# زغر (ز-غ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%BA%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - غ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والزاي والراء معهما
غ ز ر، غ ر ز، ر ز غ، ز غ ر مستعملات غزر: غَزُرَتِ الناقة والشاة تَغْزُرُ غَزارةً فهي غَزيرة، كثيرةُ اللَّبَنِ. وعَيْنٌ غَزيرةُ الماء ومَطَرٌ غزيرٌ ومعروفٌ غزيرٌ. وأَغْزَرَ القَومُ، وغَزُرَتْ إبلِهُم.
غرز: الغَرْزُغَرْزُكَ إبْرةً في شيء.
والغَرْزُ: رِكابُ الرَّحْلِ، وكل ما كان مِساكاً للرِّجْلَيْنِ في المَرْكب يُسَمَّى غَرْزاً. وسمي به لأنك تقول: غَرَزْتُ رجلي في الركاب. وجَرادةٌ غارِزةٌ وغارِزٌ أي: رَزَّتْ ذَنَبَها في الأرض لتَسْرأَ. وَمَغْزِرُ الرأس والأضلاع مركب أصولها ونحوه.
والغَريزةُ: الطَّبيعةُ من خلق صالح أو رديء. وغَرَزَتِ الناقة غِرازا فهي غارِزٌ قليلة اللبن.
وغَرَّزْتُها: تركت حلبها ليذهب لبنها.
والغَرَزُ: ضرب من اصغر الثُّمامِ، الواحدة بالهاء، تَنْبُتُ على شطوط الأنهار، لا ورق لها، وهي أنابيب مركب بعضها في بعض، فإذا اجتذبتها خرجت من جوف آخر، كأنها عفاص أخرج من مكحلة.
رزغ: الرَّزَغةُ أقل من الرَّدغَة.
وأَرْزَغَها المطر: إذا كان ما يبل الأرض.
والرَّزِغُ: المرتطم فيه. وأَرْزَغْتَ فلانا إذا لطخته بعيب.
زغر: زُغَرُ: بُحَيْرَةٌ بناحية البصرة، ويقال لها: عيينة.

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي** و**الراء** معهما
غ ز ر، غ ر ز، ر ز غ، ز غ ر kullanımdadır. **غزر**: **غَزُرَتِ** deve ve koyun **تَغْزُرُ** **غَزارةً**; o hâlde o **غَزيرة**dir: sütü çok. Ve suyu bol bir göz; ve bol bir yağmur; ve bol bir iyilik. Ve kavim **أَغْزَرَ**; ve onların develeri **غَزُرَتْ**.

**غرز**: **الغَرْزُ**: senin bir şeyi bir şeye iğne batırmandır.
Ve **الغَرْزُ**: semerin üzengisi; ve binek üzerinde iki ayağa tutamak olan her şeye **غَرْزاً** denir. Bununla adlandırıldı; çünkü sen “Ayağımı üzengiye **غَرَزْتُ**” dersin. Ve **جَرادةٌ غارِزةٌ** ve **غارِزٌ**; yani: toprağa kuyruğunu sapladı ki yumurtlasın. Ve başın ve kaburgaların **مَغْزِرُ**: köklerinin birleşimi ve benzeri.

Ve **الغَريزةُ**: iyi yahut kötü bir yaratılıştan tabiat. Ve deve **غَرَزَتِ** **غِرازا**; o hâlde o **غارِزٌ**dür: sütü az.
Ve onu **غَرَّزْتُ**: sütü gitsin diye sağmasını terk ettim.

Ve **الغَرَزُ**: küçük **الثُّمامِ**dan bir tür; bir tanesi **الهاء** iledir; nehirlerin kıyılarında biter; onun yaprağı yoktur; ve o, bazısı bazısının içine geçmiş borulardır; onu çekip çıkardığında bir başkasının içinden çıkar; sanki bir sürmedandan çıkarılmış bir kılıf gibidir.

**رزغ**: **الرَّزَغةُ** **الرَّدغَة**dan daha azdır.
Ve yağmur onu **أَرْزَغَها**: yerin ıslandığı kadar olduğunda.
Ve **الرَّزِغُ**: içine çarpılıp düşülen (yer). Ve birini **أَرْزَغْتَ**: onu bir ayıpla bulaştırdığında.

