# زعم (ز-ع-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan yöneticilere ayrılan paydır

- Harfler: ز - ع - م
- Kur'an'da: 17 geçiş · 16 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [زَعَمْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | İddia ettiniz | 6 | 6 | [6:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/6:94.md) |
| [تَزْعُمُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%B9%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعُلُونَ | İddia edersiniz | 4 | 4 | [6:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/6:22.md) |
| [بِزَعْمِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B2%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%85%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | بِفَعْلِهِمْ | Onların iddiasıyla | 2 | 2 | [6:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/6:136.md) |
| [زَعِيمٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Garantör | 2 | 2 | [12:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/12:72.md) |
| [زَعَمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D9%85%D9%8E.md) | فَعَلَ | İddia etti | 1 | 1 | [64:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/64:7.md) |
| [زَعَمْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | İddia ettin | 1 | 1 | [17:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/17:92.md) |
| [يَزْعُمُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%B9%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | İddia ederler | 1 | 1 | [4:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/4:60.md) |

## Mücavir kökler — 79 mücavir (109 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 7 ortak ayet · G² 32 · Tasma kayış demektir
2. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 11 ortak ayet · G² 16 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
3. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Nedve halkın toplandığı yerdir
4. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Hars ekin demektir
5. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Arka demektir
6. [صوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Tas
7. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
8. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
9. [بعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bair deve sürüsü demektir
10. [وبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Vika” kaptır, “vebek” derin çukur, “ibak” ise çukura…
11. [فقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · (Fe, kaf,dal) Bağboğan ot,
12. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
13. [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ferd (dal) Düzlükte tek başına yükselen tepe demektir
14. [كسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Kisfe” pamuk veya yün yığınına denir
15. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
16. [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zere’ (zal, hemze) : “Zerre”(zal) toz demektir
17. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
18. [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
19. [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Birleştirirler
20. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
21. [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Soffa”, odalar arası oturma yeridir
22. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
23. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
24. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Taş demektir
25. [مني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sıvı meni demektir
26. [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Açık baş demektir
27. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
28. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
29. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
30. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
31. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Şefeve” dudak demektir
32. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dikili taş demektir
33. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
34. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
35. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Arka
36. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
37. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zerre toz demektir
38. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesinlikle keseceğim
39. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
40. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Taşkınlaştıran
41. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
42. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
43. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
44. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yiyecek demektir
45. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
46. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Haml: İple yüklenen yük demektir
47. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
48. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ferv “Ferre”ye bak
49. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biley taşı
50. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ad verilen
51. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
52. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
53. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hiram keçe demektir
54. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ön dişler demektir
55. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
56. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Önce
57. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
58. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
59. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
60. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sehl” ova demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D9%85/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زعم |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ظن, [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md), [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kesin bilgi ve delile dayanmayan, doğruluk ile yalan ihtimali arasında gidip gelen söz veya iddiada bulunmak; bir işin veya malın mesuliyetini, kefaletini üzerine almak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın hakikate ve vahye dayanmaksızın kendi zihninde kurduğu asılsız ontolojik iddialar, batıl ilahlık ve şefaat isnatları ile temelsiz sorumluluk iddialarını geçersiz kılmak |
| Çekirdek Özet 3 | Delilsiz zan ve iddiaların epistemolojik ve itikadi düzeyde hükümsüzlüğü; hukuki ve ictimai alanda ise sözlü beyanın doğurduğu kefalet ve liderlik mesuliyeti |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «söylemek» veya «fikir beyan etmek» fiili sayıp Kur’an’ın bu kökle hedef aldığı delilsiz, bâtıl ve hesabı verilemez ontolojik kurguları gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زع | Hızlı ve sarsıcı hareket, itme, tahrik etme ve yerinden oynatma | م | Hareket ve tahriki dilsel beyan, zihni iddia ve hukuki sorumluluk altına girerek mesuliyeti kendi üzerine toplama ve kuşatma alanına taşımıştır. Çekirdekteki sarsıntı ve kararsızlık, söylenen sözün delilden yoksun oluşu ve kesinliğe oturmaması şeklinde anlamı özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Keskin bir ayrım yapma, zihinsel veya fiili bir sınır çizme ve hüküm kesme hareketini başlatır |
| ع | Göz | Görme, algılama, zihinsel kavrayış ve bir manzaraya veya kaynağa odaklanma eylemini temsil eder |
| م | Su | Akışkanlık, çevreleme, toplanma, bir durumu bünyesinde barındırma ve kuşatma manasını katar |
| زعم | Kesici bir aletle gözün gördüğünü kuşatarak hüküm kesmek | Zihnin gördüğü veya tasavvur ettiği bir olguyu delilsiz biçimde kesin bir yargı gibi kuşatarak ileri sürmesi ve bu iddiayı kendi üstüne mesuliyet olarak bağlaması hareketini resmeder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Etli veya yağlı olup olmadığı bilinmediği için elle yoklanan, semizliği şüpheli deve; ayrıca kabilenin başına geçip sözcülüğünü ve her türlü yükünü üstlenen reisin konumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Leylâ el-Ahyeliyye beytinde kabilenin reisi ve temsilcisi anlamında kullanılmıştır: حتى إذا رفع اللواء رأيته / تحت اللواء على الخميس زعيما |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde kesin delile dayanmayan iddialar için «زعموا مطية الكذب» denilmiş; doğrulanmamış rivayet ve haberleri aktarma alışkanlığı bu kökle kınanmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, temelde bir yükü üstlenme, kefil olma, öne çıkıp konuşma ve sözle iddiada bulunma semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde bu kökün doğrudan sesdeş karşılıkları daha sınırlı ve özelleşmiş türevlerle temsil edilirken, Arapçada kök iki ana koldan gelişmiştir: Birincisi bilginin kesin olmaması, zanna ve ispatsız kurguya dayanması; ikincisi ise bir topluluğun veya akdin sözcüsü, kefili ve önderi olma durumudur. Bu iki kol arasındaki anlamsal bağ, kişinin kesinliğini bilmediği bir hususta ileri atılarak söz vermesi ve o sözün yükünü taşıması tasavvurundan doğar.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İki ana asıl: Delilsiz söz söylemek ve kefil olmak | Kök bir yandan semizliği şüpheli hayvanı yoklama gibi zannî tahminden, diğer yandan kabilenin mal ve can sorumluluğunu üstlenen reislikten türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde kefalet ve sözlü iddia izleri | Söz verme, bir akitte öne çıkma ve güvence verme kavramlarıyla anlamsal paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda spekülasyondan uzak, güvenilir geniş ilişki tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زعم | Anlamlı | İddia etmek, kefil olmak | İspatsız söz söylemek, kefalet üstlenmek, topluluk lideri olmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [زمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9.md) | Anlamlı | Bir işe kesin karar vermek, süratli hareket etmek | Tereddütsüz yöneliş ve kararlılık ifade eder | Hedef kökteki tereddütlü iddiaya zıt bir kesinlik boyutu taşır; Kur'an'da geçmez |
| [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) | Anlamlı | Bir işi yapmaya kesin azmetmek, sebat | Kalbin bir niyet üzerinde düğümlenmesi ve sebat göstermesi | Hedef kökün dayanıksız zannına karşılık iradi kararlılığı bildirir; Kur'an'da geçer |
| [عمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişin kullanım dışı olduğu kaydedilmiştir | Kitābü’l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez |
| [مزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%B9.md) | Anlamlı | Hızla koşmak, parçalamak, et parçası | Şiddetli ve kesik kesik hareket, sıçrayarak koşma | Çekirdeğin hareket unsurunu fiziksel parçalanma ve hızla yansıtır; Kur'an'da geçmez |
| [معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md) | Anlamlı | Keçi, sertlik, dayanıklılık | Sert mizaçlı ve çevik küçükbaş hayvan, zeminin sertleşmesi | Fiziksel sertlik ve mukavemet anlamı öne çıkar; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زعم | Merkez | Asılsız iddia ve kefalet | Delilsizce ileri sürülen, yalan olma ihtimali baskın olan iddia ve sözlü teminat | Zihinsel veya sözel kurgunun kesinlikten yoksun şekilde ortaya konmasıdır |
| ظن | Komşu | Zan, tahmin, kanaat | Zihnin iki ihtimalden birine meyletmesi olup doğruluğu da kuvvetli olabilir | زعم doğrudan bâtıl ve dayanıksız iddialar için kullanılırken, ظن hakikat ihtimalini de barındırır |
| [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) | Komşu | Tahmin yürütmek, yalan uydurmak | Delilsizce zihinden hesap yapma ve kurgulama | [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) ölçüsüzce tahmin üretmeye, زعم ise bunu kesin bir sav gibi öne sürmeye odaklanır |
| [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) | Komşu | Kefil olmak, gözetmek | Birinin nafakasını, bakımını veya borcunu bizzat üzerine almak | [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) fiili himaye ve bakımı, زعم ise sözlü güvenceyi ve liderlik sorumluluğunu vurgular |
| [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) | Zıt | Kesin ve sarsılmaz bilgi | Şüphe ve zandan tamamen arınmış, vakıaya mutabık hakikat | زعم kökünün barındırdığı delilsizlik, vehim ve asılsızlığın tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زعم | İddia etmek, kefil olmak | Kesin dayanağı olmayan iddiada bulunmak veya sözle kefil olmak | Kesin |
| Latince | allegare, praesumere, sponsor esse | İddia etmek, varsaymak, kefil olmak | Delilsiz varsayımı (praesumere) ve hukuki kefaleti (sponsor) karşılar; ancak kökün kınama nüansını tam yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | to claim, to allege, guarantor | Delilsiz iddia etmek, kefil | Bir delile dayanmaksızın ileri sürme fiilini (allege) ve güvence veren kişiyi (guarantor) karşılar | Güçlü |
| Almanca | behaupten, mutmaßen, Bürge | İddia etmek, zannetmek, kefil | İspatsız bir savı savunma (behaupten) ile sorumluluk üstlenme yönlerini ayrı kelimelerle verir | Güçlü |
| Fransızca | prétendre, alléguer, garant | İddia etmek, ileri sürmek, garantör | Gerçekliği şüpheli bir savı ileri sürme (prétendre) ve taahhüt altına girme yönünü karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زَعَمْتُمْ / تَزْعُمُونَ | Şirk ve şefaat iddiaları | Müşriklerin putları Allah'a ortak veya şefaatçi saymalarını geçersiz kılan kınama bağlamı (En'âm [6:22](https://lisan.digital/tr/ayet/6:22.md), En'âm [6:94](https://lisan.digital/tr/ayet/6:94.md), Kasas [28:62](https://lisan.digital/tr/ayet/28:62.md)) |
| زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا | Ahireti inkâr iddiası | Kâfirlerin dirilişi ve hesabı imkânsız görme yönündeki mesnetsiz savları (Teğâbün [64:7](https://lisan.digital/tr/ayet/64:7.md)) |
| بِزَعْمِهِمْ | Dinde asılsız hüküm koyma | Müşriklerin kendi hevalarına göre ürün ve hayvanları paylaştırıp haram kılma iftiraları (En'âm [6:136](https://lisan.digital/tr/ayet/6:136.md), En'âm [6:138](https://lisan.digital/tr/ayet/6:138.md)) |
| يَزْعُمُونَ | Sahte iman iddiası | İman ettiklerini öne sürüp pratikte tâğûtun hükmüne başvurmak isteyen münafıkların tutumu (Nisâ [4:60](https://lisan.digital/tr/ayet/4:60.md)) |
| زَعِيمٌ | Kefil ve garantör | Yitik su kabını getirene verilecek mükâfatın teminatı ve ahirette ortak koştuklarını savunacak kefil bağlamı (Yûsuf [12:72](https://lisan.digital/tr/ayet/12:72.md), Kalem [68:40](https://lisan.digital/tr/ayet/68:40.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi ve uluhiyet | Zan ve delilsiz iddianın akideye esas teşkil edemeyeceği, şirkin temelsizliği | İtikadi konularda hüccetsiz sözün ve taklidin epistemolojik geçersizliği |
| Fıkıh | Kefalet ve borçlar hukuku | Kişinin başkasına ait bir borcu veya edimi sözlü beyanla zimmetine alması | Bir taahhüdün yerine getirilmesini bizzat garanti eden borç kefili (ez-zaîm) |
| Tefsir | Kur'an'ın polemik üslubu | Kur'an'ın bu kökü kullandığı her yerde muhatabın sözünü iptal ve cerh etmesi | Söylenen sözün delilden yoksun, bâtıl ve iftiradan ibaret olduğu tespiti |
| Hadis | Rivayet ve ahlak | Doğrulanmamış sözleri rivayet etmenin ve dedikodunun kınanması | İnsanı yalana sürükleyen denetimsiz aktarım alışkanlığının yasaklanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirkin reddi | İtikadi kurgu | Sahte otoriteleri yıkma | Vahye dayanmayan her türlü şefaat, ortaklık ve ahiret inkârı iddiasını epistemolojik olarak sıfırlar | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve metodoloji | Mesnetsiz önerme | Bilimsel temellendirme | Kesin delil ve burhana dayanmayan her türlü teorik savı ilmi geçerlilikten düşürür | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve temsil | Temsil ve liderlik | Toplumsal mesuliyet | Yöneticinin, temsil ettiği kitlenin hak ve yükümlülüklerini kendi üzerine alarak konuşması | Güçlü |
| İktisadi | Mali taahhüt ve akitler | Borç kefaleti | Hukuki güvence sağlama | Bir iktisadi borcun veya taahhüdün ifasını güvence altına alarak ticari akitlerin ifasını temin etme | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kanıtlanmamış varsayım (Konjektür / Hipotez) | Matematik ve mantıkta aksiyom veya teorem düzeyine ulaşmamış, henüz ispatlanmadığı halde doğruluğu öne sürülen ve sınanmayı bekleyen delilsiz önermelerle aynı mantıksal yapıdadır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki kefalet ve meşruiyet iddiası | Hukukta bir borcun teminat altına alınması, sosyolojide ise temellendirilmemiş iktidar iddialarının meşruiyet krizine girmesi durumuyla yapısal örtüşme gösterir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece günümüz Türkçesindeki «siyasi lider» veya tarafsız bir «ifade etmek» manasına indirgeyerek anlam alanını daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, zihinsel bir kurgunun delilsizliğini ifşa eden epistemolojik bir eleştiri aracı ve ahirette hesabı sorulacak bâtıl bir ontoloji isnadıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki şiddetli kınama ve sorgulama boyutunu sıradan bir söz aktarımı sanmak; şirkin ve nifakın kökenindeki delilsiz iddia psikolojisini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şirk, nifak ve inkâr zihniyetini nasıl yapıbozuma uğrattığını gösterir. Kök, muhatapların din adına ortaya koydukları putları, şefaatçileri ve helal-haram kurallarını hiçbir ontolojik temeli olmayan birer kuruntudan ibaret sayar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin Allah'a ortak koştukları varlıkların sorgulandığı hesap sahnelerinde, dirilişi inkâr edenlerin eleştirildiği ayetlerde ve din adına keyfi haram koyanların kınandığı pasajlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi aklından veya geleneğinden ürettiği dini kabullerin bir değer taşıdığı zannını düzeltir; vahiyden ve kesin delilden beslenmeyen her iddianın ilahi adalet karşısında bâtıl olduğunu ilan eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kesinliği bilinmeyen deve etini elle yoklayarak kestirmeye çalışmak; bir topluluğun veya borcun kefalet ve sözcülüğünü yüklenmek.
- Soyut anlam: Hakikate ve ispata dayanmayan zihinsel bir zannı kesin bir gerçeklikmiş gibi savunmak; delilsiz sav üretmek.
- Sistematik karşılık: Epistemolojide temellendirilmemiş iddia; hukukta ise sözlü taahhütten doğan bağlayıcı kefalet ve sorumluluk.
- LaTeX modeli: $$\forall x \in Z \implies \left( P(x) \land \neg D(x) \implies V(x) = 0 \right) \lor \left( P(x) \land K(x) \implies R(x) = 1 \right)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $Z$ zannî iddia ve taahhütler kümesini temsil eder. $P(x)$ ileri sürülen önermeyi veya beyanı, $D(x)$ nesnel delil ve burhanı, $V(x)$ önermenin hakikat değerini simgeler; delilden yoksun bir önermenin hakikat değeri sıfırdır ($V(x) = 0$). Diğer taraftan $K(x)$ sözlü kefalet ve mesuliyet yüklenimini, $R(x)$ ise doğan hukuki sorumluluğun tamlığını ($R(x) = 1$) gösterir. Bu iki kutup, kökün delilsiz iddia ve bağlayıcı kefalet şeklindeki iki ana eksenini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (16 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/4:60.md) — يَزْعُمُونَ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا

Meal (IK): Sana indirilene ve senden önce inidirilenlere; inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Küfretmeleri emrolunmuş iken Tağut’un önünde muhakeme edilmelerini isterler. Halbuki şeytan, onları uzak bir sapıklıkla saptırmak istiyor.

### [En'am 6:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/6:22.md) — تَزْعُمُونَ

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

Meal (IK): Ve onların hepsini toplayıp sonra da şirk koşanlara: Nerede iddia ettiğiniz ortaklarınız? diyeceğimiz gün.

### [En'am 6:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/6:94.md) — زَعَمْتُمْ · تَزْعُمُونَ

وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

Meal (IK): Andolsun ki siz; ilk defa yarattığımız gibi, yapayalnız ve teker teker huzurumuza geldiniz. Ve size verdiğimiz şeyleri ardınızda bıraktınız. Hani, ortaklarınız olduğunu sandığınız şefaatçılarınızı da beraberinizde görmüyoruz. Andolsun ki; aranızdaki bağlar artık kopmuştur. Ortak sandıklarınız da sizden kaybolup gitmiştir.

### [En'am 6:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/6:136.md) — بِزَعْمِهِمْ

وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ

Meal (IK): Onlar; Allah için, O’nun yarattığı ekin ve davarlardan bir pay ayırdılar ve kendi zanlarına göre; bu, Allah’ındır, bu da koştuğumuz ortaklarımızındır, dediler. Ortaklarına ait olanlar Allah’a ulaşamaz dı da, Allah’a ait olanlar ortaklarına giderdi. Ne kötüdür hükmedegeldikleri şeyler.

### [En'am 6:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/6:138.md) — بِزَعْمِهِمْ

وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Onlar kendi zanlarınca; bu davarlar, bu ekinler haramdır, onları diledimizden başkası yiyemez. Bir takım hayvanların sırtları haramdır, dediler. Bir kısım hayvanların üzerine de O’na karşı iftira ederek; Allah’ın adını anmazlar. Allah; yapmakta oldukları iftiraları yüzünden onları cezalandıracaktır.

### [Yusuf 12:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/12:72.md) — زَعِيمٌ

قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ

Meal (IK): Dediler ki: Hükümdarın su kabını kaybettik, onu getirene de bir deve yükü var. Ben de buna kefilim.

### [İsra 17:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/17:56.md) — زَعَمْتُمْ

قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا

Meal (IK): De ki: O’ndan başka taptıklarınızı çağırın. Sizin bir sıkıntınızı gidermeye de, değiştirmeye de güçleri yetmez.

### [İsra 17:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/17:92.md) — زَعَمْتَ

أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا

Meal (IK): Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşüresin veya Allah ı ve melekleri karşımıza getiresin.

### [Kehf 18:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/18:48.md) — زَعَمْتُمْ

وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا

Meal (IK): Saflar halinde Rabbına sunulduklarında onlara: Andolsun ki; sizi ilk kez yarattığımız gibi Bize geldiniz. Sizi toplamak için bir söz vermediğimizi iddia etmiştiniz değil mi?

### [Kehf 18:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/18:52.md) — زَعَمْتُمْ

وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا

Meal (IK): Bana ortak kabul ettiklerinize seslenin, dediği gün; onları çağırırlar ama hiç birisi cevab vermez. Aralarına bir uçurum koyarız.

### [Kasas 28:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/28:62.md) — تَزْعُمُونَ

وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

Meal (IK): O gün Allah; onlara seslenip: Benim ortağım olduklarını ileri sürdükleriniz nerededirler? der.

### [Kasas 28:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/28:74.md) — تَزْعُمُونَ

وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

Meal (IK): O gün onlara seslenip: Nerededir Bana ortak olduklarını iddia ettikleriniz? der.

### [Sebe 34:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/34:22.md) — زَعَمْتُمْ

قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ

Meal (IK): De ki: Allah’tan başka, taptıklarınızı çağıran. Onlar ne göklerde, ne de yerde zerre kadar bir şeye sahib değildirler. Ve onların bu ikisinde ortaklığı da yoktur. O’nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur.

### [Cuma 62:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/62:6.md) — زَعَمْتُمْ

قُلْ يَاأَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): De ki: Ey yahudiler; bütün insanları bir yana bırakarak yalnız kendinizin mi Allah’ın dostları olduğunu iddia ediyorsunuz? Öyleyse bunda samimi iseniz ölümü temenni edin.

### [Tegabün 64:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/64:7.md) — زَعَمَ

زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ

Meal (IK): Küfredenler; öldükten sonra katiyyen diriltilemeyeceklerini ileri sürdüler. De ki: Evet, Rabbıma andolsun ki; muhakkak diriltileceksiniz ve sonra yaptıklarınız size bildirilecektir. Ve bu, Allah’a göre pek kolaydır.

### [Kalem 68:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/ayet/68:40.md) — زَعِيمٌ

سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ

Meal (IK): Sor onlara; hangisi bunu üzerine alacak?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan yöneticilere ayrılan paydır. Sonra kefil anlamı kazanmıştır. Bir şeyi ısrarla iddia etmek anlamında da kullanılır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي والميم معهما
ع ز م- ز ع م- م ع ز- ز م ع- م ز ع مستعملات ع م ز مهمل
عزم:
العَزْمُ: ما عَقدَ عليه القلبُ أنَّكَ فاعلهُ، أو من أمرٍ تيقّنْتَهُ.
وما لفلان عزيمة، أي: ما يثُبتُ على أمرٍ يَعْزُِم عليه، وما وجدنا له عَزْما، وإن رأيه لذو عزم.
والعزيمة: الرُّقَى ونحوها يعزم على الجنّ ونحوها من الأرواح، ويجمع: عزائم. وعزائم القرآن: الآيات التي يقرأ بها على ذوي الآفات لما يرجى من البُرْءِ منها.
والاعتزامُ: لزومُ القَصْدِ في الحُضْرِ والمَشْيِ وغير ذلك. قال رؤبة:
إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض
جاذبن بالأصلاب والأنواض
يريد بالأَنْواض: الأنواط، لأن الضاد والطاء تتعاقبان. والرّهو: الطريق ههنا.
والرجل يَعْتَزِمُ الطريقَ فيمضي فيه ولا ينثني. قال حميد:
مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ
النواشط: التي تنشط من بلدٍ إلى بلد.
زعم:
زَعَمَ يَزْعُمُ زَعْماً وزُعْماً إذا شك في قوله، فإذا قلت ذَكَرَ فهو أحرى إلى الصواب، وكذا تفسير هذه الآية "هذا الذي بِزَعْمِهِمْ" ويقرأ بزُعْمهم، أي: بقولهم الكذب.
وزعيمُ القوم: سيّدُهُمْ ورأسُهُمُ الذي يتكلم عنهمٌ. زَعُمَ يَزْعُمُ زَعامةً، أي: صار لهم زعيما سيدا.
قالت ليلى:
حتى إذا رفع الـلـواء رأيتـه		تحت اللواء على الخميس زعيما
والتّزعُّم: التكذّب: قال:
يا أيُّها الزّاعمُ ما تزعّما
والزَّعيمُ: الكفيلُ بالشيء، ومنه قوله تعالى: "وأَنا بهِ زَعيمٌ" أي: كفيل.
وزَعِمَ فلانٌ في غير مَزْعَم، أي: طَمِعَ في غير مَطْمعَ. وأزعمته: أطمعته.
وزعامة المال: أَكْثَرُهُ وأفْضَلُهُ من الميراث. قال لبيد:
تطيرُ عدائدُ الأَشْراكِ شَفْعاً		ووتراً والزّعامَةُ للغـلام
وقال عنترة:
عُلِّقتْهُا عَرَضاً وأقْتُلُ قَوْمهَـا		زَعْماً لعمرُ أبيكَ ليس بمَزْعَمِ
أي: طعما ليس بمطمع.
والزَّعوم من الجُزُر التي يُشَكُّ في سِمَنِها حتى تُضْبَثَ بالأيدي فُتغْبَطَ، وتُلْمَسَ بها، وهي الضَّبوثُ والغَبُوطُ. قال:
مُخْلِصَةَ الأنقاء أو زعزما
والزّعيم: الدّعيُّ.
وتقول: زعَمتْ أَنّي لا أُحِبُّها، ويجوز في الشعر: زَعَمَتْني لا أحبّها. قال:
فإن تَزْعُميني كنت أَجْهَلُ فيكـم		فإنّي شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدَكِ بالجهلِ
وأما في الكلام فأحسن ذلك أن تُوقِع الزّعمَ على أنّ، دون الاسم. وتقول: زعمتني.
فعلت كذا . قال :
زَعَمَتْني شيخاً ولستُ بشيخٍ		إنما الشّيخُ من يَدِبُّ دبيبـا
معز :
المَعَزُ اسم جامع لذوات الشّعر من الغنم .
قال الضرير : المَعيزُ والمَعْزُ والماعِزُ واحد . والمعنَى جماعة .
ويقال : مَعيز مثل الضَّئين في جماعة الضّأن ، والواحد : الماعز والأنثَى ماعزة . قال :
ويمنحها بنو أشجى بن جرم		مَعيزَهُمُ حنانَك ذا الحنـان
والأُمْعُوزَة : جماعة الثياتل من الأوعان .
ورجلٌ ماعِزٌ : شديد عصب الخلق ، ما أَمْعَزَهُ ، أي : ما أصلبَهَ وأَشَدَّهُ . ورجلٌ ممعّز ، أي شديد الخلق والجلد .
والأَمْعَزُ والمَعْزاءُ من الأرض : الحزنة الغليظة : ذات حجارة كثيرة ، ويجمع على مُعْزٍ وأماعز ومعزاوات ، فمن جعله نعتا قال للجميع مُعْز ، نطق الشاعر بكل هذا . قال :
جمادٌ لها البَسْباسُ تُرهِص مُعْزُها		بناتِ اللبونِ والصلاقمةَ الحُمْرا
جماد : بلاد ينبت البسباس ، والصّلقامة : الجملُ المُسِنُّ . يقول : إذا وطئت هذه الصّلاقمة المعزاء رهصتها أخفافَها فَوْرمَتْ ، لأنّه غليظ .
زمع :
الزَّمَعُ : هَناتٌ شبهُ أظفار الغنم في الرُّسْغ ، في كل قائمة زَمَعَتان كأنّهما خلقتا من القرون ، تكون لكلّ ذي ظلف .
ويقال :" للأرانب زَمَعاتٌ خلف قوائمها ، ولذلك يقال لها : زَموع . قال الشماخ :
وما تَنْفَكُّ بين عَوْيْرِضـاتٍ		تَجُرُّ برأسِ عِكْرِشَةٍ زَمُوعِ
قال حماس : زموع : فردة من الأرانب تكون وحدها .
والزَّمَعَة من الكلأ : الفردة من صغار الحشيش مما تأكل الشاء والأماعز .
ويقال : : بل الزّموع من الأرانب السّريعة النشيطة التي تزمَع زمعانا يعني سرعتاه وخفّتها .
ويقال لُرذالة الناس إنمّا هم زَمَعٌ .
وأزماع عند الرجال بمنزلة الزَّمَع من الظلف . قال :
ولا الجدا من مشعب حبّاض
ولا قُماشَ الزَّمَع الأحراض
يقول : لا ينقمشون من قلّة الخير فيهم ، ويروى من متعب . وقوله : من مشعب ، أي في مفرد من الناس ، والحابض : الفشل من الرجال ، وهو السفلة . وقوله : أحراض ، أي : قصار لا خير فيهم .
ويقال : رجل زمع ، أي خفيف للحادث .
والزّمَاعةُ التي تتحرك مع رأس الصبّي من يافوخه ، وهي اللّماعّة .
والزّميعُ: الشّجاع الذي يُزمِعُ بالأمر ثمّ لا ينثني، وهم الزُّمَعاءُ، والمصدر منه: الزّماع. قال:
وصِلْهُ بالزّماع وكلّ أمـرٍ		سما لك أو سموتَ له ولوع
أي: هو عزم. وأزمعوا على كذا إذا ثبت عليه عزيمة القوم أن يمضوا فيه لا محالة. وأزمعوا بالابتكار، وأزمعوا ابتكارا قال:
أأزْمَعْتَ من آلِ ليلى ابتكارا
وأَزْمَعَ النَّبْتُ إزماعاً إذا لم يستوِ النبتُ كلُّه، وكان قطعةً قطعةً متفرقاً بعضُه أفضلُ من بعض.
مزع:
مَزَعَ الظّبيُ في عَدْوه يَمزَعُ مَزْعاً، أي: أسرع. قال:
فأقبلن يَمْزَعْنَ مَزْعَ الظباء
وامرأةٌ تُمَزّعُ القُطْنَ بيدبها إذا زَبَّدتْهُ كأنما تقطعه ثم تؤلفه فتجوده بذلك.
ومُزْعَة: بقيّة من دَسَمٍ. يقال: ماله جُزْعَةٌ ولا مُزْعةٌ، فالجُزْعَة: ما يبقى في الإناء، والمُزْعَةُ: شيء من شحم متمزع.
ويقال: إنه يكاد يَتَمَزَّعُ من الغضب، أي يتطاير شققا.
والمِزْعَةُ من الرّيشِ والقُطْنِ ونحوه كالمِزْقَةِ من الخِرَق. وقال يصف ظليما:
مِزَعٌ يطير به أسفّ خِذوم
وقال في المُزْعةِ، أي: قطعةالشحم:
فلمّا تخلّل طرف الخـلا		ل لم يبق في عينه مُزْعَه
يصف أعور. قوله تخلّل، أي أخطأ الخلال وتحركت يده فأصاب الخلال عينّه فأوجعها.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الزاي** ve **الميم** onlarla beraber
**ع ز م**- **ز ع م**- **م ع ز**- **ز م ع**- **م ز ع** kullanılagelenler; **ع م ز** ihmal edilmiş.

**عزم**:
**العَزْمُ**: kalbin, senin onu yapacak olduğuna bağladığı şey; yahut, kendisinden yakîn ettiğin bir işten (olan).
Ve falanın **عزيمة**si yoktur; yani: üzerine **يَعْزُِم** ettiği bir iş üzerinde sebat etmez; ve biz onun için bir **عَزْما** bulmadık; ve şüphesiz onun görüşü **ذو عزم** sahibidir.
Ve **العزيمة**: **الرُّقَى** ve benzerleri; cinlere ve benzerlerine, ruhlardan olanlara karşı azmedilir; ve çoğulu: **عزائم**. Ve **عزائم القرآن**: kendilerinden şifâ umulduğu için âfet sahiplerine karşı onunla okunan âyetlerdir.
Ve **الاعتزامُ**: hazarda, yürüyüşte ve bunun dışında kasdı lâzım kılmaktır. Rü’be dedi ki:
إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض
جاذبن بالأصلاب والأنواض
**الأَنْواض** ile **الأنواط**ı kasteder; çünkü **الضاد** ile **الطاء** birbirinin yerine geçer. Ve **الرّهو** burada yoldur.
Ve adam yolu **يَعْتَزِمُ** eder; böylece onda gider ve dönmez. Humeyd dedi ki:
مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ
**النواشط**: bir beldeden bir beldeye atılıp gidenlerdir.

