# زقم (ز-ق-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%82%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bir ağaç demektir

- Harfler: ز - ق - م
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الزَّقُّومِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D9%82%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%85%D9%90.md) | الْفَعُّولِ | Boğazı kurutucu | 2 | 2 | [37:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/ayet/37:62.md) |
| [زَقُّومٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/siga/%D8%B2%D9%8E%D9%82%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%85%D9%8D.md) | فَعُّولٍ | Zakkum | 1 | 1 | [56:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/ayet/56:52.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 33 · Ağaç
2. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ekel pas demektir
3. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayr : At sürüsü demektir
4. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Nezle” konaklama yeri demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زقم |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%85.md), [بلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9.md), [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [سيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%BA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zorla, hırsla veya boğazı tıkayarak yutma; boğazdan güçlükle geçen yakıcı madde |
| Çekirdek Özet 2 | Cehennem ehlinin beslenemediği halde azap ve zorlama altında içine doldurduğu yakıcı ağaç ve meyve |
| Çekirdek Özet 3 | Tüketimin varlığı besleyici veya hayat verici değil, bizzat azabın ve yıkımın vasıtası haline gelmesi |
| Kritik Hata Riski | Zakkumu yalnızca sıradan bir botanik ağaç türü sayıp onun boğazı yırtan, zorla yutulan yakıcı azap boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زق | Dar bir kanaldan veya boğazdan zorla geçirme, sıkıştırma ve fışkırtma hareketi; [زقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D8%A8.md) kökünde dar yola, [زقو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%88.md) kökünde boğazdan çıkan tiz feryada işaret eder | م | Su, sıvı, sindirim ve içine alma imgesi eklenerek dar kanaldan geçiş eylemini zoraki bir yutmaya, mideye indirmeye ve boğazı tıkamaya dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Boğazı kesen, tahriş eden, keskin ve acı veren ilk temas hareketi |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Boğazın dar geçidi, sıkışma noktası ve sınır kanalı |
| م | Su | Yutulan, akıtılan veya içe zorla doldurulan kütlesel madde |
| زقم | Kesici alet, dar kanal ve içe çekilen maddenin birleşimi | Keskin, tahriş edici ve yakıcı bir maddenin dar boğaz kanalından zorla içeriye akıtılıp yutulması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi çiğnemeden, hızlıca, zorlanarak veya boğazı dolduracak biçimde yutmak; boğaza tıkanan acı ve yakıcı şeyi güçlükle yutkunmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahitlerinde zakkum ismi Kur'an öncesi klasik Hicaz şiirinde doğrudan bilinmeyen veya yabancı bir lezzet/ağaç adı olarak anılmış; Ebu Cehl ve Kureyş müşriklerinin bu kelimeyi Kuzey Afrika kökenli bir tüccardan hurma ve tereyağı karışımı olarak duyup alay konusu etmeleri rivayet edilmiştir |
| Erken Arapça kullanım | İbn Düreyd'in kaydettiği üzere bedevi Arapların sütü aşırı ve doymak bilmez şekilde içmesini anlatmak için kullanılan ifade تَزَقَّمَ اللَّبَنَ şeklindedir |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ve komşu Afro-Asyatik havzada زقم kökü doğrudan ortak bir bitki adı olarak geniş biçimde belgelenmemiştir; kök asıl olarak boğazdan tıkınma, zorla yutma ve yutkunma morfolojisi üzerinden şekillenmiştir. Bazı erken Arap filologları kelimenin Batı Sami kökeninden ziyade Berberi ve Kuzey Afrika dillerinde tereyağı ve hurmanın karıştırılarak çiğnenmeden yutulan yoğun bir gıda maddesini adlandırdığını nakleder. Arapça içi ses yapısında ise ز (keskinlik) ve ق (daralma/boğaz) seslerinin م (yutma) ile birleşmesi, boğazı tıkayan şeylerin yutulmasını ifade eden onomatopoetik bir türetimi akla getirir. Dolayısıyla kelimenin botanik bir terim olmaktan önce, boğazı yakan ve yutulması ızdırap veren bir tüketim hareketini adlandırdığı, Kur'an'ın bu kökü cehennem azabının dehşetini bildiren özel bir ontolojik ağaca isim kıldığı görülmektedir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Lisānü’l-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, David Cohen Semitic Roots.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi boğaza tıkıştırarak zorla yutmak | Boğazı daraltan veya yakıcı bir cismin çiğnenmeden mideye indirilmesi eylemidir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Boğaz ve yutkunma kökleriyle fonetik paralellik | Erken Sami katmanında düzenli bir üçlü kök olarak yaygın olmayıp boğaz hareketlerini anlatan daralma kökleriyle benzeşir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Kuzey Afrika / Berberi dilleri teması | Klasik lügatlerin aktardığı üzere yoğun kıvamlı ve boğaza tıkılan hurma-yağ karışımına verilen addır | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زقم | Anlamlı | Zorla ve hırsla yutmak | Boğazı tıkayan yakıcı bir şeyi yutma eylemi ve bu addaki cehennem ağacı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [زمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| [قزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%85.md) | Anlamlı | Boyca küçük, cılız ve alçak olmak | Cüssesi küçük, bayağı ve aşağılık kimseleri nitelemek için kullanılır | Kur'an'da geçmez; alçaklık ve zayıflık anlamı taşır |
| [قمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [مزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82.md) | Anlamlı | Yırtmak, parçalamak | Kumaşın veya bir bütünün çekilerek paramparça edilmesi | Kur'an'da geçer; zakkumun iç organları parçalamasıyla dolaylı kavramsal bağı vardır |
| مقز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زقم | Merkez | Boğaza tıkılarak zorla yutulan yakıcı madde | Boğazı parçalayarak ve tiksintiyle zoraki yutulmayı ifade eder | Tüketim bizzat bir işkence ve ceza vasıtasıdır |
| [لقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%85.md) | Komşu | Ağza bir lokma almak | Normal ölçüde veya peş peşe yutmayı bildirir, yakıcılık şart değildir | Nötr ve olağan yeme hareketidir |
| [بلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9.md) | Komşu | Boğazdan aşağı kaydırmak | Çiğnemeden doğrudan mideye indirmektir, azap veya acı içermesi gerekmez | Maddenin boğazdan geçişini vurgular |
| [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | Tat almak ve gıdalanmak | Yiyeceğin lezzetini tatmak ve ondan besin değeri elde etmektir | Beslenme ve doyum amacına yöneliktir |
| [سيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%BA.md) | Zıt | Boğazdan kolayca ve afiyetle kayıp geçmek | Boğazı tıkamayan, rahatça içilen ve lezzet veren içecek ve gıdadır | Zakkumun boğazı kurutucu ve tıkayıcı doğasının tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زقم | Zorla yutulan boğaz kurutucu azap | Acı veren, boğazı tıkayan şeyleri yutmak ve bu tabiatta olan cehennem ağacı | Kesin |
| Latince | Deglutitio poenalis, arbor infernalis | Cezalandırıcı yutma, cehennem ağacı | İstem dışı veya zorla boğaza tıkıştırılan yakıcı maddeyi ve cehennemdeki azap ağacını karşılar | Muhtemel |
| İngilizce | Choking consumption, infernal bitter tree | Tıkanarak yutma, yakıcı zakkum ağacı | Tüketilen nesnenin beslemek yerine boğması ve parçalaması anlamını karşılar | Güçlü |
| Almanca | Wurgendes Schlucken, Höllenbaum | Boğularak yutma, cehennem ağacı | Boğaza takılan, tahriş eden ve mideyi yakan ceza maddesini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Déglutition suffocante, arbre infernal | Boğucu yutkunma, cehennem azabı ağacı | Yutulması ızdırap veren, besin değeri taşımayan azap vasıtası karşılığıdır | Güçlü |