**زغر**: **زُغَرُ**: Basra tarafında bir gölcük; ve ona **عيينة** denir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ز ر
غزر ، غرز ، زغر ، رزغ : ( مستعملة ) .
غزر : قال الليث : غزُرت الناقةُ والشاةُ وهي تَغْزُرُ غزارةً فهي غزيرةٌ : كثيرةُ اللبن ، وعيْنُ ، غزيرةُ الماء ، ومطر غزير ، ومعروف غزير ، قلت : ويقال : ناقةٌ ذات غُزْرٍ أي ذات غزارة وكثرة لبن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المغازَرَةُ : أن يُهْدِيَ الرجلُ شيئاً تافهاً لآخر ليضاعفهُ بها .
ورُوي عن بعض التابعين أنه قال : يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ : أراد بالجانب الذي لا قرابة بينك وبينه يُهدى لك شيئاً لتثيبه من هديته أكثرَ مما أهدى ، واستغزر : إذا طلب أكثر مما أعطى .
غرز : قال الليث : الغرْزُ : غرزُكَ إبرةً في شيءٍ ، قال : والغرْزُ : ركابُ الرِّحال ، وكذلك ما كان مساكاً لِلرِّجْلين في المركب يُسَمَّى غرْزاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الغَرْزُ للنَّاقَةِ مثل الحزَامِ لِلْفرَسِ .
قال : والغَرْزُ للجملِ مثل الرِّكابِ للبغلِ ، قال : ويقال : الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ : أي : أمرهُ ونَهْيَهُ .
وقال لَبِيدٌ في غَرْز النّاقَةِ :
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ
وجرَادَةٌ غارزٌ ، ويقال : غارزةٌ إذا رزَّتْ ذنبَها في الأرض لتسرَأَ بَيضها ، ومَغْرِزُ الأضلاع : مُركَّبُ أصولها ، وكذلك مَغارزُ الرِّيشِ ونحوه ، والغريزة الطبيعة من خُلقٍ صالحٍ ورديء ، وأنشد :
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ
وغَرَزَتِ النَّاقَةُ غِرَازاً فهي غارِزٌ : إذا قلَّ لبنها وقد غَرَّزَها صاحِبها إذا ترك حَلبَها أو كسع ضَرْعها بماء بارِدٍ لينقطِعَ لبنُها .
أبو عبيد عن الأصمعي : الغارِزُ : النَّاقَةُ التي جَذَبَتْ لبنُها فَرَفَعَتْهُ ، والغَرَزُ مُحَرَّكاً نبتٌ رَأَيتهُ في البادِية ينبتُ في سهولة الأرض ، وروي عن عمر أنه قال ورأى في رَوْثِ فرسٍ شعيراً في عامِ الرَّمادَةِ فقال : لئنْ عِشْتُ لأجعلنَّ له مِنْ غَرَز النَّقِيع ما يغنيه عن قُوتِ المسلمين ، عَنى بالغَرَزِ هذا النَّبتَ ، والنَّقيعُ : موضعٌ حَمَاهُ عمر لنعمِ الفيْءِ وللخَيْل المعَدَّةِ للسَّبيل .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : اغتَرَزَ السير اغتِرازاً إذا دَنَا مَسيره .
قال أبو عبيدة ، من أمثالهم : ( اشدد يديك بغرزه ) ، إِذا حُثّ على التمسُّك به ، قاله الأصمعي .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : التّغريزُ للناقة : أن تَدَعَ حَلبةً بين حَلْبَتَيْنِ ، وذلك إذا أدْبَرَ لبنُها .
وقال أبو زيد : غنَم غوارِزُ وعيونٌ غوارز : ما تجري لهنَّ دُموعٌ .
وفي الحديث أن أهل التوحيد إذا أُخْرجُوا من النار وقد امْتَحشوا فيها ينبتون كما تَنبتُ التّغَازِيرُ .
قال القُتبيُّ : يقال : هو ما حُوِّلَ من فَسِيلِ النّخل وغيره ، سُمِّيَ بذلك لأنه يحول فَيُغْرَزُ في فِقره ، وهو التّغريزُ والتنبيتُ . قال : ورواه بعضهم : كما تنبتُ التّناويرُ وهي مثل الطَّراثيثِ .
ويقال : هي الثآليلُ .
ويقال : غرَزْتُ عُوداً في الأرض وَرَكَزْتهُ بمعنى واحد .
رزغ : قال الليث : الرَّزَغَةُ أشدُّ من الرَّدَغَةِ ، قال : والرَّزِغُ : المرتطِمُ فيه ، يقال : أرْزَغْتُ فلاناً : إذا لطَّختُهُ بِعيْبٍ .
وقال رُؤْبةُ :
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ
أبو عبيد عن أبي زيد : أرْزغتُ فيه إرْزاغاً وأغمزت : فيه إغمازاً إذا اسْتَضعَفتُه .
وأنشد :
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا
وفي حديث عبد الرحمن بن سَمرة أنه قال في يوم جمعة : ما خَطَبَ أَميركم ، فقيل له : أما جَمَّعْتَ ، قال : منعنا هذا الرَّزَغُ ، قال أبو عبيد . قال أبو عمرو وغيره : الرَّزَغُ هو الطِّين والرُّطوبةُ ، يقال : قد أرْزغت السماءُ وأرْزغ المطر : إذا كان فيه مَا يبلُّ الأرض .
وقال طَرَفَةُ يمدح رجلاً :
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل
فهذا الرَّزَغُ ، وأما الرَّدَغَةُ فهي بالهاء ، وهي الماءُ والطين والوحل ، وجَمْعها رِداغ .
زغر : قال اللحياني : زخرَتْ دجلةُ وزَغَرتْ أي مدَّت ، وزَغْرُ كلِّ شيء : كثرته ، والإفراطُ فيه .
وقال أبو صخر :
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ
وزُغَرُ : قريةٌ بمشارفِ الشام ، وإياها عنى أبو دُواد :
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص
قال أبو منصور : وبهذه القرية عينٌ غزيرة الماء يقال لها : عَينُ زُغر .
وقيل : زُغَرُ : اسمُ بنت لوطٍ نزلت بهذه القرية فنُسبت إليها فسمِّيت باسمها .