**زعم**:
**زَعَمَ يَزْعُمُ زَعْماً وزُعْماً**: sözünde şüphe ettiğinde; fakat **ذَكَرَ** dediğin zaman, o doğruya daha yakındır. Ve bu âyetin tefsiri de böyledir: “هذا الذي **بِزَعْمِهِمْ**”; ve **بزُعْمهم** diye okunur; yani: onların yalan sözüyle.
Ve **زعيمُ القوم**: onların efendisi ve başı; onlar adına konuşan. **زَعُمَ يَزْعُمُ زَعامةً**; yani: onlara **زعيما** (önder) bir efendi oldu.
Leylâ dedi ki:
حتى إذا رفع الـلـواء رأيتـه		تحت اللواء على الخميس زعيما
Ve **التّزعُّم**: yalan uydurma. Dedi ki:
يا أيُّها الزّاعمُ ما تزعّما
Ve **الزَّعيمُ**: bir şeyin kefili; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “وأَنا بهِ **زَعيمٌ**”; yani: kefil.
Ve falan, **في غير مَزْعَم** içinde **زَعِمَ** etti; yani: bir **مَطْمعَ** olmayan şeye tamah etti. Ve onu **أزعمته**: onu tamahlandırdım.
Ve **وزعامة المال**: mirastan onun en çoğu ve en faziletlisi. Lebîd dedi ki:
تطيرُ عدائدُ الأَشْراكِ شَفْعاً		ووتراً والزّعامَةُ للغـلام
Ve Antere dedi ki:
عُلِّقتْهُا عَرَضاً وأقْتُلُ قَوْمهَـا		زَعْماً لعمرُ أبيكَ ليس بمَزْعَمِ
Yani: bir **مَطْمع** olmayan bir tamah.
Ve **والزَّعوم**: semizliğinde şüphe edilen develerden; ta ki ellerle **تُضْبَثَ** edilip beğenilsin ve onunla yoklansın; ve o, **الضَّبوثُ** ve **الغَبُوطُ**tur. Dedi ki:
مُخْلِصَةَ الأنقاء أو زعزما
Ve **والزّعيم**: **الدّعيُّ** (nesebi iddia edilen).
Ve dersin: **زعَمتْ أَنّي لا أُحِبُّها**; ve şiirde câizdir: **زَعَمَتْني لا أحبّها**. Dedi ki:
فإن تَزْعُميني كنت أَجْهَلُ فيكـم		فإنّي شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدَكِ بالجهلِ
Ama konuşmada bunun en güzeli, **الزّعم**ı isme değil **أنّ** üzerine vâki kılmandır. Ve dersin: **زعمتني**.
**فعلت كذا**. Dedi ki:
زَعَمَتْني شيخاً ولستُ بشيخٍ		إنما الشّيخُ من يَدِبُّ دبيبـا

**معز**:
**المَعَزُ**: koyundan kıl sahibi olanlar için câmi bir isimdir.
**الضرير** dedi ki: **المَعيزُ** ve **المَعْزُ** ve **الماعِزُ** birdir; mânâ cemaat (topluluk)tur.
Ve denir: **مَعيز**; **الضَّئين** gibi, koyun topluluğunda; ve tekil: **الماعز**; dişisi: **ماعزة**. Dedi ki:
ويمنحها بنو أشجى بن جرم		مَعيزَهُمُ حنانَك ذا الحنـان
Ve **الأُمْعُوزَة**: **الثياتل**in **الأوعان**dan olan topluluğu.
Ve **رجلٌ ماعِزٌ**: yaratılışça sinirleri kuvvetli; **ما أَمْعَزَهُ**; yani: onu ne kadar katı ve ne kadar şiddetli. Ve **رجلٌ ممعّز**: yani yaratılışı ve derisi sert.
Ve yerden **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاءُ**: kalın, sert engebelik; çok taşlı olan. Ve **مُعْزٍ** ve **أماعز** ve **معزاوات** üzere cem’ olunur. Kim onu sıfat kılarsa hepsi için **مُعْز** der. Şair bunların hepsiyle söylemiştir. Dedi ki:
جمادٌ لها البَسْباسُ تُرهِص مُعْزُها		بناتِ اللبونِ والصلاقمةَ الحُمْرا
**جماد**: **البسباس** biten beldelerdir. Ve **الصّلقامة**: yaşlı deve. Der ki: bu **المعزاء**yı bu **الصّلاقمة**ler çiğnediğinde, toynakları onu ezer de şişirir; çünkü o kalındır.

**زمع**:
**الزَّمَعُ**: bilekte, koyun tırnaklarına benzer küçük çıkıntılar; her ayakta iki **زَمَعَتان**; sanki boynuzlardan yaratılmış gibidir; her toynaklı için olur.
Ve denir: “tavşanların ayaklarının arkasında **زَمَعاتٌ** vardır; bundan dolayı onlara **زَموع** denir.” Eş-Şemmâh dedi ki:
وما تَنْفَكُّ بين عَوْيْرِضـاتٍ		تَجُرُّ برأسِ عِكْرِشَةٍ زَمُوعِ
Hammâs dedi ki: **زموع**: tavşanlardan, tek başına olan bir tek (fert).
Ve **الزَّمَعَة** otlaktan: koyunların ve keçilerin yediği küçük otlardan bir tek (fert).
Ve denir: bilakis **الزّموع** hızlı, çevik tavşanlardandır; **تزمَع زمعانا**; yani onun sürati ve hafifliği.
Ve insanların rezillerine denir: ancak onlar **زَمَعٌ**dır.
Ve erkeklerde **أزماع**; toynaktaki **الزَّمَع** menzilesindedir. Dedi ki:
ولا الجدا من مشعب حبّاض
ولا قُماشَ الزَّمَع الأحراض
Der ki: içlerindeki hayrın azlığından dolayı toplanıp çekilmezler; ve **من متعب** diye rivayet olunur. Ve onun sözü **من مشعب**: yani insanlardan tek bir ferd içinde. Ve **الحابض**: erkeklerden aciz olan; o aşağılıktır. Ve onun sözü **أحراض**: yani kısa boylu, kendilerinde hayır olmayanlar.
Ve denir: **رجل زمع**; yani olaya karşı hafif (çabuk).
Ve **الزّمَاعةُ**: çocuğun başıyla, bıngıldağından beraber hareket eden şeydir; ve o **اللّماعّة**dir.
Ve **الزّميعُ**: bir işe **يُزمِعُ** edip sonra dönmeyen yiğit; ve onlar **الزُّمَعاءُ**dır; ve ondan masdar: **الزّماع**. Dedi ki:
وصِلْهُ بالزّماع وكلّ أمـرٍ		سما لك أو سموتَ له ولوع
Yani: o, **عزم**dır. Ve **أزمعوا على كذا**: onun üzerinde sebat ettiler; kavmin **عزيمة**si, onda mutlaka yürümeleridir. Ve **أزمعوا بالابتكار**; ve **أزمعوا ابتكارا**. Dedi ki:
أأزْمَعْتَ من آلِ ليلى ابتكارا
Ve **أَزْمَعَ النَّبْتُ إزماعاً**: bitkinin hepsi bir düzeye gelmediğinde; parça parça, dağınık olduğunda; bir kısmı bir kısmından daha üstün iken.

**مزع**:
Ceylan koşusunda **مَزَعَ يَمزَعُ مَزْعاً**; yani: hızlandı. Dedi ki:
فأقبلن يَمْزَعْنَ مَزْعَ الظباء
Ve bir kadın, eliyle pamuğu **تُمَزّعُ** eder; onu kabarttığında, sanki onu kesiyor sonra onu birleştiriyor; böylece onu bununla iyileştiriyor.
Ve **مُزْعَة**: yağlılıktan bir kalıntı. Denir: onun ne **جُزْعَةٌ**si vardır ne **مُزْعةٌ**si. **الجُزْعَة**: kapta kalan şeydir; **المُزْعَةُ**: parçalanmış yağdan bir şeydir.
Ve denir: o, öfkeden neredeyse **يَتَمَزَّعُ** eder; yani yarıklar hâlinde saçılır.
Ve **المِزْعَةُ** tüyden ve pamuktan ve benzerinden; bez parçalarından olan **المِزْقَة** gibidir. Ve bir devekuşunu vasfederek dedi ki:
مِزَعٌ يطير به أسفّ خِذوم
Ve **المُزْعة** hakkında; yani: yağ parçası:
فلمّا تخلّل طرف الخـلا		ل لم يبق في عينه مُزْعَه
Bir tek gözlüyü vasfeder. Onun sözü **تخلّل**: yani **الخلال**ı ıskaladı; ve eli hareket etti de **الخلال**ı onun gözüne isabet ettirdi; böylece onu acıttı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زَعَمَ زَعْماً وزُعْماً، أي قال. وزَعَمْتُ به أَزْعُمُ زَعْماً وزَعامَةً، أي كفَلْتُ. والزَعيمُ: الكفيلُ. وفي الحديث: "الزَعيمُ غارِمٌ". والزَعامَةُ: السيادةُ. وزَعيمُ القوم: سَيِّدُهُمْ. والزَعَمُ، بالتحريك: الطمع. وقد زَعِمَ بالكسر، أي طمع، يَزْعُمُ زَعَماً وأَزْعمته أنا. قال عنترة:
زَعَماً لعمرُ أبيكِ ليس بمَزْعَم
أي ليس بمطمع. وقال ابن السكيت: ويقال للأمر الذي لا يُوثَق به مَزْعَمٌ، أي يَزْعُمُ هذا أنَّه كذا ويَزْعُمُ هذا أنّه كذا. وفي قول فلان مَزاعِمُ. والتَزَعُّمُ: التكذُّبُ. وناقةٌ زَعومٌ وشاةٌ زَعومٌ، إذا كان يُشَكُّ فيها أَبِها طِرْقٌ أم لا، فتُغْبَطُ بالأيدي. والزُعْمومُ: العَييُّ.

##### Türkçe

**زَعَمَ** **زَعْماً** ve **زُعْماً**: yani dedi. Ve “**زَعَمْتُ** onunla, **أَزْعُمُ** **زَعْماً** ve **زَعامَةً**”: yani kefil oldum. Ve **الزَعيمُ**: kefil. Ve hadiste: “**الزَعيمُ** borçlu/ödemekle yükümlüdür.” Ve **الزَعامَةُ**: reislik/efendilik. Ve **زَعيمُ القوم**: onların efendisi. Ve **الزَعَمُ**, harekeli olarak: tamah. Ve gerçekten **زَعِمَ** (kesre ile): yani tamah etti; **يَزْعُمُ** **زَعَماً**; ve ben onu **أَزْعمته**. Antara dedi ki:
**زَعَماً لعمرُ أبيكِ ليس بمَزْعَم**
yani bir tamah edilecek şey değildir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Kendisine güvenilmeyen iş için **مَزْعَمٌ** denir; yani şu, onun şöyle olduğunu **يَزْعُمُ** ve şu, onun böyle olduğunu **يَزْعُمُ**. Ve falanın sözünde **مَزاعِمُ** vardır. Ve **التَزَعُّمُ**: yalan söyleme. Ve **ناقةٌ زَعومٌ** ve **شاةٌ زَعومٌ**: eğer onda şüphe edilirse; babası **طِرْقٌ** mıdır değil midir, böylece ellerle dürtülür. Ve **الزُعْمومُ**: kekeme/dili tutuk.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع الميم
عزم ، زمع ، زعم ، مزع ، معز : مستعملة .
عزم : قال الله جلّ وعزّ : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ) ( محمد : 21 ) سمعت المنذري يقول : سمعت أبا الهيثم يقول في قوله تعالى : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( هو فاعل معناه المفعول ، وإنما يُعْزَم الأمر ولا يَعزِم ، والعزم للإنسان لا للأمر . قال : وهكذا كقولهم : هَلَك الرجلُ وإنما أُهْلِكَ .
وقال الزجّاج في قوله : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( : فإذا جدّ الأمرُ ولزم فرضُ القتال . قال : هذا معناه . والعرب تقول : عَزَمتُ الأمر وعزمتُ عليه . قال الله تعالى : ( وَإِنْ عَزَمُواْ الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) ( البقرة : 227 ) .
وقال الليث : العَزْمُ ما عَقَد عليه قلبُك من أمرٍ أنك فاعله . وتقول : ما لفلان عزيمة ، أي لا يثبت على أمرٍ يعزِم عليه .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خير الأمور عوازمها ) . وله معنيان : أحدهما : خير الأمور ما وكّدت عَزْمَك ورأيك ونِيّتك عليه ، ووَفَيت بعهد الله فيه .
وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قال : إن الله عز وجل يحبّ أن تؤتى رُخَصه ، كما يحبّ أن تؤتى عزائمه . قال أبو منصور :
عزائمه : فرائضه التي أوجبها وأمرنا بها .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العَزْمِيُّ من الرجال : المُوفِي بالعهد . والمعنى الثاني في قوله ( خير الأمور عوازمها ) أي فرائضها التي عَزَم الله عليك بفعلها . وأما قول الله جل وعزَّ في قصة آدم : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) فإن الفرّاء قال : لم نجد له صَرِيمة ولا حَزْماً فيما فَعَل .
وقال أبو الهيثم : الصَرِيمة والعَزِيمة واحدة ، وهي الحاجة التي قد عزمْتَ على فعلها . يقال : طَوَى فلان فؤاده على عَزِيمة أمرٍ إذا أسَرّها في فؤاده .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العرب تقول : ماله مَعْزِمٌ ولا مَعْزَم ولا عَزِيمة ولا عَزْمٌ ولا عُزْمَانٌ .
وقال بعضهم في قوله : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( أي رأياً معزوماً عليه . والعَزِيمُ والعَزِيمة واحد ، يقال : إن رأيه لذو عَزِيم .
وقال الليث : العَزِيمة من الرُقَى : التي يُعْزَمُ بها على الجنّ والأرواح .
وقال غيره : عَزَمْتُ عليك لتفعلنَّ أي أقسمتُ . وعَزْمُ الراقِي والحَوّاء كأنه إقسام على الداء والحَيّة .
وقال الليث : الاعتزام : لزوم القَصْد في الحُضْر . وأنشد لرؤبة :
إذا اعتزمن الرَهْو في انتهاضِ
والرحل يَعْتزِم الطريقَ : يمضي فيه ولا ينثني ، وقال الأُرَيْقِط :
معتزماً للطُرُق النواشط
وعزائم السجود : ما عُزِمَ على قارىء آيات السجود أن يسجد لله فيها . والفَرَس إذا وُصِف بالاعتزام فمعناه تجليحُه في حُضْره غير مجيب لراكبه إذا كَبَحه . ومنه قول رؤبة :
مُعْتَزِم التجليح ملاّخ المَلَقْ
حدثنا محمد بن مُعَاذ عن عبد الجبار عن سُفْيَان عن إسماعيل بن أبي خالد قال : سمعت قيساً يقول : سمعت الأشعث يقول لعمرو بن معد يكرب : أما والله لئن دنوتُ لأضرطنّك ، قال : كلاّ والله إنها لعَزُوم مُفزعة . أراد بالعزوم اسْته .
أراد أن لها عَزْماً وليست بواهية فتضرِط وإنما أراد نفسه . وقوله : مفزَّعة : بها تنزل الأفزاع فتجليها . عزوم : ذات صرامة وحَزْم .
قال شمر : العزوم الصَبور المجدّة الصحيحة العَقْد . قال : والدُبُر يقال لها : أمّ عَزْم ، يقال : كذبته أمُّ عزمِهِ . شمر : عزمت عليك أي أمرتك أمراً جِداً ، وهي العَزْمة . وعزائم السجود : ما أمِر السجود فيها . قال الأصمعي : العَزُوم من الإبل التي قد أسنَّت وفيها بقية من الشباب .
وقال ابن الأعرابي : العَزْمِيُّ : بيَّاع الشجِير . قال والعُزُمُ : عَجَم الزبيب واحدها عَزْمٌ . قال والعَزُومُ والعَرْزَمُ : الناقة الهَرِمَة الدِلْقِم . قال والعَزْم : الصَبْرُ في لغة هُذَيل . يقولون : مالي عنك عَزْمٌ أي صبرٌ .
وقال جلّ وعزّ : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) .
وأخبرني ابن مَنيع عن عليّ بن الجَعْد عن شُعْبة عن قَتَادة في قوله تعالى : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( قال : صبراً .
وقال ابن الأعرابي : العُزُمُ : العجائز واحدتهنّ عَزُوم . قال والعَزْمُ : شَجِير الزَبِيب .
وقال أبو زيد : عُزْمَةُ الرجل : أُسْرته وقبيلته ، وجماعها العُزَمُ .
وقال أبو عمرو : العَزَمَةُ : المصحّحون للمودّة .
وقال ابن شميل في قوله : عَزْمَة من عَزَمَات الله قال : حقٌّ من حقوق الله أي واجب مما أوجبه الله . وقال في قوله تعالى : ( كُونُواْ قِرَدَةً ) ( البقرة : 65 ) هذا أمر عَزْم . وقوله : ( كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ ) ( آل عمران : 79 ) هذا فَرْضٌ وحُكْمٌ .
زمع : الأصمعي : الزَمَعُ : رِعْدة تعتري الإنسان إذا همّ بأمر ورجلٌ زَمِيعٌ ، وهو الشجاع الذي إذا أزْمَعَ الأمرَ لم يَنْثَنِ عنه . والمصدر : الزَمَاعُ .
أبو عبيد عن الكسائي : أزْمَعتُ الأمر ، وأنكر أزْمَعْتُ عليه . قال شمر : وغيره يجيز أزمعت عليه . أبو عبيد : الزَمَعُ : الزيادة الناتئة فوق ظِلْف الشاة .
الأصمعي : الزَمُوع من الأرانب : التي تقارِب عَدْوَهَا وكأنها التي تَعْدُو على زَمعتها . وهي الشَعَرات المُدَلاّة في مؤخِّر رِجْلها . أبو عمر : يقال منه : قد أزْمَعَتْ أي عَدَتْ .
وقال أبو زيد : الزَمَعَةُ : الزائدة من وراء الظِلْف ، وجمعها زَمَع .
وقال الليث : الزَمَعُ : هَنَات شِبْهُ أظفار الغنم في الرُسْغ ، في كل قائمة زَمَعَتَانَ كأنما خُلِقتا من قِطَع القُرُون . قال : وذكروا أن للأرنب زَمَعات خَلْف قوائمها . ولذلك تنعت فيقال لها : زَمُوع . قال : ويقال : بل الزَمُوع من الأرانب النشيطةُ السريعة ، تَزْمَعُ زَمَعَاناً أي تخف وتسرع . قال : ويقال لرُذالة الناس : إنما هم زَمَعٌ ، شُبِّهُوا بزَمَع الأظلاف .
وقال الليث : الزَمَّاعة بالزاي : التي تتحرك من رأس الصبيِّ في يافوخه . قال : وهي الرمّاعة واللَمَّاعة . قلت : المعروف فيها الرَمَّاعَة بالراء ، وما علمت أحداً روى الزَمَّاعة غير الليث والله أعلم .
وقال ابن شميل : الزَمَعُ : الأُبَنُ تخرج في مخارج العناقيد . وقد أزْمَعَت الحَبَلَةُ إذا أعظمت زَمَعَتها ودنا خروج الحِجنة منها والحِجنة والنامية شُعَب . إذا عظمت الزَمَعة فهي البَنِيقة . وأكمحت الزَمَعة إذا ابيَضَّت وخرج عليها مثل القُطْن ، وذلك الإكماح ، والزَمَعة أول شيء يخرج منه فإذا عظم فهو بَنِيقة .
وقال الليث : أزمَع النَبْتُ إزماعاً إذا لم يَسْتَوِ العُشْب كله وكان قِطَعاً متفرّقة وبعضه أفضل من بعض .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَمْعِيُّ : الخسيس . والزَمْعِيُّ : السريع الغضب . وهو الداهية من الرجال .
سَلَمة عن الفرّاء قال : قَزَعَ قَزَعَاناً وزَمَعَ
زَمَعَاناً وهو مَشيٌ متقارِبٌ .
وقال ابن الأعرابي : جاء فلان بالأزامع أي بالأمور المُنكَرات . قال : والزَمَعُ من النبات : شيء ههنا وشيء ههنا مثل القَزَع في السماء . قال : والرَشَم من النبات مثل الزمَع : رَشَمَةٌ ههنا وَرَشَمَةٌ ههنا .
وفي ( نوادر الأعراب ) : زُمْعَةٌ من نَبْت ورُمْعَةَ من نبت وزُوعَة من نبت ولُمْعَة من نبت ورُقْعة من نبت بمعنى واحد .
زعم : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الزَعْمُ يكون حقًّا ويكون باطلاً . وأنشد في الزَعْم الذي هو حَقّ :
وإنّي أذينُ لكم أنه
سيُنجزكم ربّكم ما زَعَمْ
قال : والبيت لأُمَيَّة . وقال الليث : سمعت أهل العربية يقولون : إذا قيل : ذَكَر فلان كذا وكذا فإنما يقال ذلك لأمر يُسْتَيقَنُ أنه حَقّ ، فإذا شُكّ فيه فلم يُدْرَ لعلّه كذِب أو باطل قيل : زعم فلان . قال : وكذلك تفسّرُ هذه الآية : ( فَقَالُواْ هَاذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ ) ( الأنعام : 136 ) أي بقولهم الكذبَ .
وسمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : تقول العرب قال إنه ، وزَعَم أنه ، فكسروا الألف مع قال ، وفتحوها مع زَعم ؛ لأن زعم فِعْل واقع بها أي بالألف متعدّ إليها ؛ ألا ترى أنك تقول : زعمتُ عبد الله قائماً ، ولا تقول : قلتُ زيداً خارجاً ، إلا أن تُدخِل حرفاً من حروف الاستفهام فتقول : هل تقولُه فعل كذا ، ومتى تقولني خارجاً ؟ وأنشد :
قال الخليط غداً تَصَدُّعُنَا
فمتى تقول الدارَ تَجْمعُنَا
فمعناه فمتى تظنّ ومتى تزعم .
وقال ابن السكيت في قوله :
عُلِّقْتُهَا عَرَضاً وأقتُلُ قومها
زَعْماً لَعَمْرُ أبيك ليس بمزعَمِ
قال يقول : كان حُبّها عَرَضاً من الأعراض اعترضني من غير أن أطلبه . فيقول : عُلِّقْتُهَا وأنا أقتل قومها ، فكيف أحبّها وأنا أقتلهم أم كيف أقتلهم وأنا أحبّها ثم رجع على نفسه مخاطِباً لها فقال : هذا فِعل ليس بفعل مثلي . قال : والزَعْمُ إنما هو في الكلام . يقال : أمرٌ فيه مُزَاعَم أي أمرٌ غير مستقيم ، فيه منازعة بعدُ . قلت : والرجل من العرب إذا حدّث عمّن لا يحقق قولَه يقول : ولا زَعَمَاتِه ومنه قوله :
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زعماتِهِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الزَعُوم من الغنم التي لا يُدْرَى أبها شَحم أم لا . ومنه قيل : فلانٌ مُزَاعِم وهو الذي لا يوثَق به . عمرو عن أبيه قال : الزَعُوم : القليلة الشحم ، وهي الكثيرة الشحم . وهي المُزْعِمة . قال فمن جعلها القليلة الشحم فهي المزعومة ، وهي التي إذا أكلها الناس قالوا لصاحبها توبيخاً له : أزَعَمْت أنها سمينة . وقال أبو سعيد : أمرٌ مُزْعِم أي مُطمِع وتزاعم القوم على كذا تزاعُماً إذا تظافروا عليه . قال : وأصله أنه صار بعضهم لبعض زعيماً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الدَّيْنُ مَقْضِيٌّ والزعيمُ غارِم ) . وقال الله تبارك وتعالى : ( وَأَنَاْ بِهِ
زَعِيمٌ ) ( يوسف : 72 ) قلت : وما علمت المفسّرين اختلفوا في قوله ) وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ ( . قالوا جميعاً : معناه : وأنا به كفيل ، منهم سَعِيد بن جُبَير وغيره . أبو عبيد عن الكِسائيّ قال : زَعَمتُ به أزعمُ به زَعْماً وزَعَامَةً أي كفَلتُ به . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : زَعَمَ يَزْعُمُ زَعَامَةً إذا كفَلَ . وزَعِمَ يَزْعَم زَعَماً إذا طمِع وقال لَبِيد :
تَطير عدائدُ الأشراك شَفْعاً
ووِتْراً والزَعَامة للغلامِ
قال أبو العباس : الزَعَامة يقال : الشرف والزعامة يقال الشرف والرياسة . قال وقال غير ابن الأعرابي : الزَعَامة : الدِرْع . وزعيم القوم سيّدهم والمتكلِّم عنهم .
وقال الفرّاء : زعيم القوم سيّدهم ومِدْرَهُهم وقال الليث : يقال زُعْم وزَعْمٌ . قال : والزُعْمُ تميميّة . والزَعْمُ حجازية . قال : وتقول : زعمتْ أني لا أحبّها ، وزعمتْني لا أحبّها ، يجيء في الشِعر . فأمَّا في الكلام فأحسن ذلك أن تُوقِع الزَعْم على ( أن ) دُون الاسم . وأنشد :
فإن تزعُميني كنت أجهل فيكمُ
فإني شَرَيت الحِلْم بعدكِ بالجهل
قال : ويقال : زعِم فلان في غير مَزْعَم أي طَمِعَ في غير مطمَع . قال والتزعّم : التكذب وأنشد :
فأيّها الزاعِم ما تَزَعّمَا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَعْمِيُّ الكذَّاب والزَعْمِي الصادق .
وقال شمر : روي عن الأصمعي أنه قال : الزَعْم الكذب . قال الكميت :
إذا الإكام اكتست مآليها
وكان زَعْمَ اللوامع الكَذِبُ
يريد السراب . قال شمر : والعرب تقول أكذب من يَلْمَع . وقال شُرَيح : زعموا كنيةُ الكذب . وقال شمر : الزعم والتزاعم أكثر ما يقال فيما يُشَكُّ فيه ولا يُحَقَّق . وقد يكون الزعم بمعنى القول . ويروى للجعديّ يصف نوحاً :
نُودِيَ قُمْ واركبنْ بأهلك إنَّ
الله موْفٍ للناس ما زَعَمَا
فهذا معناه التحقيق . والمِزْعَامَة الحيّة .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال الكسائيّ : إذا قالوا : عُزمَةٌ صادقة لأتينَّك رفعوا ، وحَلْفَةٌ صادقة لأقومنَّ قال : وينصبون يميناً صادقة لأفعلنَّ . قال : والزَعْم والزُعم والزِعم ثلاث لغات .
معز : المَعْزُ والمعَزُ : ذوات الشعرِ من الغَنَم . ويقال للواحد مَاعِز . ويجمع مِعْزىً ومَعيزاً وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : مِعْزى تُصْرَفُ إذا شُبِّهَتْ بمِفْعَل . قال وأصله فِعْلَى فلا تصرف . قال : وهو المعتمد عليه . قال : وكذلك دُنْيَا لا تصرف : لأنها فُعْلَى . قلت الميم في المِعْزَى أصليّة . قال : ومن صرف دُنْيا شبَّهها بفُعْلَل ، والأصل ألاَّ تصرف . ويقال : رجل ماعِز إذا كان حازماً مانعاً ما وراءه شَهْماً ، ورجلٌ ضائن إذا كان ضعيفاً أحمق . قال ذلك ابن حبيب . ثعلب عن
ابن الأعرابي قال : المعْزِيّ : البخيل الذي يجمع ويَمْنَع . وقال الليث : الرجل الماعِز : الشديد عَصْبِ الخَلْق : يقال ما أمعزه من رجل ، أي ما أشدَّه وأصلبه . والأمْعُوز : جماعة الثياثل من الأوعال . وقال غيره : رجل مَعَّاز : صاحب مِعْزى . وقال الأصمعي : عِظَام الرمل ضوائنه ، ولِطَافه : مواعزه . وقال : رجل ضائن : كثير اللحم . ورجل ماعِز إذا كان معصوباً . وما أمعز رأيه إذا كان صُلْب الرأي . الرياشي عن الأصمعيّ قال الأمْعَز : المكان الكثير الحَصى والمَعْزاء مثله . وتجمع أمَاعِز ومَعْزاوات . وربما جُمعت على مُعْزٍ وأنشد الليث :
جَمادٌ بها البَسْبَاسُ يُرْهِصُ مُعْزهَا
بناتِ اللبون والصلاقمةَ الحمُرَا
وقال مثمر قال ابن شميل : المَعْزَاء : الصحراء فيها إشرافٌ وغلِظٌ ، وهي طينٌ وحَصًى مختلطانِ غير أنها أرض صُلْبة غليظة الموطىء ، وإشرافها قليل لئيم تقود أدنى من الدعوة وهي مَعِرَة من النبات . أبو عبيد عن أبي زيد : الأُمْعُوز : الثلاثون من الظِباء إلى ما زادت . وقال ابن شميل : المِعْزِى للذكور والإناث ، والمَعْزُ مثلها والمعيز مثلها وكذلك الضِئين .
مزع : في الحديث : ( ما عليه مُزْعَةُ لَحْمٍ ) معناه : ما عليه حُزّة لحم وكذلك ما في وجهه لحادة لحْم روى ابن المبارك عن معمر عن عبد الله بن مسلم عن حمزة بن عبيد الله عن ابن عمر قال : لا تزال المسألة تأخذكم حتى يلقى الله ما في وجهه مُزْعةُ لحم ويقال : مَزَّعَ فلان أمره تمزيعاً إذا فرّقه . وقال الكسائي فيما رَوَى عنه أبو عبيد ما عليه مُزعَة لحمٍ في باب النفي . وقال الليث المِزْعَة من الريش والقطن كالمِزقة والبِتْكة وجمعها مِزَعٌ ومزَاعَة الشيء : سُقَاطتهُ . ثعلب عن ابن الأعرابي : المَزْعِيُّ النمّام ويكون السيّار بالليل والقنافذ تَمْزَع بالليل مَزْعاً إذا سعت فأسرعتْ . وأنشد الرياشي لعَبْدة بن الطَبِيب :
قومٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجوا قنافذ بالنميمة تمزعُ
تضرب مثلاً للنمّام . ومزّع اللحم تمزيعاً إذا قطَّعه وقال خُبَيب :
وذلك في ذات الإله وإن يشأ
يبارك على أوصال شِلْو ممزَّع
وقال الليث : يقال مَزَعَ الظبْيُ يمزَعُ إذا أسرع في عَدْوه . والمرأة تمزّع القطن بيدها إذا زَبَّدَتهُ تقَطّعه ثم تؤلفه فتجوّده بذلك . وقال ابن الأعرابي : القُنْفُذ يقال له : المزَّاع . ويقال للظبي إذا عَدَا : مَزَعَ وقَزعَ . عمرو عن أبيه : ما ذقتُ مُزعَةَ لحم ولا حِذْفَةً ولا حِذبة ولا لحبَةً ولا حِرْباءة ولا يَرْبوعةً ولا مَلاكاً ولا مَلوكاً بمعنى واحد .

##### Türkçe

باب **العين** و**الزاي** مع **الميم**
**عزم** ، **زمع** ، **زعم** ، **مزع** ، **معز** : kullanımdadır.

**عزم** : Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ** ) (Muhammed: 21). Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebü’l-Heysem’i, Yüce Allah’ın sözü hakkında şöyle derken işittim: ( **مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ** ) (o, fâildir; mânâsı mef‘ûldür; iş ancak **يُعْزَم** edilir, **يَعزِم** edilmez; **العزم** insana aittir, işe değil). Dedi: Ve bu, onların “adam helâk oldu” demeleri gibidir; hâlbuki ancak “helâk edildi”.

