. وأَزْعَقَ: أَنْبَط ماءً زُعاقاً. وأَزْعَقَ القومُ إِذا حَفَروا فهَجَموا على ماءٍ زُعاقٍ؛ قال عليّ بن أَبي طالب، كرم الله وجهه:دُونَكها مُتْرَعةً دِهاقا
كأْساً زُعافاً مُزِجَتْ زُعاقا
وبئر زَعِقة: مُرّة. والزُّعاقُ: الماء المرّ. وطعام زُعاقٌ: كثير الملْح. وطعام مَزْعوقٌ: أُكْثِر مِلْحُه. وزَعَقَ القِدْرَ يَزْعَقُها زَعْقاً وأَزْعَقَها: أَكثر مِلْحَها. وزَعِقَ زَعَقاً، فهو زَعِقٌ، وانْزَعَقَ: فزِعَ بالليل، ولم يقيده في التهذيب بالليل. وزَعَقَه وزَعَق به وأَزْعَقَه، وهو مَزْعوقٌ وزَعِيقٌ: أَفْزَعه؛ الأَخيرة على غير قياس، ومعناه فهو مذعور؛ قال:
يا ربَّ مُهْرٍ مَزْعوقْ،
مُقَيَّلٍ أَو مَغْبُوقْ،
من لبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ،
حتى شَتا كالذُّعْلُوقْ،
أَسْرَع من طَرْف المُوقْ،
وطائرٍ وذي فُوقْ،
وكلِّ شيء مَخْلوقْ
مَزْعوق أَي مذعور ذكيّ الفُؤاد، وقيل: مَزْعُوق هنا مُبالَغ في غِذائه؛ قال ابن جني: إِن قيل ما بال هذا ونحوه من أَفْعَلَه فهو مَفْعول خالَف فيه الفعلُ مسنداً إِلى الفاعل صورتَه مسنداً إِلى المفعول، وعادةُ الاستعمال غيرُ هذا، وهو أَن يجيء الضَّرْبانِ معاً في عدّة واحدة نحو ضَرَبته وضُرِبَ وأَكْرَمْتُه وأُكْرِمَ، وكذلك مَقاد هذا الباب، قيل: إِن العرب لما قَوِيَ في أَنفسها أَمرُ المفعول حتى كاد أَن يُلْحَق عندهم برتبة الفاعل، وحتى قال سيبويه فيهما، وإِن كانا جميعاً يَهُمَّانِهم ويَعْنِيانِهم خصُّوا المفعول إِذا أُسْنِدَ الفعلُ إِليه بضَرْبَين من الصيغة: أَحدهما تَغْيير صيغة المثال مسنداً إِلى المفعول عن صورته مسنداً إِلى الفاعل والعدّة واحدة وذلك ضَرَب زيد وضُرِب وقَتَل وقُتِل، والآخر أَنهم لم يَقْنَعُوا بهذا القَدْر من التغيير حتى تجاوزوه إِلى أَن غَيّروا عدّة الحروف مع ضم أَوله، كما غيروا في الأَول الصورة والصيغةَ وحْدَها، وذلك قوله أَحْبَبْتُه وحُبَّ وأَزْكَمَه الله وزُكِمَ وأَضْأَدَه وضُئِدَ وأَمْلأَه ومُلِئَ.
والزَّعِقُ والمَزْعوق: النَّشِيط الذي يفْزَع من كل شيء. وهَوْلٌ زَعِقٌ: شديد؛ قال:
مِنْ غائِلاتِ الليلِ والهَوْلِ الزَّعِقْ
والزَّعَقُ، بالتحريك: مصدر قولك زَعِقَ يَزْعَقُ، فهو زَعِقٌ، وهو النشِيط الذي يَفْزَع مع نشاطِه، وقد أَزْعَقَه الخوفُ حتى زُعِقَ وانْزَعَقَ. وزَعَقَ دوابَّه: طرَدَها مسرعاً؛ قال:
إِنَّ عليها، فاعْلَمَنّ، سائقا
لَبّاً بأَعْجازِ المَطِيِّ لاحِقا،
لا مُتْعِباً ولا عَنِيفاً زاعِقا
وقيل: الزاعِقُ الذي يَسُوق ويَصِيحُ بها صياحاً شديداً. ابن السكيت: مَرَّ يَزْعَق بدوابّه زَعْقاً أَي يطردها مسرعاً ويصيح في آثارها، وهو رجل ناعِقٌ وزَعّاقٌ ونَعَّارٌ. وزَعْقهُ المؤذّن: صوتُه. والزَّعْقُ: الصياح، وقد زَعَقْت به زَعْقاً. وزَعَقَتْه العقربُ تزْعَقُه زَعْقاً: لَدَغَتْه.
والزُّعْقوقُ: فرخ القَبْج وهو الحَجَل والكَرَوان، والأُنثى بالهاء، والجمع الزَّعاقِيق. وقال الأَزهري: الزُّعْقوقةُ فرخ القَبْج؛ وأَنشد: كأَنَّ الزَّعاقِيقَ والحَيْقُطان
يُبادِرْن في المَنْزِل الضَّيْوَنا
وفي نوارد العرب: أَرض مَزْعوقة ومَدْعُوقة وممْعوقةٌ ومَبْعوقة ومشحوذة ومَسْحورة ومَسْنِيّة إِذا أَصابها مطرٌ وابلٌ شديد. قال ابن بري: وزَعَقَت الريحُ الترابَ أَمارَتْه.

