# زعم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%B9%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زعم

قال الله تعالى: زَعَمَ الذين كفروا أَن لن يُبْعَثُوا، وقال تعالى: فقالوا هذا لله بِزَعْمِهِمْ؛ الزَّعْمُ والزُّعْمُ والزِّعْمُ، ثلاث لغات: القول، زَعَمَ زَعْماً وزُعْماً وزِعْماً أي قال، وقيل: هو القول يكون حقّاً ويكون باطلاً، وأَنشد ابن الأَعرابي لأُمَيّةَ في الزَّعْم الذي هو حق:
وإِني أَذينٌ لكم أَنه
سَيُنجِزُكم ربُّكم ما زَعَمْ
وقال الليث: سمعت أَهل العربية يقولون إذا قيل ذكر فلان كذا وكذا فإنما يقال ذلك لأَمر يُسْتَيْقَنُ أَنه حق، وإذا شُكَّ فيه فلم يُدْرَ لعله كذب أَو باطل قيل زَعَمَ فلان، قال: وكذلك تفسر هذه الآية: فقالوا هذا لله بِزَعْمِهِمْ؛ أَي بقولهم الكذب، وقيل: الزَّعْمُ الظن، وقيل: الكذب، زَعَمَهُ يَزْعُمُهُ، والزُّعْمُ تميميَّة، والزَّعْمُ حجازية؛ وأَما قول النابغة:
زَعَمَ الهمامُ بأَنَّ فاها بارِدٌ
وقوله:
زَعَمَ الغِدافُ بأَنَّ رِحْلتنا غَداً
فقد تكون الباء زائدة كقوله:
سُود المَحاجِرِ لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَرِ
وقد تكون زَعَمَ ههنا في معنى شَهِدَ فعدّاها بما تُعدّى به شهد كقوله تعالى: وما شَهِدْنا إلا بما عَلِمْنا. وقالوا: هذا ولا زَعْمَتَكَ ولا زَعَماتِكَ، يذهب إلى ردّ قوله، قال الأَزهري: الرجل من العرب إذا حدَّث عمن لا يحقق قوله يقول ولا زَعَماتِه؛ ومنه قوله:
لقد خَطَّ رومِيٌّ ولا زَعَماتِهِ
وزَعَمْتَني كذا تَزْعُمُني زَعْماً: ظَنَنْتني؛ قال أَبو ذؤيب: فإن تَزْعُمِيني كنتُ أَجهلُ فيكُمُ،
فإني شَرَيْتُ الحِلْمَ بَعْدَكِ بالجهل
وتقول: زَعَمَتْ أَني لا أُحبها وزَعَمَتْني لا أُحبها، يجيء في الشعر، فأَما في الكلام فأَحسن ذلك أَن يوقع الزَّعْمُ على أَنَّ دون الاسم. والتَّزَعُّمُ: التَّكَذُّبُ؛ وأَنشد:
وتَزاعَمَ القومُ على كذا تَزاعُماً إذا تضافروا عليه، قال: وأَصله أَنا صار بعضهم لبعض زَعِيماً؛ وفي قوله مَزاعِمُ أَي لا يوثق به، قال الأَزهري: الزَّعْمُ إنما هو في الكلام، يقال: أَمر فيه مَزاعِمُ أَي أَمر غير مستقيم فيه منازعة بعدُ. قال ابن السكيت: ويقال للأَمر الذي لا يوثق به مَزْعَمٌ أَي يَزْعُمُ هذا أَن كذا ويَزْعُمُ هذا أَنه كذا. قال ابن بري: الزَّعْمُ يأْتي في كلام العرب على أَربعة أَوجه، يكون بمعنى الكَفالة والضَّمان؛ شاهده قول عمر بن أَبي ربيعة:
قلت: كَفِّي لك رَهْنٌ بالرِّضى
وازْعُمِي يا هندُ، قالت: قد وَجَب
وازْعُمِي أَي اضمني؛ وقال النابغة
(* هو النابغة الجعديّ لا النابغة