##### Türkçe

غ ز ر
**غزر** ، **غرز** ، **زغر** ، **رزغ** : (kullanılan) .
**غزر** : Leys dedi: **غزُرت** deve ve koyun; o **تَغْزُرُ** **غزارةً**; o hâlde o **غزيرةٌ**dur: sütü çok; ve göz, suyu bol; ve bol yağmur; ve bol iyilik. Dedim: Ve denir: **ناقةٌ ذات غُزْرٍ** yani bolluk ve süt çokluğu sahibi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المغازَرَةُ** : erkeğin, bir başkasına değersiz bir şeyi hediye etmesi; onunla ona kat kat artırmasını (sağlamak için).
Ve bazı tâbiînden rivayet olundu ki o dedi: **يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ** : **الجانب** ile, seninle onun arasında akrabalık bulunmayanı kastetti; sana bir şey hediye edilir ki, sen onu hediyesinden daha çok bir şeyle mükâfatlandırasın; ve **استغزر** : verdiğinden daha çoğunu istediği zaman.

**غرز** : Leys dedi: **الغرْزُ** : senin bir şeyi bir şeye batırman; dedi: ve **الغرْزُ** : semerlerin üzengisi; ve yine binek üzerinde ayaklar için tutamak olan şeye **غرْزاً** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الغَرْزُ** deve için, at için olan **الحزَامِ** gibidir.
Dedi: ve **الغَرْزُ** deve için, katır için olan **الرِّكابِ** gibidir; dedi: ve denir: **الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ** : yani: onun emrine ve yasağına (uy).
Lebîd, devenin **غَرْز**’i hakkında dedi:
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ

Ve **جرَادَةٌ غارزٌ**; ve denir: **غارزةٌ**; kuyruğunu yumurtasını bırakmak için yere sapladığı zaman. Ve **مَغْرِزُ الأضلاع** : köklerinin birleşme yeri; ve yine **مَغارزُ الرِّيشِ** ve benzeri. Ve **الغريزة** : iyi ve kötü huydan bir tabiat; ve şu şiir okundu:
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ

Ve **غَرَزَتِ النَّاقَةُ غِرَازاً**; o hâlde o **غارِزٌ**dur: sütü azaldığı zaman. Ve sahibi onu **غَرَّزَها**: sağmayı terk ettiği veya memesini soğuk suyla sıvazladığı zaman; sütü kesilsin diye.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الغارِزُ** : sütü çekilip yukarı kalkmış deve. Ve **الغَرَزُ** (harekeli olarak) bir bitkidir; onu çölde gördüm; yerin düzlüğünde biter. Ve Ömer’den rivayet olundu ki o dedi; ve **عامِ الرَّمادَةِ** yılında bir atın gübresinde arpa gördü de dedi: “Eğer yaşarsam, ona **غَرَز النَّقِيع**’den, Müslümanların azığından onu müstağni kılacak şeyi mutlaka yapacağım.” **الغَرَز** ile bu bitkiyi kastetti. Ve **النَّقيعُ** : Ömer’in, fey’ mallarının hayvanları ve yol için hazırlanmış atlar için koruluk yaptığı bir yerdir.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **اغتَرَزَ** yolculuk **اغتِرازاً**; yürüyüşü yaklaştığı zaman.
Ebû Ubeyde dedi; onların darbımesellerinden: (**اشدد يديك بغرزه**) ; ona tutunmaya teşvik edildiği zaman; bunu Asma‘î söylemiştir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: Deve için **التّغريزُ** : iki sağım arasında bir sağımı bırakmandır; bu, sütü geri döndüğü zaman olur.
Ebû Zeyd dedi: **غنَم غوارِزُ** ve **عيونٌ غوارز** : kendileri için gözyaşı akmayanlar.
Hadiste: Tevhid ehli, ateşten çıkarıldıkları zaman—orada yanıp kavrulmuş oldukları hâlde—**التّغَازِيرُ** biter gibi biterler.
Kutebî dedi: Denir: o, hurma fidanından ve başkasından nakledilendir; buna bu ad verildi; çünkü o nakledilir de kök boğumuna saplanır; ve o, **التّغريزُ** ve **التنبيتُ**tir. Dedi: Bazıları onu şöyle rivayet etti: **التّناويرُ** biter gibi; o da **الطَّراثيثِ** gibidir.
Ve denir: onlar siğillerdir.
Ve denir: **غرَزْتُ** bir dalı yere ve **وَرَكَزْتهُ**; ikisi bir mânâdadır.

**رزغ** : Leys dedi: **الرَّزَغَةُ** , **الرَّدَغَةِ**’den daha şiddetlidir. Dedi: ve **الرَّزِغُ** : onun içine çarpıp batan. Denir: **أرْزَغْتُ** falanı: onu bir ayıpla lekelediğim zaman.
Rü’be dedi:
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرْزغتُ** onda **إرْزاغاً** ve **أغمزت** onda **إغمازاً**; onu zayıf gördüğüm zaman.
Ve şu şiir okundu:
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا

Abdurrahman b. Semre hadîsinde: O, bir cuma gününde dedi: “Emîriniz hutbe okumadı.” Ona denildi: “Peki cuma kılmadın mı?” Dedi: “Bizi bu **الرَّزَغُ** engelledi.” Ebû Ubeyd dedi. Ebû Amr ve başkaları dedi: **الرَّزَغُ** çamur ve ıslaklıktır. Denir: **أرْزغت** gök ve **أرْزغ** yağmur: içinde yeri ıslatan şey bulunduğu zaman.
Tarafe, bir adamı överken dedi:
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل

İşte bu **الرَّزَغُ**dur. **الرَّدَغَةُ** ise **الهاء** iledir; o, su, çamur ve balçıktır; çoğulu **رِداغ**.

**زغر** : Lihyânî dedi: **زخرَتْ** Dicle ve **زَغَرتْ**; yani kabardı. Ve her şeyin **زَغْرُ**’u: onun çokluğu ve onda aşırılıktır.
Ebû Sahr dedi:
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ

Ve **زُغَرُ** : Şam’ın uçlarında bir köydür; Ebû Düvâd bununla onu kastetti:
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص

Ebû Mansûr dedi: Ve bu köyde suyu bol bir pınar vardır; ona **عَينُ زُغر** denir.
Ve denildi: **زُغَرُ** : Lût’un kızının adıdır; bu köye indi; ona nisbet edildi; onun adıyla adlandırıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والغين وما يثلثهما)
(زغف) الزاء والغين والفاء أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على سَعةٍ وفَضْل. من ذلك الزَّغْفة: الدرع؛ والجمع الزَّغْف، وهي الواسعة. وربما قالوا زَغَفة وزَغَف. قال:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفُراتِ *** وَفينا السُّيوفُ وفينا الزَّغَفْ([1])ويقال رجل مِزْغَفٌ: نَهِمٌ رَغِيبٌ. قال الأصمعيّ: زَغَفَ في حديثه: زاد.
(زغل) الزاء والغين واللام أصلٌ يدلُّ على رَضاع وزَقٍّ وما أشبهه. يقال أَزْغَلَ الطّائِرُ فَرخَه، إذا زَقّه. قال ابن أحمر:
فأَزْغَلَتْ في حَلْقِهِ زُغْلَةً *** لم تُخْطِئ الجِيدَ ولم تَشْفَتِرّْ([2])قال: وهو من قولهم: أَزْغِلي لـه زُغْلةً من سِقائِك، أي صُبِّي لـه شيئاً مِنْ لَبَن. ويقال أَزْغَلَت المرأةُ من عَزْلائِها، أي صَبَّت.
ومما شذّ عن الباب: الزُّغلول من الرِّجال: الخفيف.
(زغم) الزاء والغين والميم أُصَيْلٌ يدلُّ على ترديد صوتٍ خفيّ. قالوا: تزغَّمَ الجملُ، إذا ردَّدَ رُغَاءَه في خَفاءٍ ليس شديدا. ومنه التزَغم، وهو التَّغَضُّب، كأنه في غَضَبِهِ يردِّدُ صوتاً في نفسه. وذكرَ ناسٌ: تَزغَّمَ الفصيلُ لأمِّه، إذا حنَّ حنيناً خفياً.
(زغب) الزاء والغين والباء أُصَيْلٌ صحيح، وهو الزّغَب، أوّلُ ما ينبتُ من الرِّيش. وقد يُزْغِبُ الكَرْمُ، بعد جَرْيِ الماءِ فيه.
(زغد) الزاء والغين والدال أُصَيْلٌ يدل على تعصُّر في صوتٍ.
من ذلك الزَّغْد، وهو الهدير يتعصَّر فيه الهادرُ. وأصلهُ زغد عُكَّتَه، إذا عَصَرَها ليُخرِجَ سَمْنَها.
(زغر) الزاء والغين والراء أُصَيْلٌ. يقال زَغَر الماءُ وزَخَر. وليس هذا عندي من جهةِ الإبدال؛ لأن قياسَ زَغَر قياسٌ صحيح، وسيجيء *في الرباعيّ ما يصحِّحه. وذكر ابن دُريد([3]) أنَّ الزّغر الاغتصاب؛ يقال زَغَرْت الشيء زَغْراً. قال: والزغْر فعلٌ مُماتٌ. وزُغَر: اسمُ امرأةٍ، يقال أن عين زُغَر إليها تُنْسَب([4]).
---------------------ـ
([1]) سبق البيت برواية أخرى في مادة (حجف). وهو هنا ملفق من بيتين. وفي وقعة صفين 184:
أيمنعنا القوم ماء الفرات *** وفينا الرماح وفينا الحجف
وفينا الشوازب مثل الوشيج *** وفينا السيوف وفينا الزغف
([2]) الاشفترار: التفرق. وفي الأصل: "لم تشتفر"، صوابه من المجمل، واللسان (زغل، شفتر). وفي المجمل: "لم تظلم الجيد".
([3]) الجمهرة (2 : 322).
([4]) ذكر ابن دريد أن عين زعم: موضع بالشام. وقال ياقوت: "بمشارف الشام".

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الغين** وما يثلثهما)

(**زغف**) **الزاء** ve**الغين** ve**الفاء** sahih bir asıldır; genişliğe ve fazlalığa delâlet eder. Bundan: **الزَّغْفة**: zırh; çoğulu **الزَّغْف**; ve o, geniş olandır. Bazen **زَغَفة** ve **زَغَف** derler. Dedi ki:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفُراتِ *** وَفينا السُّيوفُ وفينا **الزَّغَفْ**([1])
Ve “**مِزْغَفٌ** adam” denir: obur, istekli. **الأصمعيّ** dedi: **زَغَفَ** sözünde: artırdı.

(**زغل**) **الزاء** ve**الغين** ve**اللام**; emzirmeye ve gagaya (yem vermeye) ve benzerine delâlet eden bir asıldır. “Kuş yavrusuna **أَزْغَلَ** etti” denir; onu gagasıyla beslediği zaman. **ابن أحمر** dedi:
فأَزْغَلَتْ في حَلْقِهِ **زُغْلَةً** *** لم تُخْطِئ الجِيدَ ولم تَشْفَتِرّْ([2])
Dedi ki: Bu, onların şu sözündendir: “Sulukundan ona bir **زُغْلةً** için **أَزْغِلي**”; yani ona sütten bir şey dök. Ve “kadın, **عَزْلائِها**’sından **أَزْغَلَت**” denir; yani döktü.
Ve babdan şâz olanlardan: erkeklerden **الزُّغلول**: hafif (olan).