Zeccâc, ( **مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ** ) hakkında dedi: İş ciddileşince ve savaşın farziyeti gerekli olunca. Dedi: Bunun mânâsı budur. Araplar der: **عَزَمتُ الأمر** ve **عزمتُ عليه**. Yüce Allah dedi: ( **وَإِنْ عَزَمُواْ الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ** ) (Bakara: 227).

Leys dedi: **العَزْمُ**; kalbinin, bir işten, onu yapacak olduğuna dair bağladığı şeydir. Ve dersin: “Falanın **عزيمة**si yoktur”; yani, üzerine **يعزِم** ettiği bir işte sebat etmez.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **خير الأمور عوازمها** ). Onun iki mânâsı vardır: Birincisi: İşlerin hayırlısı; **عَزْم**ını, görüşünü ve niyetini onun üzerine pekiştirdiğin ve onda Allah’ın ahdini yerine getirdiğin şeydir.

Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki dedi: Şüphesiz Allah azze ve celle, ruhsatlarının alınmasını sever; azîmetlerinin alınmasını sevdiği gibi. Ebû Mansûr dedi:
**عزائمه**: O’nun farzlarıdır; onları vacip kıldığı ve bize emrettiği.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: Erkeklerden **العَزْمِيُّ**: ahde vefâ eden. Ve ( **خير الأمور عوازمها** ) sözündeki ikinci mânâ: yani, Allah’ın sana onları yapmakla **عَزَم** ettiği farzlarıdır. Yüce ve azîz Allah’ın Âdem kıssasında sözüne gelince: ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) (Tâhâ: 115); Ferrâ dedi: Yaptığı şeyde onun için bir **صَرِيمة** ve bir **حَزْم** bulmadık.

Ebü’l-Heysem dedi: **الصَرِيمة** ile **العَزِيمة** birdir; o, yapmaya azmettiğin ihtiyaçtır. Denir: Falan, bir işin **عَزِيمة**si üzerine gönlünü dürdü; onu gönlünde gizlediği zaman.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: Araplar der: Onun ne **مَعْزِمٌ**i vardır, ne **مَعْزَم**ı, ne **عَزِيمة**si, ne **عَزْمٌ**ü, ne de **عُزْمَانٌ**ı.

Bazıları, ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) hakkında dedi: yani, üzerine azmedilmiş bir görüş. **العَزِيمُ** ile **العَزِيمة** birdir. Denir: Şüphesiz onun görüşü, **عَزِيم** sahibidir.

Leys dedi: **العَزِيمة**; rukyelerden, cinler ve ruhlar üzerine onunla **يُعْزَمُ** edilen şeydir.

Başkası dedi: **عَزَمْتُ عليك لتفعلنَّ**; yani yemin ettim. Râkînin ve yılan efsuncusunun **عَزْمُ**ü, sanki hastalık ve yılan üzerine bir yemin etmedir.

Leys dedi: **الاعتزام**: şehirde kasda bağlı kalmaktır. Ru’be’ye ait olarak okundu:
إذا اعتزمن الرَهْو في انتهاضِ

Ve yük semeri yolu **يَعْتزِم** eder: onda gider ve dönmez. Üreykıt dedi:
معتزماً للطُرُق النواشط

**عزائم السجود**: secde âyetlerini okuyan üzerine, onda Allah için secde etmesi hususunda **عُزِمَ** edilen şeydir. At, **الاعتزام** ile vasfedilince mânâsı: binicisi onu dizginleyince ona cevap vermeksizin, şehirdeki süratli gidişidir. Ru’be’nin sözü bundandır:
مُعْتَزِم التجليح ملاّخ المَلَقْ

Muhammed b. Mu‘âz bize rivayet etti; Abdülcebbâr’dan; Süfyân’dan; İsmâ‘îl b. Ebî Hâlid’den; dedi: Kays’ı şöyle derken işittim: Eş‘as’ı, Amr b. Ma‘dîkerib’e şöyle derken işittim: “Dikkat et, vallahi yaklaşacak olursam seni mutlaka osurtacağım.” Dedi: “Hayır, vallahi, o elbette **لعَزُوم**dur, ürkütücüdür.” **العزوم** ile onun makatını kastetti.

Onun için bir **عَزْم** bulunduğunu, gevşek olmadığını; bu yüzden osurtacağını; ancak kendisini kastetti. Ve sözü: **مفزَّعة**: onunla korkular iner de onu giderir. **عزوم**: **صرامة** ve **حَزْم** sahibi.

Şemmer dedi: **العزوم**; sabırlı, gayretli, sağlam, akdi sahih olandır. Dedi: Ve **الدُبُر**e “**أمّ عَزْم**” denir; denir: “Onu **أمُّ عزمِهِ** yalanladı.” Şemmer: **عزمت عليك**; yani seni ciddi bir emirle emrettim; o, **العَزْمة**dir. Ve **عزائم السجود**: içinde secde emredilen şeydir. Asma‘î dedi: Develerden **العَزُوم**; yaşlanmış olup içinde gençlikten bir kalıntı bulunanlardır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَزْمِيُّ**: çalı satıcısı. Dedi: **العُزُمُ**: kuru üzüm çekirdekleri; tekili **عَزْمٌ**dür. Dedi: **العَزُومُ** ve **العَرْزَمُ**: yaşlı, iri, gevşek etli dişi deve. Dedi: **العَزْم**: Hüzeyl dilinde sabırdır. Derler: “Benim senden yana **عَزْمٌ**üm yoktur”; yani sabır.

Yüce ve azîz dedi: ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) (Tâhâ: 115).

İbn Menî‘ bana haber verdi; Ali b. el-Ca‘d’dan; Şu‘be’den; Katâde’den; Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ); dedi: sabır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُزُمُ**: kocakarılar; onların tekili **عَزُوم**dur. Dedi: **العَزْمُ**: kuru üzüm çalısıdır.

Ebû Zeyd dedi: Erkeğin **عُزْمَةُ**si: ailesi ve kabilesidir; çoğulu **العُزَمُ**dur.

Ebû Amr dedi: **العَزَمَةُ**: dostluğu sağlamlaştıranlar.

İbn Şümeyl, “Allah’ın **عَزَمَات**ından bir **عَزْمَة**” sözü hakkında dedi: Allah’ın haklarından bir haktır; yani Allah’ın vacip kıldığı şeylerden bir vacip. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **كُونُواْ قِرَدَةً** ) (Bakara: 65): bu, bir **أمر عَزْم**dir. Ve sözü: ( **كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ** ) (Âl-i İmrân: 79): bu, bir farz ve bir hükümdür.

**زمع** : Asma‘î: **الزَمَعُ**: insanın bir işe niyetlendiğinde ona arız olan titremedir. Ve **رجلٌ زَمِيعٌ**: o, işi **أزْمَعَ** ettiği zaman ondan dönmeyen yiğittir. Masdar: **الزَمَاعُ**.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **أزْمَعتُ الأمر**; ve **أزْمَعْتُ عليه**yi inkâr etti. Şemmer dedi: Başkası ise **أزمعت عليه**yi câiz görür. Ebû Ubeyd: **الزَمَعُ**: koyunun tırnağı (**ظِلْف**) üstündeki dışa çıkık fazlalıktır.

Asma‘î: Tavşanlardan **الزَمُوع**: koşuşu birbirine yaklaştıran; sanki **زَمعتها** üzerine koşan gibidir. O, arka ayağının gerisinde sarkık kıllardır. Ebû Ömer: ondan denir: “**قد أزْمَعَتْ**”; yani koştu.

Ebû Zeyd dedi: **الزَمَعَةُ**: tırnağın arkasındaki fazlalık; çoğulu **زَمَع**.

Leys dedi: **الزَمَعُ**: koyunun bileğinde (**الرُسْغ**) tırnak benzeri çıkıntılardır; her ayakta iki **زَمَعَة** vardır; sanki boynuz parçalarından yaratılmışlardır. Dedi: Tavşanın arka ayaklarının gerisinde **زَمَعات**ı olduğunu zikrettiler; bu yüzden vasfedilir de ona **زَمُوع** denir. Dedi: Ve denir: Bilakis tavşanlardan **الزَمُوع**; çevik, hızlı olandır; **تَزْمَعُ زَمَعَاناً**; yani hafifler ve hızlanır. Dedi: İnsanların aşağı takımına denir: “Onlar ancak **زَمَعٌ**dır”; tırnakların **زَمَع**ına benzetildiler.

Leys dedi: **الزَمَّاعة** (zay ile): çocuğun başında, bıngıldağında hareket eden şeydir. Dedi: O, **الرمّاعة** ve **اللَمَّاعة**dır. Dedim: Bunun bilinen şekli **الرَمَّاعَة** (râ ile)dir; Leys’ten başka **الزَمَّاعة**yı rivayet eden kimseyi bilmedim; Allah daha iyi bilir.

İbn Şümeyl dedi: **الزَمَعُ**: salkım çıkış yerlerinde çıkan **الأُبَنُ**dür. Ve **الحَبَلَةُ** (asma) **أزْمَعَت**; **زَمَعَتها** büyüdüğünde ve ondan **الحِجنة**nin çıkışı yaklaştığında; **الحِجنة** ve **النامية** dallardır. **الزَمَعة** büyüyünce o, **البَنِيقة**dir. Ve **الزَمَعة** **أكمحت**; beyazlayınca ve üzerinde pamuk gibi bir şey çıkınca; bu, **الإكماح**tır. **الزَمَعة** ondan çıkan ilk şeydir; büyüyünce o, **بَنِيقة**dir.

Leys dedi: Bitki **أزمَع** eder, **إزماعاً**; otun hepsi eşit olmayıp parça parça olduğunda ve bir kısmı bir kısmından daha üstün olduğunda.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَمْعِيُّ**: aşağılık. Ve **الزَمْعِيُّ**: çabuk öfkelenen. Ve o, erkeklerden belâlı olandır.

Seleme, Ferrâ’dan; dedi: **قَزَعَ قَزَعَاناً** ve **زَمَعَ زَمَعَاناً**; o, birbirine yakın yürüyüştür.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Falan, **بالأزامع** ile geldi; yani münker işlerle. Dedi: Bitkiden **الزَمَعُ**: burada bir şey, burada bir şey; gökteki **القَزَع** gibidir. Dedi: Bitkiden **الرَشَم** da **الزمَع** gibidir: burada bir **رَشَمَة** ve burada bir **رَشَمَة**.

( **نوادر الأعراب** )da: Bitkiden **زُمْعَةٌ** ve bitkiden **رُمْعَةَ** ve bitkiden **زُوعَة** ve bitkiden **لُمْعَة** ve bitkiden **رُقْعة**; tek mânâdadır.

**زعم** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **الزَعْمُ** hak olur, bâtıl olur. Hak olan **الزَعْم** hakkında şu beyit okundu:
وإنّي أذينُ لكم أنه
سيُنجزكم ربّكم ما زَعَمْ
Dedi: Beyit Ümeyye’nindir. Leys dedi: Arap dili ehlinin şöyle dediğini işittim: “Falan şunu şunu **ذَكَر** etti” denildiğinde, bu ancak hak olduğu kesin bilinen bir iş için söylenir; eğer onda şüphe edilirse, yalan mı bâtıl mı bilinmezse “falan **زعم** etti” denir. Dedi: Bu âyet de böyle tefsir edilir: ( **فَقَالُواْ هَاذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ** ) (En‘âm: 136); yani yalan sözleriyle.

Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebü’l-Heysem’i şöyle derken işittim: Araplar “**قال إنه**” der ve “**زَعَم أنه**” der; **قال** ile birlikte elif’i kesrelediler, **زَعم** ile birlikte onu fetha ettiler; çünkü **زعم** onunla, yani elif ile, vâki olan bir fiildir; ona müteaddîdir. Görmez misin ki sen “**زعمتُ عبد الله قائماً**” dersin; “**قلتُ زيداً خارجاً**” demezsin; ancak istifham harflerinden bir harf sokarsan, “Onu şöyle yaptı diye mi söylüyorsun?” dersin; ve “Ne zaman beni dışarı çıkmış söylüyorsun?” Ve şu beyit okundu:
قال الخليط غداً تَصَدُّعُنَا
فمتى تقول الدارَ تَجْمعُنَا
Bunun mânâsı: “Ne zaman zannedersin, ne zaman **تزعم** edersin?”

İbnü’s-Sikkît, şu söz hakkında dedi:
عُلِّقْتُهَا عَرَضاً وأقتُلُ قومها
زَعْماً لَعَمْرُ أبيك ليس بمزعَمِ
Diyor ki: Onu sevmem, arızalardan bir arıza olarak, ben istemeden bana ilişti. Diyor: Onu sevdim, hâlbuki ben kavmini öldürüyorum; nasıl severim ben onları öldürürken, yahut nasıl öldürürüm ben onları severken? Sonra kendi nefsine dönüp ona hitap ederek dedi: Bu, benim gibinin fiili olmayan bir fiildir. Dedi: **الزَعْمُ** ancak sözde olur. Denir: İçinde **مُزَاعَم** bulunan bir iş; yani düzgün olmayan bir iş; onda hâlâ bir çekişme vardır. Dedim: Araplardan bir adam, sözünü tahkik etmeyen biri hakkında konuştuğunda “ve onun **زَعَمَاتِه**si de değil” der; bunun örneği şu sözüdür:
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زعماتِهِ

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Koyunlardan **الزَعُوم**: yağlı mı değil mi bilinmeyen. Bundan dolayı “falan **مُزَاعِم**dir” denir; o, kendisine güvenilmeyen kimsedir. Amr, babasından: **الزَعُوم**: az yağlıdır; ve o, çok yağlıdır. O, **المُزْعِمة**dir. Dedi: Kim onu az yağlı yaparsa, o **المزعومة**dur; o, insanlar onu yediklerinde sahibine onu ayıplayarak “Onun semiz olduğunu mu **أزَعَمْت**?” dedikleri şeydir. Ebû Sa‘îd dedi: **أمرٌ مُزْعِم**; yani ümit verici. Ve kavim, bir şey üzerine **تزاعموا** eder, **تزاعُماً**; onun üzerinde birbirlerine destek olduklarında. Dedi: Aslı, onların bazısının bazısına **زعيماً** olmasıdır. Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) rivayet edildi ki dedi: ( **الدَّيْنُ مَقْضِيٌّ والزعيمُ غارِم** ). Ve Allah tebâreke ve teâlâ dedi: ( **وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ** ) (Yûsuf: 72). Dedim: Müfessirlerin, ( **وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ** ) sözünde ihtilaf ettiklerini bilmedim. Hepsi dedi: Mânâsı: “Ben onunla kefilim”; onlardan Sa‘îd b. Cübeyr ve başkaları. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **زَعَمتُ به**; onunla **أزعمُ به**; **زَعْماً** ve **زَعَامَةً**; yani onunla kefil oldum. Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **زَعَمَ يَزْعُمُ زَعَامَةً**; kefil olduğunda. Ve **زَعِمَ يَزْعَم زَعَماً**; tamah ettiğinde. Lebîd dedi:
تَطير عدائدُ الأشراك شَفْعاً
ووِتْراً والزَعَامة للغلامِ
Ebû’l-Abbâs dedi: **الزَعَامة**; şeref denir; ve **الزعامة**; şeref ve reislik denir. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’den başkası dedi: **الزَعَامة**: zırhtır. Ve kavmin **زعيم**i: onların efendisi ve onlar adına konuşandır.

Ferrâ dedi: Kavmin **زعيم**i: onların efendisi ve onların **مِدْرَهُ**udur. Leys dedi: **زُعْم** ve **زَعْمٌ** denir. Dedi: **الزُعْمُ** Temîm lehçesidir; **الزَعْمُ** Hicaz lehçesidir. Dedi: Ve dersin: “O, beni sevmediğimi **زعمتْ**” ve “Beni, onu sevmediğimi **زعمتْني**”; şiirde gelir. Konuşmada ise bunun en güzeli, **الزَعْم**ı isimden önce değil, isim olmaksızın **( أن )** üzerine vâki kılmandır. Ve şu beyit okundu:
فإن تزعُميني كنت أجهل فيكمُ
فإني شَرَيت الحِلْم بعدكِ بالجهل
Dedi: Ve denir: Falan, **في غير مَزْعَم**de **زعِم** etti; yani ümit olmayan yerde tamah etti. Dedi: **التزعّم**: yalan söylemektir. Ve şu beyit okundu:
فأيّها الزاعِم ما تَزَعّمَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَعْمِيُّ** yalancıdır; ve **الزَعْمِي** doğru sözlüdür.

Şemmer dedi: Asma‘î’den rivayet edildi ki dedi: **الزَعْم** yalandır. Kümeyt dedi:
إذا الإكام اكتست مآليها
وكان زَعْمَ اللوامع الكَذِبُ
Serabı kasteder. Şemmer dedi: Araplar der: “Parlayandan daha yalancı yoktur.” Şüreyh dedi: “**زعموا**”, yalanın künyesidir. Şemmer dedi: **الزعم** ve **التزاعم**, en çok şüphe edilen ve tahkik edilmeyen şey hakkında söylenir. **الزعم** söz mânâsında da olabilir. Câ‘dî’ye, Nûh’u vasfederken, rivayet edilir:
نُودِيَ قُمْ واركبنْ بأهلك إنَّ
الله موْفٍ للناس ما زَعَمَا
Bu, tahkik mânâsındadır. **المِزْعَامَة**: yılandır.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; Seleme’den; Ferrâ’dan; dedi: Kisâî dedi: “**عُزمَةٌ صادقة لأتينَّك**” dediklerinde ref‘ ederler; ve “**حَلْفَةٌ صادقة لأقومنَّ**” (derler). Dedi: “**يميناً صادقة لأفعلنَّ**”i ise nasb ederler. Dedi: **الزَعْم** ve **الزُعم** ve **الزِعم** üç lehçedir.

**معز** : **المَعْزُ** ve **المعَزُ**: koyundan, kıllı olanlardır. Bir tekine **مَاعِز** denir. Ve **مِعْزىً** ve **مَعيزاً** olarak cem‘ edilir. Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **مِعْزى**; **مِفْعَل**e benzetilirse tenvin alır. Dedi: Aslı **فِعْلَى**dır; bu yüzden tenvin almaz. Dedi: Dayanılan budur. Dedi: **دُنْيَا** da tenvin almaz; çünkü o **فُعْلَى**dır. Dedim: **الميم** **المِعْزَى**da aslîdir. Dedi: Kim **دُنْيا**yı tenvinli yaparsa, onu **فُعْلَل**e benzetmiştir; asıl olan tenvin almamasıdır. Ve denir: **رجل ماعِز**; azimli, arkasını koruyan, zeki olduğu zaman. Ve **رجلٌ ضائن**; zayıf, ahmak olduğu zaman. Bunu İbn Habîb söyledi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المعْزِيّ**: biriktiren ve engelleyen cimridir. Leys dedi: **الرجل الماعِز**: yaratılış bağları sert olan; denir: “O, erkek olarak ne kadar **أمعزه**!”; yani ne kadar şiddetli ve ne kadar katı. Ve **الأمْعُوز**: dağ keçilerinden (**الأوعال**) iri tekelerin topluluğudur. Başkası dedi: **رجل مَعَّاز**: **مِعْزى** sahibi. Asma‘î dedi: Kumun büyük kemikleri, onun **ضوائنه**dir; ve onun ince kısmı: onun **مواعزه**dir. Dedi: **رجل ضائن**: çok etli. Ve **رجل ماعِز**: sinirleri bağlı olduğu zaman. Ve “Onun görüşü ne kadar **أمعز**!”; görüşü katı olduğu zaman. Riyâşî, Asma‘î’den: **الأمْعَز**: çakılı çok yer; **المَعْزاء** da onun gibidir. Ve **أمَاعِز** ve **مَعْزاوات** olarak cem‘ edilir. Bazen **مُعْزٍ** üzerine cem‘ edilir. Leys şu beyiti okudu:
جَمادٌ بها البَسْبَاسُ يُرْهِصُ مُعْزهَا
بناتِ اللبون والصلاقمةَ الحمُرَا
Ve Müsmir dedi: İbn Şümeyl dedi: **المَعْزَاء**: içinde yükseltiler ve sertlik bulunan çöldür; o, çamur ve çakılın karışımıdır; ancak o, basılması sert, kaba bir arazidir; yükseltileri az, alçak; çağrıdan daha aşağıya sevk eder; ve bitkiden **مَعِرَة**dir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأُمْعُوز**: ceylanlardan otuz ve daha fazlası. İbn Şümeyl dedi: **المِعْزِى** erkek ve dişiler içindir; **المَعْزُ** onun gibidir; **المعيز** onun gibidir; ve **الضِئين** de böyledir.

**مزع** : Hadiste: ( **ما عليه مُزْعَةُ لَحْمٍ** ); mânâsı: üzerinde bir et parçası yoktur; ve aynı şekilde: yüzünde etten bir parça yoktur. İbnü’l-Mübârek, Ma‘mer’den; Abdullah b. Müslim’den; Hamza b. Ubeydullah’tan; İbn Ömer’den rivayet etti; dedi: Sizden dilenme, Allah’a kavuşuncaya dek sizi alıp götürür; yüzünde bir **مُزْعةُ لحم** yokken. Ve denir: Falan, işini **مَزَّعَ** etti, **تمزيعاً**; onu parçalayıp ayırdığında. Kisâî, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği üzere, nefiy babında: “Onun üzerinde **مُزعَة** et yoktur” dedi. Leys dedi: **المِزْعَة**; tüyden ve pamuktan, **المِزقة** ve **البِتْكة** gibidir; çoğulu **مِزَعٌ**dür. Ve bir şeyin **مزَاعَة**si: onun döküntüsüdür. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَزْعِيُّ**: koğucudur; ve geceleyin dolaşan da olur. Ve kirpiler geceleyin **تَمْزَع** eder, **مَزْعاً**; yürüyüp hızlandıklarında. Riyâşî, Abde b. et-Tabîb’den şu beyiti okudu:
قومٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجوا قنافذ بالنميمة تمزعُ
Koğucuya misal vurur. Ve eti **مزّع** etti, **تمزيعاً**; onu parça parça kestiğinde. Hubeyb dedi:
وذلك في ذات الإله وإن يشأ
يبارك على أوصال شِلْو ممزَّع
Leys dedi: Denir: Ceylan **مَزَعَ** eder, **يمزَعُ**; koşusunda hızlandığında. Ve kadın, pamuku eliyle **تمزّع** eder; onu kabartıp parça parça eder, sonra onu birleştirir; bununla onu güzelleştirir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Kirpiye **المزَّاع** denir. Ve ceylan koştuğunda denir: **مَزَعَ** ve **قَزعَ**. Amr, babasından: “Ne bir **مُزعَةَ** et tattım, ne bir **حِذْفَةً** ne bir **حِذبة** ne bir **لحبَةً** ne bir **حِرْباءة** ne bir **يَرْبوعةً** ne bir **مَلاكاً** ne bir **مَلوكاً**”; hepsi tek mânâdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء العين وما يثلّهما)
(زعف) الزاء والعين والفاء أصيلٌ. يقال سُمٌّ زُعافٌ: قاتل. وموتٌ زُعافٌ: عاجل. ويشبه أنْ يكون هذا من الإبدال، وتكون الزاء مبدلةً من ذال. ويقال أزْعفته وزَعَفْتُهُ، إذا قتلتهُ. وحُكِيَ: زَعَفَ في حديثه. أي كذَب.
(زعق) الزاء والعين والقاف أصلٌ يدلُّ على شِدّةٍ في صياحٍ أو مرارةٍ أو مُلوحة. يقال طعام مزعوقٌ، إذا كُثِّرَ مِلْحُه. والماء الزُّعاق: المِلْح. فهذا في باب الطُّعوم.
وأما الآخَر فيقال زَعَقْتُ به، أي صِحْتُ به. وانْزَعَقَ، إذا فَزِعَ. والزَّعِق: النشيط الذي يَفْزَع معَ نشاطهِ. وفلان يَزْعَق دابّتَه، إذا طردهُ طرداً شديداً. ورجلٌ زَاعِق. وأزْعقه الخوفُ حتَّى زعق. قال:
*من غائلاتِ اللَّيلِ والهَوْلِ والزَّعِقْ([1])*
ويقال الزُّعاق النِّفار. يقال منه وَعِل زَعّاق. ومُهْرٌ مزعوق: نشيط يفزَع مَعَ نشاطِهِ. قال([2]):
يارُبَّ مُهْرٍ مَزْعُوق ***
مُقَيَّلٍ أومَغبوقْ
من لَبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ
حتَّى شتا كالذُّعْلُوقْ ***
أَسْرَعَ مِنْ طَرْفِ المُوقْ
وطائرٍ وذي فُوقْ([3])
وكلِّ شيءٍ مخلوقْ
(زعك) الزاء والعين والكاف أُصَيلٌ إن صحّ يدلُّ على تلبُّثٍ وحَقارةٍ ولُؤم. يقولون إنَّ الأَزْعَكِيَّ: الرَّجُلُ القصير اللئيم. وكذلك الزُّعْكُوك. قال الكِسائيّ: يقال للقوم زَعْكة، إِذا لَبِثُوا ساعةً([4]). والزَّعاكيك من الإبل: المتردِّدَة الَخَلْق([5])، الواحدة زُعْكُوك. قال:
* تستنُّ أولادٌ لها زَعاكِيكْ([6]) *
(زعل) الزاء والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على مَرَحٍ وقلّة استقرارٍ، لنشاطٍ يكون. فالزَّعَل: النّشاط. والزَّعِل: النشيط. ويقال أَزْعَلَهُ السِّمَنُ والرَّعْي. قال الهُذليّ([7]):
أَكَلَ الجميمَ وطاوعتْه سَمحجٌ	مثلُ القَناةِ وأزعَلَتْهُ الأَمْرُعُ
وقال طرفة:
ومَكانٌ زَعِلٍ ظِلْمانُهُ *** كالمَخَاض الْجُرْبِ في اليَوْمِ الخَصرْ([8])ورُبَّما حُمِلَ على هذا فسُمِّي المتضوِّر من الجُوعِ زَعِلاً.
(زعم) الزاء والعين والميم أصلان: أحدهما القولُ من غير صِحَّةٍ ولا يقين، والآخر التكفُّل بالشيء.
فالأوَّل الزَّعْم والزُّعْم([9]). وهذا القولُ على غير صحّة. قال الله جلَّ ثناؤُهُ:
﴿زَعَمَ الَّذِينَ كفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا﴾  [التغابن 7]. وقال الشاعر:([10])
زَعمتْ غُدانَةُ أنَّ فيها سيِّدا *** ضَخْمَاً يُوَارِيهِ جَناحُ الجُنْدَُبِ
ومن الباب: زَعَم في غير مَزْعَم، أي طمِع في غيرمَطْمَع. قال:
* زَعْماً لَعَمْرُ أبيكِ ليس بِمَزْعَمِ([11]) *
ومن الباب الزَّعُوم، وهي الجَزُور التي يُشَكُّ في سِـمنها فتُغْبَطُ بالأيدي([12]). والتَّزَعُّم: الكذب.
والأصل الآخر: زَعَم بالشّيء، إذا كَفَلَ به. قال:
تُعاتِبُني في الرِّزْق عِرسي وإِنّما *** على الله أرزاقُ العبادِ كما زَعَمْ([13])أي كما كَفل. ومن الباب الزَّعَامة، وهي السِّيادة؛ لأنّ السيِّد يَزْعُمُ بالأمورِ، أي يتكفل بها. وأصدَقُ مِنْ ذلك قولُ الله جلَّ ثناؤُهُ: ﴿قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ﴾ [يوسف 72]. ويقال  الزّعامة حَظّ السيِّد من المَغْنَم، ويقال بل هي أفضل المال. قال لبيد:
تَطِيرُ عَدائِدُ الإشراكِ وَِتْراً *** وشَفْعَاً والزَّعامةُ للغُلامِ([14])(زعب) الزاء والعين والباء أصلٌ واحد يدلُّ على الدَّفْعِ والتّدافع. يقال من ذلك الزَّعْب الدَّفْع. يقال زعَبْتُ له زَعْبَةً من المال. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم : "وأَزْعَبُ لك زَعْبَةً من المال". ويقال جاء سيلٌ يَرْعَبُ الوادِي ـ هذا غير معجم ـ إذا مَلأَه. وجاء سيلٌ يَزْعَبُ، بالزَّاء، إذا تدافَعَ. ويقال إنَّ الزَّاعب السَّيَّاح في الأرض. قال ابن هَرْمَة:
* يكادُ يَهْلِكُ فيها الزّاعبُ الهاِدي([15]) *
والزَّاعِبِيَّة: الرّماح. قال الخليل: هي منسوبة إلى زاعب. ولم يَظْهَرْ([16])عِلْمُ زاعبِ: أَرَجُلٌ أم بلد، إِلاّ أَنْ يولِّده مولّد. وقال غيره: الزَّاعِبيُّ هو الذي إذا هُزَّ تدافَعَ من أوّله إلى آخرِهِ، كأنَّ ذلك مَقِيسٌ  على تزاعُب الماء في الوادي، وهو تدافُعُه. وهذا هو الصحيح. ويقال زَعَب الرَّجُلُ المرأةَ، إذا جامعها. وهذا هو بالراء أحسَنُ. وقد مضى.
وبقي في الباب كلمةٌ واحدةٌ إنْ صحّتْ فهي من باب الإبدال. يقولون: الزُّعْبُوب القصِير من الرِّجال، ولعلَّهُ أن يكون الذُّعبوب.
(زعج) الزاء والعين والجيم أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على الإقلاق وقلّة الاستقرار. يقال أَزْعَجْتُه أزْعِجُه إزعاجاً. ويقال أَزْعَجْتُه فشَخَص. قال الخليل: لو قيل انْزَعَجَ لكان صواباً.
(زعر) الزاء والعين والراء أُصَيلٌ يدلُّ على سُوء خُلُق وقلَّةِ خَير. فالزّعارة([17]): شراسَة الخُلُق. وهو على وزن فَعالة. ومن الباب الأَزْعر: المكان القليل النَّبات. ويقال إنَّ الزعارة لا يُبنَى منها تصريفُ فعلٍ. ومن الباب الأزعر: القليل الشَّعر. والمرأة زَعْرَاء؛ وقد زَعِرَ يَزْعَر. واللهُ أعلم.
---------------------
([1]) البيت في اللسان (زعق). وهو لرؤبة في ديوانه 105. وقبله:
*تحيدُ عن أظلالها منَ الفرق*
([2]) الرجز في اللسان: (زَعق، روقَ، ذَعْلَق)، والمخصص: (3: 115).
([3]) في الأصل: "وطائر ذي" صوابه من المجمل. وذو الفوق: السهم، والفوق: موضع الوتر منه. يقول: قد غدا ذلك المهر أسرع من كل هذه الأشياء.
([4]) في المجمل: "تلبثوا ساعة". وهذا المعنى لم يرد في اللسان. وفي القاموس: "ولهم زعكة لبثة".
([5]) المترددة: المجتمعة الخلق.
([6]) وكذا جاءت روايته في المجمل. لكن في اللسان: "زعاكك"؛ وعليه استشهاده.
([7]) هو أبو ذؤيب الهذلي من قصيدته العينية في أول ديوانه؛ وفي المفضليات. وأُنشد البيت في اللسان (زعل، سعل، مرع). والمخصص: ( 3 : 114/ 13: 298).
([8]) ديوان طرفة 66 واللسان (خدر).
([9]) والزعم أيضاً، بالكسر، هو مثلث الزاي.
([10]) هو الأبيرد الرياحي يهجو حارثة بن بدر الغداني. انظر الأغاني (12: 10) والحيوان (3: 398/ 6: 351)، وثمار القلوب: 325. وقيل هو زياد الأعجم. انظر الكنايات للجرجاني: 129.
([11]) لعنترة بن شداد في معلقته. وصدره:  * علقتها عرضاً وأقتل قومها *
([12]) غبط الشاة والناقة يغبطهما غبطاً، إذا جسهما لينظر سمنهما من هزالهما.
([13]) لعمرو بن شاس، كما في اللسان. (زعم)، ورواية صدره فيه:
* تقول هلكنا إن هلكت وإنما *
([14]) ديوان لبيد 129 طبع 1880 واللسان (عدد، شرك، زعم).
([15]) في الأصل: "يهلك فيه" صوابه من المجمل واللسان.
([16]) في المجمل: "ولا أدري".
([17]) يقال زعارة بتشديد الراء وتخفيفها.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** **العين** وما يثلّهما)
(**زعف**) **الزاء** ve **العين** ve **الفاء** aslîdir. Denir: **سُمٌّ زُعافٌ**: öldürücü. Ve **موتٌ زُعافٌ**: acele (çabuk). Ve benzer ki bu, ibdâlden olsun ve **الزاء** **ذال**’dan ibdâl edilmiş olsun. Ve denir: **أزْعفته** ve **زَعَفْتُهُ**; onu öldürdüğün zaman. Ve hikâye edildi: **زَعَفَ في حديثه**; yani yalan söyledi.