الذبياني) يصف نُوحاً:
نُودِيَ: قُمْ وارْكَبَنْ بأَهْلِكَ إنْـ
ـنَ الله مُوفٍ للناس ما زَعَمَا
زَعَمَ هنا فُسِّرَ بمعنى ضَمِنَ، وبمعنى قال، وبمعنى وعَدَ، ويكون بمعنى الوعْد، قال عمرو بن شَأْسٍ:
وعاذِلة تَحْشَى الرَّدَى أَن يُصيبَني،
تَرُوحُ وتَغْدُو بالمَلامةِ والقَسَمْ
تقول: هَلَكْنا، إن هَلكتَ وإنما
على الله أَرْزاقُ العِباد كما زَعَمْ
وزَعَمَ هنا بمعنى قال ووعد، وتكون بمعنى القول والذكر؛ قال أَبو زُبَيْدٍ الطائيّ:
يا لَهْفَ نَفْسِيَ إن كان الذي زَعمُوا
حَقّاً وماذا يَرُدّ اليوم تَلْهِيفِي
إن كان مَغْنَى وُفُودِ الناس راح بِهِ
قومٌ إلى جَدَثٍ، في الغار، مَنْجُوفِ؟
المعنى: إن كان الذي قالوه حقّاً لأَنه سمع من يقول حُمِلَ عثمانُ على النَّعْش إلى قبره؛ قال المُثَقّبُ العبدي:
وكلامٌ سَيِّءٌ قد وَقِرَتْ
أُذُني عنه، وما بي من صَمَمْ
فتصامَمْتُ، لكَيْما لا يَرَى
جاهلٌ أَنِّي كما كان زَعَمْ
وقال الجميح:
أَنتم بَنُو المرأَةِ التي زَعَمَ الـ
ـناس عليها، في الغيّ، ما زَعَمُوا
ويكون بمعنى الظن؛ قال عُبَيْدُ الله بن عبد الله بن عُتْبَةَ بن مسعود: فذُقْ هَجْرَها قد كنتَ تَزْعُمُ أَنه
رَشادٌ، أَلا يا رُبَّما كذَبَ الزَّعْمُ
فهذا البيت لا يحتمل سوى الظن، وبيت عمر بن أَبي ربيعة لا يحتمل سوى الضَّمان، وبيت أَبي زُبَيْدٍ لا يحتمل سوى القول، وما سوى ذلك على ما فسر. وحكى ابن بري أَيضاً عن ابن خالَوَيْه: الزَّعْمُ يستعمل فيما يُذَمّ كقوله تعالى: زَعَمَ الذين كفروا أَن لن يُبْعَثُوا؛ حتى قال بعض المفسرين: الزَّعْمُ أَصله الكذب، قال: ولم يجبئ فيما يُحْمَدُ إلا في بيتين، وذكر بيت النابغة الجعدي وذكر أَنه روي لأُمية بن أبي الصَّلْتِ، وذكر أَيضاً بيت عمرو بن شَأْس ورواه لمُضَرِّسٍ؛ قال أَبو الهيثم: تقول العرب قال إنه وتقول زَعَمَ أَنه، فكسروا الأَلف مع قال، وفتحوها مع زَعَمَ لأَن زعم فعل واقع بها أي بالأَلف متعدّ إليها، أَلا ترى أَنك تقول زَعَمْتُ عبدَ الله قائماً، ولا تقول قلت زيداً خارجاً إلا أَن تُدْخِلَ حرفاً من حروف الاستفهام فتقول هل تقوله فعل كذا ومتى تقولُني خارجاً؛ وأَنشد: قال الخَلِيطُ: غَداً تَصَدُّعُنا،
فمتى تقول الدارَ تَجْمَعُنا؟
ومعناه فمتى تظن ومتى تَزْعُمُ.
والزَّعُوم من الإبل والغنم: التي يُشَكُّ في سِمنَها فتُغْبَطُ بالأَيدي، وقيل: الزَّعُوم التي يَزْعُمُ الناس أَن بها نِقْياً؛ قال الراجز:وبَلْدة تَجَهَّمُ الجَهُوما،
زَجَرْتُ فيها عَيْهَلاً رَسُوما،
مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَو زَعُوما