Kaynak: Lane's Arabic-English Lexicon, Georges Latin-Deutsches Handwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزَّقُّومِ | Cehennemin dibinden çıkan ve tomurcukları şeytanların başlarına benzeyen yakıcı ağaç | Cennetteki ağırlanma ve nimetlerle karşılaştırma bağlamı; Sâffât [37:62](https://lisan.digital/tr/ayet/37:62.md) |
| الزَّقُّومِ | Günahkârların karnında erimiş maden gibi kaynayan azap yiyeceği | Ahirette günahkârların ve suçluların cezalandırılması bağlamı; Duhân [44:43](https://lisan.digital/tr/ayet/44:43.md) |
| زَقُّومٍ | Dalâlet içindeki yalanlayıcıların karınlarını zorla dolduracakları acı ağaç meyvesi | Kıyamet günü sapkınların hesaba çekilmesi ve azap çekmesi bağlamı; Vâkıa [56:52](https://lisan.digital/tr/ayet/56:52.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cehennem azabı | Ateşin içinde yeşil bir ağacın nasıl yanmadan var olabileceği ve cehennem cezalarının hakikati | İlahi kudretin fiziksel zıtlıkları bir arada var etme gücü ve azabın somutluğu |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkhi hükümlere doğrudan konu olan bir amel bildirmez | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Gaybî hakikatlerin temsili ve müşriklerin inkârı | Kureyş müşriklerinin bu kelimeyi hurma-yağ zannederek alaya alması ve Kur'an'ın bu algıyı kırması | İnkârcı aklın gaybı dünyevi basit hazlara indirgeme yanılgısının ifşası |
| Hadis | Cehennem tasvirleri ve tefekkür | Zakkumdan dünyaya bir damla damlasa yeryüzündeki tüm canlıların maişetini ifsat edeceğini bildiren rivayetler | Zakkumun yeryüzü hayatını ve düzenini tamamen zehirleyecek mutlak yıkıcılığı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi ceza ve ilahi adalet | Bâtıl tüketimin bedeli | Tüketim arzusunun azaba dönüştürülmesi | Dünyada helal-haram gözetmeden hırsla tıkınan nefsin ahirette yakıcı maddeyle cezalandırılması | Kesin |
| İlmi | Biyolojik ve toksikolojik yapı | Toksik ve aşındırıcı madde | Hücre ve dokuyu parçalama | Organizmaya girdiğinde beslemek yerine kimyasal yanık ve organ harabiyeti oluşturan madde | Güçlü |
| Siyasi | Zalim ve sömürücü iktidar yapıları | Tiranlığın ürettiği yıkıcı çıktı | Halkın zoraki kabulü | Topluma zorla dayatılan, sindirilmesi imkânsız ve düzeni içten çürüten zorba politikalar | Muhtemel |
| İktisadi | Asalak ve üretimsiz tüketim düzeni | Zehirli sermaye ve haksız kazanç | Sistemi tıkayıp iflasa sürükleme | Katma değer üretmeyen, ekonomiye girdiğinde refah sağlamayıp bütçeyi yutan toksik borçlanma | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropiyi artıran toksik absorpsiyon | Sisteme dahil edilen bir girdinin enerji üretmek yerine sistemin iç bağlarını koparması ve entropik çöküşe yol açması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik içselleştirme ve patolojik bağımlılık | Bireyin veya toplumun kendisine zarar veren bir ideolojiyi veya durumu çaresizlik içinde zorunlu olarak kabullenip tüketmesi | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Zakkumu Akdeniz ikliminde yetişen bildik zehirli zakkum (nerium oleander) süs bitkisine indirgemek veya onu sadece mecazi bir açlık hissi saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da zakkum, cehennemin en derin kökünden (aslü'l-cahîm) fışkıran, meyveleri şeytani kötülüğü simgeleyen ve inkârcıların karınlarında maden gibi kaynayan ontolojik bir azap nesnesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Uhrevi cezanın dehşetini ve haksız tüketimin ahiretteki doğrudan biyolojik ve ruhsal karşılığını basite indirgeyerek ayetlerdeki uyarıcı etkiyi hafifletmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Dünyadaki tüketim hırsının, hak tanımazlığın ve gafletin ahirette besin değil bizzat parçalayıcı bir azap unsuru olarak geri döneceğini en somut fiziki dehşetle kavratır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet nimetleriyle cehennem azabının karşılaştırıldığı (Sâffât [37:62](https://lisan.digital/tr/ayet/37:62.md)), suçluların cezalandırıldığı (Duhân [44:43](https://lisan.digital/tr/ayet/44:43.md)) ve hesap gününün dehşetinin bildirildiği (Vâkıa [56:52](https://lisan.digital/tr/ayet/56:52.md)) ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tüketmenin her zaman fayda ve doyum sağlayacağı yönündeki dünyevi yanılgıyı yıkar; cehennemde tüketimin bir lütuf değil, azabın ve parçalanmanın zirvesi olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Boğazı tahriş eden, kesici, yakıcı ve tıkayıcı bir maddenin zorla çiğnenmeden mideye indirilmesi eylemi.
- Soyut anlam: İnkâr ve haddi aşma neticesinde içine çekilen veya tüketilen nesnenin fayda vermek yerine sistemi içeriden parçalayan bir felakete dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: İlahi cezanın, insanın fıtrata aykırı tüketim ihtirasını tersyüz ederek ona sindirilemez ve tahrip edici bir girdi olarak geri dönmesi mekanizması.
- LaTeX modeli: $$Z = \lim_{t \to t_f} \left( \frac{\Phi(x)}{V(x)} \right) \cdot \prod_{i=1}^{n} \left( - \nabla E_i \right)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $Z$, zakkum kökünün temsil ettiği yıkıcı tüketim ve azap katsayısını simgeler. $\Phi(x)$, organizmaya veya ruha zorla alınan maddenin negatif toksik yükünü; $V(x)$ ise sindirim ve kabullenme hacmini ifade eder. $V(x)$ sıfıra yaklaşırken tıkanma ve boğulma etkisi sonsuza ıraksar. $\prod_{i=1}^{n} \left( - \nabla E_i \right)$ terimi ise tüketilen girdinin enerji üretmek yerine iç sistemin tüm $E_i$ enerji düzeylerini negatif gradyanla parçalayıp çöküşe sürüklemesini temsil eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%82%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Saffat 37:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/ayet/37:62.md) — الزَّقُّومِ

أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ

Meal (IK): Konak yeri olarak bu mu hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı?

