# زغل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D8%BA%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زغل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: زغل

(باب الزاء والغين وما يثلثهما)
(زغف) الزاء والغين والفاء أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على سَعةٍ وفَضْل. من ذلك الزَّغْفة: الدرع؛ والجمع الزَّغْف، وهي الواسعة. وربما قالوا زَغَفة وزَغَف. قال:
أيمنَعُنا القومُ ماءَ الفُراتِ *** وَفينا السُّيوفُ وفينا الزَّغَفْ([1])ويقال رجل مِزْغَفٌ: نَهِمٌ رَغِيبٌ. قال الأصمعيّ: زَغَفَ في حديثه: زاد.
(زغل) الزاء والغين واللام أصلٌ يدلُّ على رَضاع وزَقٍّ وما أشبهه. يقال أَزْغَلَ الطّائِرُ فَرخَه، إذا زَقّه. قال ابن أحمر:
فأَزْغَلَتْ في حَلْقِهِ زُغْلَةً *** لم تُخْطِئ الجِيدَ ولم تَشْفَتِرّْ([2])قال: وهو من قولهم: أَزْغِلي لـه زُغْلةً من سِقائِك، أي صُبِّي لـه شيئاً مِنْ لَبَن. ويقال أَزْغَلَت المرأةُ من عَزْلائِها، أي صَبَّت.
ومما شذّ عن الباب: الزُّغلول من الرِّجال: الخفيف.
(زغم) الزاء والغين والميم أُصَيْلٌ يدلُّ على ترديد صوتٍ خفيّ. قالوا: تزغَّمَ الجملُ، إذا ردَّدَ رُغَاءَه في خَفاءٍ ليس شديدا. ومنه التزَغم، وهو التَّغَضُّب، كأنه في غَضَبِهِ يردِّدُ صوتاً في نفسه. وذكرَ ناسٌ: تَزغَّمَ الفصيلُ لأمِّه، إذا حنَّ حنيناً خفياً.
(زغب) الزاء والغين والباء أُصَيْلٌ صحيح، وهو الزّغَب، أوّلُ ما ينبتُ من الرِّيش. وقد يُزْغِبُ الكَرْمُ، بعد جَرْيِ الماءِ فيه.
(زغد) الزاء والغين والدال أُصَيْلٌ يدل على تعصُّر في صوتٍ.
من ذلك الزَّغْد، وهو الهدير يتعصَّر فيه الهادرُ. وأصلهُ زغد عُكَّتَه، إذا عَصَرَها ليُخرِجَ سَمْنَها.
(زغر) الزاء والغين والراء أُصَيْلٌ. يقال زَغَر الماءُ وزَخَر. وليس هذا عندي من جهةِ الإبدال؛ لأن قياسَ زَغَر قياسٌ صحيح، وسيجيء *في الرباعيّ ما يصحِّحه. وذكر ابن دُريد([3]) أنَّ الزّغر الاغتصاب؛ يقال زَغَرْت الشيء زَغْراً. قال: والزغْر فعلٌ مُماتٌ. وزُغَر: اسمُ امرأةٍ، يقال أن عين زُغَر إليها تُنْسَب([4]).
---------------------ـ
([1]) سبق البيت برواية أخرى في مادة (حجف). وهو هنا ملفق من بيتين. وفي وقعة صفين 184:
أيمنعنا القوم ماء الفرات *** وفينا الرماح وفينا الحجف
وفينا الشوازب مثل الوشيج *** وفينا السيوف وفينا الزغف
([2]) الاشفترار: التفرق. وفي الأصل: "لم تشتفر"، صوابه من المجمل، واللسان (زغل، شفتر). وفي المجمل: "لم تظلم الجيد".
([3]) الجمهرة (2 : 322).
([4]) ذكر ابن دريد أن عين زعم: موضع بالشام. وقال ياقوت: "بمشارف الشام".