قال ابن بري: ومثله قول الآخر:
وإنَّا من مَوَدَّة آل سَعْدٍ،
كمن طَلَبَ الإِهالةَ في الزَّعُومِ
وقال الراجز:
إنَّ قُصاراكَ على رعُومِ
مُخْلِصَةِ العِظامِ، أَو زَعُومِ
المُخْلِصَةُ: التي قد خَلَصَ نِقْيُها. وقال الأَصمعي: الزَّعُوم من الغنم التي لا يُدْرى أَبها شحم أَم لا، ومنه قيل: فلان مُزاعَم أَي لا يوثق به. والزَّعوم: القليلة الشحم وهي الكثيرة الشحم، وهي المُزْعَمَةُ، فمن جعلها القليلة الشحم فهي المَزْعُومة، وهي التي إذا أَكلها الناس قالوا لصاحبها توبيخاً: أَزْعَمْتَ أَنها سمينة؛ قال ابن خالويه: لم يجبئ أَزْعَمَ في كلامهم إلا في قولهم أزْعَمَتِ القَلُوصُ أَو الناقةُ إذا ظُنَّ أَن في سنامها شحماً. ويقال: أَزْعَمْتُكَ الشيءَ أَي جعلتك به زَعِيماً. والزَّعِيمُ: الكفيل. زَعَمَ به يَزْعُمُ
(* قوله «زعم به يزعم إلخ» هو
بهذا المعنى من باب قتل ونفع كما في المصباح) زَعْماً وزَعامَةً أَي كَفَل. وفي الحديث: الدَّيْن مَقْضِيّ والزَّعِيمُ غارِم؛ والزَّعِيمُ: الكفيل، والغارم: الضامن. وقال الله تعالى: وأَنا بهِ زَعيمٌ؛ قالوا جميعاً: معناه وأنا به كفيل؛ ومنه حديث علي، رضوان الله عليه: ذِمَّتي رَهينة وأَنا به زعِيمٌ. وزَعَمْت به أَزْعُمُ زَعْماً وزَعامةً أَي كَفَلْتُ. وزَعِيمُ القوم: رئيسهم وسيدهم، وقيل: رئيسهم المتكلم عنهم ومِدْرَهُهُمْ، والجمع زُعَماء. والزَّعامة: السِّيادة والرياسة، وقد زَعُمَ زَعامَةً؛ قال الشاعر:
حتى إذا رَفَعَ اللِّواء رأَيْتَهُ،
تحت اللِّواء على الخَمِيسِ، زَعِيما
والزَّعامَةُ: السلاح، وقيل: الدِّرْع أَو الدُّروع. وزَعامَةُ المال: أَفضله وأَكثره من الميراث وغيره؛ وقول لبيد:
تَطِير عَدائِد الأشراكِ شَفْعاً
ووِتْراً، والزعامَةُ للغلام
فسره ابن الأَعرابي فقال: الزَّعامَةُ هنا الدِّرْع والرِّياسة والشرف، وفسره غيره بأَنه أَفضل الميراث، وقيل: يريد السلاح لأَنهم كانوا إذا اقتسموا الميراث دفعوا السلاح إلى الابن دون الابنة، وقوله شفعاً ووِتراً يريد قسمة الميراث للذكر مثل حظ الأُنثيين. وأَما الزَّعامَةُ وهي السيادة أَو السلاح فلا ينازِع الورثةُ فيها الغلامَ، إذا هي مخصوصة به. والزَّعَمُ، بالتحريك: الطمع، زَعِمَ يَزْعَمُ زَعَماً وزَعْماً: طمع؛ قال عنترة:
عُلّقْتُها عَرَضاً وأَقْتُلُ قَوْمَها
زَعْماً، وربِّ البيت، ليس بمَزْعَمِ
(* في معلقة عنترة:
زعْماً، لَعَمْرُ أبيكَ، ليسَ بمَزعَمِ).
