# زفر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%81%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%81%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زفر

الزَّفْرُ والزَّفِيرُ: أَن يملأَ الرجل صدره غمّاً ثم هو يَزْفِرُ به، والشهيق (* قوله: «والشهيق إِلخ» كذا بالأَصل ولعل هنا سقطاً). النفس ثم يرمي به. ابن سيده: زَفَرَ يَزْفِرُ زَفْراً وزَفِيراً أَخرج نَفَسَه بعد مَدَّه، وإِزْفِيرٌ إِفْعَيلٌ منه. والزَّفْرَةُ والزُّفْرَةُ: التَّنَفُّسُ. الليث: وفي التنزيل العزيز: لهم فيها زَفِيرٌ وشَهِيقٌ؛ الزفير: أَول نَهيق الحمار وشِبْهِهِ، والشَّهِيقُ: آخِرُه، لأَن الزفير إِدخال النفس والشهيق إِخراجه، والاسم الزَّفْرَةُ، والجمع زَفَرَاتٌ، بالتحريك، لأَنه اسم وليس بنعت؛ وربما سكنها الشاعر للضرورة، كما قال: فَتَسْتَرِيح النَّفْسُ من زَفْراتِها
وقال الزجاج: الزَّفْرُ من شِدّةِ الأَنِينِ وقبيحه، والشهيق الأَنين الشديد المرتفع جدّاً، والزَّفِير اغْتِراقُ النَّفَسِ للشِّدَّةِ. والزُّفْرَةُ، بالضم: وَسَطُ الفرس؛ يقال: إِنه لعظيم الزُّفْرَةِ. وزُفْرَةُ كل شيء وزَفْرَتُه: وَسَطُه. والزَّوافِرُ: أَضلاعُ الجنبين. وبعير مَزْفُورٌ: شديد تلاحم المفاصل. وما أَشَدَّ زُفْرَتَهُ أَي هو مَزْفُورُ الخَلْقِ. ويقال للفرس: إِنه لعظيم الزُّفْرَةِ أَي عظيم الجوف؛ قال الجعدي: خِيطَ على زَفْرَةٍ فَتَمَّ، ولم
يَرْجِعْ إِلى دِقَّةٍ، ولا هَضَمِ
يقول: كأَنه زافر أَبداً من عظم جوفه فكأَنه زَفَرَ فَخِيطَ على ذلك؛ وقال ابن السكيت في قول الراعي: حُوزِيَّةٌ طُوِيَتْ على زَفَراتِها،
طَيَّ القَنَاطِرِ قد نَزَلْنَ نُزُولا
قال فيه قولان: أَحدهما كأَنها زَفَرَتْ ثم خَلِفَتْ على ذلك، والقول الآخر: الزَّفْرَةُ الوَسَطُ. والقناطر: الأَزَجُ. والزِّفْرُ، بالكسر: الحِمْل، والجمع أَزْفارٌ؛ قال:
طِوالُ أَنْضِيَةِ الأَعْناقِ لم يَجِدوا
رِيحَ الإِماء، إِذا رَاحَت بأَزْفارِ
والزَّفْرُ: الحَمْلُ. وازْدَفَرَهُ: حمله. الجوهري: الزَّفْرُ مصدر قولك زَفَرَ الحِمْلَ يَزْفِرُهُ زَفْراً أَي حَمَلَهُ وازْدَفَرَهُ أَيضاً. ويقال للجمل الضخم: زُفَرُ، والأَسد زُفَرُ، والرجل الشجاع زُفَر، والرجل الجوادِ زُفَر. والزِّفْرُ: القِرْبَةُ. والزِّفْرُ: السِّقاء الذي يحمل فيه الراعي ماءه، والجمع أَزْفارٌ، ومنه الزِّوافِرُ الإِماءُ اللواتي يحملن الأَزفار، والزَّافِرُ: المُعِينُ على حَمْلِها؛ وأَنشد: يا ابْنَ التي كانتْ زَماناً في النَّعَمْ
