# زغد — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%AF/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%BA%D8%AF/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زغد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%AF.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: زغد

(باب الزاء والغين وما يثلثهما)
(زغف) الزاء والغين والفاء أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على سَعةٍ وفَضْل. من ذلك الزَّغْفة: الدرع؛ والجمع الزَّغْف، وهي الواسعة. وربما قالوا زَغَفة وزَغَف. قال:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفُراتِ *** وَفينا السُّيوفُ وفينا الزَّغَفْ([1])ويقال رجل مِزْغَفٌ: نَهِمٌ رَغِيبٌ. قال الأصمعيّ: زَغَفَ في حديثه: زاد.
(زغل) الزاء والغين واللام أصلٌ يدلُّ على رَضاع وزَقٍّ وما أشبهه. يقال أَزْغَلَ الطّائِرُ فَرخَه، إذا زَقّه. قال ابن أحمر:
فأَزْغَلَتْ في حَلْقِهِ زُغْلَةً *** لم تُخْطِئ الجِيدَ ولم تَشْفَتِرّْ([2])قال: وهو من قولهم: أَزْغِلي لـه زُغْلةً من سِقائِك، أي صُبِّي لـه شيئاً مِنْ لَبَن. ويقال أَزْغَلَت المرأةُ من عَزْلائِها، أي صَبَّت.
ومما شذّ عن الباب: الزُّغلول من الرِّجال: الخفيف.
(زغم) الزاء والغين والميم أُصَيْلٌ يدلُّ على ترديد صوتٍ خفيّ. قالوا: تزغَّمَ الجملُ، إذا ردَّدَ رُغَاءَه في خَفاءٍ ليس شديدا. ومنه التزَغم، وهو التَّغَضُّب، كأنه في غَضَبِهِ يردِّدُ صوتاً في نفسه. وذكرَ ناسٌ: تَزغَّمَ الفصيلُ لأمِّه، إذا حنَّ حنيناً خفياً.
(زغب) الزاء والغين والباء أُصَيْلٌ صحيح، وهو الزّغَب، أوّلُ ما ينبتُ من الرِّيش. وقد يُزْغِبُ الكَرْمُ، بعد جَرْيِ الماءِ فيه.
(زغد) الزاء والغين والدال أُصَيْلٌ يدل على تعصُّر في صوتٍ.
من ذلك الزَّغْد، وهو الهدير يتعصَّر فيه الهادرُ. وأصلهُ زغد عُكَّتَه، إذا عَصَرَها ليُخرِجَ سَمْنَها.
(زغر) الزاء والغين والراء أُصَيْلٌ. يقال زَغَر الماءُ وزَخَر. وليس هذا عندي من جهةِ الإبدال؛ لأن قياسَ زَغَر قياسٌ صحيح، وسيجيء *في الرباعيّ ما يصحِّحه. وذكر ابن دُريد([3]) أنَّ الزّغر الاغتصاب؛ يقال زَغَرْت الشيء زَغْراً. قال: والزغْر فعلٌ مُماتٌ. وزُغَر: اسمُ امرأةٍ، يقال أن عين زُغَر إليها تُنْسَب([4]).
---------------------ـ
([1]) سبق البيت برواية أخرى في مادة (حجف). وهو هنا ملفق من بيتين. وفي وقعة صفين 184:
أيمنعنا القوم ماء الفرات *** وفينا الرماح وفينا الحجف
وفينا الشوازب مثل الوشيج *** وفينا السيوف وفينا الزغف
([2]) الاشفترار: التفرق. وفي الأصل: "لم تشتفر"، صوابه من المجمل، واللسان (زغل، شفتر). وفي المجمل: "لم تظلم الجيد".
([3]) الجمهرة (2 : 322).
([4]) ذكر ابن دريد أن عين زعم: موضع بالشام. وقال ياقوت: "بمشارف الشام".