أَي ليس بمطمع؛ قال ابن السكيت: كان حبها عَرَضاً من الأَعراض اعترضني من غير أن أَطلبه، فيقول: عُلِّقْتُها وأَنا أَقتل قومها فكيف أُحبها وأَنا أَقتلهم؟ أَم كيف أَقتلهم وأَنا أُْحبها؟ ثم رجع على نفسه مخاطباً لها فقال: هذا فعل ليس بفعل مثلي؛ وأَزْعَمْتُه أَنا. ويقال: زعَمَ فلان في غير مَزْعَمٍ أَي طَمِعَ في غير مطمَع؛ قال الشاعر:
له رَبَّةٌ قد أَحْرَمَتْ حِلَّ ظهره،
فما فيه للفُقْرى ولا الحَجِّ مَزْعَمُ
وأَمرٌ مُزْعِمٌ أَي مُطْمِعٌ. وأَزْعَمَه: أَطمعه. وشِواءٌ زَعِمٌ وزَعْمٌ
(* قوله «وشواه زعم وزعم» كذا هو بالأَصل والمحكم بهذا الضبط وبالزاي فيهما، وفي شرح القاموس بالراء في الثانية وضبطها مثل الأَولى ككتف): مُرِشّ كثير الدَّسَمِ سريع السَّيَلان على النار. وأَزْعَمَتِ الأَرضُ: طلع أَول نبتها؛ عن ابن الأَعرابي:
وزاعِمٌ وزُعَيْم: إسمان.
والمِزْعامة: الحية. والزُّعْمُومُ: العَييّ. والزَّعْمِيُّ: الكاذب (*
قوله «والزعمي الكاذب إلخ» كذا هو مضبوط في الأصل والتكملة بالفتح ويوافقهما إطلاق القاموس وإن ضبطه فيه شارحه بالضم). والزَّعْمِيّ: الصادق. والزَّعْمُ: الكذب؛ قال الكميت:
إذا الإكامُ اكتَسَتْ مَآلِيَها،
وكان زَعْمُ اللَّوامعِ الكَذِبُ
يريد السَّراب، والعرب تقول: أَكْذَبُ مِنْ يَلْمَع. وقال شريح: زَعَمُوا كُنْيَةُ الكَذِب. وقال شمر: الزَّعْمُ والتزاعُمُ أَكثر ما يقال فيما يُشك فيه ولا يُحَقَّقُ، وقد يكون الزَّعْمُ بمعنى القول، وروي بيت الجعدي يصف نوحاً، وقد تقدم، فهذا معناه التحقيق؛ قال الكسائي: إذا قالوا زَعْمَةٌ صادقة لآتينّك، رفعوا، وحِلْفَةٌ صادِقةٌ لأَقومَنَّ، قال: وينصبون يميناً صادقةً لأَفعلن. وفي الحديث: أَنه ذكر أَيوب، عليه السلام، قال: كان إذا مر برجلين يَتَزاعَمان فيذكران الله كَفَّر عنهما أي يتداعيان شيئاً فيختلفان فيه فيحلفان عليه كان يُكَفِّرُ عنهما لآَجل حلفهما؛ وقال الزمخشري: معناه أَنهما يتحادثان بالزَّعَماتِ وهي ما لا يوثق به من الأَحاديث، وقوله فيذكران الله أَي على وجه الاستغفار. وفي الحديث: بئس مَطِيَّةُ الرجل زَعَمُوا؛ معناه أَن الرجل إذا أَراد المَسير إلى بلد والظَّعْنَ في حاجة ركب مطيته وسار حتى يقضي إرْبَهُ، فشبه مايقدّمه المتكلم أَمام كلامه ويتوصل به إلى غرضه من قوله زَعَمُوا كذا وكذا بالمطية التي يُتَوَصَّلُ بها إلى الحاجة، وإنما يقال زَعَمُوا في حديث لا سند له ولا ثَبَتَ فيه، وإنما يحكى عن الأَلْسُنِ على سبيل البلاغ، فذُمَّ من الحديث ما كان هذا سبيله. وفي حديث المغيرة: زَعِيمُ الأَنْفاس أي موكَّلٌ بالأَنفاس يُصَعِّدُها لغلبة الحسد والكآبة عليه، أَو أَراد أَنفاس الشرب كأنه يَتَجَسَّس كلام الناس ويَعِيبهم بما يُسقطهم؛ قال ابن الأَثير: والزَّعيمُ هنا بمعنى الوكيل.