### [Duhan 44:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/ayet/44:43.md) — الزَّقُّومِ

إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ

Meal (IK): Doğrusu zakkum ağacı;

### [Vakıa 56:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/ayet/56:52.md) — زَقُّومٍ

لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ

Meal (IK): Muhakkak ki yiyeceksiniz zakkum ağacından.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bir ağaç demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والزاي والميم معهما
ق ز م، ز ق م، م ز ق مستعملات قزم: القَزَمُ: اللئيم الدنيء، الصغير الجثة، ورجل قَزَمٌ، وامرأة قَزَمٌ، وقومٌ قَزَمٌ وأقزامٌ، وهو ذو قَزَمٍ.
ولغة أخرى: رجل قَزمٌ وامرأة قَزَمةٌ وامرأتان قَزَمتَانِ، ونساء قَزَماتٌ، ورجلان قَزَمانِ، ورجال قَزَمُونَ، قال:
لا بخل خالطه ولا قَزَمُ
ويقال للرذالة من الأشياء: قَزَمٌ، والجميع قَزَمٌ.
زقم: الزَّقْمُ: أكل الزَّقُّومِ.
ويقال: الزَّقُّومُ، بلغة إفريقية، الزبد بالتمر.
ولما نزلت آية الزَّقّومِ لم تعرفه قريش، فقدم رجل من إفريقية وسئل عن الزَّقّومِ، فقال الإفريقي: الزَّقّومُ بلغة إفريقية، الزبد والتمر. فقال أبو جهل: هاتي يا جارية تمراً وزبداً نَزْدَقِمُه، فجعلوا يَتَزَقَّمُونَ منه ويأكلونه، وقالوا: أبهذا يخوفنا محمد، فبين الله في آية أخرى: "إنا جعلناها فتنة للظالمين، إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم".
مزق: المَزْقُ: شق الثياب ونحوه.
وصار الثوب مِزَقاً أي قطعاً ولا يكادون يقولون: مِزْقةً للقطعة.
وثوب مَزيقٌ ومَمْزُقٌ ومَمْزُوقٌ ومُمَزَّقٌ.
وكذلك المِزَقُ من السحاب، وسحابة مِزَقٌ.
وناقة مِزاقٌ: سريعة يكاد جلدها يتمزق من سرعتها، قال:
فجاء بشوشاة مِزاقٍ ترَى لها		نُدوباً من الأنْساعِ فذاً وتَوأَما
ومَزَّقَ العرض الشَّتْمُ.
ومَزَقَ الطائرُ بسحله أي رمى به.
ومُزَيقياءُ كان ملكاً من ملوك اليمن.

##### Türkçe

**القاف** ve **الزاي** ve **الميم** onlarla birlikte

**ق ز م**، **ز ق م**، **م ز ق** kullanımdadır. **قزم**: **القَزَمُ**: alçak, bayağı; küçük cüsseli. Ve bir erkek **قَزَمٌ**, bir kadın **قَزَمٌ**, bir kavim **قَزَمٌ** ve **أقزامٌ**; ve o, **قَزَمٍ** sahibidir.

Ve başka bir dil: bir erkek **قَزمٌ** ve bir kadın **قَزَمةٌ** ve iki kadın **قَزَمتَانِ**, ve kadınlar **قَزَماتٌ**, ve iki erkek **قَزَمانِ**, ve erkekler **قَزَمُونَ**. Dedi ki:
لا بخل خالطه ولا **قَزَمُ**

Ve eşyalardan bayağılık için denilir: **قَزَمٌ**; ve hepsi **قَزَمٌ**dur.

**زقم**: **الزَّقْمُ**: **الزَّقُّومِ**u yemek.

Ve denilir: **الزَّقُّومُ**, İfrîkıyye diliyle, hurma ile kaymak.

Ve **الزَّقّومِ** âyeti inince Kureyş onu tanımadı; derken İfrîkıyye’den bir adam geldi ve **الزَّقّومِ** hakkında soruldu; İfrîkıyyeli dedi ki: **الزَّقّومُ** İfrîkıyye diliyle, kaymak ve hurmadır. Bunun üzerine Ebû Cehil dedi: Ey câriye, bana hurma ve kaymak getir, onu **نَزْدَقِمُه**. Böylece ondan **يَتَزَقَّمُونَ** oldular ve onu yediler; ve dediler: Muhammed bizi bununla mı korkutuyor? Derken Allah başka bir âyette açıkladı: "إنا جعلناها فتنة للظالمين، إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم".

**مزق**: **المَزْقُ**: elbiseleri ve benzerini yırtmak.

Ve elbise **مِزَقاً** oldu; yani parçalar. Ve neredeyse “parça” için **مِزْقةً** demezler.

Ve **مَزيقٌ** ve **مَمْزُقٌ** ve **مَمْزُوقٌ** ve **مُمَزَّقٌ** elbise.

Ve buluttan **المِزَقُ** da böyledir; ve bir bulut **مِزَقٌ**dur.

Ve **مِزاقٌ** dişi deve: hızlıdır; hızından derisi neredeyse yırtılır. Dedi ki:
فجاء بشوشاة **مِزاقٍ** ترَى لها		نُدوباً من الأنْساعِ فذاً وتَوأَما

Ve ırzı **الشَّتْمُ** parçaladı.

Ve kuş, **بسحله** ile **مَزَقَ** etti; yani onunla attı.