(**زغم**) **الزاء** ve**الغين** ve**الميم**; gizli bir sesin tekrarlanmasına delâlet eden bir asıldır. Dediler ki: deve **تزغَّمَ** etti; böğürtüsünü, şiddetli olmayan bir gizlilik içinde tekrarladığı zaman. Ondan **التزَغم**; ve o, öfkelenmedir; sanki öfkesinde, kendi içinde bir sesi tekrarlıyor. Bir topluluk zikretti: “süt emen yavru, anasına **تَزغَّمَ** etti”; gizli bir inleyişle inlediği zaman.

(**زغب**) **الزاء** ve**الغين** ve**الباء** sahih bir asıldır; ve o, **الزّغَب**’dır: tüyden ilk biten şey. Ve asma, içinde suyun akmasından sonra **يُزْغِبُ** edebilir.

(**زغد**) **الزاء** ve**الغين** ve**الدال**; seste bir sıkışmaya delâlet eden bir asıldır.
Bundan: **الزَّغْد**; ve o, uğultudur; uğuldayanın onda sesi sıkışır. Aslı: “tulumunu **زغد** etti”; iç yağını çıkarmak için onu sıktığı zaman.

(**زغر**) **الزاء** ve**الغين** ve**الراء** bir asıldır. “Su **زَغَر** etti ve **زَخَر** etti” denir. Bu, benim yanımda ibdâl cihetinden değildir; çünkü **زَغَر**’ın kıyası sahih bir kıyastır; ve onu sahih kılacak şey, dörtlüde gelecektir. **ابن دُريد**([3]) zikretti ki: **الزّغر** gasptır; “şeyi **زَغَرْت** ettim, **زَغْراً**” denir. Dedi ki: **الزغْر** ölü (kullanımdan düşmüş) bir fiildir. Ve **زُغَر**: bir kadının adıdır; “**عين زُغَر**’a nisbet olunur” denir([4]).

---------------------ـ
([1]) Beyit, (حجف) maddesinde başka bir rivayetle geçti. Ve burada iki beyitten derlenmiştir. Ve Sıffîn vakasında 184:
أيمنعنا القوم ماء الفرات *** وفينا الرماح وفينا الحجف
وفينا الشوازب مثل الوشيج *** وفينا السيوف وفينا الزغف
([2]) **الاشفترار**: ayrılma. Asılda: “لم تشتفر”; doğrusu, **المجمل**’den ve **اللسان** (زغل، شفتر)’dendir. Ve **المجمل**’de: “لم تظلم الجيد”.
([3]) **الجمهرة** (2 : 322).
([4]) **ابن دريد** zikretti ki: **عين زعم**: Şam’da bir yerdir. Ve **ياقوت** dedi ki: “Şam’ın sınırlarında”.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَغَرَ الشيءَ يَزْغَرُهُ زَغْراً: اقْتَضَبَهُ
(* قوله: «اقتضبه»
في القاموس: اغتصبه. قال شارحه: في بعض النسخ اقتضبه. وهو غلط). والزَّغْرُ: الكَثْرَةُِ؛ قال الهذلي:
بل قد أَتانِي ناصِحٌ عن كاشِح،
بِعَدَاوَةٍ ظَهَرَتْ، وزَغْرِ أَقاولِ
أَراد أَقاويل، حذف الياء للضرورة. وزَغْرُ كل شيء: كثرته والإِفْراطُ فيه. وزَغَرَت دِجْلَةُ: مَدَّتْ كَزَخَرَتْ؛ عن اللحياني. وزُغَرُ: اسم رجل. وزُغَرُ: قرية بمشارف الشام. وعَيْنُ زُغَرَ: موضع بالشام؛ وأَما قول أَبي دُاودٍ:
كَكِتابَة الزُّغَرِيّ، غَشَّا
ها من الذَّهَبِ الدُّلامِصْ
فإِن ابن دريد قال: لا أَدري إِلى أَي شيء نسبه. وفي التهذيب: وإِياها عنى أَبو دواد يعني القرية بمشارف الشام؛ قال: وقيل زُغَرُ اسم بنت لوط نزلت بهذه القرية فسميت باسمها. وفي حديث الدجال: أَخْبِرُوني عن عَيْنِ زُغَرَ هل فيها ماء؟ قالوا: نعم؛ زُغَرُ بوزن صُرَد عين بالشام من أَرض البلقاء، وقيل: هو اسم لها، وقيل: اسم امرأَة نسبت إِليها. وفي حديث عليّ، كرم الله تعالى وجهه: ثم يكون بعد هذا غَرَقٌ من زُغَرَ؛ وسياق الحديث يشير إِلى أَنها عين في أَرض البصرة؛ قال ابن الأَثير: ولعلها غير الأُولى، فأَما زُعْرٌ، بسكون العين المهملة، فموضع بالحجاز.