### Türkçe

Allah Teâlâ dedi ki: **زَعَمَ** kâfir olanlar, kendilerinin asla diriltilmeyeceklerini; ve dedi
Teâlâ: “Sonra dediler: Bu, Allah içindir, **بِزَعْمِهِمْ**”; **الزَّعْمُ** ve **الزُّعْمُ** ve **الزِّعْمُ**, üç
lehçe: söz; **زَعَمَ** **زَعْماً** ve **زُعْماً** ve **زِعْماً** yani dedi; ve denildi: o, sözdür;
hak olur ve bâtıl olur; ve İbnü’l-A‘râbî, Ümeyye’ye, hak olan **الزَّعْم** hakkında inşâd etti:

Ve şüphesiz ben size, sizin için, şuna izin verenim ki o
Rabbiniz size, **زَعَمْ** ettiği şeyi mutlaka yerine getirecektir

Ve Leys dedi: Arapçanın ehlini işittim, derler: “Falan şöyle şöyle zikretti” denildiğinde, ancak
hakk olduğu kesin bilinen bir iş için denilir; eğer onda şüphe edilirse, bilinmezse belki
yalan yahut bâtıldır, “Falan **زَعَمَ**” denilir. Dedi: Bu âyet de böyle tefsir edilir: “Sonra dediler: Bu, Allah içindir,
**بِزَعْمِهِمْ**”; yani onların yalan sözleriyle. Ve denildi: **الزَّعْمُ** zandır; ve denildi: yalandır;
**زَعَمَهُ يَزْعُمُهُ**; ve **الزُّعْمُ** Temîm lehçesidir, **الزَّعْمُ** Hicaz lehçesidir. Ama Nâbiga’nın sözü:

**زَعَمَ** himmet sahibi, onun ağzının serin olduğunu

ve sözü:

**زَعَمَ** **الغِدافُ** ki yolculuğumuz yarın

Bunda **الباء** fazla olabilir; onun sözü gibi:

Siyah göz çukurlu (kadınlar), sûreleri **بِ** ile okumazlar

Ve burada **زَعَمَ**, **شَهِدَ** manasında olabilir; böylece onu, **شَهِدَ**’in geçişli kılındığı şeyle geçişli kıldı; onun sözü gibi
Teâlâ: “Biz ancak bildiğimizle şahitlik ettik.” Ve dediler: “Bu (böyledir) ve senin **زَعْمَتَكَ**’n yok ve senin **زَعَماتِكَ**’n yok”; onun sözüne reddetmeye gider. Ezherî dedi: Araplardan bir adam, sözünü tahkik etmediği kimse hakkında haber verdiğinde “ve onun **زَعَماتِه**’si yok” der; ve ondandır şu sözü:

Gerçekten bir Rûmî çizdi, ve onun **زَعَماتِهِ**’si yok

Ve “Beni şöyle şöyle **زَعَمْتَ**; beni **تَزْعُمُني** **زَعْماً**”: beni zannettin; Ebû Züeyb dedi:

Eğer beni zannedersen, sizin içinizde sana dair daha cahil idim;
şüphesiz ben, senden sonra, hilmi cehle karşı satın aldım

Ve dersin: “O, beni sevmediğimi **زَعَمَتْ**” ve “Beni, onu sevmediğimi **زَعَمَتْني**”; şiirde gelir. Ama sözde, bunun en güzeli, **الزَّعْمُ**’u, ismin altında olan **أَنَّ** üzerine vâki kılmaktır.
Ve **التَّزَعُّمُ**: yalan söyleme; ve inşâd etti:

Ve kavim, şu şeye **تَزاعَمُوا** **تَزاعُماً**: ona karşı birbirlerine destek olduklarında. Dedi: Aslı, onların bazısının bazısına **زَعِيماً** olmasıdır. Ve “**مَزاعِمُ**” sözünde: yani ona güvenilmez. Ezherî dedi: **الزَّعْمُ** ancak sözde olur; denilir: “İçinde **مَزاعِمُ** olan bir iş” yani içinde hâlâ bir çekişme bulunan, düzgün olmayan bir iş. İbnü’s-Sikkît dedi: Güvenilmeyen iş için “**مَزْعَمٌ**” denilir; yani bu, “şu şöyledir” diye **يَزْعُمُ**, şu da “o şöyledir” diye **يَزْعُمُ**. İbn Berî dedi: **الزَّعْمُ**, Arapların sözünde dört vecih üzere gelir: kefalet ve garanti manasında olur; şahidi, Ömer b. Ebî Rebîa’nın sözü:

Dedim: Elim senin için rızâ ile rehindir;
Ve “**ازْعُمِي** ey Hind” (dedim); dedi: “Gerçekten vacip oldu”

“**ازْعُمِي**” yani garanti et. Ve Nâbiga
(* o, Nâbiga el-Ca‘dî’dir, Nâbiga ez-Zübyânî değil) Nûh’u vasfederken dedi:

Seslenildi: “Kalk ve ehlinle bin; şüphesiz
Allah, insanlara **زَعَمَا** ettiği şeyi yerine getirendir”

Burada **زَعَمَ**, **ضَمِنَ** manasıyla tefsir edildi; ve “dedi” manasıyla; ve “vaad etti” manasıyla. Ve vaad manasında olur; Amr b. Şe’s dedi:

Ölümün bana isabet etmesinden korkan bir kınayıcı,
kınama ve yemin ile akşamlar ve sabahlar
Der ki: “Helâk olduk; eğer helâk olursan; hâlbuki
kulların rızıkları Allah üzerinedir, **زَعَمْ** ettiği gibi”

Burada **زَعَمَ**, “dedi” ve “vaad etti” manasındadır. Ve söz ve zikretme manasında olur; Ebû Zübeyd et-Tâî dedi:

Vay nefsimin hâline, eğer **زَعمُوا** ettikleri şey
hak ise; ve bugün benim iç çekişimi ne geri çevirir?
Eğer insanların gelişlerinin konak yeri, onunla birlikte gitmişse
bir kavim, bir mezara; mağarada; oyulmuş?