تَحْمِلُ زَفْراً وتَؤُولُ بالغَنَمْ
وقال آخر:
إِذا عَزَبُوا في الشتَّاء عَنَّا رَأَيْتَهُمْ
مَدالِيجَ بالأَزْفارِ، مثلَ العَوَاتِق
وزَفَرَ يَزْفِرُ إِذا اسْتَقَى فحمل. والزُّفَرُ: السَّيِّدُ، وبه سمي الرجل زُفَرَ. شمر: الزُّفَرُ من الرجال القوي على الحمالاتِ. يقال: زَفَرَ وازْدَفَرَ إِذا حَمَلَ؛ قال الكميت:
رِئاب الصُّدْوعِ، غِيَاث المَضُو
ع، لأْمَتُك الزُّفَرُ النَّوْفَلُ
وفي الحديث: أَن امرأَة كانت تَزْفِرُ القِرَبَ يوم خَيْبَرَ تسقي الناسَ؛ أَي تحمل القرب المملوءة ماء. وفي الحديث: كان النساء يَزْفِرْنَ القِرَبَ يَسْقِينَ الناسَ في الغَزْوِ؛ أَي يحملنها مملوءةً ماءً؛ ومنه الحديث: كانت أُمُّ سُلَيْطٍ تَزْفِرُ لنا القِرَبَ يومَ أَحُدٍ. والزُّفَرُ: السَّيِّدُ؛ قال أَعشى باهلة:
أَخُو رَغائِبَ يُعْطِيها ويَسْأَلُها،
يَأْبَى الظُّلامَةَ منه النَّوْفَلُ الزُّفَرُ
لأَنه يَزْدَفِرُ بالأَموال في الحَمَالات مطيقاً له، وقوله منه مؤكدة للكلام، كما قال تعالى: يغفر لكم من ذنوبكم؛ والمعنى: يأْبى الظلامة لأَنه النوفل الزفر. والزَّفِيرُ: الداهية، وأَنشد أَبو زيد: والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفِيرَا
وفي التهذيب: الزَّفِير الداهية، وقد تقدم. والزَّفْرُ والزَّافِرَةُ: الجماعة من الناس. والزَّافِرَةُ: الأَنصار والعشيرة. وزَافِرَةُ القوم: أَنصارهم. الفراء: جاءنا ومعه زَافِرَتُه يعني رهطه وقومه. ويقال: هم زافِرَتُهم عند السلطان أَي الذين يقومون بأَمرهم. وفي حديث عليّ، كرم الله تعالى وجهه: كان إِذا خلا مع صاغِيَتِهِ وزَافِرَتِهِ انْبَسَطَ؛ زافرة الرجل: أَنصاره وخاصتَّه. وزَافِرَةُ الرُّمْحِ والسهم: نحو الثُّلُثِ، وهو أَيضاً ما دون الريش من السهم. الأَصمعي: ما دون الريش من السهم فهو الزافرة، وما دون ذلك إِلى وسطه هو المَتْنُ. ابن شميل: زَافِرَةُ السهم أَسفل من النَّصْلِ بقليل إِلى النصل. الجوهري: زافرة السهم ما دون الريش منه. وقال عيسى بن عمر: زافرة السهم ما دون تلثيه مما يلي النصل. أَبو الهيثم: الزافرة الكاهل وما يليه: وقال أَبو عبيدة: في جُؤْجُؤِ الفَرَسِ المُزْدَفَرُ، وهو الموضع الذي يَزْفِرْ منه؛ وأَنشد: ولَوْحا ذِرَاعَتْينِ في بِرْكَةٍ،
إِلى جُؤْجُؤٍ حَسَنِ المُزْدَفَرْ
وزَفَرَتِ الأَرضُ: ظهر نباتها. والزَّفَرُ: التي يدعم بها الشجر. والزَّوافِرُ: خشبٌ تقام وتُعَرَّضُ عليها الدِّعَمُ لتجري عليها نَوامِي الكَرْمِ.
وزُفَرُ وزَافِرٌ وزَوْفَرٌ: أَسماء.