(**زعق**) **الزاء** ve **العين** ve **القاف** bir asıldır; bir bağırışta yahut bir acılıkta yahut bir tuzlulukta şiddete delâlet eder. Denir: **طعام مزعوقٌ**; tuzu çoğaltıldığı zaman. Ve **الماء الزُّعاق**: tuzlu (su). İşte bu, yiyecekler باب’ındadır.
Ama öteki: denir **زَعَقْتُ به**; yani onunla bağırdım. Ve **انْزَعَقَ**; korktuğu zaman. Ve **الزَّعِق**: çevikliğiyle beraber ürken (korkan) çevik kimse. Ve falan, binitini **يَزْعَق**; onu şiddetli bir kovmayla kovduğu zaman. Ve **رجلٌ زَاعِق**. Ve korku onu **أزْعقه**; ta ki **زعق** etti. Dedi ki:
*من غائلاتِ اللَّيلِ والهَوْلِ والزَّعِقْ([1])*
Ve denir: **الزُّعاق** kaçışma/ürküntü. Denir ondan: **وَعِل زَعّاق**. Ve **مُهْرٌ مزعوق**: çevikliğiyle beraber ürken çevik (tay). Dedi([2]):
يارُبَّ مُهْرٍ مَزْعُوق ***
مُقَيَّلٍ أومَغبوقْ
من لَبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ
حتَّى شتا كالذُّعْلُوقْ ***
أَسْرَعَ مِنْ طَرْفِ المُوقْ
وطائرٍ وذي فُوقْ([3])
وكلِّ شيءٍ مخلوقْ

(**زعك**) **الزاء** ve **العين** ve **الكاف**—sahih olursa—aslîdir; oyalanmaya, hakirliğe ve alçaklığa delâlet eder. Derler ki: **الأَزْعَكِيَّ**: kısa boylu alçak adam. Ve كذلك **الزُّعْكُوك**. **الكِسائيّ** dedi: kavme **زَعْكة** denir; bir saat kaldıkları zaman([4]). Ve develerden **الزَّعاكيك**: yaratılışı (bünyesi) tereddütlü/kararsız olanlar([5]); teki **زُعْكُوك**. Dedi:
* تستنُّ أولادٌ لها زَعاكِيكْ([6]) *

(**زعل**) **الزاء** ve **العين** ve **اللام** aslîdir; bir neşeden dolayı olan şenlik ve az istikrara delâlet eder. İşte **الزَّعَل**: çeviklik. Ve **الزَّعِل**: çevik. Ve denir: **أَزْعَلَهُ** semizlik ve otlama. **الهُذليّ** dedi([7]):
أَكَلَ الجميمَ وطاوعتْه سَمحجٌ	مثلُ القَناةِ وأزعَلَتْهُ الأَمْرُعُ
Ve **طرفة** dedi:
ومَكانٌ زَعِلٍ ظِلْمانُهُ *** كالمَخَاض الْجُرْبِ في اليَوْمِ الخَصرْ([8])Ve belki bunun üzerine حمل edildi de, açlıktan kıvranan kimseye **زَعِلاً** adı verildi.

(**زعم**) **الزاء** ve **العين** ve **الميم** iki asıldır: biri, sıhhat ve yakîn olmaksızın söz; diğeri, şey üzerine kefil olma.
Birincisi: **الزَّعْم** ve **الزُّعْم**([9]). Ve bu söz, sıhhat üzere değildir. Allah—cellet senâuhu—dedi:
﴿زَعَمَ الَّذِينَ كفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا﴾  [التغابن 7]. Ve şair dedi:([10])
زَعمتْ غُدانَةُ أنَّ فيها سيِّدا *** ضَخْمَاً يُوَارِيهِ جَناحُ الجُنْدَُبِ
Ve باب’dandır: **زَعَم** **في غير مَزْعَم**; yani, ümit edilecek yer olmayan yerde tamah etti. Dedi:
* زَعْماً لَعَمْرُ أبيكِ ليس بِمَزْعَمِ([11]) *
Ve باب’dandır **الزَّعُوم**; o, semizliğinde şüphe edilen, bu yüzden ellerle yoklanıp gıpta edilen deve/kurbanlıktır([12]). Ve **التَّزَعُّم**: yalan söyleme.
Ve öteki asıl: **زَعَم بالشّيء**; onunla kefil olduğu zaman. Dedi:
تُعاتِبُني في الرِّزْق عِرسي وإِنّما *** على الله أرزاقُ العبادِ كما زَعَمْ([13])yani, nasıl kefil olduysa. Ve باب’dandır **الزَّعَامة**; o, reisliktir; çünkü reis, işlere **يَزْعُمُ** eder; yani onlara kefil olur. Ve bundan daha doğru olan, Allah—cellet senâuhu—sözüdür: ﴿قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ﴾ [يوسف 72]. Ve denir: **الزّعامة** ganimetten reisin payıdır; ve denir: bilakis o, malın en iyisidir. **لبيد** dedi:
تَطِيرُ عَدائِدُ الإشراكِ وَِتْراً *** وشَفْعَاً والزَّعامةُ للغُلامِ([14])

(**زعب**) **الزاء** ve **العين** ve **الباء** bir tek asıldır; itmeye ve karşılıklı itişmeye delâlet eder. Denir bundan: **الزَّعْب** itme. Denir: **زعَبْتُ له زَعْبَةً من المال**; ona maldan bir itiş (bir parça) verdim. Resûlullah—sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem—dedi: "**وأَزْعَبُ لك زَعْبَةً من المال**". Ve denir: bir sel geldi, vadiyi **يَرْعَبُ**—bu, mu‘cemli değildir—; onu doldurduğu zaman. Ve bir sel geldi **يَزْعَبُ**, **بالزَّاء**; birbirini iterek aktığı zaman. Ve denir: **الزَّاعب** yeryüzünde dolaşan seyyahdır. **ابن هَرْمَة** dedi:
* يكادُ يَهْلِكُ فيها الزّاعبُ الهاِدي([15]) *
Ve **الزَّاعِبِيَّة**: mızraklar. **الخليل** dedi: o, **زاعب**’a nisbetlidir. Ve **زاعب**’ın ilmi—adam mı yoksa belde mi—zuhur etmedi([16]); ancak bir مولّد onu توليد ederse başka. Ve başkası dedi: **الزَّاعِبيُّ**, sallandığı zaman başından sonuna kadar birbirini iterek hareket eden şeydir; sanki bu, vadide suyun **تزاعُب**’una kıyas edilmiştir; o da onun birbirini itişidir. Ve bu, sahih olanın ta kendisidir. Ve denir: adam kadını **زَعَب** etti; onunla cima ettiği zaman. Ve bu, **بالراء** daha iyidir. Ve geçti.
Ve باب’da bir tek kelime kaldı; sahih olursa ibdâl باب’ındandır. Derler: **الزُّعْبُوب** erkeklerden kısa olan; ve umulur ki o, **الذُّعبوب** olsun.

(**زعج**) **الزاء** ve **العين** ve **الجيم** bir tek asıldır; tedirgin etmeye ve az istikrara delâlet eder. Denir: **أَزْعَجْتُه** **أزْعِجُه** **إزعاجاً**. Ve denir: **أَزْعَجْتُه** de o **شَخَص** etti. **الخليل** dedi: **انْزَعَجَ** denilseydi doğru olurdu.

(**زعر**) **الزاء** ve **العين** ve **الراء** aslîdir; kötü huy ve hayrın azlığına delâlet eder. İşte **الزّعارة**([17]): huyun sertliği. Ve o, **فَعالة** vezni üzerinedir. Ve باب’dandır **الأَزْعر**: bitkisi az olan yer. Ve denir: **الزعارة**’dan fiil tasrifi bina edilmez. Ve باب’dandır **الأزعر**: saçı az olan. Ve kadın **زَعْرَاء**; ve **زَعِرَ** **يَزْعَر**. Ve Allah daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزعم: حكاية قول يكون مظنة للكذب، ولهذا جاء في القرآن في كل موضع ذم القائلون به، نحو: ﴿زعم الذين كفروا﴾ [التغابن/7]، ﴿بل زعمتم﴾ [الكهف/48]، ﴿كنتم تزعمون﴾ [الأنعام/22]، ﴿زعمتم من دونه﴾ [الإسراء/ 56]، وقيل للضمان بالقول والرئاسة: زعامة، فقيل للمتكفل والرئيس: زعيم، للاعتقاد في قوليهما أنهما مظنة للكذب. قال: ﴿وأنا به زعيم﴾ [يوسف/ 72]، ﴿أيهم بذلك زعيم﴾ [القلم/40]، إما من الزعامة أي: الكفالة؛ أو من الزعم بالقول.

##### Türkçe

- **الزعم**: Yalan olma ihtimali bulunan bir sözün hikâye edilmesidir; bundan dolayı Kur’ân’da her mevzide onunla söyleyenler zemmedilerek gelmiştir; şu gibi: ﴿**زعم الذين كفروا**﴾ [التغابن/7]، ﴿**بل زعمتم**﴾ [الكهف/48]، ﴿**كنتم تزعمون**﴾ [الأنعام/22]، ﴿**زعمتم من دونه**﴾ [الإسراء/ 56]. Ve sözle teminat ve reislik için: **زعامة** denildi; böylece kefil olana ve reise: **زعيم** denildi; ikisinin sözünde, ikisinin yalan olma ihtimali bulunduğuna dair inanç sebebiyle. Dedi: ﴿**وأنا به زعيم**﴾ [يوسف/ 72]، ﴿**أيهم بذلك زعيم**﴾ [القلم/40]. Ya **الزعامة**dan, yani: kefalet; yahut söz ile **الزعم**dan.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ع م
زعمَ فلان أن الأمر كيت وكيت زعماً وزعما ومزعماً إذا شككت أنه حق أو باطل وأكثر ما يستعمل في الباطل وزعموا مطيّة الكذب‏.‏
وفي قوله مزاعم إذا لم يوثق به‏.‏
وأفعل ذلك ولا زعماتك وهذا القول ولا زعماتك أي ولا أتوهم زعماتك‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ لقد خـط رومـي ولا زعماتـه لعتبة خطاً لـم تطبـق مفاصلـه روميّ عريف كان بالبادية قضى عليه لعتبة ابن طرثوث رجل كان يخاصمه في بئر وكتب له سجلاً‏.‏
وتزعم فلان تكذب‏.‏
وعزمـت بـه‏:‏ كفلـت زعامـة ‏"‏ وأنـا بـه زعيـم ‏"‏ وهـو زعيـم بنـي فلـان‏:‏ لسيدهم‏.‏
وقد زعم زعامة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زعم فلان في غير مزعم‏:‏ طمع في غير مطمع لأن الطامع زاعم ما لم يستيقنه وأزعمته أنا‏:‏ أطمعته‏.‏
وأمر مزعم‏.‏
وناقة زعوم‏:‏ ضبوث وهو من أمراء الكلام وزعماء الحوار‏.‏

##### Türkçe

ز ع م
Falanca, işin şöyle şöyle olduğunu **زعم** etti; **زعماً** ve **زعما** ve **مزعماً** (diye denir) sen onun hak mı bâtıl mı olduğundan şüphe ettiğin zaman; ve çoğunlukla bâtılda kullanılır. “**زعموا** yalanın bineğidir.”

Ve onun sözünde **مزاعم** (denir), ona güvenilmediği zaman.

“Bunu yaparım; ve senin **زعماتك**’ın yok.” Ve “bu söz; ve senin **زعماتك**’ın yok” yani: “senin **زعماتك**’ını vehmetmem.”

Zü’r-Rumme dedi ki:
“Gerçekten Rûmî çizdi; ve onun **زعماتـه**’ı yok;
Utbe’ye bir çizgi çizdi ki eklemleri birbirine uymadı.”
Rûmî, çölde bulunan bir **عريف** idi; Utbe b. Tartûs’a karşı onun hakkında hüküm verildi; (Utbe b. Tartûs) bir kuyuda onunla çekişen bir adamdı; ve onun için bir **سجل** yazdı.

Falanca **تزعم** etti: yalan söyledi.

“Onunla **عزمـت**”: bir **زعامة**’yi kefil oldum. “Ve ben onunla **زعيـم**’im.” Ve o, Benî falancanın **زعيـم**’idir: onların efendisi için (yani efendileridir).

Ve **زعامة**’yi **زعم** etti.

Mecazdan: Falanca, **غير مزعم**’da **زعم** etti: **غير مطمع**’da tamah etti; çünkü tamahkâr, yakîn etmediği şeyi **زاعم** eder. Ve ben onu **أزعمته**: onu tamahlandırdım.

Ve **مزعم** bir iş.

Ve **زعوم** bir dişi deve: **ضبوث**. Ve o, sözün emirlerindendir ve konuşmanın **زعماء**’ındandır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قال الله تعالى: زَعَمَ الذين كفروا أَن لن يُبْعَثُوا، وقال تعالى: فقالوا هذا لله بِزَعْمِهِمْ؛ الزَّعْمُ والزُّعْمُ والزِّعْمُ، ثلاث لغات: القول، زَعَمَ زَعْماً وزُعْماً وزِعْماً أي قال، وقيل: هو القول يكون حقّاً ويكون باطلاً، وأَنشد ابن الأَعرابي لأُمَيّةَ في الزَّعْم الذي هو حق:
وإِني أَذينٌ لكم أَنه
سَيُنجِزُكم ربُّكم ما زَعَمْ
وقال الليث: سمعت أَهل العربية يقولون إذا قيل ذكر فلان كذا وكذا فإنما يقال ذلك لأَمر يُسْتَيْقَنُ أَنه حق، وإذا شُكَّ فيه فلم يُدْرَ لعله كذب أَو باطل قيل زَعَمَ فلان، قال: وكذلك تفسر هذه الآية: فقالوا هذا لله بِزَعْمِهِمْ؛ أَي بقولهم الكذب، وقيل: الزَّعْمُ الظن، وقيل: الكذب، زَعَمَهُ يَزْعُمُهُ، والزُّعْمُ تميميَّة، والزَّعْمُ حجازية؛ وأَما قول النابغة:
زَعَمَ الهمامُ بأَنَّ فاها بارِدٌ
وقوله:
زَعَمَ الغِدافُ بأَنَّ رِحْلتنا غَداً
فقد تكون الباء زائدة كقوله:
سُود المَحاجِرِ لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَرِ
وقد تكون زَعَمَ ههنا في معنى شَهِدَ فعدّاها بما تُعدّى به شهد كقوله تعالى: وما شَهِدْنا إلا بما عَلِمْنا. وقالوا: هذا ولا زَعْمَتَكَ ولا زَعَماتِكَ، يذهب إلى ردّ قوله، قال الأَزهري: الرجل من العرب إذا حدَّث عمن لا يحقق قوله يقول ولا زَعَماتِه؛ ومنه قوله:
لقد خَطَّ رومِيٌّ ولا زَعَماتِهِ
وزَعَمْتَني كذا تَزْعُمُني زَعْماً: ظَنَنْتني؛ قال أَبو ذؤيب: فإن تَزْعُمِيني كنتُ أَجهلُ فيكُمُ،
فإني شَرَيْتُ الحِلْمَ بَعْدَكِ بالجهل
وتقول: زَعَمَتْ أَني لا أُحبها وزَعَمَتْني لا أُحبها، يجيء في الشعر، فأَما في الكلام فأَحسن ذلك أَن يوقع الزَّعْمُ على أَنَّ دون الاسم. والتَّزَعُّمُ: التَّكَذُّبُ؛ وأَنشد:
وتَزاعَمَ القومُ على كذا تَزاعُماً إذا تضافروا عليه، قال: وأَصله أَنا صار بعضهم لبعض زَعِيماً؛ وفي قوله مَزاعِمُ أَي لا يوثق به، قال الأَزهري: الزَّعْمُ إنما هو في الكلام، يقال: أَمر فيه مَزاعِمُ أَي أَمر غير مستقيم فيه منازعة بعدُ. قال ابن السكيت: ويقال للأَمر الذي لا يوثق به مَزْعَمٌ أَي يَزْعُمُ هذا أَن كذا ويَزْعُمُ هذا أَنه كذا. قال ابن بري: الزَّعْمُ يأْتي في كلام العرب على أَربعة أَوجه، يكون بمعنى الكَفالة والضَّمان؛ شاهده قول عمر بن أَبي ربيعة:
قلت: كَفِّي لك رَهْنٌ بالرِّضى
وازْعُمِي يا هندُ، قالت: قد وَجَب
وازْعُمِي أَي اضمني؛ وقال النابغة
(* هو النابغة الجعديّ لا النابغة
الذبياني) يصف نُوحاً:
نُودِيَ: قُمْ وارْكَبَنْ بأَهْلِكَ إنْـ
ـنَ الله مُوفٍ للناس ما زَعَمَا
زَعَمَ هنا فُسِّرَ بمعنى ضَمِنَ، وبمعنى قال، وبمعنى وعَدَ، ويكون بمعنى الوعْد، قال عمرو بن شَأْسٍ:
وعاذِلة تَحْشَى الرَّدَى أَن يُصيبَني،
تَرُوحُ وتَغْدُو بالمَلامةِ والقَسَمْ
تقول: هَلَكْنا، إن هَلكتَ وإنما
على الله أَرْزاقُ العِباد كما زَعَمْ
وزَعَمَ هنا بمعنى قال ووعد، وتكون بمعنى القول والذكر؛ قال أَبو زُبَيْدٍ الطائيّ:
يا لَهْفَ نَفْسِيَ إن كان الذي زَعمُوا
حَقّاً وماذا يَرُدّ اليوم تَلْهِيفِي
إن كان مَغْنَى وُفُودِ الناس راح بِهِ
قومٌ إلى جَدَثٍ، في الغار، مَنْجُوفِ؟
المعنى: إن كان الذي قالوه حقّاً لأَنه سمع من يقول حُمِلَ عثمانُ على النَّعْش إلى قبره؛ قال المُثَقّبُ العبدي:
وكلامٌ سَيِّءٌ قد وَقِرَتْ
أُذُني عنه، وما بي من صَمَمْ
فتصامَمْتُ، لكَيْما لا يَرَى
جاهلٌ أَنِّي كما كان زَعَمْ
وقال الجميح:
أَنتم بَنُو المرأَةِ التي زَعَمَ الـ
ـناس عليها، في الغيّ، ما زَعَمُوا
ويكون بمعنى الظن؛ قال عُبَيْدُ الله بن عبد الله بن عُتْبَةَ بن مسعود: فذُقْ هَجْرَها قد كنتَ تَزْعُمُ أَنه
رَشادٌ، أَلا يا رُبَّما كذَبَ الزَّعْمُ
فهذا البيت لا يحتمل سوى الظن، وبيت عمر بن أَبي ربيعة لا يحتمل سوى الضَّمان، وبيت أَبي زُبَيْدٍ لا يحتمل سوى القول، وما سوى ذلك على ما فسر. وحكى ابن بري أَيضاً عن ابن خالَوَيْه: الزَّعْمُ يستعمل فيما يُذَمّ كقوله تعالى: زَعَمَ الذين كفروا أَن لن يُبْعَثُوا؛ حتى قال بعض المفسرين: الزَّعْمُ أَصله الكذب، قال: ولم يجبئ فيما يُحْمَدُ إلا في بيتين، وذكر بيت النابغة الجعدي وذكر أَنه روي لأُمية بن أبي الصَّلْتِ، وذكر أَيضاً بيت عمرو بن شَأْس ورواه لمُضَرِّسٍ؛ قال أَبو الهيثم: تقول العرب قال إنه وتقول زَعَمَ أَنه، فكسروا الأَلف مع قال، وفتحوها مع زَعَمَ لأَن زعم فعل واقع بها أي بالأَلف متعدّ إليها، أَلا ترى أَنك تقول زَعَمْتُ عبدَ الله قائماً، ولا تقول قلت زيداً خارجاً إلا أَن تُدْخِلَ حرفاً من حروف الاستفهام فتقول هل تقوله فعل كذا ومتى تقولُني خارجاً؛ وأَنشد: قال الخَلِيطُ: غَداً تَصَدُّعُنا،
فمتى تقول الدارَ تَجْمَعُنا؟
ومعناه فمتى تظن ومتى تَزْعُمُ.
والزَّعُوم من الإبل والغنم: التي يُشَكُّ في سِمنَها فتُغْبَطُ بالأَيدي، وقيل: الزَّعُوم التي يَزْعُمُ الناس أَن بها نِقْياً؛ قال الراجز:وبَلْدة تَجَهَّمُ الجَهُوما،
زَجَرْتُ فيها عَيْهَلاً رَسُوما،
مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَو زَعُوما
قال ابن بري: ومثله قول الآخر:
وإنَّا من مَوَدَّة آل سَعْدٍ،
كمن طَلَبَ الإِهالةَ في الزَّعُومِ
وقال الراجز:
إنَّ قُصاراكَ على رعُومِ
مُخْلِصَةِ العِظامِ، أَو زَعُومِ
المُخْلِصَةُ: التي قد خَلَصَ نِقْيُها. وقال الأَصمعي: الزَّعُوم من الغنم التي لا يُدْرى أَبها شحم أَم لا، ومنه قيل: فلان مُزاعَم أَي لا يوثق به. والزَّعوم: القليلة الشحم وهي الكثيرة الشحم، وهي المُزْعَمَةُ، فمن جعلها القليلة الشحم فهي المَزْعُومة، وهي التي إذا أَكلها الناس قالوا لصاحبها توبيخاً: أَزْعَمْتَ أَنها سمينة؛ قال ابن خالويه: لم يجبئ أَزْعَمَ في كلامهم إلا في قولهم أزْعَمَتِ القَلُوصُ أَو الناقةُ إذا ظُنَّ أَن في سنامها شحماً. ويقال: أَزْعَمْتُكَ الشيءَ أَي جعلتك به زَعِيماً. والزَّعِيمُ: الكفيل. زَعَمَ به يَزْعُمُ
(* قوله «زعم به يزعم إلخ» هو
بهذا المعنى من باب قتل ونفع كما في المصباح) زَعْماً وزَعامَةً أَي كَفَل. وفي الحديث: الدَّيْن مَقْضِيّ والزَّعِيمُ غارِم؛ والزَّعِيمُ: الكفيل، والغارم: الضامن. وقال الله تعالى: وأَنا بهِ زَعيمٌ؛ قالوا جميعاً: معناه وأنا به كفيل؛ ومنه حديث علي، رضوان الله عليه: ذِمَّتي رَهينة وأَنا به زعِيمٌ. وزَعَمْت به أَزْعُمُ زَعْماً وزَعامةً أَي كَفَلْتُ. وزَعِيمُ القوم: رئيسهم وسيدهم، وقيل: رئيسهم المتكلم عنهم ومِدْرَهُهُمْ، والجمع زُعَماء. والزَّعامة: السِّيادة والرياسة، وقد زَعُمَ زَعامَةً؛ قال الشاعر:
حتى إذا رَفَعَ اللِّواء رأَيْتَهُ،
تحت اللِّواء على الخَمِيسِ، زَعِيما
والزَّعامَةُ: السلاح، وقيل: الدِّرْع أَو الدُّروع. وزَعامَةُ المال: أَفضله وأَكثره من الميراث وغيره؛ وقول لبيد:
تَطِير عَدائِد الأشراكِ شَفْعاً
ووِتْراً، والزعامَةُ للغلام
فسره ابن الأَعرابي فقال: الزَّعامَةُ هنا الدِّرْع والرِّياسة والشرف، وفسره غيره بأَنه أَفضل الميراث، وقيل: يريد السلاح لأَنهم كانوا إذا اقتسموا الميراث دفعوا السلاح إلى الابن دون الابنة، وقوله شفعاً ووِتراً يريد قسمة الميراث للذكر مثل حظ الأُنثيين. وأَما الزَّعامَةُ وهي السيادة أَو السلاح فلا ينازِع الورثةُ فيها الغلامَ، إذا هي مخصوصة به. والزَّعَمُ، بالتحريك: الطمع، زَعِمَ يَزْعَمُ زَعَماً وزَعْماً: طمع؛ قال عنترة:
عُلّقْتُها عَرَضاً وأَقْتُلُ قَوْمَها
زَعْماً، وربِّ البيت، ليس بمَزْعَمِ
(* في معلقة عنترة:
زعْماً، لَعَمْرُ أبيكَ، ليسَ بمَزعَمِ).
أَي ليس بمطمع؛ قال ابن السكيت: كان حبها عَرَضاً من الأَعراض اعترضني من غير أن أَطلبه، فيقول: عُلِّقْتُها وأَنا أَقتل قومها فكيف أُحبها وأَنا أَقتلهم؟ أَم كيف أَقتلهم وأَنا أُْحبها؟ ثم رجع على نفسه مخاطباً لها فقال: هذا فعل ليس بفعل مثلي؛ وأَزْعَمْتُه أَنا. ويقال: زعَمَ فلان في غير مَزْعَمٍ أَي طَمِعَ في غير مطمَع؛ قال الشاعر:
له رَبَّةٌ قد أَحْرَمَتْ حِلَّ ظهره،
فما فيه للفُقْرى ولا الحَجِّ مَزْعَمُ
وأَمرٌ مُزْعِمٌ أَي مُطْمِعٌ. وأَزْعَمَه: أَطمعه. وشِواءٌ زَعِمٌ وزَعْمٌ
(* قوله «وشواه زعم وزعم» كذا هو بالأَصل والمحكم بهذا الضبط وبالزاي فيهما، وفي شرح القاموس بالراء في الثانية وضبطها مثل الأَولى ككتف): مُرِشّ كثير الدَّسَمِ سريع السَّيَلان على النار. وأَزْعَمَتِ الأَرضُ: طلع أَول نبتها؛ عن ابن الأَعرابي:
وزاعِمٌ وزُعَيْم: إسمان.
والمِزْعامة: الحية. والزُّعْمُومُ: العَييّ. والزَّعْمِيُّ: الكاذب (*
قوله «والزعمي الكاذب إلخ» كذا هو مضبوط في الأصل والتكملة بالفتح ويوافقهما إطلاق القاموس وإن ضبطه فيه شارحه بالضم). والزَّعْمِيّ: الصادق. والزَّعْمُ: الكذب؛ قال الكميت:
إذا الإكامُ اكتَسَتْ مَآلِيَها،
وكان زَعْمُ اللَّوامعِ الكَذِبُ
يريد السَّراب، والعرب تقول: أَكْذَبُ مِنْ يَلْمَع. وقال شريح: زَعَمُوا كُنْيَةُ الكَذِب. وقال شمر: الزَّعْمُ والتزاعُمُ أَكثر ما يقال فيما يُشك فيه ولا يُحَقَّقُ، وقد يكون الزَّعْمُ بمعنى القول، وروي بيت الجعدي يصف نوحاً، وقد تقدم، فهذا معناه التحقيق؛ قال الكسائي: إذا قالوا زَعْمَةٌ صادقة لآتينّك، رفعوا، وحِلْفَةٌ صادِقةٌ لأَقومَنَّ، قال: وينصبون يميناً صادقةً لأَفعلن. وفي الحديث: أَنه ذكر أَيوب، عليه السلام، قال: كان إذا مر برجلين يَتَزاعَمان فيذكران الله كَفَّر عنهما أي يتداعيان شيئاً فيختلفان فيه فيحلفان عليه كان يُكَفِّرُ عنهما لآَجل حلفهما؛ وقال الزمخشري: معناه أَنهما يتحادثان بالزَّعَماتِ وهي ما لا يوثق به من الأَحاديث، وقوله فيذكران الله أَي على وجه الاستغفار. وفي الحديث: بئس مَطِيَّةُ الرجل زَعَمُوا؛ معناه أَن الرجل إذا أَراد المَسير إلى بلد والظَّعْنَ في حاجة ركب مطيته وسار حتى يقضي إرْبَهُ، فشبه مايقدّمه المتكلم أَمام كلامه ويتوصل به إلى غرضه من قوله زَعَمُوا كذا وكذا بالمطية التي يُتَوَصَّلُ بها إلى الحاجة، وإنما يقال زَعَمُوا في حديث لا سند له ولا ثَبَتَ فيه، وإنما يحكى عن الأَلْسُنِ على سبيل البلاغ، فذُمَّ من الحديث ما كان هذا سبيله. وفي حديث المغيرة: زَعِيمُ الأَنْفاس أي موكَّلٌ بالأَنفاس يُصَعِّدُها لغلبة الحسد والكآبة عليه، أَو أَراد أَنفاس الشرب كأنه يَتَجَسَّس كلام الناس ويَعِيبهم بما يُسقطهم؛ قال ابن الأَثير: والزَّعيمُ هنا بمعنى الوكيل.