Ve **مُزَيقياءُ**, Yemen krallarından bir kral idi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَقُّومُ: اسمُ طعامٍ لهم، فيه تمرٌ وزبدٌ. والزَقْمُ: أَكْلُهُ. قال ابن عبّاس رضي الله عنهما: لمَّا نزَل قوله تعالى: "إنّ شَجَرَةَ الزَقُّومِ طَعامُ الأَثيمِ" قال أبو جهل: التمر بالزبد تَتَزَقَّمُهُ. فأنزل الله تعالى: "إنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ في أَصْلِ الجَحيمِ. طَلْعُها كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَياطينِ". وأَزْقَمْتُهُ الشيء، أي أَبْلَعْتُهُ إياه، فازْدَقَمَهُ أي ابتلعَه. والتَزَقُّمُ: التَلَقُّمُ. قال ابن دُريد: يقال تَزَقَّمَ فلانٌ اللبنَ، إذا أفرط في شربه.

##### Türkçe

**الزَقُّومُ**: Onlar için bir yiyeceğin adıdır; içinde hurma ve tereyağı vardır. **والزَقْمُ**: Onu yemektir. İbn Abbâs (Allah ikisinden de razı olsun) dedi ki: Yüce Allah’ın şu sözü indiği zaman: “Şüphesiz **شَجَرَةَ الزَقُّومِ** günahkârın yiyeceğidir”; Ebû Cehil dedi: Hurmayı tereyağıyla, onu **تَتَزَقَّمُهُ** (zakkumlayarak yersin). Bunun üzerine Yüce Allah indirdi: “Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır. Onun tomurcuğu sanki şeytanların başlarıdır.” Ve **أَزْقَمْتُهُ** şeyi; yani onu ona yutturdum; böylece **ازْدَقَمَهُ** yani onu yuttu. **والتَزَقُّمُ**: **التَلَقُّمُ** (lokma lokma yutma). İbn Düreyd dedi: “Falan kimse sütü **تَزَقَّمَ** etti” denir; onu içmede aşırıya gittiği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ز م
زمق ، قزم ، قمز ، زقم ، مزق .
قمز : أهمل الليثُ : قَمَزَ .
وسمعت العرب تقول : رأيت الكَلأ في أرض بني فلان قُمزاً قُمزاً ، وذلك إذا لم يتوافر ( ولكنه نبت متفرِّقاً ) وكانت ها هنا لُمعَةٌ ( وها هنا لمعة ) ( 1 ) ثم تنقطع ثم ترى لُمعةٌ أخرى ، وكذلك الحصى إذا اجتمع منها في مكان صُوبة فهي قُمزَةٌ أيضاً ( وجمعها : قمزٌ ، وقال ابنُ مُقبل :
يَرْمي النَّجادَ بِحَيْدارِ الحصَا قُمَزا
في مشيةٍ سُرُح خلط أفانينا ) ( 1 )
قزم : قال الليث : القزَمُ : اللئيم الدَّنيءُ الصغير الحبَّةِ .
تقول العرب : رجل قزَمٌ وامرأة قزَمٌ وهو ذو قزَمٍ ، ولُغة أخرى : رجل قَزَمٌ ، ورجلان قَزَمَانِ ورجال أقْزَامٌ وامرأة قَزَمَةٌ ، وامرأتان قزَمَتانِ ونساءٌ قزَماتٌ ، ورجال قزَمُون ، ويقال للِرُّذَالةِ من الأشياء قَزَمٌ ( والجميع : قُزمُ ) ( 1 ) .
وأنشد :
لا بخل خالطهُ ولا قزَم
وقال غيره : غَنَمٌ قزَمٌ أي رُذالٌ لا خير فيها ، وإن شئت : غنمٌ أقْزَامٌ ، وكذلك الرُّذالة من الإبل قزَمٌ .
زقم : قال ابن دريد : الزَّقم : شُرْبُ اللبنِ والإفراطُ فيه .
ويقال : باتَ يَتزَقَّمُ اللبنَ .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( ) ( ) الرَّحِيمُ إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعَامُ الاَثِيمِ ) ( الدخان : 43 ، 44 ) .
وقال في موضع آخر : ( ) ( فِتْنَةً لِّلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ ) ( الصافات : 64 ، 65 ) ، وذكر هذه الشجرة في موضع آخر ، فقال : ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِى القُرْءَانِ ) ( الإسراء : 60 ) ، وهي هي .
وافتتنَ بها المشرِكون . فقال اللعين أبو جهل : ما نعرفُ الزَّقوم إلا أكل التَّمر بالزُّبد فتزَقموا ( وقال لجاريته : زقّمينا ) ( 1 ) .
وقال بعض المشركين : النارُ تأكلُ الشجرَ فكيف ينبت فيها الشجرُ .
ولذلك قال الله : ( وَمَا جَعَلْنَا الرُّءْيَا الَّتِى أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِى القُرْءَانِ ) ( الإسراء : 60 ) ، وما جعلنا هذه الشجرة إلا فتنة للكفارِ .
وقال الليث : الزقَمُ : الفعلُ من أكلِ الزَّقُّومِ ، والازدِقامُ كالابتلاَعِ .
قال : ولما نَزَلتْ آية الزقُّوم لم تعْرِفهُ قُريشٌ فقدم رجلٌ من إفريقِيَّةَ وسُئلَ عن الزقُّوم . فقال الإفريقيُّ : الزقوم بِلُغَةِ إفريقية الزبد بالتمر . فقال أبو جهل : هاتي يا جاريةُ زبداً وتمراً نزدَقمه فجعلوا يأكلون منه ويتزقمون ويقولون : أفبهذا تُخَوِّفُنا يا مُحَمَّدُ . فأنزل الله : ( ) فِتْنَةً لِّلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ ) ( الصافات : 64 ) .
وقال الكسائي وأبو عمرو : الزقْمُ واللقمُ واحدٌ ، والفعل زقَمَ يزقُمُ ولقِمَ يلقَمُ حكى ذلك عنهما إسحاقُ بن الفرج .
مزق : قال الليث : المزق : شق الثِّيابِ .
ويقال : صار الثوبُ مزقاً أي : قطعاً ولا يكادونَ يقولونَ مِزقةً للقطعةِ وكذلك مِزَقُ السَّحابِ قطعهُ .
ويقال : ثَوْبٌ مَزِيقٌ مَمْزوقٌ مُتَمزِّق مُمَزَّق ، ومَزْقُ العِرضِ شتمه .
أبو عبيد عن الأصمعي : مزَق الطائرُ وذَرَق يمزق ويذرُق إذا رمى به .
قال الليث : ناقَةٌ مِزاقٌ : سَرِيعة جدّاً يكادُ جلدُها يتمزّق مِنْ سرعتها ، وأنشد :
فَجاءَ بِشَوْشَاةٍ مِزَاق ترى بهَا
نُدُوباً مِنَ الأَنْسَاع فذّاً وتَوْأَمَا
أبو عبيد : ناقَةٌ شَوْشاةٌ : مِزاقٌ سريعةٌ ، وجعل ذُو الرُّمَّةِ الفرَسَ مِزاقاً أي سرِيعةً خفيفةً فقال :
أفاؤُوا كلَّ شاذبة مِزَاق
بَرَاها القَوْدُ واكْتَسَتِ اقورارا
وفي ( النوادِرِ ) : مازَقْتُ فلاناً ونازَقتهُ منازَقَةً وممازقة : أي : سابقته في العَدوِ ، ومُزيقياءُ لقب عمرو بن عامر جدّ الأنصارِ .
وقيل : إنهُ لُقبَ بمزيقياء لأنه كانَ يلبسُ كلَّ يومٍ ثوباً فإذا أمْسَى مزَّقه عنه ووهبه وهو القائل :
أنَا ابنُ مُزَيقيا عمرو وجَدِّي
أبوه عامرٌ ماءُ السَّماءِ
وقال ابن دريد : المزقَةُ : طائرٌ صغيرٌ وليس بثبت .
وقال : مَزَقَ لِحْيته وزَبقها إذا نتفَها .
زمق : قال ابن دريد : زمق لحيتهُ وزبقها إذا نتفها .