##### Türkçe

**زَغَرَ** şeyi **يَزْغَرُهُ** **زَغْراً**: onu **اقْتَضَبَهُ** (gasp etti).

(* Onun sözü: «**اقتضبه**»
Kāmûs’ta: **اغتصبه**. Şârihi dedi ki: bazı nüshalarda **اقتضبه**. Ve o yanlıştır).

Ve **الزَّغْرُ**: çokluk; Hüzeli dedi ki:
بل قد أَتانِي ناصِحٌ عن كاشِح،
بِعَدَاوَةٍ ظَهَرَتْ، وزَغْرِ أَقاولِ
**أَقاولِ** ile **أَقاويل**i kastetti; zaruret için yâ’yı hazf etti. Ve her şeyin **زَغْرُ**u: onun çokluğu ve onda aşırılıktır. Ve **زَغَرَت دِجْلَةُ**: uzadı; **كَزَخَرَتْ** gibi; Lihyânî’den. Ve **زُغَرُ**: bir adamın adıdır. Ve **زُغَرُ**: Şam’ın sınırlarında bir köydür. Ve **عَيْنُ زُغَرَ**: Şam’da bir yerdir; ama Ebû Dâvûd’un sözü:
كَكِتابَة الزُّغَرِيّ، غَشَّا
ها من الذَّهَبِ الدُّلامِصْ
İbn Düreyd dedi ki: onu hangi şeye nisbet ettiğini bilmiyorum. Ve Tehzîb’de: Ebû Dâvûd onunla onu, yani Şam’ın sınırlarında olan köyü kastetti; dedi ki: ve denildi ki **زُغَرُ**, Lût’un kızının adıdır; bu köye indi de onun adıyla adlandırıldı. Ve Deccâl hadîsinde: “Bana **عَيْنِ زُغَرَ** hakkında haber verin; onda su var mı?” Dediler ki: “Evet”; **زُغَرُ**, **صُرَد** vezninde, Belkā’ arazisinden Şam’da bir pınardır; ve denildi ki: onun adıdır; ve denildi ki: ona nisbet edilen bir kadının adıdır. Ve Ali hadîsinde, Allah Teâlâ yüzünü keremli kılsın: “Sonra bundan sonra **زُغَرَ**dan bir boğulma olur”; hadîsin sevki, onun Basra arazisinde bir pınar olduğuna işaret eder; İbnü’l-Esîr dedi ki: belki o, birincisinden başkadır; ama **زُعْرٌ**, **العين** muhmelenin sükûnuyla, Hicaz’da bir yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زغره، كمنعه، أهمله الجوهري. وقال ابن دريد: الزغر: فعل ممات، وهو اغتصابك الشيء. يقال: زغره يزغره زغرا، أي اغتصبه، كازدغره. وفي بعض النسخ. اقتضبه وهو غلط. وزغرت دجلة: زخرت ومدت عن اللحياني. وزغر كل شيء: كثرته وإفراطه. وفي التهذيب: والإفراط فيه. قال الهذلي أبو صخر:
  بل قد أتاني ناصح عن كاشح                      بعداوة ظهرت وزغر أقاول أراد أقاويل، حذف الياء للضرورة. وزغر كزفر. أبو قبيلة كنائنهم من أدم حمر مذهبة. وبه فسر قول أبي دواد:
  ككنانة الزغـري غـش                      اها من الذهب الدلامص وقال ابن دريد: لا أدري إلى أي شيء نسبه، قال: وأحسبه أبا قوم من العرب. وقيل زغر: اسم ابنة لوط عليه السلام: ومنه زغر: ة، بالشام، لأنها نزلت بها فسميت باسمها، وهي بمشارف الشام. قال الأزهري: وإياها عني أبو دواد في قوله الماضي. وبها عين غؤور مائها علامة خروج الدجال. ونص حديث الدجال:  أخبروني عن عين زغر، هل فيها ماء ? قالوا: نعم  قالوا: وهو عين بالبلقاء. وقيل: هو اسم لها. وقيل: اسم امرأة نسبت إليها، كما قدمنا. وفي حديث علي رضي الله عنه  ثم يكون بعد هذا غرق من زغر  . وسياق الحديث يشير إلى أنها عين في أرض البصرة. قال ابن الأثير: ولعلها غير الأولى. وأما زعر، بسكون العين المهملة فموضع بالحجاز، وقد تقدم. وزغري الوادي، بالضم: تمر، أي نوع منه. وكفر الزغاري بالضم: محلة بمصر. ويقال للحمار عند النهيق: زغره.