##### Türkçe

Allah Teâlâ dedi ki: **زَعَمَ** kâfir olanlar, kendilerinin asla diriltilmeyeceklerini; ve dedi
Teâlâ: “Sonra dediler: Bu, Allah içindir, **بِزَعْمِهِمْ**”; **الزَّعْمُ** ve **الزُّعْمُ** ve **الزِّعْمُ**, üç
lehçe: söz; **زَعَمَ** **زَعْماً** ve **زُعْماً** ve **زِعْماً** yani dedi; ve denildi: o, sözdür;
hak olur ve bâtıl olur; ve İbnü’l-A‘râbî, Ümeyye’ye, hak olan **الزَّعْم** hakkında inşâd etti:

Ve şüphesiz ben size, sizin için, şuna izin verenim ki o
Rabbiniz size, **زَعَمْ** ettiği şeyi mutlaka yerine getirecektir

Ve Leys dedi: Arapçanın ehlini işittim, derler: “Falan şöyle şöyle zikretti” denildiğinde, ancak
hakk olduğu kesin bilinen bir iş için denilir; eğer onda şüphe edilirse, bilinmezse belki
yalan yahut bâtıldır, “Falan **زَعَمَ**” denilir. Dedi: Bu âyet de böyle tefsir edilir: “Sonra dediler: Bu, Allah içindir,
**بِزَعْمِهِمْ**”; yani onların yalan sözleriyle. Ve denildi: **الزَّعْمُ** zandır; ve denildi: yalandır;
**زَعَمَهُ يَزْعُمُهُ**; ve **الزُّعْمُ** Temîm lehçesidir, **الزَّعْمُ** Hicaz lehçesidir. Ama Nâbiga’nın sözü:

**زَعَمَ** himmet sahibi, onun ağzının serin olduğunu

ve sözü:

**زَعَمَ** **الغِدافُ** ki yolculuğumuz yarın

Bunda **الباء** fazla olabilir; onun sözü gibi:

Siyah göz çukurlu (kadınlar), sûreleri **بِ** ile okumazlar

Ve burada **زَعَمَ**, **شَهِدَ** manasında olabilir; böylece onu, **شَهِدَ**’in geçişli kılındığı şeyle geçişli kıldı; onun sözü gibi
Teâlâ: “Biz ancak bildiğimizle şahitlik ettik.” Ve dediler: “Bu (böyledir) ve senin **زَعْمَتَكَ**’n yok ve senin **زَعَماتِكَ**’n yok”; onun sözüne reddetmeye gider. Ezherî dedi: Araplardan bir adam, sözünü tahkik etmediği kimse hakkında haber verdiğinde “ve onun **زَعَماتِه**’si yok” der; ve ondandır şu sözü:

Gerçekten bir Rûmî çizdi, ve onun **زَعَماتِهِ**’si yok

Ve “Beni şöyle şöyle **زَعَمْتَ**; beni **تَزْعُمُني** **زَعْماً**”: beni zannettin; Ebû Züeyb dedi:

Eğer beni zannedersen, sizin içinizde sana dair daha cahil idim;
şüphesiz ben, senden sonra, hilmi cehle karşı satın aldım

Ve dersin: “O, beni sevmediğimi **زَعَمَتْ**” ve “Beni, onu sevmediğimi **زَعَمَتْني**”; şiirde gelir. Ama sözde, bunun en güzeli, **الزَّعْمُ**’u, ismin altında olan **أَنَّ** üzerine vâki kılmaktır.
Ve **التَّزَعُّمُ**: yalan söyleme; ve inşâd etti:

Ve kavim, şu şeye **تَزاعَمُوا** **تَزاعُماً**: ona karşı birbirlerine destek olduklarında. Dedi: Aslı, onların bazısının bazısına **زَعِيماً** olmasıdır. Ve “**مَزاعِمُ**” sözünde: yani ona güvenilmez. Ezherî dedi: **الزَّعْمُ** ancak sözde olur; denilir: “İçinde **مَزاعِمُ** olan bir iş” yani içinde hâlâ bir çekişme bulunan, düzgün olmayan bir iş. İbnü’s-Sikkît dedi: Güvenilmeyen iş için “**مَزْعَمٌ**” denilir; yani bu, “şu şöyledir” diye **يَزْعُمُ**, şu da “o şöyledir” diye **يَزْعُمُ**. İbn Berî dedi: **الزَّعْمُ**, Arapların sözünde dört vecih üzere gelir: kefalet ve garanti manasında olur; şahidi, Ömer b. Ebî Rebîa’nın sözü:

Dedim: Elim senin için rızâ ile rehindir;
Ve “**ازْعُمِي** ey Hind” (dedim); dedi: “Gerçekten vacip oldu”

“**ازْعُمِي**” yani garanti et. Ve Nâbiga
(* o, Nâbiga el-Ca‘dî’dir, Nâbiga ez-Zübyânî değil) Nûh’u vasfederken dedi:

Seslenildi: “Kalk ve ehlinle bin; şüphesiz
Allah, insanlara **زَعَمَا** ettiği şeyi yerine getirendir”

Burada **زَعَمَ**, **ضَمِنَ** manasıyla tefsir edildi; ve “dedi” manasıyla; ve “vaad etti” manasıyla. Ve vaad manasında olur; Amr b. Şe’s dedi:

Ölümün bana isabet etmesinden korkan bir kınayıcı,
kınama ve yemin ile akşamlar ve sabahlar
Der ki: “Helâk olduk; eğer helâk olursan; hâlbuki
kulların rızıkları Allah üzerinedir, **زَعَمْ** ettiği gibi”

Burada **زَعَمَ**, “dedi” ve “vaad etti” manasındadır. Ve söz ve zikretme manasında olur; Ebû Zübeyd et-Tâî dedi:

Vay nefsimin hâline, eğer **زَعمُوا** ettikleri şey
hak ise; ve bugün benim iç çekişimi ne geri çevirir?
Eğer insanların gelişlerinin konak yeri, onunla birlikte gitmişse
bir kavim, bir mezara; mağarada; oyulmuş?

Mana: Eğer onların dedikleri hak ise; çünkü “Osman, tabutu üzerinde kabrine taşındı” diyen birinden işitti. Müsekkab el-Abdî dedi:

Kötü bir söz ki yerleşti
kulağıma ondan; bende sağırlık yokken
Sonra sağırlık eder gibi yaptım; ta ki görmesin
bir cahil, benim, onun **زَعَمْ** ettiği gibi olduğumu

Ve Cümeyh dedi:

Siz, insanların, sapıklıkta, onun hakkında **زَعَمُوا** ettikleri şeyi
onun üzerine **زَعَمَ** ettikleri kadının oğullarısınız

Ve zan manasında olur; Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes‘ûd dedi:

Öyleyse onun terk edişini tat; sen, onun
doğruluk olduğunu **تَزْعُمُ** ediyordun; dikkat et, nice kere **الزَّعْمُ** yalan söyledi

Bu beyit, zandan başkasını ihtimal etmez; Ömer b. Ebî Rebîa’nın beyti de garantiden başkasını ihtimal etmez;
Ebû Zübeyd’in beyti de sözden başkasını ihtimal etmez; bunun dışındakiler, tefsir edildiği üzeredir.
İbn Berî ayrıca İbn Hâlaveyh’ten de nakletti: **الزَّعْمُ**, zemmedilen şeyde kullanılır; Teâlâ’nın sözü gibi: **زَعَمَ** kâfir olanlar, kendilerinin asla diriltilmeyeceklerini; hatta bazı müfessirler dedi ki:
**الزَّعْمُ**’un aslı yalandır. Dedi: Övülen şeyde ancak iki beyitte geldi; Nâbiga el-Ca‘dî’nin beytini zikretti ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt’a rivayet edildiğini zikretti; ayrıca Amr b. Şe’s’in beytini zikretti ve onu Mudarris’e rivayet etti. Ebû’l-Heysem dedi: Araplar “dedi ki o” derler ve “**زَعَمَ** ki o” derler; böylece **قال** ile birlikte elif’i kesrelediler, **زَعَمَ** ile birlikte onu fetha ettiler; çünkü **زَعَمَ**, onunla yani elif ile vâki olan bir fiildir, ona müteaddîdir; görmez misin ki sen “Abdullah’ı ayakta **زَعَمْتُ**” dersin; “Zeyd’i dışarı çıktı diye dedim” demezsin; ancak istifham harflerinden bir harf sokarsın da “Onu, şu işi yaptı diye mi diyorsun?” ve “Ne zaman beni dışarı diye diyorsun?” dersin. Ve inşâd etti:

Dost topluluk dedi: “Yarın bizi ayıracaksın”;
Peki ne zaman, evi bizi toplayacak diye söylersin?

Manası: peki ne zaman zannedersin ve ne zaman **تَزْعُمُ** edersin.
Ve develerden ve koyunlardan **الزَّعُوم**: semizliğinde şüphe edilen, böylece
ellerle yoklanan; ve denildi: **الزَّعُوم**, insanların onda iç yağı bulunduğunu **يَزْعُمُ** ettiği (hayvan)dır. Râciz dedi:

Ve bir belde ki yüzünü ekşitir, pek ekşitir;
Orada, izli bir dişi deveyi sürdüm;
İç yağı saf olanı, yahut **زَعُوما** olanı

İbn Berî dedi: Bunun benzeri, başkasının sözü:

Ve şüphesiz biz, Âl-i Sa‘d’ın sevgisinden,
**الزَّعُوم** içinde iç yağı arayan kimse gibiyiz

Ve râciz dedi:

Senin en sonun, **رعُومِ** üzerinde
kemikleri saf olan, yahut **زَعُومِ** olan (üzerinde)

**المُخْلِصَةُ**: iç yağı saflaşmış olandır. Asmaî dedi: Koyunlardan **الزَّعُوم**, onda yağ var mı yok mu bilinmeyendir; bundan dolayı “Falan **مُزاعَم**” denildi, yani ona güvenilmez. Ve **الزَّعوم**: az yağlıdır ve çok yağlıdır; o, **المُزْعَمَةُ**’dir. Kim onu az yağlı kılarsa, o **المَزْعُومة**’dur; o, insanlar onu yediklerinde sahibine azarlama olarak dedikleri (hayvan)dır: “Onun semiz olduğunu mu **أَزْعَمْتَ**?” İbn Hâlaveyh dedi: Onların sözünde **أَزْعَمَ** gelmedi; ancak “**أزْعَمَتِ** **القَلُوصُ** yahut **الناقةُ**” sözlerinde; hörgücünde yağ bulunduğu zannedildiğinde. Ve denilir: “Sana şeyi **أَزْعَمْتُ**” yani seni onunla **زَعِيماً** kıldım. Ve **الزَّعِيمُ**: kefil. **زَعَمَ به يَزْعُمُ**
(* “**زعم به يزعم** ilh.” sözü, bu manada, Misbâh’ta olduğu gibi, **قتل** ve **نفع** bâbındandır) **زَعْماً** ve **زَعامَةً** yani kefil oldu. Hadiste: “Borç ödenmiştir ve **الزَّعِيمُ** borçludur”; ve **الزَّعِيمُ**: kefil; ve **الغارم**: garantör. Ve Allah Teâlâ dedi ki: “Ve ben onunla **زَعيمٌ**’im”; hepsi dedi: manası “ve ben onunla kefilim”dir. Ve ondandır Ali hadisi, Allah ondan razı olsun: “Zimmetim rehindir ve ben onunla **زعِيمٌ**’im.” Ve “Onunla **زَعَمْتُ**; **أَزْعُمُ** **زَعْماً** ve **زَعامةً**” yani kefil oldum.
Ve **زَعِيمُ القوم**: onların reisi ve efendisi; ve denildi: onların reisi, onlar adına konuşan ve onların **مِدْرَهُهُمْ**’u; çoğulu **زُعَماء**. Ve **الزَّعامة**: efendilik ve reislik; ve gerçekten **زَعُمَ** **زَعامَةً**; şair dedi:

Sancağı kaldırınca onu gördüm,
sancak altında, ordu üzerinde, **زَعِيما**

Ve **الزَّعامَةُ**: silah; ve denildi: zırh yahut zırhlar. Ve **زَعامَةُ المال**: mirastan ve başkasından onun en faziletlisi ve en çoğu. Lebîd’in sözü:

Ortakların sayıları uçar, çift
ve tek olarak; ve **الزعامَةُ** oğlan içindir

İbnü’l-A‘râbî onu tefsir etti de dedi: Burada **الزَّعامَةُ**, zırh ve reislik ve şereftir. Başkası onu, mirasın en faziletlisi diye tefsir etti. Ve denildi: silahı kasteder; çünkü onlar mirası paylaştıklarında silahı kıza değil oğula verirlerdi. Ve “çift ve tek” sözüyle, erkeğe iki dişinin payı kadar (olacak şekilde) mirasın taksimini kasteder. Ama **الزَّعامَةُ** ki o efendilik yahut silahtır; varisler onda oğlanla çekişmez; çünkü o ona mahsustur.
Ve **الزَّعَمُ**, harekeli olarak: tamah. **زَعِمَ يَزْعَمُ زَعَماً وزَعْماً**: tamah etti. Antere dedi:

Ona, arızî olarak bağlandım; ve kavmini öldürüyorum,
**زَعْماً**; Beyt’in Rabbine yemin olsun, (bu) bir **مَزْعَم** değildir

(* Antere’nin muallakasında:
“**زعْماً، لَعَمْرُ أبيكَ، ليسَ بمَزعَمِ**”.)

Yani bir tamah değildir. İbnü’s-Sikkît dedi: Onu sevmesi, arızlardan bir arız olarak, ben istemeden bana ilişti; böylece der ki: Ona bağlandım, ben kavmini öldürürken; nasıl onu severim ben onları öldürürken? yahut nasıl onları öldürürüm ben onu severken? Sonra kendi nefsine döndü, ona hitap ederek dedi: Bu, benim gibi birinin fiili olmayan bir fiildir. Ve ben onu **أَزْعَمْتُ**. Ve denilir: Falan, **مَزْعَم** olmayan bir şeyde **زعَمَ** etti; yani tamah olmayan bir şeyde tamah etti. Şair dedi:

Onun bir hanımı vardır ki sırtının helâlini haram kıldı;
onda, fakirler için de hac için de **مَزْعَمُ** yoktur

Ve **أَمرٌ مُزْعِمٌ**: yani tamah ettirici. Ve **أَزْعَمَه**: onu tamahlandırdı. Ve **شِواءٌ زَعِمٌ** ve **زَعْمٌ**
(* “**وشواه زعم وزعم**” sözü: asılda ve Muhkem’de bu ضبط ile böyledir; ikisinde de **زاي** iledir; Kâmûs şerhinde ikincisi **راء** iledir ve onu birincisi gibi ضبط etti, **كتف** gibi): yağ serpen, çok yağlı, ateş üzerinde çabuk akan. Ve **أَزْعَمَتِ الأَرضُ**: ilk bitkisi çıktı; İbnü’l-A‘râbî’den:
Ve **زاعِمٌ** ve **زُعَيْم**: iki isimdir.
Ve **المِزْعامة**: yılan. Ve **الزُّعْمُومُ**: dilsiz (tutuk). Ve **الزَّعْمِيُّ**: yalancı
(* “**والزعمي الكاذب إلخ**” sözü: asılda ve Tekmile’de fetha ile ضبط edilmiştir; Kâmûs’un إطلاق’ı da onlara uygundur; her ne kadar şârihi onu orada damme ile ضبط etmişse de). Ve **الزَّعْمِيّ**: doğru sözlü. Ve **الزَّعْمُ**: yalan. Kümeyt dedi:

Tepeler, parıltılarını giyindiğinde,
ve parıldayanların **زَعْمُ**’u yalan oldu

Serabı kasteder; Araplar der: “Parıldayandan daha yalancı.” Şurayh dedi:
“**زَعَمُوا**”, yalanın künyesidir. Şemmer dedi: **الزَّعْمُ** ve **التزاعُمُ**, en çok, şüphe edilen ve tahkik edilmeyen şeyde söylenir; ve **الزَّعْمُ**, söz manasında da olabilir. Ca‘dî’nin Nûh’u vasfeden beyti rivayet edildi; ve o geçti; bunun manası tahkiktir. Kisâî dedi: “**زَعْمَةٌ** doğru (olarak) mutlaka sana geleceğim” dediklerinde, رفع ederler; ve “**حِلْفَةٌ** doğru (olarak) mutlaka kalkacağım” (derler). Dedi: “Doğru bir yemin olarak mutlaka yapacağım”da ise “yemin”i nasb ederler. Hadiste: Eyyûb’u, عليه السلام, zikretti; dedi:
İki adamın yanından geçerdi, **يَتَزاعَمان** ederlerdi; sonra Allah’ı zikrederlerdi; onlardan (günahı) örterdi; yani bir şeyi birbirlerinden dava ederler, onda ihtilaf ederler, onun üzerine yemin ederlerdi; onların yeminleri sebebiyle onlardan örterdi. Zemahşerî dedi: Manası, onların, güvenilmeyen hadislerden olan **الزَّعَماتِ** ile konuşmalarıdır; ve “Allah’ı zikrederler” sözü: yani istiğfar vechi üzere. Hadiste: “Adamın en kötü biniti **زَعَمُوا**’dur”; manası: adam bir beldeye yürümek ve bir ihtiyaç için göçmek istediğinde, binitine biner ve yürür, ta ki ihtiyacını giderir; böylece konuşanın, sözünün önüne sunduğu ve onunla maksadına ulaştığı “**زَعَمُوا** şöyle şöyle” sözünü, ihtiyaçla ulaşılan binite benzetti. Ve ancak **زَعَمُوا**, senedi olmayan ve onda sabitlik bulunmayan hadiste söylenir; ancak dillerden, belâgat yoluyla nakledilir; böylece bu yolu olan hadisten zemmedildi. Muğîre hadîsinde: “**زَعِيمُ الأَنْفاس**” yani nefeslere vekil kılınmış; haset ve kederin galebesinden dolayı onları yukarı çıkarır; yahut içme nefeslerini kastetti; sanki insanların sözünü gözetler ve onları düşüren şeyle ayıplar. İbnü’l-Esîr dedi: Burada **الزَّعيمُ**, vekil manasındadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ع م * * زَعَم * يزعم بالضم * َُزِعْماً * بالحركات الثلاث على زاي المصدر أي قال و * زَعَمَ * به كفل وبابه نصر و * زَعَامَةً * أيضا بفتح الزاي و * الزَّعِيمُ * الكفيل وفي الحديث ﴿الزعيم غارم﴾ و * الزَّعَامَةُ * أيضا السيادة و * زَعِيمُ * القوم سيدهم

##### Türkçe

* ز ع م * **زَعَم**: (مضارع) **يزعم** (ضم ile); (mastarı) **زِعْماً**; mastarın **زاي**’ı üzerinde üç hareke ile; yani “dedi”. Ve **زَعَمَ**: onunla kefil oldu; babı **نصر**’dır. Ve **زَعَامَةً**: ayrıca **زاي**’ın fethi ile. Ve **الزَّعِيمُ**: kefil. Hadiste: ﴿**الزعيم** غارم﴾ . Ve **الزَّعَامَةُ**: ayrıca reislik. Ve **زَعِيمُ** kavmin: onların efendisi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الزَّعْمُ مُثَلَّثةً : القَولُ ) ، زَعَم زَعْمًا | وزُعْمًا وزِعْمًا قال : نقل التَّثْلِيثَ | الجوهَرِيُّ . ويقال : الضم لغة بَنِي | تَمِيم ، والفَتْح لغة الحِجاز . وأنشدَ | ابنُ بَرِّيّ لأبي زُبَيْد الطائِيّ : | % ( يا لَهْفَ نَفْسِيَ إِن كان الَّذي زَعَمُوا % | حَقًّا وماذا يَرُدُّ اليومَ تَلْهِيفِي ) % | | أي : قَالُوا وَذَكروا ، وقيل : هو | القَوْل يَكُون ( الحَقّ ) ( وَ ) يكون | ( البَاطِل ) ، وأنشدَ ابنُ الأعرابيّ في | الزَّعم الذي هو حَقّ : | % ( وإِنّي أَدِينُ لكم أَنَّه % | سَيَجْزِيكُمُ رَبُّكم ما زَعَمْ ) % | | ( وَأَكثرُ ما يُقال فيما يُشَكُّ فيه ) ولا | يتَحقَّق ، قاله شَمِر . وقال الليث : |   سَمِعْتُ أهلَ العَرَبِيّة يقولون : إذا | قِيل ذَكَر فلان كَذَا وكَذَا ، فإنما يُقال | ذلِك لأمر يُسْتَيْقَن أنه حَقّ ، وإذا | شُكّ فيه فلم يُدْرَ لعله كَذِب أو بَاطِل | قيل : زَعَم فلان . ( و ) قال ابنُ | خَالَوَيْه : الزَّعْم : يُسْتَعْمل فيما يُذَمَّ | كقوله تعالى : ! 2 \< زعم الذين كفروا أن لن يبعثوا > 2 ! حتى قال بعضُ | المُفسِّرين : الزَّعْمُ أَصلُه ( الكَذِب ) ، | فهو إذًا ( ضِدٌّ ) ، قال اللّيثُ :   وبه | فُسِّر قَولُه تعالى : ! 2 \< فقالوا هذا لله بزعمهم > 2 ! أي : بقَوْلِهم الكَذِب   . | | ( والزُّعْمِيّ ) بالضَّمِّ : ( الكَذَّابِ . و ) | أيضًا : ( الصَّادقُ ) ، ضِدٌّ . | | ( والزَّعِيم : الكَفِيل ) ، ومنه قَولُ | تَعالَى : ! 2 \< وأنا به زعيم > 2 ! وفي | الحديث :   الدَّيْن مَقْضِيّ |

| والزَّعِيم غَارِم   ، أي : الكَفِيل | ضامِن . وفي حَدِيثِ عليٍّ رَضِي | الله تعالى عنه :   وذِمَّتِي رَهِينَة | وأَنَابه زَعِيم   . ( وقد زَعَم به زَعْمًا | وَزَعامَةً ) أي : كَفَل وضَمِن ، وأنشد | ابنُ بَرّيّ لعُمَر بن أَبِي رَبِيعَة : | % ( قلت كَفِّي لك رَهْنٌ بالرِّضَا % | وازْعُمِي يا هِنْدُ قالت قد وَجَبْ ) % | | أي : اضْمَنِي . | | وقال النَابِغَة الجُعْدِيّ يَصِف نُوحاً | عليه السلام : | % ( نُودِيَ قُمْ واركَبَنْ بِأَهْلِك إِنْ % | نَ الله موفٍ للنَّاس ما زَعَما ) % | | أي : ضَمِن . وفُسِّر أيضاً بِمَعْنَى | قال ، وبِمَعْنَى وَعَد . | | قال ابنُ خَالَوَيْه : ولم يَجِيء الزَّعْم | فيما يُحْمَد إلا في بَيْتَيْن ، وذَكَر بيتَ | النّابِغةِ الجَعْدِيّ ، وذكر أَنَّه رُوِي | لأُميّةَ بنِ أبي الصَّلْت . وذكر أيضًا | بَيْتَ عَمْرو بِن شَأسٍ : | % ( تَقولُ هَلَكْنا إن هَلَكْتَ وإِنّما % | على الله أرزاقُ العِباد كما زَعَمْ ) % | | ورواه للمُضرِّس . وقال ابن بَرّي : | بَيْتُ عُمَر بن أبي رَبِيعة لا يَحْتَمِل | سِوَى الضَّمان . وبَيْت أَبِي زُبَيْد لا | يَحْتَمِل سِوَى القَوْل ، وما سِوَى | ذلك على ما فسّر . | | ( و ) الزَّعِيمُ : ( سَيِّد القَوْم | وَرَئِيسُهم ، أو رئيسهم ( المُتَكلْم ) | عنهم ) ومِدْرَهُهم ( ج : زُعَماء ) . وقد | زَعُم كَكَرُم زَعامةٌ . قال الشاعر : | % ( حتّى إذا رفعَ اللِّواءَ رأيتَهُ % | تَحْت اللِّواءِ على الخَمِيسِ زَعِيمَا ) % | | ( وزَعَمْتَنِي ) كَذا تَزْعُمُنِي أي : | ( ظَنَنْتَنِي ) ، قال أبو ذُؤَيب : |

| % ( فإن تَزْعُمِيني كُنتُ أجهلُ فِيكُمُ % | فإني شَريْتُ الحِلمَ بعدَكِ بالجَهْلِ ) % | | ( و ) زَعِم ( كَفَرِح : طَمِع ) زَعَمًا | وَزَعْما بالتحريك وبالفتح قال | عَنْتَرةُ : | % ( عُلِّقتُها عَرَضًا وَأقْتُلُ قَوْمَها % | زَعْماً ورَبِّ البَيْتِ ليس بِمَزْعِم ) % | | ( والزَّعامة : الشَّرَف والرِّياسَةُ ) | على القوم ، وبه فَسَّر ابنُ الأعرابيّ | قَولَ لَبِيد : | % ( تَطِيرُ عَدائِدُ الأشراك شٌ فْعًا % | ووِتْرًا والزَّعامةُ للغُلامِ ) % | | ( و ) الزَّعامةُ : ( السِّلاحُ ) ، وبه فَسَّر | الجَوْهَرِيُّ قَولَ لَبِيد ، قال : لأنهم | كانوا إذا اقْتَسَمُوا المِيراثَ دَفَعوا | السّلاح إلى الأبْن دُونَ البِنْت | انتهى . وقوله : شَفْعًا ووِتْرًا أي : | قِسْمة المِيراث للذَّكَر مثل حَظّ | الأُنْثَيَيْن . | | ( و ) قيل : الزَّعامة ( الدِّرْع ) أو | الدُّرُوع ، وبه فَسَّرَ ابنُ الأعرابي أيضًا | قَولَ لَبِيد : | | ( و ) الزَّعَامةُ : ( البَقَرة ويُشَدَّد . و ) | قيل الزّعامةُ : ( حَظُّ السَّيِّد من | المَغْنَم . و ) قيل : ( أُفْضَلُ المالِ | وَأَكْثَره من مِيراثِ ونَحْوِه ) . وبه فَسّر | بعضٌ قَولَ لَبِيد أيضًا . | | ( وشِواءٌ زَعِم ) وزَعْم ( كَكَتِف ) | فيهما : مُرِشٌّ ( كَثِيرُ الدَّسَم سَرِيعُ | السَّيَلان على النّار . وَأَزْعَم : | أَطْمَع ) ، وأمر مُزعِم أي مُطْمِع . | ( و ) أَزْعَم : ( أَطاعَ ) للزَّعِيم . ( و ) | أَزْعم ( الأَمْرُ : أَمْكَن ) . |

| | ( و ) أزعم ( اللبنُ : أخذ يَطِيبُ ، | كَزَعَم ) زَعمًا . | | ( و ) أَزْعَمَتِ ( الأرضُ : طَلَع | أَوَّل نَبْتِها ) عن ابنِ الأَعرابي . | | ( و ) لِهذا ( أَمْرٌ فيه مَزاعِمُ | كَمنابِر ) أي : أمرٌ غيرُ مُسْتَقِيم ، فيه | ( مُنازَعَةُ ) بَعْدُ نَقَلَهُ الأزهريُّ ، | وقال غيره في قوله : مَزاعِمُ أي : لا | يُوثَق به . | | ( والزَّعُوم : العَيِيُّ ) كما في | الصّحاح . زاد غَيرُه ( اللّسان | كالزُّعْمُوم ) بالضم . | | ( و ) الزَّعُوم : ( القَلِيلَة الشَّحْم . و ) | أيضًا : ( الكَثِيرَتُه ، ضِدٌّ ) . ونصّ | المُحْكَم : الزَّعُوم : القَلِيلَة الشحم ، | وهي الكَثِيرة الشَّحْم ( كالمُزْعَمَة | كَمُكْرَمَة ) ، فمَنْ جَعَلها القَلِيلةَ | الشَّحْم فهي المزْعُومَة ، وهي التي | إذا أَكَلها النَّاس قالوا لصاحِبها | تَوْبِيخاً : أَزْعمْتَ أنّها سَمِينَة . ( و ) | قال الأصمَعِيّ : الزَّعُوم من الغَنَم : | ( التي ) لا يُدْرَى أبها شَحْم أم لا ، | وفي الصّحاح : ناقَةٌ زَعُومٌ وشَاةٌ | زَعومٌ إذا كان ( يُشَكّ ) فيها ( أَبِها | طِرْقٌ أم لا ) فتُغْبَط بالأَيْدِي . انْتَهَى . | | وقيل : هي التي يَزْعُم النَّاسُ أنّ بها | نِقْيًا . وأنشد الجوهَرِيُّ للرَّاجِز : | % ( وبَلْدة تَجَهَّم الجَهْوما % ) % | % ( زَجَرْتُ فيها عَيْهَلاً رَسُومَا % ) % | % ( مُخْلِصَةَ الأَنقاءِ أو زَعُومَا % ) % | | قال ابنُ بَرّي : ومِثلُه قَوْل الآخر : | % ( وإنّا من مودَّةِ آل سَعْدٍ % | كمن طَلَب الإهالَة في الزَّعُومِ ) % | | وهو مجاز . | | ( وتقول : هذَا ولا زَعْمَتَك ولا |

| زَعَماتِك أي : ولا أتوهَّمُ | زَعَماتِك ، تَذْهَب إلى رَدِّ قَوْلِه ) . | قال الأزهريّ : الرّجلُ من العَرَب | إذا حَدَّث عَمّن لا يُحقِّق قولَه | يقول : ولا زَعماتِه ومنه قَولُه : | % ( لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زَعَماتِه % ) % | | ( والمِزْعامَةُ ) بالكَسْر : ( الحَيَّةُ ) . | | ( والتَّزَعُّم : التَّكَذُّب ) . قال : | % ( أيها الزَّاعِم ما تَزعَّمَا % ) % | | ( و ) قال ابنُ السِّكِّيت : ( أمرٌ مَزْعَمٌ | كَمَقْعَد ) أي : ( لا يُوثَقُ به ) أي : يَزْعُم | هذا أَنَّه كذا وَيَزْعُم هذا أَنّه كذا . | | ( وزَاعَم ) مَزَاعَمَةٌ : ( زَاحَم ) ، العَيْن | بَدَل عن الحاء . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | الزَّعْمُ : الظَّنّ ، وبه فُسِّر قَولُ عُبَيْد | الله بنِ عَبدِ الله بن عُتْبَة بنِ مَسْعود : | % ( فذُقْ هَجْرَها قد كُنتَ تَزعُم أنّه % | رَشَادٌ ألا يا رُبّما كَذَب الزَّعْمُ ) % | | قال ابن بَرِّيّ : هذا البيت لا يحتمل | سِوَى الظَّنّ . | | وقد يكون زَعَم بمعنى شَهِد كقَوْل | النَّابِغَة : | % ( زعم الهُمامُ بأَنَّ فَاهَا بارِدٌ % ) % | | وقد يكون بِمَعْنَى وَعَد وسَبَقَ ، | شاهِدُه من قَوْلِ عَمْرو بنِ شَأس | وقَوْل النَّابَغَة . | | وتزَاعَم القَومُ على كذا تَزاعُمًا : إذا | تَضافَرُوا عليه ، وأصلُه أَنَّه صار | بَعضُهم لبعض زَعِيمًا . وقال شَمِر : |   التَّزاعمُ أكثرُ ما يُقال فيما يُشِكّ | فيه   . | | والمَزْعُومَةُ : الناقةُ القلِيلة الشَّحْم . |

| | وهو مُزاعَمٌ : لا يُوثَق به . | | وقال ابنُ خَالوَيْه : لم يَجِئ أَزْعَمَ | في كلامهم إلا في قَوْلِهم : أزعَمَت | القَلُوصُ أو النَّاقةُ : إذا ظُنَّ أَنَّ في | سَنامِها شَحْمًا . ويقال : أَزْعَمْتُكَ | الشيءَ أي : جعلتُك به زَعِيمًا . | | والمَزْعَمُ كَمَقْعَدٍ : المَطْمَع ، وسبق | شاهِدُه من قول عَنْتَرة . يقال : زَعَم | فلان في غَيْر مَزْعَم أي : طَمِع في | غير مَطْمَع . وقال الشاعِرُ : | % ( له رَبَّةٌ قد أحرمَتْ حِلَّ ظهره % | فما فيه للفُقرَى ولا الحَجِّ مَزْعَمُ ) % | | وَزَاعِمٌ وَزَعِيمٌ : اسْمان . | | وقال شُرَيْح : زَعَموا كُنْيَة الكَذِب . | وفي الحَدِيث :   بِئْسَ مَطِيَّةَ الرَّجل | زَعَمُوا   ، معناه أن الرَّجُل إذا أرادَ | المَسِير إلى بلد رَكِب مَطِيَّته وسَارَ | حتى يقضي إرْبَه ، فشَبّه ما يُقَدِّمُه | المُتَكَلِّم أمام كَلامِه ويتَوصَّل به إلى | غَرضِه من قوله : ( زَعَمُوا كذا وكذا ، | بالمَطِيَّة التي يُتَوَصَّل بها إلى | الحاجَة ، وإِنَّما يقال : زَعَمُوا في | حَدِيث لا سنَد له ولا ثَبَت فيه ، | وإنّما يُحْكَى عن الألسُن على | سَبِيل البَلاغِ ، فَذُمَّ من الحَدِيث ما | كان هذا سَبِيله . | | وقال الكسائِيّ : إذا قالوا : زَعْمةٌ | صادِقَةٌ لآتينَّك ، رَفَعوا ، وحِلْفَةٌ | صادقة لأقولَن . ويَنْصِبُون : يَمِينًا | صادِقَةً لأفعلَنَّ . | | وتَزاعَما : تَداعَيا شَيْئًا فاخْتَلَفَا فيه . | قال الزَّمَخْشَرِيّ : معناه تحادَثَا | بالزَّعَمَات مُحَرَّكَة : وهي ما لا يُوثَق | به من الأَحاديث . | | والزُّعْمُ بالضَّمّ : الكبْر عامية . |