##### Türkçe

ق ز م
**زمق** , **قزم** , **قمز** , **زقم** , **مزق** .

**قمز** : **الليثُ** ihmal etti: **قَمَزَ** .
Arapların şöyle dediğini işittim: “Falan oğullarının arazisinde otu **قُمزاً قُمزاً** gördüm”; bu, (toplanıp çoğalmadığı, fakat dağınık bittiği) zaman olur; burada bir **لُمعَةٌ** (ve burada bir **لمعة**) ( 1 ) olur, sonra kesilir, sonra başka bir **لُمعةٌ** görürsün; çakıl da böyledir: ondan bir yerde bir **صُوبة** olarak toplanırsa o da **قُمزَةٌ**’dir (çoğulu: **قمزٌ**; **ابنُ مُقبل** dedi ki:
يَرْمي النَّجادَ بِحَيْدارِ الحصَا قُمَزا
في مشيةٍ سُرُح خلط أفانينا ) ( 1 )

**قزم** : **الليث** dedi: **القزَمُ**: alçak, bayağı, küçük taneli.
Araplar der ki: **رجل قزَمٌ** ve **امرأة قزَمٌ**; o, **ذو قزَمٍ**’dir. Başka bir dil: **رجل قَزَمٌ**; **رجلان قَزَمَانِ**; **رجال أقْزَامٌ**; **امرأة قَزَمَةٌ**; **امرأتان قزَمَتانِ**; **نساءٌ قزَماتٌ**; **رجال قزَمُون**. Eşyadan düşük, bayağı olana **قَزَمٌ** denir (hepsi: **قُزمُ**) ( 1 ) .
Ve inşad etti:
لا بخل خالطهُ ولا قزَم
Başkası dedi: **غَنَمٌ قزَمٌ**; yani içinde hayır olmayan düşükler; istersen: **غنمٌ أقْزَامٌ**; develerden düşük olan da böyledir: **قزَمٌ**.

**زقم** : **ابن دريد** dedi: **الزَّقم**: sütün içilmesi ve onda aşırılık.
Ve denir: **باتَ يَتزَقَّمُ اللبنَ**.
Ve Allah, aziz ve celil, dedi: **الرَّحِيمُ إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعَامُ الاَثِيمِ** ( **الدخان** : 43 ، 44 ) .
Ve başka bir yerde dedi: **فِتْنَةً لِّلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ** ( **الصافات** : 64 ، 65 ) ; ve bu ağacı başka bir yerde andı da şöyle dedi: **وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِى القُرْءَانِ** ( **الإسراء** : 60 ) ; o, odur.
Müşrikler onunla fitneye düştüler. Lânetli Ebû Cehil dedi ki: **الزَّقوم**’u ancak hurmayı kaymakla yemek olarak biliriz; öyleyse **فتزَقموا** (ve cariyesine dedi ki: **زقّمينا**) ( 1 ) .
Müşriklerden bazısı dedi: Ateş ağacı yer; öyleyse onda ağaç nasıl biter?
Bunun için Allah dedi: **وَمَا جَعَلْنَا الرُّءْيَا الَّتِى أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِى القُرْءَانِ** ( **الإسراء** : 60 ) ; bu ağacı kâfirler için ancak bir fitne kıldık.
**الليث** dedi: **الزقَمُ**: **الزَّقُّومِ** yemekten olan fiildir; **الازدِقامُ** yutma gibidir.
Dedi ki: **الزقُّوم** âyeti inince Kureyş onu tanımadı; derken Afrika’dan bir adam geldi ve **الزقُّوم** hakkında soruldu. Afrikalı dedi ki: **الزقوم** Afrika dilinde hurmayla kaymaktır. Ebû Cehil dedi ki: “Getir ey cariye, kaymak ve hurma; onu **نزدَقمه**”; derken ondan yemeye başladılar ve **يتزقمون** oldular ve diyorlardı ki: “Bununla mı bizi korkutuyorsun ey Muhammed?” Bunun üzerine Allah indirdi: **فِتْنَةً لِّلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ** ( **الصافات** : 64 ) .
**الكسائي** ve **أبو عمرو** dedi: **الزقْمُ** ile **اللقمُ** birdir; fiil **زقَمَ يزقُمُ** ve **لقِمَ يلقَمُ**’dur; bunu ikisinden **إسحاقُ بن الفرج** hikâye etti.

**مزق** : **الليث** dedi: **المزق**: elbiseyi yırtmaktır.
Ve denir: Elbise **مزقاً** oldu; yani parçalar; parçaya **مِزقةً** demeye pek yanaşmazlar; bulutun **مِزَقُ السَّحابِ**’ı da onun parçalarıdır.
Ve denir: **ثَوْبٌ مَزِيقٌ مَمْزوقٌ مُتَمزِّق مُمَزَّق**; ve **مَزْقُ العِرضِ**: ona sövmektir.
**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: Kuş **مزَق** ve **ذَرَق**; **يمزق** ve **يذرُق**; onu fırlatıp attığı zaman.
**الليث** dedi: **ناقَةٌ مِزاقٌ**: pek hızlı; hızından derisi neredeyse yırtılacak. Ve inşad etti:
فَجاءَ بِشَوْشَاةٍ مِزَاق ترى بهَا
نُدُوباً مِنَ الأَنْسَاع فذّاً وتَوْأَمَا
**أبو عبيد**: **ناقَةٌ شَوْشاةٌ**: **مِزاقٌ** hızlıdır. **ذُو الرُّمَّةِ** atı **مِزاقاً**; yani hızlı, hafif yaptı; şöyle dedi:
أفاؤُوا كلَّ شاذبة مِزَاق
بَرَاها القَوْدُ واكْتَسَتِ اقورارا
Ve **( النوادِرِ )**’de: **مازَقْتُ** falanı ve **نازَقتهُ منازَقَةً** ve **ممازقة**; yani koşuda onunla yarıştım. **مُزيقياءُ** ensarın ceddi **عمرو بن عامر**’in lakabıdır.
Ve denildi ki: Ona **مزيقياء** lakabı verildi; çünkü her gün bir elbise giyerdi; akşam olunca onu üzerinden yırtar ve bağışlardı; o, şunu söyleyendir:
أنَا ابنُ مُزَيقيا عمرو وجَدِّي
أبوه عامرٌ ماءُ السَّماءِ
**ابن دريد** dedi: **المزقَةُ**: küçük bir kuştur; fakat sabit değildir.
Ve dedi: Sakalını yolduğu zaman **مَزَقَ لِحْيته** ve **زَبقها**.