### Türkçe

**ماء زُعاقٌ**: acı, kalın; **أُجُوجَتِه**’sinden dolayı içilmesi tahammül edilmez; onda tekil ile çoğul birdir. Ve **أَزْعَقَ**: **ماءً زُعاقاً** çıkardı. Ve **أَزْعَقَ القومُ**: kazdıkları zaman da **ماءٍ زُعاقٍ** üzerine ansızın vardıklarında; Ali b. Ebî Tâlib, Allah yüzünü mükerrem kılsın, dedi:
دُونَكها مُتْرَعةً دِهاقا
كأْساً زُعافاً مُزِجَتْ زُعاقا

Ve **بئر زَعِقة**: acı. Ve **الزُّعاقُ**: acı su. Ve **طعام زُعاقٌ**: çok tuzlu. Ve **طعام مَزْعوقٌ**: tuzu çoğaltılmış. Ve **زَعَقَ القِدْرَ يَزْعَقُها زَعْقاً** ve **أَزْعَقَها**: tuzunu çoğalttı. Ve **زَعِقَ زَعَقاً**; o hâlde o **زَعِقٌ**’tir. Ve **انْزَعَقَ**: geceleyin korktu; **التهذيب**’de onu geceyle kayıtlamadı. Ve **زَعَقَه** ve **زَعَق به** ve **أَزْعَقَه**; o **مَزْعوقٌ** ve **زَعِيقٌ**: onu korkuttu; sonuncusu kıyasa göre değildir; manası: o hâlde o ürkmüş/korkutulmuş; dedi ki:
يا ربَّ مُهْرٍ مَزْعوقْ،
مُقَيَّلٍ أَو مَغْبُوقْ،
من لبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ،
حتى شَتا كالذُّعْلُوقْ،
أَسْرَع من طَرْف المُوقْ،
وطائرٍ وذي فُوقْ،
وكلِّ شيء مَخْلوقْ