### Türkçe

**الزَّفْرُ** ve **الزَّفِيرُ**: erkeğin göğsünü kederle doldurması, sonra onunla **يَزْفِرُ** etmesi; ve **الشهيق** (sözü: «والشهيق إِلخ» asılda böyle; belki burada bir düşme vardır): nefes; sonra onu atması. İbn Sîde: **زَفَرَ يَزْفِرُ زَفْراً وزَفِيراً**: nefesini uzattıktan sonra çıkardı; ve **إِزْفِيرٌ** ondan **إِفْعَيلٌ** veznindedir. Ve **الزَّفْرَةُ** ve **الزُّفْرَةُ**: nefes alma. Leys: Aziz tenzilde: “Onlar için orada **زَفِيرٌ** ve **شَهِيقٌ** vardır”; **الزفير**: eşeğin anırmasının ve benzerinin başlangıcıdır; ve **الشَّهِيقُ**: onun sonudur; çünkü **الزفير** nefesi içeri sokmaktır ve **الشهيق** onu dışarı çıkarmaktır; isim **الزَّفْرَةُ**’dir; çoğulu **زَفَرَاتٌ**’tır, harekeli olarak; çünkü o isimdir, sıfat değildir; şair bazen zaruret için onu sükûnlu yapmıştır, şöyle dediği gibi:
فَتَسْتَرِيح النَّفْسُ من زَفْراتِها
Zeccâc dedi: **الزَّفْرُ** inlemenin şiddetinden ve onun çirkininden (olanıdır); ve **الشهيق** çok şiddetli, çok yükselen inlemedir; ve **الزَّفِير** şiddetten dolayı nefesin boğulmasıdır.

Ve **الزُّفْرَةُ** (damme ile): atın ortasıdır; denir ki: “O, **الزُّفْرَةِ** bakımından büyüktür.”

Her şeyin **زُفْرَةُ**’si ve **زَفْرَتُه**: onun ortasıdır. Ve **الزَّوافِرُ**: iki yanın kaburgalarıdır. Ve **مَزْفُورٌ** deve: eklemlerin kaynaşması şiddetli (olan). “Onun **زُفْرَتَهُ** ne kadar şiddetlidir!” yani o, yaratılışça **مَزْفُورُ**’dur. Ata denir ki: “O, **الزُّفْرَةِ** bakımından büyüktür” yani karın boşluğu büyüktür; Câ‘dî dedi:
خِيطَ على زَفْرَةٍ فَتَمَّ، ولم
يَرْجِعْ إِلى دِقَّةٍ، ولا هَضَمِ
Der ki: karın boşluğunun büyüklüğünden dolayı sanki daima “**زافر**”dir; sanki **زَفَرَ** etti de bunun üzerine dikildi. İbnü’s-Sikkît, Râ‘î’nin şu sözü hakkında dedi:
حُوزِيَّةٌ طُوِيَتْ على زَفَراتِها،
طَيَّ القَنَاطِرِ قد نَزَلْنَ نُزُولا
Bunda iki söz vardır: birincisi, sanki o **زَفَرَتْ** etti, sonra bunun üzerine (böyle) kaldı; diğer söz: **الزَّفْرَةُ** ortadır. Ve **القناطر**: kemerlerdir.

Ve **الزِّفْرُ** (kesre ile): yüktür; çoğulu **أَزْفارٌ**’dır; dedi ki:
طِوالُ أَنْضِيَةِ الأَعْناقِ لم يَجِدوا
رِيحَ الإِماء، إِذا رَاحَت بأَزْفارِ
Ve **الزَّفْرُ**: yüktür. Ve **ازْدَفَرَهُ**: onu taşıdı. Cevherî: **الزَّفْرُ** “**زَفَرَ الحِمْلَ يَزْفِرُهُ زَفْراً**” sözünün mastarıdır; yani onu taşıdı; ve **ازْدَفَرَهُ** da (böyledir).