##### Türkçe

| | (**الزَّعْمُ** مُثَلَّثةً: **القَولُ**) , **زَعَم** zَʿmًا | ve **زُعْمًا** ve **زِعْمًا** dedi: üçlemeyi | el-Cevherî nakletti. Ve denilir: zamme Benî | Temîm’in dili, fetha Hicaz’ın dili. Ve İbnü | Berrî, Ebû Zübeyd et-Tâî için inşâd etti: | % ( يا لَهْفَ نَفْسِيَ إِن كان الَّذي زَعَمُوا % | حَقًّا وماذا يَرُدُّ اليومَ تَلْهِيفِي ) % | | yani: dediler ve zikrettiler; ve denildi: o, | (**الحَقّ**) olan (söz) olur ve (و) olur | (**البَاطِل**) ; ve İbnü’l-A‘râbî, | hak olan **الزَّعم** hakkında inşâd etti: | % ( وإِنّي أَدِينُ لكم أَنَّه % | سَيَجْزِيكُمُ رَبُّكم ما زَعَمْ ) % | | (Ve en çok, şüphe edilen şey hakkında söylenir) ve | tahakkuk etmez; Şemir bunu söyledi. Ve Leys dedi: | Arapça ehlinin şöyle dediğini işittim: eğer | “falân şöyle şöyle zikretti” denilirse, ancak | bu, hak olduğu yakînen bilinen bir iş için söylenir; ve eğer | onda şüphe edilirse, belki yalan yahut bâtıl olduğu bilinmezse | “falân **زَعَم**” denir. (Ve) İbn | Hâlaveyh dedi: **الزَّعْم** zemmedilende kullanılır; | Yüce Allah’ın sözü gibi: ! 2 \< زعم الذين كفروا أن لن يبعثوا > 2 ! ta ki bazı | müfessirler dedi: **الزَّعْمُ** aslında (**الكَذِب**)dir, | öyleyse o (bir) (**ضِدٌّ**)dür. Leys dedi: ve onunla | Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: ! 2 \< فقالوا هذا لله بزعمهم > 2 ! yani: onların yalan sözüyle. | | (**والزُّعْمِيّ**) zamme ile: (**الكَذَّابِ**. Ve) | ayrıca: (**الصَّادقُ**), zıddır. | | (**والزَّعِيم: الكَفِيل**) , ve ondan Yüce | Allah’ın sözü: ! 2 \< وأنا به زعيم > 2 ! Ve | hadiste: borç ödenmiştir |

| ve **الزَّعِيم** gârimdir; yani: kefil | zâmin. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: | “zimmetim rehindir | ve onu **زَعِيم** inâbe etti.” (Ve onunla **زَعَم** etti, **زَعْمًا** | ve **زَعامَةً**) yani: kefil oldu ve zâmin oldu. Ve İbn | Berrî, Ömer b. Ebî Rebîa için inşâd etti: | % ( قلت كَفِّي لك رَهْنٌ بالرِّضَا % | وازْعُمِي يا هِنْدُ قالت قد وَجَبْ ) % | | yani: beni zâmin ol. | | Ve en-Nâbiga el-Cu‘dî, Nûh’u | aleyhisselâm vasfederken dedi: | % ( نُودِيَ قُمْ واركَبَنْ بِأَهْلِك إِنْ % | نَ الله موفٍ للنَّاس ما زَعَما ) % | | yani: zâmin oldu. Ve ayrıca “dedi” mânâsıyla | ve “vaad etti” mânâsıyla tefsir edildi. | | İbn Hâlaveyh dedi: **الزَّعْم** övülen şeyde | ancak iki beyitte gelmiştir; en-Nâbiga el-Cu‘dî’nin beytini zikretti, | ve onun Ümeyye b. Ebî’s-Salt’a rivayet edildiğini zikretti. Ve ayrıca | Amr b. Şe’s’in beytini zikretti: | % ( تَقولُ هَلَكْنا إن هَلَكْتَ وإِنّما % | على الله أرزاقُ العِباد كما زَعَمْ ) % | | ve onu el-Mudarris’e rivayet etti. Ve İbn Berrî dedi: | Ömer b. Ebî Rebîa’nın beyti, | ancak zımânı ihtimâl eder. Ebû Zübeyd’in beyti de | ancak sözü ihtimâl eder; bunun dışındakiler | tefsir edildiği üzeredir. | | (Ve) **الزَّعِيمُ**: (**سَيِّد القَوْم وَرَئِيسُهم ، أو رئيسهم ( المُتَكلْم ) عنهم**) ve onların müdrehleri (c.: **زُعَماء**). Ve | **زَعُم** (kefereḥa gibi) **زَعامةٌ**. Şair dedi: | % ( حتّى إذا رفعَ اللِّواءَ رأيتَهُ % | تَحْت اللِّواءِ على الخَمِيسِ زَعِيمَا ) % | | (**وزَعَمْتَنِي**) şöyle şöyle, “beni şöyle şöyle **تَزْعُمُنِي**” yani: | (**ظَنَنْتَنِي**). Ebû Züeyb dedi: |

| % ( فإن تَزْعُمِيني كُنتُ أجهلُ فِيكُمُ % | فإني شَريْتُ الحِلمَ بعدَكِ بالجَهْلِ ) % | | (Ve) **زَعِم** (kefereḥa gibi: tamah etti) **زَعَمًا** | ve **زَعْما** (hareke ile) ve fetha ile. | ‘Antere dedi: | % ( عُلِّقتُها عَرَضًا وَأقْتُلُ قَوْمَها % | زَعْماً ورَبِّ البَيْتِ ليس بِمَزْعِم ) % | | (**والزَّعامة: الشَّرَف والرِّياسَةُ**) | kavim üzerinde; ve İbnü’l-A‘râbî, Lebîd’in sözünü bununla tefsir etti: | % ( تَطِيرُ عَدائِدُ الأشراك شٌ فْعًا % | ووِتْرًا والزَّعامةُ للغُلامِ ) % | | (Ve) **الزَّعامةُ**: (**السِّلاحُ**); ve el-Cevherî, Lebîd’in sözünü bununla tefsir etti; dedi ki: çünkü onlar mirası taksim ettiklerinde silahı | kıza değil oğula verirlerdi; bitti. Ve onun sözü: “şef‘an ve vitran” yani: | mirasın taksimi; erkeğe iki dişinin payı gibi. | | (Ve) denildi: **الزَّعامة** (**الدِّرْع**) yahut | zırhlar; ve İbnü’l-A‘râbî de Lebîd’in sözünü bununla tefsir etti. | | (Ve) **الزَّعَامةُ**: (**البَقَرة** ve şeddelenir). (Ve) | denildi: **الزّعامةُ**: (**حَظُّ السَّيِّد من المَغْنَم**). (Ve) | denildi: (**أُفْضَلُ المالِ وَأَكْثَره من مِيراثِ ونَحْوِه**). Ve bununla | Lebîd’in sözünü bazıları yine tefsir etti. | | (**وشِواءٌ زَعِم**) ve **زَعْم** (keketif gibi) | ikisinde: mürîş (çok yağlı, ateş üzerinde çabuk | akıp giden). Ve **أَزْعَم**: | tamah ettirdi; ve **مُزعِم** bir iş, yani: tamah ettirici. | (Ve) **أَزْعَم**: (**أَطاعَ**) **للزَّعِيم**. (Ve) | **أَزْعم** (**الأَمْرُ: أَمْكَن**). |

| | (Ve) **أزعم** (**اللبنُ: أخذ يَطِيبُ**), | **كَزَعَم** **زَعمًا**. | | (Ve) **أَزْعَمَتِ** (**الأرضُ: طَلَع أَوَّل نَبْتِها**) | İbnü’l-A‘râbî’den. | | (Ve) bunun için (**أَمْرٌ فيه مَزاعِمُ كَمنابِر**) | yani: düzgün olmayan bir iş; onda | (**مُنازَعَةُ**) daha vardır; el-Ezherî onu nakletti. | Ve başkası, “**مَزاعِمُ**” sözünde dedi ki: yani: | ona güvenilmez. | | (**والزَّعُوم: العَيِيُّ**) | es-Sıhâh’ta olduğu gibi. Başkası artırdı: (**اللّسان كالزُّعْمُوم**) zamme ile. | | (Ve) **الزَّعُوم**: (**القَلِيلَة الشَّحْم**). (Ve) | ayrıca: (**الكَثِيرَتُه ، ضِدٌّ**). Ve el-Muḥkem’in nassı: | **الزَّعُوم**: az yağlıdır; o çok yağlıdır | (**كالمُزْعَمَة كَمُكْرَمَة**). Öyleyse kim onu az | yağlı kılarsa o **المزْعُومَة**dir; o da, | insanlar onu yediklerinde sahibine | azarlama olarak “sen onun semiz olduğunu **أَزْعمْتَ**” dedikleri şeydir. (Ve) | el-Asma‘î dedi: koyundan **الزَّعُوم**: | (**التي**) onda yağ var mı yok mu bilinmeyendir. | Ve es-Sıhâh’ta: **ناقَةٌ زَعُومٌ** ve **شَاةٌ زَعومٌ** | eğer onda (**يُشَكّ**) edilirse: (**أَبِها طِرْقٌ أم لا**) | ellerle yoklanır; bitti. | | Ve denildi: o, insanların onda iç yağı bulunduğunu **يَزْعُم** ettikleri şeydir. | Ve el-Cevherî, râciz için inşâd etti: | % ( وبَلْدة تَجَهَّم الجَهْوما % ) % | % ( زَجَرْتُ فيها عَيْهَلاً رَسُومَا % ) % | % ( مُخْلِصَةَ الأَنقاءِ أو زَعُومَا % ) % | | İbn Berrî dedi: ve onun benzeri, başkasının sözü: | % ( وإنّا من مودَّةِ آل سَعْدٍ % | كمن طَلَب الإهالَة في الزَّعُومِ ) % | | ve o mecazdır. | | (Ve dersin: bu, ve “ne **زَعْمَتَك** ne de |

**زَعَماتِك** yani: “Ben vehmetmem / kuruntuya kapılmam”; **زَعَماتِك** (ifadesi), onun sözünü reddetmeye gider.

Ezherî dedi ki: Araplardan adam, sözünü tahkik etmediği kimse hakkında konuştuğu zaman şöyle der: “Ve lâ **زَعماتِه**”; ve ondan onun sözü:
% ( Gerçekten bir Rûmî çizdi; ve lâ **زَعَماتِه** % ) %

(**والمِزْعامَةُ**) kesre ile: (**الحَيَّةُ**) (yılan).

(**والتَّزَعُّم : التَّكَذُّب**) (yalan uydurma). Dedi ki:
% ( Ey **الزَّاعِم**! ne **تَزعَّمَا** % ) %

Ve İbnü’s-Sikkît dedi ki: (**أمرٌ مَزْعَمٌ كَمَقْعَد**) yani: (**لا يُوثَقُ به**) (ona güvenilmez); yani: “Bu, şöyle olduğunu **يَزْعُم** (iddia eder) ve şu da onun şöyle olduğunu **يَزْعُم**.”

(**وزَاعَم**) **مَزَاعَمَةٌ**: (**زَاحَم**) (sıkıştı/itip kakıştı); **العَيْن** (harfi) **الحاء**’dan bedeldir.

[ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır:

**الزَّعْمُ**: **الظَّنّ** (zan); ve onunla Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes‘ûd’un sözü tefsir edilmiştir:
% ( Öyleyse onun terk edişinin tadına bak; gerçekten sen **تَزعُم** ediyordun ki o %
Reşâddır; dikkat et, nice kere **الزَّعْمُ** yalan söylemiştir ) %

İbn Berrî dedi ki: Bu beyit, zandan başkasını ihtimal etmez.

Ve **زَعَم** “şehadet etti” manasında olabilir; Nâbiga’nın sözü gibi:
% ( **زعم** el-Hümâm, onun ağzının soğuk olduğunu % ) %

Ve “vaad etti ve önceledi” manasında olabilir; şahidi, Amr b. Şe’s’in sözü ve Nâbiga’nın sözündendir.

**وتزَاعَم القَومُ على كذا تَزاعُمًا**: ona karşı birbirlerine destek oldukları zaman; aslı, onların bazısının bazısına **زَعِيمًا** (kefil/önder) olmasıdır. Şemir dedi ki: **التَّزاعمُ** en çok, şüphe edilen şey hakkında söylenir.

**والمَزْعُومَةُ**: yağı az olan dişi deve.

Ve o **مُزاعَمٌ**’dır: ona güvenilmez.

İbn Hâlaveyh dedi ki: Onların كلامında **أَزْعَمَ** gelmemiştir; ancak şu sözlerinde: **أزعَمَت القَلُوصُ أو النَّاقةُ**: hörgücünde yağ bulunduğu zannedildiği zaman. Ve denir ki: **أَزْعَمْتُكَ الشيءَ** yani: seni onunla **زَعِيمًا** (kefil) kıldım.

**والمَزْعَمُ كَمَقْعَدٍ**: **المَطْمَع** (tama/ümit edilen yer); şahidi, Antere’nin sözünden daha önce geçti. Denir ki: “Falan, **في غَيْر مَزْعَم** **زَعَم** etti” yani: **غير مَطْمَع**’da (tama olmayan yerde) tamah etti. Şair dedi ki:
% ( Onun bir hanımı vardır; sırtının helâlini haram kılmıştır %
Onda ne yoksullar için ne de hac için bir **مَزْعَمُ** vardır ) %

**وَزَاعِمٌ وَزَعِيمٌ**: iki isimdir.

Şurayh dedi ki: “**زَعَموا**”, yalanın künyesidir.

Hadiste: “Adamın biniti ne kötüdür: **زَعَمُوا**”; manası: Adam bir beldeye yürümek istediği zaman, binitine biner ve ihtiyacını giderinceye kadar yürür; böylece konuşanın sözünün önüne sunduğu ve onunla maksadına ulaştığı şeyi, “**زَعَمُوا** şöyle şöyle” sözünü, ihtiyaçla ulaşılan binit gibi benzetti. Ancak **زَعَمُوا**, senedi olmayan ve onda sabitlik bulunmayan bir hadiste söylenir; ancak dillerden, belâğ yolu üzere nakledilir; bu yolu olan hadisten zemmedildi.

Kisâî dedi ki: “**زَعْمةٌ صادِقَةٌ** mutlaka sana geleceğim” dedikleri zaman ref‘ ederler; ve “**حِلْفَةٌ صادقة** mutlaka söyleyeceğim.” Ve nasb ederler: “**يَمِينًا صادِقَةً** mutlaka yapacağım.”

**وتَزاعَما**: bir şeyi karşılıklı dava ettiler de onda ihtilafa düştüler. Zemahşerî dedi ki: Manası, **بالزَّعَمَات** (harekeli) ile karşılıklı konuşmalarıdır; o da, hadislerden güvenilmeyen şeydir.

**والزُّعْمُ** damme ile: kibir; âmmi (halk dili).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَعَمَ
1 زَعَمَ ذ , (S, Msb,) aor. زَعُمَ , (Msb, MS, JM, [not mentioned in the S nor in the K, app. because well known,]) inf. n. زَعْمٌ and زُعْمٌ and زعْمٌ, (S, Msb, K,) the first of the dial. of El-Hijلz, (Msb, TA,) the second of the dial. of [the tribe of] Asad, (Msb,) or Benoo-Temeem, (TA,) and the third of the dial. of some of [the tribe of] Keys; (Msb;) [generally best rendered He asserted; for it mostly relates to a thing not certainly known: or] he said; (S, Msb, K;) as in the phrases زَعَمَتِ الحَنَفِيَّةٌ [The Hanafees said or asserted, or have said or asserted,] and زَعَمَ سِيبَوَيْهِ [Seebaweyh said or asserted, or has said or asserted]; (Msb;) [and زَعَمَ أَنَّهُ كَذَا He said, or asserted, that it was thus;] either truly or falsely: (K:) mostly used in relation to a thing respecting which there is doubt, (Sh, Az, Msb, K,) and which is not certainly known: (Sh, Az, Msb:) or it is mostly used in relation to that which is false, or that respecting which there is doubt, or suspicion: (El-Marzookee, Msb:) or, as those skilled in the language of the Arabs say, in relation to a thing of which the speaker doubts, and does not know whether it may not be false: (Lth:) or زَعَمَ زَعْمًا means he related a piece of information not knowing whether it were true or false. (IKoot, Msb.) Hence the saying, زَعَمَ مَطِيَّةُ الكَذِبِ [i. e. (assumed tropical:) زَعَمَ is the conveyer, or vehicle, (properly the camel, or beast, that serves as the conveyer,) of lying]. (Msb.) It is said in a trad., بِئْسَ مَطِيَّةُ الرَّجُلِ زَعَمُوا [(assumed tropical:) Very evil, or bad, is the man's conveyer زَعَمُوا]: i. e., when a man desires to journey to a country, or town, he mounts his camel, or beast, that serves to convey him, and journeys until he accomplishes the object of his want: therefore, that with which the speaker prefaces his speech, and by means of which he attains the object of his desire, when he says زَعَمُوا كَذَا وَكَذَا, is likened to the camel, or beast, by means of which he attains the object of want: for زَعَمُوا is [generally] said only in the case of a narration that has no authority whereon to rest, and that contains no proof. (TA.) IKh says that الزَّعْمُ is used in relation to that which is discommended; and that its primary signification is said by some of the expositors of the Kur-لn to be The act of lying: (TA: [this signification is also given in the K, as being contr. to the first:]) some say that it is metonymically used in this sense: (Msb:) and it is expl. as having this meaning in the Kur [vi. 137], where it is said, فَقَالُوا هٰذَا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ, i. e. [And they have said, “ This belongeth unto God, ”] with their lying. (Lth, TA.) ― -b2- [Sometimes] زَعَمَهُ signifies He described him, or it. (Har p. 204.) ― -b3- And sometimes زَعَمَ signifies He promised: whence the saying of ' Amr Ibn-Sha-s,
تَقُولُ هَلَكْنَا اـِنْ هَلَكْتَ وَاـِنَّمَا
عَلَىاللّٰهُ أَرْزَاقُ العِبَادِ كَمَا زَعَمْ
[Thou sayest, or she says, “ We perish if thou perish: ” but verily upon God lie the means of subsistence of mankind, i. e. it lies upon Him to supply these, as He has promised]. (TA.) ― -b4- الزَّعْمُ is used also in the sense of الظَّنُّ: (Msb, TA:) one says, فِى زَعْمِى كَذَا [In my opinion it is thus]. (Msb.) [Hence, likewise,] زَعَمْتَنِى كَذَا, (K,) aor. تَزْعُمُنِى, (TA,) Thou thoughtest me to be thus. (K, TA.) Aboo-Dhu-eyb says,
فَاـِنْ تُزْعُمِينِى كُنْتُ أَجْهَلُ فِيكُمُ
فَاـِنِّى شَرَيْتُ الحِلْمَ بَعْدَكِ بِالجَهْلِ
[And if thou think me such that I used to be ignorant, or to act ignorantly, among you, know that I have purchased intelligence since I was with thee (بَعْدَكِ being for بَعْدَ عَهْدِى بِكِ) in exchange for ignorance]. (TA. [The meaning of تزعمينى is there indicated by the context.]) ― -b5- It is also used in the sense of الاِعْتِقَادُ: whence the saying in the Kur [lxiv. 7], زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُو أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا [They who have disbelieved our revelations have believed, or firmly believed, that they shall not be raised from the dead]. (Msb.) ― -b6- Sometimes, also, زَعَمَ is used in the sense of شَهِدَ: as in the saying of En-Nلbighah,
زَعَمَ الهُمَامُ بِأَنَّ فَاهَا بَارِدٌ
[app. meaning The magnanimous chief bore witness that her mouth was cool]. (TA.) -A2- زَعَمَ بِهِ, (S, Msb, K,) aor. زَعُمَ (S, Msb) and زَعَمَ , (Msb,) inf. n. زَعْمٌ (S, Msb, K) and زَعَامَةٌ, (S, K,) or the latter is a simple subst., (Msb,) He was, or became, responsible, answerable, amenable, surety, or guarantee, for it; (S, Msb, K;) namely, property. (Msb.) ― -b2- And زَعَمَ, like قَتَلَ, (Msb,) or زَعُمَ, like كَرُمَ, (TA,) aor. زَعُمَ , inf. n. زَعَامَةٌ, He was, or became, chief, lord, master, or prince, (Msb, TA,) of a people, (TA,) or عَلَى قَوْمٍ [over a people]; (Msb;) or spokesman of a people. (TA.) -A3- See also 4, in two places. -A4- زَعِمَ, aor. زَعَمَ , (S, K,) inf. n. زَعَمٌ (S, TA) and زَعْمٌ, (TA,) He coveted, or eagerly desired. (S, K.) [Like its syn. طَمِعَ, it is trans. by means of فِى.] One says, ↓ زَعِمَ فُلَانٌ فِى غَيْرِ مَزْعَمٍ, i. e. طَمِعَ فى غَيْرِ مَطْعَمٍ [Such a one coveted a thing not to be coveted; meaning, a thing of which the attainment was remote, or improbable: see art. طمع]. (TA.) And ' Antarah says,
عُلِّقْتُهَا عَرَضًا وَأَقْتُلُ قَوْمَهَا
زَعَمًا لَعَمْرُ أَبِيكَ لَيْسَ بِمَزْعَمِ
(S,) i. e. I became enamoured of her unintentionally, [or accidentally,] while I was slaying her people; eagerly desiring her love: by the life of thy father, I swear, this is not a [fit] occasion for eager desire: i. e. I can not attain to holding communion of love with thee, [or with her,] any day, while there is this conflict and hostility between the two tribes: (EM p. 222:) لَيْسَ بِمَزْعَمٍ meaning لَيْسَ بِمَطْمَعٍ : (S:) or,
[as some relate it,]
زَعْمًا وَرَبِّ البَيْتِ لَيْسَ بِمَزْعَمِ
[eagerly desiring: by the Lord of the House (i. e. the Kaabeh), &c.]. (TA. [زَعْمًا is there expressly said to be thus: but the measure does not require its being so.])

زاعم
3 زاعم ذ , (K,) inf. n. مُزَاعَمَةٌ, (TA,) i. q. زَاحَمَ [q. v.]: (K:) the ع is a substitute for the ح. (TA.)

ازعم
4 ازعم ذ He made a person to be such as is termed زَعِيم; (Msb, TA;) as meaning responsible, answerable, amenable, surety, or guarantee. (Msb.) You say, أَزْعَمْتُكَ المَالَ, (Msb,) or الشَّىْءَ, (TA,) I made thee, or have made thee, responsible, &c., (Msb, TA, *) [for the property, or the thing;] i. e. زَعِيمًا بِهِ. (Msb, TA.) -A2- He made one to covet, or eagerly desire. (S, K.) You say, أَزْعَمْتُهُ. (S.) [And أَزْعَمْتُهُ فِى الشَّىْءِ I made him to covet, or eagerly desire, the thing; like as you say, أَطْمَعْتُهُ فِيهِ. See زَعِمَ.] -A3- He obeyed (K, TA) the زَعِيم [i. e. chief, lord, or prince]. (TA.) -A4- It (an affair) was, or became, possible. (K.) ― -b2- It (milk) began to become good, or pleasant; [or fit to be drunk;] as also ↓ زَعَمَ, (K,) inf. n. زَعْمٌ. (TA.) ― -b3- ازعمت said of a young she-camel, or of one full-grown, She was thought to have fat in her hump. (IKh, TA. [The TA states it to have been asserted by IKh that the verb is only used in this sense, or (for the passage is ambiguous) in this sense and the first mentioned above.]) ― -b4- Also, (K,) or ↓ زَعَمَتْ, (TA, [but this I think to be probably a mistranscription,]) said of the earth, or land, (الأَرْضُ,) It put forth the first of its plants, or herbage. (IAar, K, TA.)

تزعّم
5 تزعّم ذ i. q. تَكَذَّبَ [q. v.]: (S, K:) [it seems here to mean He spoke falsely; and to be trans.; for] a poet says,
أَيُّهَا الزَّاعِمُ مَا تَزَعَّمَا
[app. meaning O thou asserter of that which thou hast spoken falsely]. (TA. [This hemistich is there cited as an ex. of تزعّم as expl. in the K; and I find no other explanation of this verb.])

تَزَاعَمَا
6 تَزَاعَمَا ذ They two competed in discoursing of a thing, and differed respecting it: accord. to Z, it means they talked of, or related, زَعَمَات, i. e. [mere assertions, or] stories in which no confidence was to be placed. (TA.) Sh says that التَّزَاعُمُ is mostly used in relation to a thing respecting which there is doubt. (TA.) -A2- One says also, تزاعم القَوْمُ, meaning The people, or party, became responsible, one for another: and hence, تزاعموا عَلَى كَذَا they leagued together, and aided one another, against such a thing. (TA.)

زُعْمٌ
زُعْمٌ ذ [originally an inf. n. of زَعَمَ, like زَعْمٌ and زِعْمٌ,] is a word used by the vulgar as meaning كِبْرٌ [i. e. Pride; and, as often used in the present day, pretension: because implying false, or vain, assertion]. (TA.)

زَعَمٌ
زَعَمٌ ذ and ↓ زَعَامَةٌ Responsibility, answerableness, amenableness, or suretiship; substs. from زَعَمَ بِهِ : (Msb:) or the latter is an inf. n. (S, K.)

زَعِمٌ
زَعِمٌ ذ , applied to roasted meat, (K, TA,) Dripping with its gravy; or succulent, and dripping with its juice or fat; (TA;) having much grease, or gravy; quickly flowing [therewith] over the fire. (K.)

زَعْمَةٌ
زَعْمَةٌ ذ [inf. n. of un. of زَعَمَ; An assertion; &c.: pl. زَعَمَاتٌ]. One says, هٰذَا وَلَا زَعْمَتَكَ and ولا زَعَمَاتِكَ [meaning This I think, and I think not to be true thine assertion and thine assertions]; أَتَوَهَّمُ being understood after لا : these words are used as meaning the rejection of what has been said by the person to whom they are addressed. (K, TA. [In the CK, erroneously, زَعْمَتِكَ and زَعْمَاتِكَ.]) They said also, زَعْمَةٌ صَادِقَةٌ لَآتِيَنَّكَ [i. e. It is a true assertion: I will assuredly come to thee]; using the nom. case : though they said, يَمِينًا صَادِقَةً لَأَفْعَلَنَّ [i. e. I swear “ a true oath : I will assuredly do ” such a thing]; using the accus. case. (Ks, TA.) And one says, تَحَادَثَا بِالزَّعَمَاتِ, meaning They two talked of, or related, each to the other, [mere assertions, or] stories in which no confidence was to be placed. (Z, TA.)

زُعْمِىٌّ
زُعْمِىٌّ ذ (with damm, TA) Mendacious: and veracious: (K:) thus bearing two contr. significations. (TA.)

زُعْمُومٌ
زُعْمُومٌ ذ : see the next paragraph.

زَعُومٌ
زَعُومٌ ذ , a fem. epithet, (S, K, &c.,) applied to a she-camel, and to a sheep or goat, Of which one doubts whether there be in her fat or not, (S, K,) and which is therefore felt with the hands, in order that one may know if she be fat or lean: (S:) or a sheep or goat of which one knows not whether there be in her fat or not: (As, TA:) or, as some say, of which men assert that there is in her marrow. (TA.) And, as a fem. epithet, Having little fat: and having much fat: thus bearing two contr. senses: as also ↓مُزْعَمَةٌ [app. in both senses]: (M, K:) and ↓مَزْعُومَةٌ also signifies having little fat; of which people, when they eat of her, say to her owner, “ Didst thou assert her to be fat? ” applied to a she-camel. (TA.) -A2- Also Impotent in speech; (K;) and so ↓زُعْمُومٌ. (S, * K.)

زَعِيمٌ
زَعِيمٌ ذ Responsible, answerable, amenable, surety, or guarantee. (S, Msb, K.) Hence, in the Kur [xii. 72], وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ [And I am responsible for it]. (TA.) ― -b2- Also The chief, lord, master, or prince, or a people; (Msb, K;) or [in the CK “ and ”] their spokesman: (K:) their chief is thus called because he speaks for them; like as he is called قَيْلٌ and مِقْوَلٌ: (Ham p. 705:) pl. زُعَمَآءُ. (K.) -A2- Also Described; syn. مَوْصُوفٌ. (Har p. 204.)

زَعَامَةٌ
زَعَامَةٌ ذ : see زَعَمٌ. ― -b2- Also High, or elevated, rank or condition or state; or nobility. (K.) And Chiefdom, lordship, mastery, or princedom: (IAar, S, K:) [accord. to the Msb, an inf. n. in this sense:] thus expl. by IAar as occurring in the following verse of Lebeed: (TA:)
وَوِتْرًا وَالزَّعَامَةُ لِلْغُلَامِ
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأَشْرَاكِ شَفْعًا
(S and TA in the present art. and in art. عد) [The portions of inheritance of the sharers fly away, two together and singly; but the chiefdom is for the boy]: by his saying شَفْعًا وَوِتْرًا, he means that the male's share of inheritance is like that of two females [so that he has two portions when the female has one]: but other explanations, those here following, are given of الزعامة as used in this verse. (TA. [See also عَدِيدَةٌ.]) ― -b3- A weapon, or weapons; syn. سِلَاحٌ. (S, K.) So, accord. to J, in the verse of Lebeed: for, he says, they used, when they divided the inheritance, to give the weapon, or weapons, to the son, exclusively of the daughter. (TA.) ― -b4- A coat of mail: (K:) or coats of mail: and thus it is expl. by IAar as used in the verse of Lebeed. (TA.) ― -b5- The chief's share of spoil. (K.) ― -b6- And The best and most of the property of an inheritance and the like: (K:) and thus, also, it has been expl. as used in the verse of Lebeed. (TA.) -A2- Also, and ↓ زَعَّامَةٌ, An animal of the ox-kind; [probably meaning one of the wild species;] syn. بَقَرَةٌ. (K.)

زَعَّامَةٌ
زَعَّامَةٌ ذ : see the next preceding sentence.

مَزْعَمٌ
مَزْعَمٌ ذ A thing, or an affair, -in which no confidence is to be placed; (S, K;) this saying, or asserting, it to be thus, and this saying, or asserting, it to be thus: (S:) [pl. مَزَاعِمُ.] One says, فِى قَوْلِهِ مَزَاعِمُ (S, TA) i. e. [In his saying are things in which no confidence is to be placed; or] no confidence is to be placed in his saying. (TA.) And هٰذَا أَمْرٌ فِيهِ مَزَاعِمُ This is an affair that is not right; (TA;) [wherein are things] respecting which there is dispute. (K, TA.) And زَعَمَ غَيْرَ مَزْعَمٍ He said that which was not good, or right, or just; and asserted what was impossible. (Msb.) -A2- Also A thing that is, or is to be, coveted, or eagerly desired; syn. مَطْمَعٌ. (S, TA.) See two exs. near the end of the first paragraph.

مُزْعَمٌ
مُزْعَمٌ ذ : see its fem., with ة, voce زَعُومٌ.

أَمْرٌ مُزْعِمٌ
أَمْرٌ مُزْعِمٌ ذ A thing, or an affair, that makes one to covet, or desire eagerly. (TA.)

مَزْعُومٌ
مَزْعُومٌ ذ : see its fem., with ة, voce زَعُومٌ.

مِزْعَامَةٌ
مِزْعَامَةٌ ذ A serpent. (K.)