**مَزْعوق** yani ürkmüş; zeki gönüllü. Ve denildi ki: burada **مَزْعُوق** onun beslenmesinde mübalağa edilmiştir. İbn Cinnî dedi: “Eğer denilirse: bunun ve benzerinin hâli ne ki **أَفْعَلَه**’si **مَفْعول**’dür; fiil, fâile isnad edilmişken sûretini, mef‘ûle isnad edilmişken (olan) sûretine muhalefet etti; kullanımın âdeti bunun dışındadır; o da şudur: iki darbın bir arada, tek bir sayıda gelmesidir; mesela **ضَرَبته** ve **ضُرِبَ**; ve **أَكْرَمْتُه** ve **أُكْرِمَ**; ve bu bâbın kıyası da böyledir. Denildi ki: Arapların nefislerinde mef‘ûlün işi kuvvetlenince, neredeyse onların yanında fâilin mertebesine ilhak edilecek hâle geldi; hatta Sîbeveyh ikisi hakkında dedi ki: her ne kadar ikisi de onları ilgilendirip onları meşgul etse de, fiil mef‘ûle isnad edildiğinde mef‘ûlü sigadan iki darb ile tahsis ettiler: birincisi, misalin sigasını mef‘ûle isnad edilmişken, fâile isnad edilmişken olan sûretinden değiştirmektir; sayı birdir; bu da **ضَرَب زيد** ve **ضُرِب**; ve **قَتَل** ve **قُتِل**’dir. İkincisi: bu miktar değişiklikle yetinmediler; hatta onu aşıp, başını zammelemekle birlikte harflerin sayısını değiştirdiler; birincide yalnız sûreti ve sigayı değiştirdikleri gibi; bu da şu sözüdür: **أَحْبَبْتُه** ve **حُبَّ**; ve **أَزْكَمَه الله** ve **زُكِمَ**; ve **أَضْأَدَه** ve **ضُئِدَ**; ve **أَمْلأَه** ve **مُلِئَ**.”

Ve **الزَّعِقُ** ve **المَزْعوق**: her şeyden ürken çevik/atılgan. Ve **هَوْلٌ زَعِقٌ**: şiddetli; dedi ki:
مِنْ غائِلاتِ الليلِ والهَوْلِ الزَّعِقْ

Ve **الزَّعَقُ**, harekeli olarak: “**زَعِقَ يَزْعَقُ**” sözünün mastarıdır; o hâlde o **زَعِقٌ**’tir; o, çevikliğiyle birlikte ürken çevik/atılgandır. Ve korku onu **أَزْعَقَه** etti; ta ki **زُعِقَ** ve **انْزَعَقَ** oldu. Ve **زَعَقَ دوابَّه**: onları hızlıca sürdü/kovdu; dedi ki:
إِنَّ عليها، فاعْلَمَنّ، سائقا
لَبّاً بأَعْجازِ المَطِيِّ لاحِقا،
لا مُتْعِباً ولا عَنِيفاً زاعِقا

Ve denildi ki: **الزاعِقُ**, (hayvanları) süren ve onlara şiddetli bir bağırışla bağırandır. İbnü’s-Sikkît: **مَرَّ يَزْعَق بدوابّه زَعْقاً** yani onları hızlıca kovar ve arkalarından bağırır; o, **رجل ناعِقٌ** ve **زَعّاقٌ** ve **نَعَّارٌ**’dır. Ve **زَعْقهُ المؤذّن**: onun sesi. Ve **الزَّعْقُ**: bağırma; ve onunla **زَعَقْت**; **زَعْقاً**. Ve **زَعَقَتْه العقربُ تزْعَقُه زَعْقاً**: onu soktu.

Ve **الزُّعْقوقُ**: **القَبْج**’in yavrusu; o da **الحَجَل** ve **الكَرَوان**’dır. Dişisi **الهاء** iledir; çoğulu **الزَّعاقِيق**. Ezherî dedi: **الزُّعْقوقةُ** **القَبْج**’in yavrusudur; ve inşad etti:
كأَنَّ الزَّعاقِيقَ والحَيْقُطان
يُبادِرْن في المَنْزِل الضَّيْوَنا

Ve **نوارد العرب**’da: **أَرض مَزْعوقة** ve **مَدْعُوقة** ve **ممْعوقةٌ** ve **مَبْعوقة** ve **مشحوذة** ve **مَسْحورة** ve **مَسْنِيّة**: ona şiddetli, bol bir yağmur isabet ettiğinde. İbn Berrî dedi: **وزَعَقَت الريحُ الترابَ**: onu savurdu.