İri deveye **زُفَرُ** denir; aslan **زُفَرُ**’dur; yiğit adam **زُفَر**’dır; cömert adam **زُفَر**’dır. Ve **الزِّفْرُ**: kırbadır. Ve **الزِّفْرُ**: çobanın suyunu taşıdığı su tulumudur; çoğulu **أَزْفارٌ**’dır; bundan **الزِّوافِرُ**: **أَزْفار**’ı taşıyan cariyelerdir; ve **الزَّافِرُ**: onu taşımaya yardım edendir; ve şu beyit okunmuştur:
يا ابْنَ التي كانتْ زَماناً في النَّعَمْ
تَحْمِلُ زَفْراً وتَؤُولُ بالغَنَمْ
Bir başkası dedi:
إِذا عَزَبُوا في الشتَّاء عَنَّا رَأَيْتَهُمْ
مَدالِيجَ بالأَزْفارِ، مثلَ العَوَاتِق
Ve **زَفَرَ يَزْفِرُ**: su çekti de taşıdı (zamanı). Ve **الزُّفَرُ**: efendidir; bununla adama **زُفَرَ** adı verilmiştir. Şemmer: **الزُّفَرُ** erkeklerden yük taşımalarına güçlü olandır. Denir ki: **زَفَرَ** ve **ازْدَفَرَ**: taşıdı; Kumeyt dedi:
رِئاب الصُّدْوعِ، غِيَاث المَضُو
ع، لأْمَتُك الزُّفَرُ النَّوْفَلُ
Hadiste: bir kadının Hayber günü kırbaları **تَزْفِرُ** ettiği, insanlara su verdiği (vardır); yani su dolu kırbaları taşıyordu. Hadiste: kadınlar gazvede kırbaları **يَزْفِرْنَ** ederlerdi, insanlara su verirlerdi; yani onları su dolu olarak taşırlardı; bundan hadiste: Ümmü Süleyt Uhud günü bize kırbaları **تَزْفِرُ** ederdi. Ve **الزُّفَرُ**: efendidir; A‘şâ Bâhile dedi:
أَخُو رَغائِبَ يُعْطِيها ويَسْأَلُها،
يَأْبَى الظُّلامَةَ منه النَّوْفَلُ الزُّفَرُ
Çünkü o, yük taşımalarında mallarla **يَزْدَفِرُ** eder, ona güç yetirir; ve “**منه**” sözü, sözü pekiştirmek içindir; Yüce Allah’ın “**يغفر لكم من ذنوبكم**” buyruğu gibi; anlam: zulmü reddeder; çünkü o, **النوفل الزفر**’dir. Ve **الزَّفِيرُ**: musibettir; Ebû Zeyd şu beyiti okudu:
والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفِيرَا
Ve **التهذيب**’de: **الزَّفِير** musibettir; ve daha önce geçti. Ve **الزَّفْرُ** ve **الزَّافِرَةُ**: insanlardan topluluktur. Ve **الزَّافِرَةُ**: yardımcılar ve aşirettir. Kavmin **زَافِرَةُ**’si: onların yardımcılarıdır. Ferrâ: “Bize geldi ve onunla birlikte **زَافِرَتُه** vardı” dedi; yani yakınları ve kavmi. Ve denir ki: “Onlar sultanın yanında onların **زافِرَتُهم**’idir”; yani işlerini üstlenenlerdir. Ali’nin hadîsinde, Allah Teâlâ yüzünü keremli kılsın: “Kendi **صاغِيَتِهِ** ve **زَافِرَتِهِ** ile baş başa kaldığında genişlerdi”; erkeğin **زافرة**’si: yardımcıları ve haslarıdır. Ve mızrağın ve okun **زَافِرَةُ**’si: üçte bir kadardır; ve o, okun tüyden aşağısı olan kısımdır. Asma‘î: okun tüyden aşağısı **الزافرة**’dir; ondan aşağısı, ortasına kadar olan ise **المَتْنُ**’dür. İbn Şümeyl: okun **زَافِرَةُ**’si, **النَّصْلِ**’den biraz aşağıdan **النصل**’e kadardır. Cevherî: okun **زافرة**’si, onun tüyden aşağısıdır. Îsâ b. Ömer dedi: okun **زافرة**’si, **تلثيه**’sinin **النصل** tarafına yakın olanından aşağısıdır. Ebû’l-Heysem: **الزافرة**: kahil ve ona bitişik olandır. Ebû Ubeyde dedi: atın göğsünde **المُزْدَفَرُ** (vardır); o, **يَزْفِرْ** ettiği yerdir; ve şu beyiti okudu:
ولَوْحا ذِرَاعَتْينِ في بِرْكَةٍ،
إِلى جُؤْجُؤٍ حَسَنِ المُزْدَفَرْ
Ve “**زَفَرَتِ الأَرضُ**”: bitkisi göründü. Ve **الزَّفَرُ**: ağaçla desteklenen (şey)dir.

Ve **الزَّوافِرُ**: desteklerin üzerine akıp gitsin diye desteklerin dikilip enlemesine konulduğu ağaçtır; asmanın büyüyen sürgünleri onun üzerinde yürür.

Ve **زُفَرُ** ve **زَافِرٌ** ve **زَوْفَرٌ**: isimlerdir.