**زمق** : **ابن دريد** dedi: Sakalını yolduğu zaman **زمق لحيتهُ** ve **زبقها**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والقاف وما يثلثهما)
(زقم) الزاء والقاف والميم أُصَيْلٌ يدلُّ على جِنْسٍ من الأَكْلِ. قال الخليل: الزَّقْمُ: الفِعْل، من أكل الزَّقُّومِ. والازْدِقَام: الابتلاع. وذكر ابن دريد(1) أنَّ بعض العرب يقول: تزقّم فلانٌ اللّبن، إذا أفرطَ في شُرْبِهِ.‏
(زقل) الزاء والقاف واللام ليس بشيء. على أنَّه حكِيَ عن بعض العرب: زَوْقَلَ فلانٌ عِمَامتَه، إذا أرخىطرَفَيْها من ناحيتَيْ رأسِه.‏
(زقو) الزاء والقاف والحرف المعتل أُصَيْلٌ يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. فالزَّقْو: مصدرُ زَقَا الدِّيك يَزْقُو، ويقال إن كلَّ صائحٍ زَاقٍ. وكانت العرب تقول: "هو أَثْقَلُ من الزّواقي"، وهي الدِّيَكة؛ لأنهم كانوا يَسْمُرون فإذا صاحت الدِّيكة تفرَّقُوا. والزُّقَاء: زُقَاء الدِّيك.‏
(زقب) الزاء القاف والباء كلمة. يقال طريقٌ زَقَبٌ(2). أي ضيِّق.‏
(زقن) الزاء والقاف والنون ليس بشيء، على أنَّهم ربَّما قالوا: زَقَنْتُ الحِمْلَ أزقُنُه، إذا حَمَلْتَه.وأزقَنْتُ فلاناً: أعنتُهُ على الحِمْل. والله أعلم بالصواب.‏
--------------ــــ
(1) الجمهرة (3: 14).‏
(2) وقيل الزقب. الطرق الضيقة. واحدتها زقبة. وقيل الواحد والجمع سواء.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**القاف** وما يثلثهما)
(**زقم**) **الزاء** ve**القاف** ve**الميم**; bir asıl olup yemenin bir cinsine delâlet eder. **الخليل** dedi: **الزَّقْمُ**: fiildir; **الزَّقُّومِ** yemekten (olan). **الازْدِقَام**: yutmadır. **ابن دريد**(1) zikretti ki Arapların bazısı şöyle der: **تزقّم** falan **اللّبن**i, onu içmesinde aşırıya gittiği zaman.‏
(**زقل**) **الزاء** ve**القاف** ve**اللام** bir şey değildir. Şu var ki Arapların bazısından hikâye edilmiştir: **زَوْقَلَ** falan **عِمَامتَه**; onun iki ucunu başının iki tarafından salıverdiği zaman.‏
(**زقو**) **الزاء** ve**القاف** ve illetli harf; bir asıl olup seslerden bir sese delâlet eder. Şu halde **الزَّقْو**: **زَقَا** horozun **يَزْقُو**’sunun masdarıdır; ve denir ki her bağıran **زَاقٍ**’dır. Araplar derdi: "O, **الزّواقي**’den daha ağırdır"; o da horozlardır; çünkü onlar gece sohbet ederlerdi, horozlar öttüğü vakit dağılırlardı. **الزُّقَاء**: horozun **زُقَاء**’sıdır.‏
(**زقب**) **الزاء** **القاف** ve**الباء** bir kelimedir. Denir: **طريقٌ زَقَبٌ**(2). Yani dar.‏
(**زقن**) **الزاء** ve**القاف** ve**النون** bir şey değildir; şu var ki onlar belki derler: **زَقَنْتُ** yükü **أزقُنُه**; onu taşıdığım zaman. Ve **أزقَنْتُ** falancayı: ona yük üzerinde yardım ettim. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏
--------------ــــ
(1) **الجمهرة** (3: 14).‏
(2) Ve denildi: **الزقب**. Dar yollar. Onun bir tanesi **زقبة**’dir. Ve denildi: tekil ve çoğul birdir.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ﴿إن شجرة الزقوم *** طعام الأثيم﴾ [الدخان/43 - 44]، وعبارة عن أطعمة كريهة في النار، ومنه استعير: زقم فلان وتزقم: إذا ابتلع شيئا كريها.

##### Türkçe

- ﴿Şüphesiz **شجرة الزقوم** … **طعام الأثيم**﴾ [الدخان/43 - 44]; ateşteki iğrenç yiyecekler hakkında bir ibaredir; bundan ödünçlenmiştir: **زقم** falan ve **تزقم**: iğrenç bir şeyi yuttuğu zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ق م
تقول‏:‏ من أنكر أن يقوم أطعمه الله تعالى الزقو‏.‏
ويقال‏:‏ إن أهل أفريقية يسمون الزبد بالتمر‏:‏ زقومـاً وهـو مـن قولهـم‏:‏ إنـه ليزقـم اللقـم ويتزقمهـا ويزدقمها‏:‏ يبتلعها‏.‏
وبات يتزقم اللبن إذا أفرط في شربه‏.‏

##### Türkçe

ز ق م
Şöyle dersin: Kim (bunu) inkâr ederse ki kalksın, Allah Teâlâ ona **الزقو** yedirir.

Ve denilir: Afrika ehli, hurma ile (birlikte olan) tereyağını **زقومـاً** diye adlandırırlar; ve o, onların şu sözündendir: “Şüphesiz o, lokmaları **ليزقـم** eder, onları **ويتزقمهـا** eder ve onları **ويزدقمها** eder”: onları yutar.