Mana: Eğer onların dedikleri hak ise; çünkü “Osman, tabutu üzerinde kabrine taşındı” diyen birinden işitti. Müsekkab el-Abdî dedi:

Kötü bir söz ki yerleşti
kulağıma ondan; bende sağırlık yokken
Sonra sağırlık eder gibi yaptım; ta ki görmesin
bir cahil, benim, onun **زَعَمْ** ettiği gibi olduğumu

Ve Cümeyh dedi:

Siz, insanların, sapıklıkta, onun hakkında **زَعَمُوا** ettikleri şeyi
onun üzerine **زَعَمَ** ettikleri kadının oğullarısınız

Ve zan manasında olur; Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes‘ûd dedi:

Öyleyse onun terk edişini tat; sen, onun
doğruluk olduğunu **تَزْعُمُ** ediyordun; dikkat et, nice kere **الزَّعْمُ** yalan söyledi

Bu beyit, zandan başkasını ihtimal etmez; Ömer b. Ebî Rebîa’nın beyti de garantiden başkasını ihtimal etmez;
Ebû Zübeyd’in beyti de sözden başkasını ihtimal etmez; bunun dışındakiler, tefsir edildiği üzeredir.
İbn Berî ayrıca İbn Hâlaveyh’ten de nakletti: **الزَّعْمُ**, zemmedilen şeyde kullanılır; Teâlâ’nın sözü gibi: **زَعَمَ** kâfir olanlar, kendilerinin asla diriltilmeyeceklerini; hatta bazı müfessirler dedi ki:
**الزَّعْمُ**’un aslı yalandır. Dedi: Övülen şeyde ancak iki beyitte geldi; Nâbiga el-Ca‘dî’nin beytini zikretti ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt’a rivayet edildiğini zikretti; ayrıca Amr b. Şe’s’in beytini zikretti ve onu Mudarris’e rivayet etti. Ebû’l-Heysem dedi: Araplar “dedi ki o” derler ve “**زَعَمَ** ki o” derler; böylece **قال** ile birlikte elif’i kesrelediler, **زَعَمَ** ile birlikte onu fetha ettiler; çünkü **زَعَمَ**, onunla yani elif ile vâki olan bir fiildir, ona müteaddîdir; görmez misin ki sen “Abdullah’ı ayakta **زَعَمْتُ**” dersin; “Zeyd’i dışarı çıktı diye dedim” demezsin; ancak istifham harflerinden bir harf sokarsın da “Onu, şu işi yaptı diye mi diyorsun?” ve “Ne zaman beni dışarı diye diyorsun?” dersin. Ve inşâd etti:

Dost topluluk dedi: “Yarın bizi ayıracaksın”;
Peki ne zaman, evi bizi toplayacak diye söylersin?

Manası: peki ne zaman zannedersin ve ne zaman **تَزْعُمُ** edersin.
Ve develerden ve koyunlardan **الزَّعُوم**: semizliğinde şüphe edilen, böylece
ellerle yoklanan; ve denildi: **الزَّعُوم**, insanların onda iç yağı bulunduğunu **يَزْعُمُ** ettiği (hayvan)dır. Râciz dedi:

Ve bir belde ki yüzünü ekşitir, pek ekşitir;
Orada, izli bir dişi deveyi sürdüm;
İç yağı saf olanı, yahut **زَعُوما** olanı

İbn Berî dedi: Bunun benzeri, başkasının sözü:

Ve şüphesiz biz, Âl-i Sa‘d’ın sevgisinden,
**الزَّعُوم** içinde iç yağı arayan kimse gibiyiz

Ve râciz dedi:

Senin en sonun, **رعُومِ** üzerinde
kemikleri saf olan, yahut **زَعُومِ** olan (üzerinde)