ـ

### Türkçe

(باب **الزاء** و**الغين** وما يثلثهما)
(**زغف**) **الزاء** ve**الغين** ve**الفاء** sahih bir asıldır; genişliğe ve fazlalığa delâlet eder. Bundan: **الزَّغْفة**: zırh; çoğulu **الزَّغْف**; o, geniş olandır. Bazen **زَغَفة** ve**زَغَف** derler. Dedi ki:
Kavim bize Fırat’ın suyunu mu men eder *** hâlbuki bizde kılıçlar var ve bizde **الزَّغَفْ** var([1]) Ve denilir: **مِزْغَفٌ** adam: obur, istekli. **الأصمعيّ** dedi: **زَغَفَ** sözünde: artırdı.
(**زغل**) **الزاء** ve**الغين** ve**اللام**; bir asıl, emzirmeye ve gagaya (yavruyu beslemeye) ve benzerine delâlet eder. Denilir: **أَزْغَلَ** kuş, yavrusunu; onu gagasıyla beslediği zaman. **ابن أحمر** dedi:
Derken onun boğazına bir **زُغْلَةً** **أَزْغَلَتْ** *** boynu ıskalamayan ve ayrılmayan([2]) Dedi ki: Bu, onların sözünden gelir: **أَزْغِلي** ona, tulumundan bir **زُغْلةً**; yani ona sütten bir şey dök. Ve denilir: **أَزْغَلَت** kadın, **عَزْلائِها**’sından; yani döktü.
Babdan şâz olanlardandır: erkeklerden **الزُّغلول**: hafif (kimse).
(**زغم**) **الزاء** ve**الغين** ve**الميم**; bir asıldır, gizli bir sesin tekrarlanmasına delâlet eder. Dediler: **تزغَّمَ** deve; böğürtüsünü şiddetli olmayan bir gizlilik içinde tekrarladığı zaman. Ondan **التزَغم**; o, **التَّغَضُّب**’dur; sanki öfkesinde kendi içinde bir ses tekrarlıyor. Bir topluluk zikretti: **تَزغَّمَ** süt emen yavru, annesine; gizli bir inleyişle inlediği zaman.
(**زغب**) **الزاء** ve**الغين** ve**الباء** sahih bir asıldır; o, **الزّغَب**’dır: tüyden biten ilk şey. Asma da **يُزْغِبُ** olabilir; içinde suyun akmasından sonra.
(**زغد**) **الزاء** ve**الغين** ve**الدال**; bir asıldır, seste bir sıkışmaya delâlet eder.
Bundan **الزَّغْد**; o, uğultudur; uğuldayanın onda sesi sıkışır. Aslı: **زغد** onun tulumunu; iç yağını çıkarmak için onu sıktığı zaman.
(**زغر**) **الزاء** ve**الغين** ve**الراء**; bir asıldır. Denilir: **زَغَر** su ve**زَخَر**. Bu, benim nezdimde ibdâl cihetinden değildir; çünkü **زَغَر**’ın kıyası sahih bir kıyastır; onu sahih kılacak şey, dörtlüde gelecektir. **ابن دُريد**([3]) zikretti ki: **الزّغر** gasptır; denilir: **زَغَرْت** şeyi **زَغْراً**. Dedi ki: **الزغْر** ölü (kullanımdan düşmüş) bir fiildir. Ve**زُغَر**: bir kadının adıdır; denilir ki **عين زُغَر** ona nisbet olunur([4]).
---------------------ـ
([1]) Beyit, (حجف) maddesinde başka bir rivayetle geçti. Burada iki beyitten derlenmiştir. Ve Sıffîn vak‘asında 184:
Kavim bize Fırat’ın suyunu mu men eder *** hâlbuki bizde mızraklar var ve bizde **الحجف**
Ve bizde **الشوازب** var, **الوشيج** gibi *** ve bizde kılıçlar var ve bizde **الزغف**
([2]) **الاشفترار**: ayrılma. Asılda: “**لم تشتفر**”; doğrusu **المجمل**’den ve **اللسان** (**زغل**، **شفتر**)’den. **المجمل**’de: “**لم تظلم الجيد**”.
([3]) **الجمهرة** (2 : 322).
([4]) **ابن دريد** zikretti ki **عين زعم**: Şam’da bir yerdir. **ياقوت** dedi: “Şam’ın uçlarında”.

ـ