ـ

### Türkçe

(باب **الزاء** و**الغين** وما يثلثهما)

(**زغف**) **الزاء** ve**الغين** ve**الفاء** sahih bir asıldır; genişliğe ve fazlalığa delâlet eder. Bundan: **الزَّغْفة**: zırh; çoğulu **الزَّغْف**; ve o, geniş olandır. Bazen **زَغَفة** ve **زَغَف** derler. Dedi ki:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفُراتِ *** وَفينا السُّيوفُ وفينا **الزَّغَفْ**([1])
Ve “**مِزْغَفٌ** adam” denir: obur, istekli. **الأصمعيّ** dedi: **زَغَفَ** sözünde: artırdı.

(**زغل**) **الزاء** ve**الغين** ve**اللام**; emzirmeye ve gagaya (yem vermeye) ve benzerine delâlet eden bir asıldır. “Kuş yavrusunu **أَزْغَلَ** etti” denir; onu gagasıyla beslediği zaman. **ابن أحمر** dedi:
فأَزْغَلَتْ في حَلْقِهِ **زُغْلَةً** *** لم تُخْطِئ الجِيدَ ولم تَشْفَتِرّْ([2])
Dedi ki: Bu, onların “Ona kırbandan bir **زُغْلةً** **أَزْغِلي**” sözündendir; yani ona sütten bir şey dök. Ve “Kadın, **عَزْلائِها**’sından **أَزْغَلَت**” denir; yani döktü.

Ve babdan şâz olanlardandır: erkeklerden **الزُّغلول**: hafif (kimse).

(**زغم**) **الزاء** ve**الغين** ve**الميم**; gizli bir sesi tekrarlamaya delâlet eden bir asıldır. “Deve **تزغَّمَ** etti” dediler; böğürtüsünü, şiddetli olmayan bir gizlilik içinde tekrarladığı zaman. Ondan **التزَغم**; ve o, öfkelenmedir; sanki öfkesinde sesi kendi içinde tekrar eder. Bir topluluk zikretti: “Süt emen yavru, anasına **تَزغَّمَ** etti”; gizli bir inleyişle inlediği zaman.

(**زغب**) **الزاء** ve**الغين** ve**الباء** sahih bir asıldır; ve o **الزّغَب**’dır: tüyden biten ilk şey. Ve asma, içinde suyun akmasından sonra **يُزْغِبُ** edebilir.

(**زغد**) **الزاء** ve**الغين** ve**الدال**; seste bir sıkışmaya delâlet eden bir asıldır.
Bundan **الزَّغْد**; ve o, uğultudur; uğuldayanın onda sıkıştığı (uğultu). Aslı: “Onun tulumunu **زغد** etti”; iç yağını çıkarmak için onu sıktığı zaman.

(**زغر**) **الزاء** ve**الغين** ve**الراء** bir asıldır. “Su **زَغَر** etti ve **زَخَر** etti” denir. Bu, bence ibdâl cihetinden değildir; çünkü **زَغَر**’ın kıyası sahih bir kıyastır; onu sahih kılacak şey, dörtlüde gelecektir. **ابن دُريد**([3]) zikretti ki: **الزّغر** gasptır; “Şeyi **زَغَرْت** ettim, **زَغْراً**” denir. Dedi ki: **الزغْر** ölü (kullanımdan düşmüş) bir fiildir. Ve **زُغَر**: bir kadının adıdır; “**عين زُغَر** ona nisbet olunur” denir([4]).

---------------------ـ
([1]) Beyit, (حجف) maddesinde başka bir rivayetle geçti. Ve burada iki beyitten derlenmiştir. Ve Sıffîn vak‘asında 184:
أيمنعنا القوم ماء الفرات *** وفينا الرماح وفينا الحجف
وفينا الشوازب مثل الوشيج *** وفينا السيوف وفينا الزغف

([2]) **الاشفترار**: ayrılma. Asılda: “لم تشتفر”; doğrusu, **المجمل**’den ve **اللسان** (زغل، شفتر)’dendir. **المجمل**’de: “لم تظلم الجيد”.

([3]) **الجمهرة** (2 : 322).

([4]) **ابن دريد** zikretti ki: **عين زعم**: Şam’da bir yerdir. Ve **ياقوت** dedi: “Şam’ın sınırlarında”.

ـ