Ve geceledi, sütü **يتزقم** eder (hâlde), onu içmede aşırıya gittiği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري: الزَّقْمُ الفعل من الزَّقُّوم، والازْدِقامُ كالابتلاع. ابن سيده: ازْدَقَمَ الشيءَ وتَزَقَّمَهُ ابتلعه. والتَّزَقُّمُ: التَّلَقُّمُ. قال أَبو عمرو: الزَّقْمُ واللَّقْمُ واحد، والفعل زَقَمَ يَزْقُمُ ولَقِمَ يَلْقَمُ. والتَّزَقُّمُ: كثرة شرب اللبن، والاسم الزَّقَمُ، ابن دريد: يقال تَزَقَّمَ فلان اللبن إذا أَفرط في شربه. وهو يَزْقُمُ اللُّقَمَ زَقْماً أَي يَلْقَمُها. وزَقَمَ اللحم زَقْماً بلعه. وأَزْقَمْتُه الشيء أَي أَبلعته إياه.
الجوهري: الزَّقُّوم إسم طعام لهم فيه تمر وزُبْدٌ، والزَّقْمُ: أَكله. ابن سيده: والزَّقُّومُ طعم أَهل النار، قال وبلغنا أَنه لما أُنزلت آية الزَّقُّومِ: إن شجرة الزَّقُّومِ طعامُ الأَثِيم؛ لم يعرفه قريش، فقال أَبو جهل: إن هذا لشجر ما ينبت في بلادنا فَمَنْ منكم مَنْ يعرف الزَّقُّومَ؟ فقال رجل قدم عليهم من إِفْريقيَةَ: الزّقُّومُ بلغة إفْريقيَة الزُّبْدُ بالتمر، فقال أَبو جهل: يا جارية هاتي لنا تمراً وزبداً نَزْدَقِمُه، فجعلوا يأْكلون منه ويقولون: أَفبهذا يخوفنا محمد في الآخرة؟ فبيَّنَ الله تبارك وتعالى ذلك في آية أُخرى فقال في صفتها: إنها شجرة تخرج في أَصل الجحيم طَلْعُها كأَنه رؤوس الشياطين؛ وقال تعالى: والشَّجَرَةَ المَلْعونةَ في القرآن؛ الأَزهري: فافتتن بذكر هذه الشجرة جماعات من مُشْركي مكة فقال أَبو جهل: ما نعرف الزَّقُّومَ إلاَّ أَكل التمر بالزبد؛ فقال لجاريته: زَقِّمِينا. وقال رجل آخر من المشركين: كيف يكون في النار شجر والنار تأكل الشجر؟ فأَنزل الله تعالى: وما جعلنا الرؤيا التي أَرَيْناك إلاَّ فتنة للناس والشجرةَ الملعونةَ في القرآن؛ أَي وما جعلنا هذه الشجرة إِلاَّ فينة للكفار؛ وكان أَبو جهل ينكر أَن يكون الزَّقُّومُ من كلام العرب، ولما نزلت: إِن شجرة الزَّقُّوم طعامُ الأَثِيمِ، قال: يا معشر قريش هل تَدْرُونَ ما شجرةُ الزَّقُّومِ التي يخوفكم بها محمد؟ قالوا: هي العَجْوةُ، فأَنزل الله تعالى: إنَّها شجرة تَخْرُجُ في أَصل الجَحِيم طَلْعُها كأَنه رؤوس الشياطين؛ قال: وللشياطين فيها ثلاثة أَوجه: أَحدها أَن يُشْبِه طَلْعُها في قبحه رؤوس الشياطين لأَنها موصوفة بالقُبْحِ وإن كانت غير مشاهَدة فيقال كأَنه رأْس شيطان إذا كان قبيحاً، الثاني أَن الشيطان ضرب من الحيات قبيح الوجه وهو ذو العُرْفِ، الثالث أَنه نبت قبيح يسمى رؤوس الشياطين؛ قال أَبو حنيفة: أَخبرني أَعرابي من أزْدِ السَّراة قال: الزَّقُّومُ شجرة غبراء صغيرة الورق مُدَوَّرَتُها لا شوك لها، ذَفِرَةٌ مُرَّة، لها كَعابر في سُوقها كثيرة، ولها ورُيْدٌ ضعيف جدّاً يجْرُسُه النحل، ونَوْرَتُها بيضاء، ورأس ورقها قبيح جدّاً. والزَّقُّومُ: كل طعام يَقْتل؛ عن ثعلب. والزَّقْمَةُ: الطاعون؛ عنه أَيضاً. وفي صفة النار: لو أَن قَطْرة من الزَّقُّوم قطرت في الدنيا؛ الزَّقُّومُ:ما وصف الله في كتابه فقال: إنها شجرة تَخْرج في أَصل الجَحيم؛ قال: هو فَعُّول من الزَّقْمِ الشديد والشرب المفرط.
والزُّلْقُوم، باللام: الحْلْقُوم.

##### Türkçe

الأَزهري: **الزَّقْمُ** **الزَّقُّوم**’dan fiildir; **الازْدِقامُ** ise yutma gibidir.

ابن سيده: **ازْدَقَمَ** şeyi ve **تَزَقَّمَهُ** onu yuttu. **التَّزَقُّمُ**: **التَّلَقُّمُ**. Ebû Amr dedi: **الزَّقْمُ** ile **اللَّقْمُ** birdir; fiil **زَقَمَ يَزْقُمُ** ve **لَقِمَ يَلْقَمُ**’dur. **التَّزَقُّمُ**: sütün çok içilmesi; isim **الزَّقَمُ**’dır. İbn Düreyd: “Falan **تَزَقَّمَ** sütü” denir; onu içmede aşırıya gittiği zaman. O, lokmaları **يَزْقُمُ** **زَقْماً**; yani onları **يَلْقَمُ**. Ve eti **زَقَمَ** **زَقْماً**: onu yuttu. Ve ben ona şeyi **أَزْقَمْتُه**; yani onu ona yutturdum.

الجوهري: **الزَّقُّوم** onlar için bir yiyeceğin adıdır; içinde hurma ve tereyağı vardır. **الزَّقْمُ**: onu yemektir.