**المُخْلِصَةُ**: iç yağı saflaşmış olandır. Asmaî dedi: Koyunlardan **الزَّعُوم**, onda yağ var mı yok mu bilinmeyendir; bundan dolayı “Falan **مُزاعَم**” denildi, yani ona güvenilmez. Ve **الزَّعوم**: az yağlıdır ve çok yağlıdır; o, **المُزْعَمَةُ**’dir. Kim onu az yağlı kılarsa, o **المَزْعُومة**’dur; o, insanlar onu yediklerinde sahibine azarlama olarak dedikleri (hayvan)dır: “Onun semiz olduğunu mu **أَزْعَمْتَ**?” İbn Hâlaveyh dedi: Onların sözünde **أَزْعَمَ** gelmedi; ancak “**أزْعَمَتِ** **القَلُوصُ** yahut **الناقةُ**” sözlerinde; hörgücünde yağ bulunduğu zannedildiğinde. Ve denilir: “Sana şeyi **أَزْعَمْتُ**” yani seni onunla **زَعِيماً** kıldım. Ve **الزَّعِيمُ**: kefil. **زَعَمَ به يَزْعُمُ**
(* “**زعم به يزعم** ilh.” sözü, bu manada, Misbâh’ta olduğu gibi, **قتل** ve **نفع** bâbındandır) **زَعْماً** ve **زَعامَةً** yani kefil oldu. Hadiste: “Borç ödenmiştir ve **الزَّعِيمُ** borçludur”; ve **الزَّعِيمُ**: kefil; ve **الغارم**: garantör. Ve Allah Teâlâ dedi ki: “Ve ben onunla **زَعيمٌ**’im”; hepsi dedi: manası “ve ben onunla kefilim”dir. Ve ondandır Ali hadisi, Allah ondan razı olsun: “Zimmetim rehindir ve ben onunla **زعِيمٌ**’im.” Ve “Onunla **زَعَمْتُ**; **أَزْعُمُ** **زَعْماً** ve **زَعامةً**” yani kefil oldum.
Ve **زَعِيمُ القوم**: onların reisi ve efendisi; ve denildi: onların reisi, onlar adına konuşan ve onların **مِدْرَهُهُمْ**’u; çoğulu **زُعَماء**. Ve **الزَّعامة**: efendilik ve reislik; ve gerçekten **زَعُمَ** **زَعامَةً**; şair dedi:

Sancağı kaldırınca onu gördüm,
sancak altında, ordu üzerinde, **زَعِيما**

Ve **الزَّعامَةُ**: silah; ve denildi: zırh yahut zırhlar. Ve **زَعامَةُ المال**: mirastan ve başkasından onun en faziletlisi ve en çoğu. Lebîd’in sözü:

Ortakların sayıları uçar, çift
ve tek olarak; ve **الزعامَةُ** oğlan içindir

İbnü’l-A‘râbî onu tefsir etti de dedi: Burada **الزَّعامَةُ**, zırh ve reislik ve şereftir. Başkası onu, mirasın en faziletlisi diye tefsir etti. Ve denildi: silahı kasteder; çünkü onlar mirası paylaştıklarında silahı kıza değil oğula verirlerdi. Ve “çift ve tek” sözüyle, erkeğe iki dişinin payı kadar (olacak şekilde) mirasın taksimini kasteder. Ama **الزَّعامَةُ** ki o efendilik yahut silahtır; varisler onda oğlanla çekişmez; çünkü o ona mahsustur.
Ve **الزَّعَمُ**, harekeli olarak: tamah. **زَعِمَ يَزْعَمُ زَعَماً وزَعْماً**: tamah etti. Antere dedi:

Ona, arızî olarak bağlandım; ve kavmini öldürüyorum,
**زَعْماً**; Beyt’in Rabbine yemin olsun, (bu) bir **مَزْعَم** değildir

(* Antere’nin muallakasında:
“**زعْماً، لَعَمْرُ أبيكَ، ليسَ بمَزعَمِ**”.)