##### Türkçe

زغره, menae gibi; Cevherî onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **الزغر**: ölü (kullanımdan düşmüş) bir fiildir; o, senin şeyi gasbetmendir. Denir: **زغره يزغره زغرا**; yani onu gasbetti; **كازدغره** gibi. Ve bazı nüshalarda: “onu koparıp aldı” (diye geçer); bu yanlıştır. Ve **زغرت دجلة**: kabardı ve (suyu) yükseldi; Lihyânî’den. Ve **زغر كل شيء**: onun çokluğu ve aşırılığıdır. Ve Tehzîb’de: ve onda aşırılık. Hüzellî Ebû Sahr dedi:
  “Bilakis bana bir öğütçü geldi, bir kin tutandan,
  ortaya çıkmış bir düşmanlıkla ve **زغر** **أقاول** ile”
**أقاول** (ile) **أقاويل**i kastetti; zaruret için **الياء**’yı hazfetti. Ve **زغر** “zefr” gibi. Ebû Kabîle: onların kinâneleri, yaldızlanmış kırmızı deridendir. Ve bununla Ebû Duvâd’ın sözü tefsir edildi:
  “**ككنانة الزغـري** (gibi) bir kinâne;
  onu, parlak altından kaplamıştır”
İbn Düreyd dedi: Onu hangi şeye nisbet ettiğini bilmiyorum; dedi ki: ve ben onu Araplardan bir kavmin babası sanıyorum. Ve denildi ki: **زغر**: Lût عليه السلام’ın kızının adıdır; ve ondan **زغر**: Şam’da (bir yer); çünkü o oraya indi de onun adıyla adlandırıldı; ve o, Şam’ın sınırlarında/kenarlarında(dır). Ezherî dedi: Ve geçmiş sözünde Ebû Duvâd’ın kastettiği de odur. Ve orada, suyunun derinliği Deccâl’in çıkışının alâmeti olan bir kaynak vardır. Ve Deccâl hadisinin nassı: “Bana **عين زغر** hakkında haber verin; onda su var mı?” Dediler: “Evet.” Dediler: “O, Belkā’da bir kaynaktır.” Ve denildi ki: o, onun adıdır. Ve denildi ki: ona nisbet edilen bir kadının adıdır; daha önce sunduğumuz gibi. Ve Ali رضي الله عنه hadîsinde: “Sonra bundan sonra **غرق من زغر** olur.” Hadisin siyakı, onun Basra toprağında bir kaynak olduğuna işaret eder. İbnü’l-Esîr dedi: Belki de o, birincisinden başkadır. Ama **زعر**, **العين المهملة** sâkin olmak üzere, Hicaz’da bir yerdir; ve daha önce geçti. Ve **زغري الوادي**, zamme ile: hurmadır; yani ondan bir tür. Ve **كفر الزغاري** zamme ile: Mısır’da bir mahalledir. Ve eşeğe anırma sırasında (anırırken) denir: **زغره**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَغَرَ
زَغَرَ A ( n. ac. زَغْر 1 ),
a.  Was abundant; overflowed ( river ).

زَغْر
زَغْر 1 ,
a.  Abundance, large quantity.

##### Türkçe

زَغَرَ
زَغَرَ A (mast. ac. **زَغْر** 1),
a. Bol oldu; taştı (nehir).

زَغْر
**زَغْر** 1,
a. Bolluk, büyük miktar.