هُوَ مُزَاعَمٌ
هُوَ مُزَاعَمٌ ذ No confidence is to be placed in him, or it. (So in the TA. [But I incline to think it a mistranscription for فِيهِ مَزَاعِمُ. See مَزْعَمٌ.])

##### Türkçe

**زَعَمَ**
1 **زَعَمَ** ذ , (S, Msb,) muzâri‘i **زَعُمَ** , (Msb, MS, JM, [S’de de K’de de zikredilmemiştir; görünüşe göre meşhur olduğundan,]) mastarı **زَعْمٌ** ve **زُعْمٌ** ve **زعْمٌ**, (S, Msb, K,) birincisi Hicaz lehçesindendir, (Msb, TA,) ikincisi Esed [kabilesi] lehçesindendir, (Msb,) yahut Benû-Temîm, (TA,) üçüncüsü ise Kays [kabilesinin] bazılarının lehçesindendir; (Msb;) [genellikle en iyi “iddia etti” diye karşılanır; çünkü çoğunlukla kesin olarak bilinmeyen bir şeye taalluk eder: yahut] “dedi”; (S, Msb, K;) **زَعَمَتِ الحَنَفِيَّةٌ** [Hanefîler dedi yahut iddia etti, yahut demiş yahut iddia etmişlerdir] ve **زَعَمَ سِيبَوَيْهِ** [Sîbeveyh dedi yahut iddia etti, yahut demiş yahut iddia etmiştir] ibarelerinde olduğu gibi; (Msb;) [ve **زَعَمَ أَنَّهُ كَذَا** “bunun böyle olduğunu dedi yahut iddia etti”;] ister doğru ister yalan olarak: (K:) çoğunlukla hakkında şüphe bulunan, (Sh, Az, Msb, K,) ve kesin olarak bilinmeyen bir şeye dair kullanılır: (Sh, Az, Msb:) yahut çoğunlukla yalan olana, yahut hakkında şüphe veya zan bulunan şeye dair kullanılır: (El-Marzookee, Msb:) yahut Arapların dilinde mahir olanların dediği üzere, konuşanın şüphe ettiği ve yalan olup olmadığını bilmediği bir şeye dair [kullanılır]: (Lth:) yahut **زَعَمَ زَعْمًا** “doğru mu yalan mı olduğunu bilmeden bir haber nakletti” demektir. (IKoot, Msb.) Bundan dolayı şu söz [söylenmiştir]: **زَعَمَ مَطِيَّةُ الكَذِبِ** [yani (mecazen:) **زَعَمَ** yalanın taşıyıcısı yahut biniti (aslında taşıyan deve yahut binek hayvanı)dır]. (Msb.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **بِئْسَ مَطِيَّةُ الرَّجُلِ زَعَمُوا** [(mecazen:) adamın taşıyıcısı **زَعَمُوا** ne kötü binit!]: yani bir adam bir beldeye yahut şehre yolculuk etmek istediğinde, kendisini taşıyan devesine yahut binek hayvanına biner ve ihtiyacının maksadını gerçekleştirinceye kadar yol alır: öyleyse konuşanın sözünün başına getirdiği ve **زَعَمُوا كَذَا وَكَذَا** dediğinde arzusunun maksadına onunla ulaştığı şey, ihtiyacının maksadına ulaştığı deveye yahut binek hayvanına benzetilmiştir: çünkü **زَعَمُوا** [genellikle] ancak dayanacağı bir otoritesi bulunmayan ve delil içermeyen bir rivayet hakkında söylenir. (TA.) İKh der ki **الزَّعْمُ** yerilen şeye dair kullanılır; ve onun aslî anlamının, Kur’ân müfessirlerinden bazısınca “yalan söyleme fiili” olduğu söylenmiştir: (TA: [bu anlam K’de de, birincinin zıddı olarak, verilmiştir:]) bazıları bunun bu manada kinaye yoluyla kullanıldığını söyler: (Msb:) ve Kur’ân’da [vi. 137] bu manada olduğu açıklanmıştır; orada şöyle denilmiştir: **فَقَالُوا هٰذَا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ**, yani [“Bu Allah’ındır” dediler,] yalanlarıyla. (Lth, TA.)
― -b2- [Bazen] **زَعَمَهُ** “onu (erkek) yahut onu (şey) vasfetti” manasına gelir. (Har s. 204.)
― -b3- Ve bazen **زَعَمَ** “vaad etti” manasına gelir: buradan ‘Amr İbn-Şa‘s’ın sözü:
تَقُولُ هَلَكْنَا اـِنْ هَلَكْتَ وَاـِنَّمَا
عَلَىاللّٰهُ أَرْزَاقُ العِبَادِ كَمَا زَعَمْ
[“Helâk olursak helâk oluruz” dersin yahut o der; hâlbuki kulların rızıkları Allah’ın üzerinedir; yani bunları vermek O’nun üzerinedir; O’nun vaad ettiği gibi]. (TA.)
― -b4- **الزَّعْمُ** ayrıca **الظَّنُّ** manasında da kullanılır: (Msb, TA:) “**فِى زَعْمِى كَذَا**” [zannımca böyledir] denir. (Msb.) [Bundan dolayı, yine,] **زَعَمْتَنِى كَذَا**, (K,) muzâri‘i **تَزْعُمُنِى**, (TA,) “beni böyle sandın” demektir. (K, TA.) Ebû Züeyb der ki:
فَاـِنْ تُزْعُمِينِى كُنْتُ أَجْهَلُ فِيكُمُ
فَاـِنِّى شَرَيْتُ الحِلْمَ بَعْدَكِ بِالجَهْلِ
[“Eğer beni, aranızda cahil idim yahut cahillik eder idim diye sanarsan; bil ki ben, seninle olduktan sonra ( **بَعْدَكِ** , **بَعْدَ عَهْدِى بِكِ** yerine) cahilliğe karşılık hilm’i satın aldım”]. (TA. [Orada **تزعمينى**’nin manası bağlamla gösterilmiştir.])
― -b5- Ayrıca **الاِعْتِقَادُ** manasında da kullanılır: buradan Kur’ân’da [lxiv. 7] şu söz: **زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُو أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا** [Küfredenler, ölülerden diriltilmeyeceklerine inanmışlardır yahut kesin inanmışlardır]. (Msb.)
― -b6- Bazen de **زَعَمَ**, **شَهِدَ** manasında kullanılır: Nâbiga’nın sözü gibi:
زَعَمَ الهُمَامُ بِأَنَّ فَاهَا بَارِدٌ
[görünüşe göre manası: “cömert reis, onun ağzının serin olduğuna şahitlik etti”]. (TA.)

-A2- **زَعَمَ بِهِ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i **زَعُمَ** (S, Msb) ve **زَعَمَ** , (Msb,) mastarı **زَعْمٌ** (S, Msb, K) ve **زَعَامَةٌ**, (S, K,) yahut ikincisi basit bir isimdir, (Msb,) “ona karşı sorumlu oldu; mesul oldu; zimmetlendi; kefil oldu; garanti verdi” demektir; (S, Msb, K;) yani mala. (Msb.)
― -b2- Ve **زَعَمَ**, **قَتَلَ** gibi, (Msb,) yahut **زَعُمَ**, **كَرُمَ** gibi, (TA,) muzâri‘i **زَعُمَ** , mastarı **زَعَامَةٌ**, “bir kavmin reisi, efendisi, sahibi yahut emîri oldu”, (Msb, TA,) (TA,) yahut **عَلَى قَوْمٍ** [bir kavmin üzerine]; (Msb;) yahut bir kavmin sözcüsü oldu. (TA.)

-A3- 4’e de bak; iki yerde.

-A4- **زَعِمَ**, muzâri‘i **زَعَمَ** , (S, K,) mastarı **زَعَمٌ** (S, TA) ve **زَعْمٌ**, (TA,) “tamah etti; şiddetle arzuladı” demektir. (S, K.) [Eş anlamlısı **طَمِعَ** gibi, **فِى** ile geçişli olur.] “**زَعِمَ فُلَانٌ فِى غَيْرِ مَزْعَمٍ**” denir; yani **طَمِعَ فى غَيْرِ مَطْعَمٍ** [bir kimse, tamah edilmemesi gereken şeye tamah etti; yani elde edilmesi uzak yahut ihtimali zayıf olan şeye: **طمع** maddesine bak]. (TA.) Ve ‘Antere der ki:
عُلِّقْتُهَا عَرَضًا وَأَقْتُلُ قَوْمَهَا
زَعَمًا لَعَمْرُ أَبِيكَ لَيْسَ بِمَزْعَمِ
(S,) yani “onu kasıtsız [yahut tesadüfen] sevdim; ben onun kavmini öldürürken; onun sevgisini şiddetle arzulayarak: babanın ömrüne yemin ederim, bu şiddetli arzu için [uygun] bir yer değildir”: yani iki kabile arasında bu çatışma ve düşmanlık varken, seninle [yahut onunla] sevgi münasebetine erişemem: (EM s. 222:) **لَيْسَ بِمَزْعَمٍ** demek **لَيْسَ بِمَطْمَعٍ** demektir: (S:) yahut,
[bazılarının rivayet ettiğine göre,]
زَعْمًا وَرَبِّ البَيْتِ لَيْسَ بِمَزْعَمِ
[“şiddetle arzulayarak: Beyt’in Rabbine (yani Kâbe’ye) yemin olsun, vb.”]. (TA. [Orada **زَعْمًا**’nın böyle olduğu açıkça söylenmiştir; fakat vezin bunun böyle olmasını gerektirmez.])

**زاعم**
3 **زاعم** ذ , (K,) mastarı **مُزَاعَمَةٌ**, (TA,) **زَاحَمَ** ile aynı manadadır [bk.]: (K:) **ع** harfi **ح**’ın bedelidir. (TA.)

**ازعم**
4 **ازعم** ذ “bir kimseyi **زَعِيم** denilen kimse yaptı”; (Msb, TA;) yani sorumlu, mesul, zimmetli, kefil yahut garanti veren manasında. (Msb.) “**أَزْعَمْتُكَ المَالَ**”, (Msb,) yahut **الشَّىْءَ**, (TA,) “seni mala yahut şeye karşı sorumlu vb. yaptım” demektir; (Msb, TA, *) yani **زَعِيمًا بِهِ**. (Msb, TA.)
-A2- “Birini tamah ettirdi yahut şiddetle arzulattı.” (S, K.) “**أَزْعَمْتُهُ**” dersin. (S.) [Ve **أَزْعَمْتُهُ فِى الشَّىْءِ** “onu şeye tamah ettirdim yahut şiddetle arzulattım” demektir; tıpkı **أَطْمَعْتُهُ فِيهِ** dediğin gibi. **زَعِمَ**’e bak.]
-A3- **زَعِيم**’e [yani reis, efendi yahut emîre] itaat etti. (K, TA) (TA.)
-A4- O (iş) mümkün oldu yahut mümkün hâle geldi. (K.)
― -b2- O (süt) iyi yahut hoş olmaya başladı; [yahut içilmeye elverişli oldu;] bunun gibi ↓ **زَعَمَ** da (K,) mastarı **زَعْمٌ**. (TA.)
― -b3- **ازعمت** genç dişi deve yahut yetişkin dişi deve hakkında: hörgücünde yağ olduğu zannedildi. (IKh, TA. [TA, fiilin yalnız bu manada kullanıldığını, yahut (ibare müphem olduğundan) bu manada ve yukarıda ilk zikredilen manada kullanıldığını İKh’ın iddia ettiğini bildirir.])
― -b4- Yine, (K,) yahut ↓ **زَعَمَتْ**, (TA, [fakat bunun muhtemelen bir yazım hatası olduğunu düşünüyorum,]) yer ( **الأَرْضُ** ) hakkında: bitkilerinin yahut otlarının ilkini çıkardı. (IAar, K, TA.)

**تزعّم**
5 **تزعّم** ذ **تَكَذَّبَ** ile aynı manadadır [bk.]: (S, K:) [burada “yalan söyledi” manasında görünür; ve geçişli görünür; çünkü] bir şair şöyle der:
أَيُّهَا الزَّاعِمُ مَا تَزَعَّمَا
[görünüşe göre manası: “Ey yalan söyleyerek iddia eden!”]. (TA. [Bu mısra, TA’da K’de açıklanan üzere **تزعّم**’e örnek olarak zikredilmiştir; ve bu fiilin başka bir açıklamasını bulmuyorum.])

**تَزَاعَمَا**
6 **تَزَاعَمَا** ذ “bir şey hakkında konuşmada yarıştılar ve onun hakkında ihtilaf ettiler”: Z’ye göre, **زَعَمَات** yani [sırf iddialar yahut] güvenilmeyecek hikâyeler konuştular yahut naklettiler demektir. (TA.) Sh der ki **التَّزَاعُمُ** çoğunlukla hakkında şüphe bulunan şeye dair kullanılır. (TA.)
-A2- Ayrıca “**تزاعم القَوْمُ**” denir; manası: “kavim birbirine karşı sorumlu oldu”: buradan “**تزاعموا عَلَى كَذَا**” yani “şu şeye karşı birleştiler ve birbirlerine yardım ettiler.” (TA.)

**زُعْمٌ**
**زُعْمٌ** ذ [aslında **زَعَمَ**’ın mastarıdır; **زَعْمٌ** ve **زِعْمٌ** gibi,] avamın **كِبْرٌ** manasında kullandığı bir kelimedir [yani kibir; ve günümüzde sıkça kullanıldığı üzere, iddia/kuruntu: çünkü yalan yahut boş iddiayı ima eder]. (TA.)

**زَعَمٌ**
**زَعَمٌ** ذ ve ↓ **زَعَامَةٌ** “sorumluluk; mesuliyet; zimmet; kefalet”; **زَعَمَ بِهِ**’den isimlerdir: (Msb:) yahut ikincisi mastardır. (S, K.)

**زَعِمٌ**
**زَعِمٌ** ذ , kızarmış et için, (K, TA,) “suyuyla damlayan”; yahut “sulu ve özsuyu yahut yağı damlayan”; (TA;) “yağı yahut suyu çok olan”; ateş üzerinde [bunlarla] çabucak akan. (K.)

**زَعْمَةٌ**
**زَعْمَةٌ** ذ [**زَعَمَ**’ın bir defalık mastarıdır; “bir iddia” vb.; çoğulu **زَعَمَاتٌ**]. “**هٰذَا وَلَا زَعْمَتَكَ**” ve “**ولا زَعَمَاتِكَ**” denir [manası: “Bunu böyle sanıyorum; senin iddianın ve iddialarının doğru olduğunu sanmıyorum”]; **أَتَوَهَّمُ** fiili **لا**’dan sonra takdir edilir: bu sözler, muhataba söylenen şeyi reddetme manasında kullanılır. (K, TA. [CK’de yanlış olarak **زَعْمَتِكَ** ve **زَعْمَاتِكَ**.]) Ayrıca “**زَعْمَةٌ صَادِقَةٌ لَآتِيَنَّكَ**” dediler [yani “Bu doğru bir iddiadır: mutlaka sana geleceğim”]; merfû‘ hâliyle kullandılar: hâlbuki “**يَمِينًا صَادِقَةً لَأَفْعَلَنَّ**” dediler [yani “Doğru bir yeminle: mutlaka yapacağım”]; mansûb hâliyle kullandılar. (Ks, TA.) Ve “**تَحَادَثَا بِالزَّعَمَاتِ**” denir; manası: “ikisi birbirine [sırf iddialar yahut] güvenilmeyecek hikâyeler anlattı.” (Z, TA.)

**زُعْمِىٌّ**
**زُعْمِىٌّ** ذ (ötre ile, TA) “yalancı”: ve “doğru sözlü”: (K:) böylece iki zıt manayı taşır. (TA.)

**زُعْمُومٌ**
**زُعْمُومٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**زَعُومٌ**
**زَعُومٌ** ذ , dişil bir sıfat, (S, K, vb.,) dişi deveye ve koyun yahut keçiye söylenir: onda yağ var mı yok mu diye şüphe edilen, (S, K,) bu yüzden eliyle yoklanarak şişman mı zayıf mı olduğu bilinsin diye [yoklanan]; (S:) yahut onda yağ var mı yok mu bilinmeyen koyun yahut keçe: (As, TA:) yahut bazılarının dediği üzere, insanların onda ilik bulunduğunu iddia ettiği [hayvan]. (TA.) Ve dişil bir sıfat olarak: “az yağlı”: ve “çok yağlı”: böylece iki zıt manayı taşır: bunun gibi ↓**مُزْعَمَةٌ** [görünüşe göre iki manada da]: (M, K:) ve ↓**مَزْعُومَةٌ** da “az yağlı” manasına gelir; insanlar ondan yediklerinde sahibine “Onu yağlı diye mi iddia ettin?” dedikleri dişi deveye söylenir. (TA.)
-A2- Ayrıca “sözde âciz”; (K;) ve bunun gibi ↓**زُعْمُومٌ**. (S, * K.)

**زَعِيمٌ**
**زَعِيمٌ** ذ “sorumlu; mesul; zimmetli; kefil; garanti veren.” (S, Msb, K.) Bundan dolayı Kur’ân’da [xii. 72] **وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ** [ve ben ona kefilim]. (TA.)
― -b2- Ayrıca “bir kavmin reisi, efendisi, sahibi yahut emîri”; (Msb, K;) yahut [CK’de “ve”] onların sözcüsü: (K:) reisleri böyle adlandırılır; çünkü onlar adına konuşur; tıpkı **قَيْلٌ** ve **مِقْوَلٌ** diye adlandırıldığı gibi: (Ham s. 705:) çoğulu **زُعَمَآءُ**. (K.)
-A2- Ayrıca “vasfedilmiş”; eş anlamlısı **مَوْصُوفٌ**. (Har s. 204.)

**زَعَامَةٌ**
**زَعَامَةٌ** ذ : **زَعَمٌ**’e bak.
― -b2- Ayrıca “yüksek yahut yüce mertebe yahut hâl yahut durum; yahut asalet.” (K.) Ve “reislik; efendilik; sahiplik; emirlik”: (IAar, S, K:) [Msb’ye göre bu manada mastardır:] IAar tarafından Lebîd’in şu beytinde geçtiği üzere böyle açıklanmıştır: (TA:)
وَوِتْرًا وَالزَّعَامَةُ لِلْغُلَامِ
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأَشْرَاكِ شَفْعًا
(S ve TA’da bu maddede ve **عد** maddesinde) [“Ortakların miras payları ikişer ve teker uçar gider; fakat reislik payı oğlanadır”]: onun **شَفْعًا وَوِتْرًا** demesiyle kastı, erkeğin miras payının iki dişinin payı gibi olmasıdır [öyle ki dişinin bir payı varken onun iki payı olur]: fakat bu beyitte **الزعامة**’ye dair başka açıklamalar da verilmiştir; aşağıda gelenler. (TA. [Ayrıca **عَدِيدَةٌ**’ye de bak.])
― -b3- “Silah yahut silahlar”; eş anlamlısı **سِلَاحٌ**. (S, K.) Lebîd’in beytinde J’ye göre böyledir: çünkü o der ki, mirası paylaştırdıklarında silahı yahut silahları, kızdan ayrı olarak, oğlana verirlerdi. (TA.)
― -b4- “Zırh”: (K:) yahut “zırhlar”: ve IAar tarafından Lebîd’in beytinde kullanıldığı üzere böyle açıklanmıştır. (TA.)
― -b5- Reis’in ganimetten payı. (K.)
― -b6- Ve “mirasın ve benzerinin malının en iyisi ve çoğu”: (K:) ve Lebîd’in beytinde kullanıldığı üzere bu şekilde de açıklanmıştır. (TA.)
-A2- Ayrıca, ve ↓ **زَعَّامَةٌ**, “sığır cinsinden bir hayvan”; [muhtemelen yabanî türlerden birini kasteder;] eş anlamlısı **بَقَرَةٌ**. (K.)

**زَعَّامَةٌ**
**زَعَّامَةٌ** ذ : bir önceki cümleye bak.

**مَزْعَمٌ**
**مَزْعَمٌ** ذ “kendisine güvenilmeyecek bir şey yahut iş”; (S, K;) “bunun böyle olduğunu söyleme yahut iddia etme” ve “şunun böyle olduğunu söyleme yahut iddia etme”: (S:) [çoğulu **مَزَاعِمُ**.] “**فِى قَوْلِهِ مَزَاعِمُ**” denir (S, TA); yani [onun sözünde güvenilmeyecek şeyler vardır; yahut] onun sözüne güvenilmez. (TA.) Ve “**هٰذَا أَمْرٌ فِيهِ مَزَاعِمُ**” yani “bu, doğru olmayan bir iştir”; (TA;) [içinde] hakkında çekişme bulunan [şeyler olan]. (K, TA.) Ve “**زَعَمَ غَيْرَ مَزْعَمٍ**” yani “iyi yahut doğru yahut adil olmayanı söyledi; ve imkânsızı iddia etti.” (Msb.)
-A2- Ayrıca “tamah edilen yahut şiddetle arzulanan şey”; eş anlamlısı **مَطْمَعٌ**. (S, TA.) Birinci paragrafın sonuna yakın iki örneğe bak.

**مُزْعَمٌ**
**مُزْعَمٌ** ذ : dişil şekli olan ة’li hâline bak; **زَعُومٌ** maddesinde.

**أَمْرٌ مُزْعِمٌ**
**أَمْرٌ مُزْعِمٌ** ذ “kişiyi tamaha yahut şiddetli arzuya sevk eden şey yahut iş.” (TA.)

**مَزْعُومٌ**
**مَزْعُومٌ** ذ : dişil şekli olan ة’li hâline bak; **زَعُومٌ** maddesinde.

**مِزْعَامَةٌ**
**مِزْعَامَةٌ** ذ “bir yılan.” (K.)

**هُوَ مُزَاعَمٌ**
**هُوَ مُزَاعَمٌ** ذ “ona güvenilmez.” (TA’da böyle. [Fakat bunun, **فِيهِ مَزَاعِمُ** için bir yazım hatası olabileceğine meylediyorum. **مَزْعَمٌ**’e bak.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَعَمَ
زَعَمَ U ( n. ac. زَعْم 1 ,  زِعْم 2 ,  زُعْم 3 ),
a.  Said, stated; asserted, maintained; pretended; believed, thought, held.

b.  ( n. ac. زَعْم 1 ,  زَعَاْمَة 22t ), [ Bi ], Was, became surety, answerable, responsible for.

c.  ( n. ac. زَعَاْمَة 22t ), Was lord, chief.

زَعِمَ
زَعِمَ A ( n. ac. زَعْم 1 ,  زَعَم 4 )
a.  [ Ila ], Desired, wanted; claimed.

زَعُمَ
زَعُمَ U ( n. ac. زَعَاْمَة 22t ),
a.  see supra (c) .

أَزْعَمَ
أَزْعَمَ IV
a.  [ acc. &  Fī ], Made to desire, to long for; made eager for.

b.  [ 'Ala ], Was, became surety &c. for.

c.  [ Ila ], Obeyed.

d.  Took a favourable turn ( affair ).

e.  Was excellent ( milk ).

تَزَعَّمَ
تَزَعَّمَ V ,
a.  Spoke falsely, lied.

زَعْم
زَعْم 1 ,  زَعْمَة 1t , ( pl. زَعَمَات ),
a.  Statement, assertion.

b.  Opinion.

مَزْعَم
مَزْعَم 17 ,
a.  Doubtful.

زَعَاْمَة
زَعَاْمَة 22t ,
a.  Power, authority.

b.  Glory, honour.

زَعِيْم
زَعِيْم 25 , ( pl. زُعَمَآءُ 43 ),
a.  Answerable, responsible; surety, guarantee.

b.  Chief, prince.

c.  Spokesman, representative.

##### Türkçe

**زَعَمَ**
**زَعَمَ** U ( n. ac. **زَعْم** 1 ,  **زِعْم** 2 ,  **زُعْم** 3 ),
a. Dedi, beyan etti; iddia etti, sürdürdü; öyleymiş gibi yaptı; inandı, düşündü, kanaat getirdi.

b. ( n. ac. **زَعْم** 1 ,  **زَعَاْمَة** 22t ), [ Bi ], Kefil oldu, sorumlu oldu, mesul oldu.

c. ( n. ac. **زَعَاْمَة** 22t ), Efendi oldu, reis oldu.

**زَعِمَ**
**زَعِمَ** A ( n. ac. **زَعْم** 1 ,  **زَعَم** 4 )
a. [ Ila ], Arzuladı, istedi; iddia etti.

**زَعُمَ**
**زَعُمَ** U ( n. ac. **زَعَاْمَة** 22t ),
a. yukarıya bak (c).

**أَزْعَمَ**
**أَزْعَمَ** IV
a. [ acc. &  Fī ], Arzulattı, özlettirdi; ona karşı istekli kıldı.

b. [ 'Ala ], Kefil oldu vb. için.

c. [ Ila ], İtaat etti.

d. (iş) hayırlı bir yöne döndü.

e. (süt) mükemmel oldu.

**تَزَعَّمَ**
**تَزَعَّمَ** V ,
a. Yalan söyledi, yalan söyledi.

**زَعْم**
**زَعْم** 1 ,  **زَعْمَة** 1t , ( pl. **زَعَمَات** ),
a. Söz, iddia.

b. Görüş.

**مَزْعَم**
**مَزْعَم** 17 ,
a. Şüpheli.

**زَعَاْمَة**
**زَعَاْمَة** 22t ,
a. Güç, yetki.

b. Şan, şeref.

**زَعِيْم**
**زَعِيْم** 25 , ( pl. **زُعَمَآءُ** 43 ),
a. Sorumlu, mesul; kefil, garanti.

b. Reis, prens.