Yani bir tamah değildir. İbnü’s-Sikkît dedi: Onu sevmesi, arızlardan bir arız olarak, ben istemeden bana ilişti; böylece der ki: Ona bağlandım, ben kavmini öldürürken; nasıl onu severim ben onları öldürürken? yahut nasıl onları öldürürüm ben onu severken? Sonra kendi nefsine döndü, ona hitap ederek dedi: Bu, benim gibi birinin fiili olmayan bir fiildir. Ve ben onu **أَزْعَمْتُ**. Ve denilir: Falan, **مَزْعَم** olmayan bir şeyde **زعَمَ** etti; yani tamah olmayan bir şeyde tamah etti. Şair dedi:

Onun bir hanımı vardır ki sırtının helâlini haram kıldı;
onda, fakirler için de hac için de **مَزْعَمُ** yoktur

Ve **أَمرٌ مُزْعِمٌ**: yani tamah ettirici. Ve **أَزْعَمَه**: onu tamahlandırdı. Ve **شِواءٌ زَعِمٌ** ve **زَعْمٌ**
(* “**وشواه زعم وزعم**” sözü: asılda ve Muhkem’de bu ضبط ile böyledir; ikisinde de **زاي** iledir; Kâmûs şerhinde ikincisi **راء** iledir ve onu birincisi gibi ضبط etti, **كتف** gibi): yağ serpen, çok yağlı, ateş üzerinde çabuk akan. Ve **أَزْعَمَتِ الأَرضُ**: ilk bitkisi çıktı; İbnü’l-A‘râbî’den:
Ve **زاعِمٌ** ve **زُعَيْم**: iki isimdir.
Ve **المِزْعامة**: yılan. Ve **الزُّعْمُومُ**: dilsiz (tutuk). Ve **الزَّعْمِيُّ**: yalancı
(* “**والزعمي الكاذب إلخ**” sözü: asılda ve Tekmile’de fetha ile ضبط edilmiştir; Kâmûs’un إطلاق’ı da onlara uygundur; her ne kadar şârihi onu orada damme ile ضبط etmişse de). Ve **الزَّعْمِيّ**: doğru sözlü. Ve **الزَّعْمُ**: yalan. Kümeyt dedi:

Tepeler, parıltılarını giyindiğinde,
ve parıldayanların **زَعْمُ**’u yalan oldu

Serabı kasteder; Araplar der: “Parıldayandan daha yalancı.” Şurayh dedi:
“**زَعَمُوا**”, yalanın künyesidir. Şemmer dedi: **الزَّعْمُ** ve **التزاعُمُ**, en çok, şüphe edilen ve tahkik edilmeyen şeyde söylenir; ve **الزَّعْمُ**, söz manasında da olabilir. Ca‘dî’nin Nûh’u vasfeden beyti rivayet edildi; ve o geçti; bunun manası tahkiktir. Kisâî dedi: “**زَعْمَةٌ** doğru (olarak) mutlaka sana geleceğim” dediklerinde, رفع ederler; ve “**حِلْفَةٌ** doğru (olarak) mutlaka kalkacağım” (derler). Dedi: “Doğru bir yemin olarak mutlaka yapacağım”da ise “yemin”i nasb ederler. Hadiste: Eyyûb’u, عليه السلام, zikretti; dedi:
İki adamın yanından geçerdi, **يَتَزاعَمان** ederlerdi; sonra Allah’ı zikrederlerdi; onlardan (günahı) örterdi; yani bir şeyi birbirlerinden dava ederler, onda ihtilaf ederler, onun üzerine yemin ederlerdi; onların yeminleri sebebiyle onlardan örterdi. Zemahşerî dedi: Manası, onların, güvenilmeyen hadislerden olan **الزَّعَماتِ** ile konuşmalarıdır; ve “Allah’ı zikrederler” sözü: yani istiğfar vechi üzere. Hadiste: “Adamın en kötü biniti **زَعَمُوا**’dur”; manası: adam bir beldeye yürümek ve bir ihtiyaç için göçmek istediğinde, binitine biner ve yürür, ta ki ihtiyacını giderir; böylece konuşanın, sözünün önüne sunduğu ve onunla maksadına ulaştığı “**زَعَمُوا** şöyle şöyle” sözünü, ihtiyaçla ulaşılan binite benzetti. Ve ancak **زَعَمُوا**, senedi olmayan ve onda sabitlik bulunmayan hadiste söylenir; ancak dillerden, belâgat yoluyla nakledilir; böylece bu yolu olan hadisten zemmedildi. Muğîre hadîsinde: “**زَعِيمُ الأَنْفاس**” yani nefeslere vekil kılınmış; haset ve kederin galebesinden dolayı onları yukarı çıkarır; yahut içme nefeslerini kastetti; sanki insanların sözünü gözetler ve onları düşüren şeyle ayıplar. İbnü’l-Esîr dedi: Burada **الزَّعيمُ**, vekil manasındadır.