c. Sözcü, temsilci.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زعم
زَعَمَ - يَزْعُمُ - زَعْم - بِزَعْمِه - زَعِيْم
زَعَمَ - يَزْعُمُ + كائن + كائناً أو أمراً + خبر: يزعمه شيئاً أو أمراً: يقول فيه خبراً لم يتأكد صوابه، ومع ذلك يصر على صواب قوله
زَعَمَ - يَزْعُمُ + كائن + أن + جملة تفسيرية: ينقل خبراً أو علماً لم يتأكد صوابه، يأتي بعد " أن التفسيرية" ومع ذلك يصر على أن قوله صواب
زَعْم: اسم فعل " زَعَمَ - يَزْعُمُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل  " زَعَمَ - يَزْعُمُ ": القول أو الخبرالذي لم يتأكد صوابه أو صواب نسبته لصاحبه
بِزَعْمِهم: بحسب " زعمهم ": الفعل يستند إلى زعمهم: الفعل يستند إلى قول لم يتأكد صوابه
زَعِيْم: على وزن " فـَعيل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " زَعَمَ - يَزْعُمُ ": من يصر على صواب قوله، من غير أن يتمكن المتلقي من التأكد من ذلك
﴿قالوا نفقد صواع الملك ولمن جاء به حمل بعير وأنا به زعيم﴾: أنا زعيم بالخبر وهو الجائزة حمل بعير لمن جاء بالصواع: أنا أنقل الخبر المزعوم عن الجائزة ومتأكد من زعمي ومصر عليه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الكذب والافتراء وعدم الصدق"، وهي:
أَفَكَ - يَأْفِكُ، وَصَفَ - يَصِفُ، زَعَمَ - يَزْعُمُ، كَذَبَ - يَكْذِبُ، بَهَتَ - يَبْهَتُ، عَجِبَ - يَعْجَبُ
زَعَمَ - زعمتم
زعم ( متعدية لإسم)
الذين كنتم تزعمون	﴿ويوم نحشرهم جميعا ثم نقول للذين أشركوا أين شركاؤكم الذين كنتم تزعمون(22)﴾ الأنعام
 	﴿ويوم يناديهم فيقول أين شركائي الذين كنتم تزعمون (62)﴾ القصص ﴿ويوم يناديهم فيقول أين شركائي الذين كنتم تزعمون (74)﴾ القصص
الذين زعمتم	﴿ويوم يقول نادوا شركائي الذين زعمتم فدعوهم فلم يستجيبوا لهم وجعلنا بينهم موبقا(52)﴾ الكهف ﴿ولقد جئتمونا فرادى كما خلقناكم أول مرة وتركتم ما خولناكم وراء ظهوركم وما نرى معكم شفعاءكم الذين زعمتم أنهم فيكم شركاء لقد تقطع بينكم وضل عنكم ما كنتم تزعمون(94)﴾ الأنعام
 	﴿قل ادعوا الذين زعمتم من دونه فلا يملكون كشف الضر عنكم ولا تحويلا(56)﴾ الإسراء ﴿قل ادعوا الذين زعمتم من دون الله لا يملكون مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض وما لهم فيهما من شرك وما له منهم من ظهير(22)﴾ سبأ
يزعم ( متعدية لفعل)
 ﴿قل ياأيها الذين هادوا إن زعمتم أنكم أولياء لله من دون الناس فتمنوا الموت إن كنتم صادقين (6)﴾ الجمعة
 	﴿ألم تر إلى الذين يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك يريدون أن يتحاكموا إلى الطاغوت وقد أمروا أن يكفروا به ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيدا (60)﴾ النساء
 	﴿وعرضوا على ربك صفا لقد جئتمونا كما خلقناكم أول مرة بل زعمتم ألن نجعل لكم موعدا (48)﴾ الكهف ﴿زعم الذين كفروا أن لن يبعثوا قل بلى وربي لتبعثن ثم لتنبؤن بما عملتم وذلك على الله يسير(7)﴾ التغابن
 	﴿أو تسقط السماء كما زعمت علينا كسفا أو تأتي بالله والملائكة قبيلا(92)﴾ الإسراء
زَعْم - بزعمهم
 ﴿وجعلوا لله مما ذرأ من الحرث والأنعام نصيبا فقالوا هذا لله بزعمهم وهذا لشركائنا فما كان لشركائهم فلا يصل إلى الله وما كان لله فهو يصل إلى شركائهم ساء ما يحكمون(136)﴾ الأنعام ﴿وقالوا هذه أنعام وحرث حجر لا يطعمها إلا من نشاء بزعمهم وأنعام حرمت ظهورها وأنعام لا يذكرون اسم الله عليها افتراء عليه سيجزيهم بما كانوا يفترون(138)﴾ الأنعام
زعيم
 ﴿قالوا نفقد صواع الملك ولمن جاء به حمل بعير وأنا به زعيم (72)﴾ يوسف ﴿أم لكم أيمان علينا بالغة إلى يوم القيامة إن لكم لما تحكمون(39) سلهم أيهم بذلك زعيم (40)﴾ القلم
جاء في التفسير: الزعيم: القائم بالحجة والدعوى - الكفيل - الضمين
مختار الصحاح
● [زعم] ز ع م: زَعَم يزعم بالضم َُزِعْماً بالحركات الثلاث على زاي المصدر أي قال و زَعَمَ به كفل وبابه نصر و زَعَامَةً أيضا بفتح الزاي و الزَّعِيمُ الكفيل وفي الحديث ﴿الزعيم غارم﴾ و الزَّعَامَةُ أيضا السيادة و زَعِيمُ القوم سيدهم
الراغب
زعم
- الزعم: حكاية قول يكون مظنة للكذب، ولهذا جاء في القرآن في كل موضع ذم القائلون به، نحو: }زعم الذين كفروا﴿[التغابن/7]،﴾بل زعمتم﴿[الكهف/48]،﴾كنتم تزعمون﴿[الأنعام/22]،﴾زعمتم من دونه﴿[الإسراء/ 56]، وقيل للضمان بالقول والرئاسة: زعامة، فقيل للمتكفل والرئيس: زعيم، للاعتقاد في قوليهما أنهما مظنة للكذب. قال:﴾وأنا به زعيم﴿[يوسف/ 72]،﴾أيهم بذلك زعيم{ [القلم/40]، إما من الزعامة أي: الكفالة؛ أو من الزعم بالقول.
ملخص السان
الزَّعْمُ يأْتي في كلام العرب على أَربعة أَوجه،
1       - يكون بمعنى الكَفالة والضَّمان؛: أَزْعَمْتُكَ الشيءَ أَي جعلتك به زَعِيماً. والزَّعِيمُ: الكفيل. زَعَمَ به يَزْعُمُ ذوالزَّعِيمُ:  الكفيل، والغارم: الضامن. وقال الله تعالى: وأَنا بهِ زَعيمٌ؛ قالوا جميعاً:معناه وأنا به كفيل؛وزَعَمْت به أَزْعُمُ زَعْماً وزَعامةً أَي كَفَلْتُ
2        ويكون بمعنى الوعْد،
3       وتكون بمعنى القول والذكر؛  الزَّعْمُ والزُّعْمُ والزِّعْمُ، ثلاث  لغات: القول، زَعَمَ زَعْماً وزُعْماً وزِعْماً أي قال، قيل: هو القول  يكون حقّاً ويكون باطلاً،ذكر فلان كذا وكذا فإنما يقال ذلك لأَمر يُسْتَيْقَنُ أَنه حق، وإذا شُكَّ فيه فلم يُدْرَ لعله كذب أَو باطل قيل زَعَمَ فلان  وقيل: الكذب، زَعَمَهُ يَزْعُمُهُ،الزَّعْمُ أَصله الكذب، وفي قوله مَزاعِمُ أَي لا يوثق به،الزَّعْمُ إنما هو في الكلام، يقال: أَمر فيه مَزاعِمُ أَي أَمر غير مستقيم فيه منازعة بعدُ.
4       - ويكون بمعنى الظن؛الزَّعْمُ الظن،وزَعَمْتَني كذا تَزْعُمُني زَعْماً: ظَنَنْتني؛
5        الزَّعْمُ يستعمل فيما يُذَمّ كقوله تعالى: زَعَمَ الذين كفروا أَن لن يُبْعَثُوا؛
6        وتَزاعَمَ القومُ على كذا تَزاعُماً إذا تضافروا عليه، قال: وأَصله أَنا صار بعضهم لبعض زَعِيماً؛
7       وزَعِيمُ القوم: رئيسهم وسيدهم، وقيل: رئيسهم المتكلم عنهم ومِدْرَهُهُمْ، والجمع زُعَماء. والزَّعامة: السِّيادة والرياسة، وقد زَعُمَ زَعامَةً؛
8       والزَّعامَةُ: السلاح، وقيل: الدِّرْع أَو الدُّروع.
9 وزَعامَةُ المال: أَفضله وأَكثره من الميراث
10  والزَّعَمُ، بالتحريك: الطمع، زَعِمَ يَزْعَمُ زَعَماً وزَعْماً: طمع؛
لسان العرب
● - زعم: قال الله تعالى: زَعَمَ الذين كفروا أَن لن يُبْعَثُوا، وقال      تعالى: فقالوا هذا لله بِزَعْمِهِمْ؛ الزَّعْمُ والزُّعْمُ والزِّعْمُ، ثلاث      لغات: القول، زَعَمَ زَعْماً وزُعْماً وزِعْماً أي قال، وقيل: هو القول      يكون حقّاً ويكون باطلاً، وأَنشد ابن الأَعرابي لأُمَيّةَ في الزَّعْم الذي      هو حق:      وإِني أَذينٌ لكم أَنه      سَيُنجِزُكم ربُّكم ما زَعَمْ      وقال الليث: سمعت أَهل العربية يقولون إذا قيل ذكر فلان كذا وكذا فإنما      يقال ذلك لأَمر يُسْتَيْقَنُ أَنه حق، وإذا شُكَّ فيه فلم يُدْرَ لعله      كذب أَو باطل قيل زَعَمَ فلان، قال: وكذلك تفسر هذه الآية: فقالوا هذا لله      بِزَعْمِهِمْ؛ أَي بقولهم الكذب، وقيل: الزَّعْمُ الظن، وقيل: الكذب،      زَعَمَهُ يَزْعُمُهُ، والزُّعْمُ تميميَّة، والزَّعْمُ حجازية؛ وأَما قول      النابغة:      زَعَمَ الهمامُ بأَنَّ فاها بارِدٌ      وقوله:      زَعَمَ الغِدافُ بأَنَّ رِحْلتنا غَداً      فقد تكون الباء زائدة كقوله:      سُود المَحاجِرِ لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَرِ      وقد تكون زَعَمَ ههنا في معنى شَهِدَ فعدّاها بما تُعدّى به شهد كقوله      تعالى: وما شَهِدْنا إلا بما عَلِمْنا. وقالوا: هذا ولا زَعْمَتَكَ ولا      زَعَماتِكَ، يذهب إلى ردّ قوله، قال الأَزهري: الرجل من العرب إذا حدَّث      عمن لا يحقق قوله يقول ولا زَعَماتِه؛ ومنه قوله:      لقد خَطَّ رومِيٌّ ولا زَعَماتِهِ      وزَعَمْتَني كذا تَزْعُمُني زَعْماً: ظَنَنْتني؛ قال أَبو ذؤيب:      فإن تَزْعُمِيني كنتُ أَجهلُ فيكُمُ،      فإني شَرَيْتُ الحِلْمَ بَعْدَكِ بالجهل      وتقول: زَعَمَتْ أَني لا أُحبها وزَعَمَتْني لا أُحبها، يجيء في الشعر،      فأَما في الكلام فأَحسن ذلك أَن يوقع الزَّعْمُ على أَنَّ دون الاسم.      والتَّزَعُّمُ: التَّكَذُّبُ؛ وأَنشد:      وتَزاعَمَ القومُ على كذا تَزاعُماً إذا تضافروا عليه، قال: وأَصله أَنا      صار بعضهم لبعض زَعِيماً؛ وفي قوله مَزاعِمُ أَي لا يوثق به، قال      الأَزهري: الزَّعْمُ إنما هو في الكلام، يقال: أَمر فيه مَزاعِمُ أَي أَمر غير      مستقيم فيه منازعة بعدُ. قال ابن السكيت: ويقال للأَمر الذي لا يوثق به      مَزْعَمٌ أَي يَزْعُمُ هذا أَن كذا ويَزْعُمُ هذا أَنه كذا. قال ابن بري:      الزَّعْمُ يأْتي في كلام العرب على أَربعة أَوجه، يكون بمعنى الكَفالة      والضَّمان؛ شاهده قول عمر بن أَبي ربيعة:      قلت: كَفِّي لك رَهْنٌ بالرِّضى      وازْعُمِي يا هندُ، قالت: قد وَجَب      وازْعُمِي أَي اضمني؛ وقال النابغة      (* هو النابغة الجعديّ لا النابغة      الذبياني) يصف نُوحاً:      نُودِيَ: قُمْ وارْكَبَنْ بأَهْلِكَ إنْـ      ـنَ الله مُوفٍ للناس ما زَعَمَا      زَعَمَ هنا فُسِّرَ بمعنى ضَمِنَ، وبمعنى قال، وبمعنى وعَدَ، ويكون      بمعنى الوعْد، قال عمرو بن شَأْسٍ:      وعاذِلة تَحْشَى الرَّدَى أَن يُصيبَني،      تَرُوحُ وتَغْدُو بالمَلامةِ والقَسَمْ      تقول: هَلَكْنا، إن هَلكتَ وإنما      على الله أَرْزاقُ العِباد كما زَعَمْ      وزَعَمَ هنا بمعنى قال ووعد، وتكون بمعنى القول والذكر؛ قال أَبو      زُبَيْدٍ الطائيّ:      يا لَهْفَ نَفْسِيَ إن كان الذي زَعمُوا      حَقّاً وماذا يَرُدّ اليوم تَلْهِيفِي      إن كان مَغْنَى وُفُودِ الناس راح بِهِ      قومٌ إلى جَدَثٍ، في الغار، مَنْجُوفِ؟      المعنى: إن كان الذي قالوه حقّاً لأَنه سمع من يقول حُمِلَ عثمانُ على      النَّعْش إلى قبره؛ قال المُثَقّبُ العبدي:      وكلامٌ سَيِّءٌ قد وَقِرَتْ      أُذُني عنه، وما بي من صَمَمْ      فتصامَمْتُ، لكَيْما لا يَرَى      جاهلٌ أَنِّي كما كان زَعَمْ      وقال الجميح:      أَنتم بَنُو المرأَةِ التي زَعَمَ الـ      ـناس عليها، في الغيّ، ما زَعَمُوا      ويكون بمعنى الظن؛ قال عُبَيْدُ الله بن عبد الله بن عُتْبَةَ بن مسعود:      فذُقْ هَجْرَها قد كنتَ تَزْعُمُ أَنه      رَشادٌ، أَلا يا رُبَّما كذَبَ الزَّعْمُ      فهذا البيت لا يحتمل سوى الظن، وبيت عمر بن أَبي ربيعة لا يحتمل سوى      الضَّمان، وبيت أَبي زُبَيْدٍ لا يحتمل سوى القول، وما سوى ذلك على ما فسر.      وحكى ابن بري أَيضاً عن ابن خالَوَيْه: الزَّعْمُ يستعمل فيما يُذَمّ      كقوله تعالى: زَعَمَ الذين كفروا أَن لن يُبْعَثُوا؛ حتى قال بعض المفسرين:      الزَّعْمُ أَصله الكذب، قال: ولم يجبئ فيما يُحْمَدُ إلا في بيتين، وذكر      بيت النابغة الجعدي وذكر أَنه روي لأُمية بن أبي الصَّلْتِ، وذكر أَيضاً      بيت عمرو بن شَأْس ورواه لمُضَرِّسٍ؛ قال أَبو الهيثم: تقول العرب قال      إنه وتقول زَعَمَ أَنه، فكسروا الأَلف مع قال، وفتحوها مع زَعَمَ لأَن زعم      فعل واقع بها أي بالأَلف متعدّ إليها، أَلا ترى أَنك تقول زَعَمْتُ عبدَ      الله قائماً، ولا تقول قلت زيداً خارجاً إلا أَن تُدْخِلَ حرفاً من حروف      الاستفهام فتقول هل تقوله فعل كذا ومتى تقولُني خارجاً؛ وأَنشد:      قال الخَلِيطُ: غَداً تَصَدُّعُنا،      فمتى تقول الدارَ تَجْمَعُنا؟      ومعناه فمتى تظن ومتى تَزْعُمُ.      والزَّعُوم من الإبل والغنم: التي يُشَكُّ في سِمنَها فتُغْبَطُ      بالأَيدي، وقيل: الزَّعُوم التي يَزْعُمُ الناس أَن بها نِقْياً؛ قال      الراجز:وبَلْدة تَجَهَّمُ الجَهُوما،      زَجَرْتُ فيها عَيْهَلاً رَسُوما،      مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَو زَعُوما      قال ابن بري: ومثله قول الآخر:      وإنَّا من مَوَدَّة آل سَعْدٍ،      كمن طَلَبَ الإِهالةَ في الزَّعُومِ      وقال الراجز:      إنَّ قُصاراكَ على رعُومِ      مُخْلِصَةِ العِظامِ، أَو زَعُومِ      المُخْلِصَةُ: التي قد خَلَصَ نِقْيُها. وقال الأَصمعي: الزَّعُوم من      الغنم التي لا يُدْرى أَبها شحم أَم لا، ومنه قيل: فلان مُزاعَم أَي لا      يوثق به. والزَّعوم: القليلة الشحم وهي الكثيرة الشحم، وهي المُزْعَمَةُ،      فمن جعلها القليلة الشحم فهي المَزْعُومة، وهي التي إذا أَكلها الناس قالوا      لصاحبها توبيخاً: أَزْعَمْتَ أَنها سمينة؛ قال ابن خالويه: لم يجبئ      أَزْعَمَ في كلامهم إلا في قولهم أزْعَمَتِ القَلُوصُ أَو الناقةُ إذا ظُنَّ      أَن في سنامها شحماً. ويقال: أَزْعَمْتُكَ الشيءَ أَي جعلتك به      زَعِيماً. والزَّعِيمُ: الكفيل. زَعَمَ به يَزْعُمُ      (* قوله «زعم به يزعم إلخ» هو      بهذا المعنى من باب قتل ونفع كما في المصباح) زَعْماً وزَعامَةً أَي      كَفَل. وفي الحديث: الدَّيْن مَقْضِيّ والزَّعِيمُ غارِم؛ والزَّعِيمُ:      الكفيل، والغارم: الضامن. وقال الله تعالى: وأَنا بهِ زَعيمٌ؛ قالوا جميعاً:      معناه وأنا به كفيل؛ ومنه حديث علي، رضوان الله عليه: ذِمَّتي رَهينة      وأَنا به زعِيمٌ. وزَعَمْت به أَزْعُمُ زَعْماً وزَعامةً أَي كَفَلْتُ.      وزَعِيمُ القوم: رئيسهم وسيدهم، وقيل: رئيسهم المتكلم عنهم ومِدْرَهُهُمْ،      والجمع زُعَماء. والزَّعامة: السِّيادة والرياسة، وقد زَعُمَ زَعامَةً؛      قال الشاعر:      حتى إذا رَفَعَ اللِّواء رأَيْتَهُ،      تحت اللِّواء على الخَمِيسِ، زَعِيما      والزَّعامَةُ: السلاح، وقيل: الدِّرْع أَو الدُّروع. وزَعامَةُ المال:      أَفضله وأَكثره من الميراث وغيره؛ وقول لبيد:      تَطِير عَدائِد الأشراكِ شَفْعاً      ووِتْراً، والزعامَةُ للغلام      فسره ابن الأَعرابي فقال: الزَّعامَةُ هنا الدِّرْع والرِّياسة والشرف،      وفسره غيره بأَنه أَفضل الميراث، وقيل: يريد السلاح لأَنهم كانوا إذا      اقتسموا الميراث دفعوا السلاح إلى الابن دون الابنة، وقوله شفعاً ووِتراً      يريد قسمة الميراث للذكر مثل حظ الأُنثيين. وأَما الزَّعامَةُ وهي السيادة      أَو السلاح فلا ينازِع الورثةُ فيها الغلامَ، إذا هي مخصوصة به.      والزَّعَمُ، بالتحريك: الطمع، زَعِمَ يَزْعَمُ زَعَماً وزَعْماً: طمع؛      قال عنترة:      عُلّقْتُها عَرَضاً وأَقْتُلُ قَوْمَها      زَعْماً، وربِّ البيت، ليس بمَزْعَمِ      (* في معلقة عنترة:      زعْماً، لَعَمْرُ أبيكَ، ليسَ بمَزعَمِ).      أَي ليس بمطمع؛ قال ابن السكيت: كان حبها عَرَضاً من الأَعراض اعترضني      من غير أن أَطلبه، فيقول: عُلِّقْتُها وأَنا أَقتل قومها فكيف أُحبها      وأَنا أَقتلهم؟ أَم كيف أَقتلهم وأَنا أُْحبها؟ ثم رجع على نفسه مخاطباً لها      فقال: هذا فعل ليس بفعل مثلي؛ وأَزْعَمْتُه أَنا. ويقال: زعَمَ فلان في      غير مَزْعَمٍ أَي طَمِعَ في غير مطمَع؛ قال الشاعر:      له رَبَّةٌ قد أَحْرَمَتْ حِلَّ ظهره،      فما فيه للفُقْرى ولا الحَجِّ مَزْعَمُ      وأَمرٌ مُزْعِمٌ أَي مُطْمِعٌ. وأَزْعَمَه: أَطمعه. وشِواءٌ زَعِمٌ      وزَعْمٌ      (* قوله «وشواه زعم وزعم» كذا هو بالأَصل والمحكم بهذا الضبط      وبالزاي فيهما، وفي شرح القاموس بالراء في الثانية وضبطها مثل الأَولى      ككتف): مُرِشّ كثير الدَّسَمِ سريع السَّيَلان على النار. وأَزْعَمَتِ      الأَرضُ: طلع أَول نبتها؛ عن ابن الأَعرابي:      وزاعِمٌ وزُعَيْم: إسمان.      والمِزْعامة: الحية. والزُّعْمُومُ: العَييّ. والزَّعْمِيُّ: الكاذب      (*      قوله «والزعمي الكاذب إلخ» كذا هو مضبوط في الأصل والتكملة بالفتح      ويوافقهما إطلاق القاموس وإن ضبطه فيه شارحه بالضم). والزَّعْمِيّ: الصادق.      والزَّعْمُ: الكذب؛ قال الكميت:      إذا الإكامُ اكتَسَتْ مَآلِيَها،      وكان زَعْمُ اللَّوامعِ الكَذِبُ      يريد السَّراب، والعرب تقول: أَكْذَبُ مِنْ يَلْمَع. وقال شريح:      زَعَمُوا كُنْيَةُ الكَذِب. وقال شمر: الزَّعْمُ والتزاعُمُ أَكثر ما يقال فيما      يُشك فيه ولا يُحَقَّقُ، وقد يكون الزَّعْمُ بمعنى القول، وروي بيت      الجعدي يصف نوحاً، وقد تقدم، فهذا معناه التحقيق؛ قال الكسائي: إذا قالوا      زَعْمَةٌ صادقة لآتينّك، رفعوا، وحِلْفَةٌ صادِقةٌ لأَقومَنَّ، قال: وينصبون      يميناً صادقةً لأَفعلن. وفي الحديث: أَنه ذكر أَيوب، عليه السلام، قال:      كان إذا مر برجلين يَتَزاعَمان فيذكران الله كَفَّر عنهما أي يتداعيان      شيئاً فيختلفان فيه فيحلفان عليه كان يُكَفِّرُ عنهما لآَجل حلفهما؛ وقال      الزمخشري: معناه أَنهما يتحادثان بالزَّعَماتِ وهي ما لا يوثق به من      الأَحاديث، وقوله فيذكران الله أَي على وجه الاستغفار. وفي الحديث: بئس      مَطِيَّةُ الرجل زَعَمُوا؛ معناه أَن الرجل إذا أَراد المَسير إلى بلد      والظَّعْنَ في حاجة ركب مطيته وسار حتى يقضي إرْبَهُ، فشبه مايقدّمه المتكلم أَمام      كلامه ويتوصل به إلى غرضه من قوله زَعَمُوا كذا وكذا بالمطية التي      يُتَوَصَّلُ بها إلى الحاجة، وإنما يقال زَعَمُوا في حديث لا سند له ولا      ثَبَتَ فيه، وإنما يحكى عن الأَلْسُنِ على سبيل البلاغ، فذُمَّ من الحديث ما      كان هذا سبيله. وفي حديث المغيرة: زَعِيمُ الأَنْفاس أي موكَّلٌ بالأَنفاس      يُصَعِّدُها لغلبة الحسد والكآبة عليه، أَو أَراد أَنفاس الشرب كأنه      يَتَجَسَّس كلام الناس ويَعِيبهم بما يُسقطهم؛ قال ابن الأَثير: والزَّعيمُ      هنا بمعنى الوكيل.
مقاييس اللغة:
(زعم) الزاء والعين والميم أصلان: أحدهما القولُ من غير صِحَّةٍ ولا يقين، والآخر التكفُّل بالشيء.
فالأوَّل الزَّعْم والزُّعْم([9]). وهذا القولُ على غير صحّة. قال الله جلَّ ثناؤُهُ:
﴿زَعَمَ الَّذِينَ كفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا﴾ [التغابن 7]. وقال الشاعر:([10])
زَعمتْ غُدانَةُ أنَّ فيها سيِّدا *** ضَخْمَاً يُوَارِيهِ جَناحُ الجُنْدَُبِ
ومن الباب: زَعَم في غير مَزْعَم، أي طمِع في غيرمَطْمَع. قال:
* زَعْماً لَعَمْرُ أبيكِ ليس بِمَزْعَمِ([11]) *
ومن الباب الزَّعُوم، وهي الجَزُور التي يُشَكُّ في سِـمنها فتُغْبَطُ بالأيدي([12]). والتَّزَعُّم: الكذب.
والأصل الآخر: زَعَم بالشّيء، إذا كَفَلَ به. قال:
تُعاتِبُني في الرِّزْق عِرسي وإِنّما *** على الله أرزاقُ العبادِ كما زَعَمْ([13])
أي كما كَفل. ومن الباب الزَّعَامة، وهي السِّيادة؛ لأنّ السيِّد يَزْعُمُ بالأمورِ، أي يتكفل بها. وأصدَقُ مِنْ ذلك قولُ الله جلَّ ثناؤُهُ: ﴿قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ﴾ [يوسف 72]. ويقال  الزّعامة حَظّ السيِّد من المَغْنَم، ويقال بل هي أفضل المال. قال لبيد:
تَطِيرُ عَدائِدُ الإشراكِ وَِتْراً *** وشَفْعَاً والزَّعامةُ للغُلامِ([14])
القاموس المحيط:
الزَّعْمُ، مُثَلَّثَةً القولُ الحقُّ، والباطلُ، والكَذِبُ، ضِدٌّ، وأكثرُ ما يقالُ فيما يُشكُّ فيه.
والزُّعْمِيُّ: الكَذَّابُ، والصادِقُ. والزَّعيمُ: الكَفيلُ، وقد زَعَمَ به زَعْماً وزَعامَةً، وسَيِّدُ القَوْمِ، ورَئيسُهُم، أو المُتَكَلِّمُ عنهم ج: زُعَماءُ. وزَعَّمْتَني كذا: ظَنَّنْتَني. وكفرِحَ: طَمِعَ. والزَّعامَةُ: الشَّرَفُ، والرِّياسَةُ، والسِّلاحُ، والدِّرْعُ، والبَقَرَةُ، ويُشَدَّدُ، وحَظُّ السَّيِّدِ من المَغْنَمِ، وأفضلُ المالِ، وأكْثَرُه من ميراثٍ ونحوِهِ. وشِواءٌ زَعِمٌ، ككَتِفٍ: كثيرُ الدَّسَمِ، سَريعُ السَّيَلانِ على النارِ، وأزْعَمَ: أطْمَعَ، وأطاعَ، و الأَمْرُ: أمْكَنَ، رضي الله عنها اللَّبَنُ: أخَذَ يَطِيبُ، كزَعَمَ، و الأرضُ: طَلَعَ أوَّلُ نَبْتِها. وأمْرٌ فيه مَزاعِمُ، كمَنابِرَ: مُنازَعَة. والزَّعومُ: العَيِيُّ اللسانِ، كالزُّعْمومِ، والقليلَةُ الشَّحْمِ، والكَثيرَتُهُ، ضِدٌّ، كالمُزْعَمَةِ، كمُكْرَمَةٍ، والتي يُشَكُّ أبِها طِرْقٌ أم لا.
وتقولُ: هذا ولا زَعْمَتَكَ ولا زَعَماتِكَ، أي: ولا أتَوَهَّمُ زَعَماتِكَ، تَذْهَبُ إلى رَدِّ قولِهِ.
والمِزْعامَةُ: الحَيَّةُ. والتَّزَعُّمُ: التَّكَذُّبُ. وأمْرٌ مَزْعَمٌ، كمَقْعَدٍ: لا يوثَقُ به. وزاعَمَ: زاحَمَ.
تاج العروس:
( الزعم مثلثة القول ) زعم زعما وزعما وزعما قال نقل التثليث الجوهرى ويقال الضم لغة بنى تميم والفتح لغة الحجاز وأنشد ابن برى لابي زبيد الطائى يا لهف نفسي ان كان الذى زعموا * حقا وماذا يرد اليوم تلهيفى أي قالوا وذكروا وقيل هو القول يكون ( الحق ) ( و ) يكون ( الباطل ) وأنشد ابن الاعرابي في الزعم الذى هو حق وانى أدين لكم أنه * سيجزيكم ربكم ما زعم ( وأكثر ما يقال فيما يشك فيه ) ولا يتحقق قاله شمر وقال الليث سمعت أهل العربية يقولون إذا قيل ذكر فلان كذا وكذا فانما يقال ذلك لامر يستيقن أنه حق وإذا شك فيه فلم يدر لعله كذب أو باطل قيل زعم فلان ( و ) قال ابن خالويه الزعم يستعمل فيما يذم كقوله تعالى زعم الذين كفروا أن لن يبعثوا حتى قال بعض المفسرين الزعم أصله ( الكذب ) فهو إذا ( ضد ) قال الليث وبه فسر قوله تعالى فقالوا هذ الله بزعمهم أي بقولهم الكذب ( والزعمى ) بالضم ( الكذاب و ) أيضا ( الصادق ) ضد ( والزعيم الكفيل ) ومنه قوله تعالى وأنابه زعيم وفي الحديث الدين مقضى والزعيم غارم أي الكفيل ضامن وفي حديث على رضى الله تعالى عنه وذمتي رهينة وأنابه زعيم ( وقد زعم به زعما وزعامة ) أي كفل وضمن وأنشد ابن برى لعمر بن أبى ربيعة قلت كفى لك رهن بالرضا * وأزعمى يا هند قالت قد وجب أي اضمني وقال النابغة الجعدى يصف نوحا عليه السلام نودى قم واركبن بأهلك ان * الله موف للناس ما زعما أي ضمن وفسر أيضا بمعنى قال وبمعنى وعد قال ابن خالويه ولم يجئ الزعم فيما يحمد الا في بيتين وذكر بيت النابعة الجعدى وذكر أنه روى لامية بن أبى الصلت وذكر أيضا بيت عمرو بن شاس تقول هلكنا ان هلكت وانما * على الله أرزاق العباد كما زعم ورواه المضرس وقال ابن برى بيت عمر بن أبى ربيعة لا يحتمل سوى الضمان وبيت أبى زبيد لا يحتمل سوى القول وما سوى ذلك على ما فسر ( و ) الزعيم ( سيد القوم ورئيسهم أو ) رئيسهم ( المتكلم عنهم ) ومدرههم ( ج زعماء ) وقد زعم ككرم زعامة قال الشاعر حتى إذا رفع اللواء رأيته * تحت اللواء على الخميس زعيما
( وزعمتنى كذا ) تزعمنى أي ( ظننتني ) قال أبو ذؤيب فان تزعمينى كنت أجهل فيكم * فانى شريت الحلم بعدك بالجهل ( و ) زعم ( كفرح طمع ) زعما وزعما بالتحريك وبالفتح قال عنترة
علقتها عرضا وأقتل قومها * زعما ورب البيت ليس بمزعم ( والزعامة الشرف والرياسة ) على القوم وبه فسر ابن الاعرابي قول لبيد تطير عدائد الاشراك شفعا * ووترا والزعامة للغلام ( و ) الزعامة ( السلاح ) وبه فسر الجوهرى قول لبيد قال لانهم كانوا إذا اقتسموا الميراث دفعوا السلاح إلى الابن دون البنت انتهى وقوله شفعا ووترا أي قسمة الميراث للذكر مثل حظ الانثيين ( و ) قيل الرغامة ( الدرع ) أو الدروع وبه فسر ابن الاعرابي أيضا قول لبيد ( و ) الزعامة ( البقرة ويشدد و ) قيل الزعامة ( حظ السيد من المغنم و ) قيل ( أفضل المال وأكثره من ميراث ونحوه ) وبه فسر بعض قول لبيد أيضا ( وشواء زعم ) وزعم ( ككتف ) فيهما مرش ( كثير الدسم سريع السيلان على النار وأزعم أطمع ) وأمر مزعم أي مطمع ( و ) أزعم ( أطاع ) للزعيم ( و ) أزعم ( الامر أمكن و ) زعم ( اللبن أخذ يطيب كزعم ) زعما ( و ) زعمت ( الارض طلع أول نبتها ) عن ابن الاعرابي ( و ) هذا ( أمر فيه مزاعم كمنابر ) أي أمر غير مستقيم فيه ( منازعة ) بعد نقله الازهرى وقال غيره في قوله مزاعم أي لا يوثق به ( والزعوم العيى ) كما في الصحاح زاد غيره ( اللسان كالزعموم ) بالضم ( و ) الزعوم ( القليلة الشحم و ) أيضا ( الكثيرته ضد ) ونص المحكم الزعوم القليلة الشحم وهى الكثيرة الشحم ( كالمزعمة كمكرمة ) فن جعلها القليلة الشحم فهى المزعومة وهى الذى إذا أكلها الناس قالوا لصاحبها توبيخا أزعمت أنها سمينة ( و ) قال الاصمعي الزعوم من الغنم ( التى ) لا يدرى أبها شحم أم لا وفي الصحاح ناقة زعوم وشاة زعوم إذا كان ( يشك ) فيها ( أبها طرق أم لا ) فتغبط بالايدي انتهى وقيل هي التى يزعم الناس أن بها نقيا وأنشد الجوهرى للراجز وبلدة تجهم الجهوما * زجرت فيها عيهلا رسوما * مخلصة الانقاء أو زعوما قال ابن برى ومثله قول الآخر وانا من مودة آل سعد * كمن طلب الاهالة في الزعوم وهو مجاز ( وتقول هذا ولا زعمتك ولا زعماتك أي لا أتوهم زعماتك تذهب إلى رد قوله ) قال الازهرى الرجل من العرب إذا حدث عمن لا يحقق قوله بقول ولا زعماته ومنه قوله * لقد خط رومى ولا زعماته * ( والمزعامة ) بالكسر ( الحية والتزعم التكذب ) قال * أيها الزاعم ما تزعما * ( و ) قال ابن السكيت ( أمر مزعم كمقعد ) أي ( لا يوثق به ) أي يزعم هذا انه كذا ويزعم هذا انه كذا ( وزاعم ) مزاعمة ( زاحم ) العين بدل عن الحاء * ومما يستدرك عليه الزعم الظن وبه فسر قول عبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود فذق هجرها قد كنت تزعم أنه * رشاد ألا يا ربما كذب الزعم قال ابن برى هذا البيت لا يحتمل سوى الظن وقد يكون زعم بمعنى شهد كقول النابغة * زعم الهمام بأن فاها بارد * وقد يكون بمعنى وعد وسبق شاهده من قول عمرو بن شاس وقول النابغة وتزاعم القوم على كذا تزاعما إذا تضافروا عليه وأصله انه صار بعضهم لبعض زعيما وقال شمر التزاعم أكثر ما يقال فيما يشك فيه والمزعومة الناقة القليلة الشحم وهو مزاعم لا يوثق به وقال ابن خالويه لم يجئ أزعم في كلامهم الا في قولهم أزعمت القلوص أو الناقة إذا ظن أن في سنامها شحما ويقال أزعمتك الشئ أي جعلتك به زعيما والمزعم كمقعد المطمع وسبق شاهده من قول عنترة يقال زعم فلان في غير مزعم أي طمع في غير مطمع وقال الشاعر له ربة قد أحرمت حل ظهره * فما فيه للفقرى ولا الحج مزعم وزاعم وزعيم اسمان وقال شريح زعموا كنية الكذب وفي الحديث بئس مطية الرجل زعموا معناه أن الرجل إذا أراد المسير إلى بلد ركب مطيته وسار حتى يقضى ار به فشبه ما يقدمه المتكلم أمام كلامه ويتوصل به إلى غرضه من قوله زعموا كذا وكذا بالمطية التى يتوصل بها إلى الحاجة وانما يقال زعموا في حديث لا سند له ولا ثبت فيه وانما يحكى على الالسن على سبيل البلاغ فذم من الحديث ما كان هذا سبيله وقال الكسائي إذا قالوا زعمة صادقة لآتينك رفعوا وحلقة صادقة لا قولن وينصبون يمينا صادقة لافعلن وتزاعما نداعيا شيأ فاختلفا فيه قال الزمخشري معناه تحادثا بالزعمات محركة وهى ما لا يوثق به من الاحاديث والزعم بالضم الكبر عامية

_Türkçe çeviri henüz yok_