ابن سيده: ve **الزَّقُّومُ** cehennem ehlinin yiyeceğidir. Dedi ki: bize ulaştı ki **الزَّقُّومِ** âyeti indirildiğinde: “**إن شجرة الزَّقُّومِ طعامُ الأَثِيم**”; Kureyş onu bilmedi. Ebû Cehil dedi: “Bu, bizim beldelerimizde bitmeyen bir ağaçtır; içinizden kim **الزَّقُّومَ**’u bilir?” Üzerlerine İfrîkıyye’den gelmiş bir adam dedi ki: “**الزّقُّومُ** İfrîkıyye dilinde hurma ile tereyağıdır.” Ebû Cehil dedi: “Ey cariye, bize hurma ve tereyağı getir; onu **نَزْدَقِمُه**.” Onlar ondan yemeye başladılar ve diyorlardı: “Muhammed ahirette bizi bununla mı korkutuyor?” Allah tebâreke ve teâlâ bunu başka bir âyette açıkladı; onun vasfında dedi ki: “**إنها شجرة تخرج في أَصل الجحيم طَلْعُها كأَنه رؤوس الشياطين**”; ve yüce Allah dedi: “**والشَّجَرَةَ المَلْعونةَ في القرآن**”. الأَزهري: Bu ağacın zikriyle Mekke müşriklerinden topluluklar fitneye düştü; Ebû Cehil dedi: “Biz **الزَّقُّومَ**’u ancak hurmayı tereyağıyla yemek olarak biliriz.” Câriyesine dedi: “**زَقِّمِينا**.” Müşriklerden başka bir adam dedi: “Ateşte nasıl ağaç olur; ateş ağacı yer?” Bunun üzerine Allah teâlâ indirdi: “**وما جعلنا الرؤيا التي أَرَيْناك إلاَّ فتنة للناس والشجرةَ الملعونةَ في القرآن**”; yani bu ağacı kâfirler için ancak bir fitne kıldık. Ebû Cehil, **الزَّقُّومُ**’un Arap sözünden olmasını inkâr ediyordu. “**إِن شجرة الزَّقُّوم طعامُ الأَثِيمِ**” indiğinde dedi ki: “Ey Kureyş topluluğu, Muhammed’in sizi onunla korkuttuğu **شجرةُ الزَّقُّومِ**’un ne olduğunu biliyor musunuz?” Dediler: “O, **العَجْوةُ**’dur.” Bunun üzerine Allah teâlâ indirdi: “**إنَّها شجرة تَخْرُجُ في أَصل الجَحِيم طَلْعُها كأَنه رؤوس الشياطين**”. Dedi ki: Şeytanlar için onda üç vecih vardır: birincisi, onun **طَلْعُها**’sının çirkinlikte şeytanların başlarına benzemesidir; çünkü onlar çirkinlikle vasıflıdır, her ne kadar görülmüş olmasalar da; çirkin olduğu zaman “sanki şeytan başı” denir. İkincisi, şeytan çirkin yüzlü, **ذو العُرْفِ** olan yılanlardan bir türdür. Üçüncüsü, “şeytan başları” diye adlandırılan çirkin bir bitkidir. Ebû Hanîfe dedi: Ezdi’s-Serât’tan bir bedevî bana haber verdi; dedi ki: “**الزَّقُّومُ** tozlu renkli, küçük yapraklı bir ağaçtır; yuvarlağı dikenli değildir; keskin kokulu, acıdır; gövdelerinde çokça **كَعابر** vardır; çok zayıf bir **ورُيْدٌ**’ü vardır; arılar onu kemirir; çiçeği beyazdır; yaprağının başı çok çirkindir.” **الزَّقُّومُ**: öldüren her yiyecek; Sa‘leb’den. **الزَّقْمَةُ**: taun; ondan da. Ateşin vasfında: “Eğer dünyaya **الزَّقُّوم**’dan bir damla damlasa...” **الزَّقُّومُ**: Allah’ın kitabında vasfettiği şeydir; dedi ki: “**إنها شجرة تَخْرج في أَصل الجَحِيم**”. Dedi ki: O, şiddetli **الزَّقْمِ** ve aşırı içmeden **فَعُّول** veznindedir.

**والزُّلْقُوم**، **باللام**: **الحْلْقُوم**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ق م * * الزَّقُومُ * اسم طعام لهم فيه تمر وزبد و * الزَّقْمُ * أكلة وبابه نصر قال بن عباس رضي الله عنهما لما نزل قوله تعالى ﴿إن شجرة الزقوم طعام الأثيم﴾ قال أبو جهل التمر بالزبد * نَتَزَقَّمُهُ * أي نتلقمه فأنزل الله تعالى ﴿إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم﴾ الآية

##### Türkçe

* ز ق م * * **الزَّقُومُ** * Onlar için içinde hurma ve tereyağı bulunan bir yiyeceğin adıdır; ve * **الزَّقْمُ** * bir lokmadır; babı **نصر**’dır. İbn عباس رضي الله عنهما dedi ki: Yüce Allah’ın şu sözü inince: ﴿إن شجرة الزقوم طعام الأثيم﴾, Ebu Cehil “hurma tereyağı ile” dedi; * **نَتَزَقَّمُهُ** * yani onu lokma lokma yutarız; bunun üzerine Yüce Allah indirdi: ﴿إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم﴾ âyet.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الزَّقْم ) مثل ( اللَّقْم ) ، قاله أبو | عَمْرو ، وزاد غَيرُه : الشَّدِيد . | | ( والتَّزَقُّم : التَّلَقُّم ) ، نَقَله | الجوهريّ . | | ( وَأَزْقَمَه ) الشيءَ ( فاْزْدَقَمَه ) أي : | ( أَبَلَعَه فاْبْتَلَعَه ) ، نقله الجوهريّ . | | ( والزَّقُّوم كَتَنُّور : الزُّبْدُ بالتَّمر ) ، | في لغة إِفْرِيقيّة . وفي الصّحاح : | اسمُ طَعَامٍ لهم فيه زُبْدٌ وتَمْر . | والزَّقْم : أَكلُه . | | ( و ) الزَّقُّوم : ( شَجَرةٌ بجَهَنَّم ) . قال | اللهُ تَعالَى في صِفَتِها : ^ ( إِنَّهَا شَجَرَةٌ | تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ ، طَلْعُهَا كَأَنَّهُ | رُءُوسُ الْشَّيَاطِينِ ) ^ قال اْبنُ سِيدَه : | وبَلَغَنا أنّه لما أنزلت آية الزقوم | لم يعرِفْه قُريشٌ ، فقال أبو جهل : إنّ | هذا لشجر ما ينبُت في بِلادِنا فمَنْ | منكم يَعْرِف الزَّقُّوم ؟ فقال رجل | قَدِم عليهم من إفريقيّة : الزَّقُّوم بلغة | إفريقية الزُّبد بالتَّمر . فقال أبو |

| جَهْل : يا جارية ، هَاتِي لنا زُبْداً وتَمْراً | نَزْدَقِمُه ، فجَعلوا يأكلُون منه | ويقولون : أفَبِهذا يخُوِّفنا محمد | في الآخرة ، فبيّن الله تبارك وتعالى | ذلك في آية أخرى . وفي   رؤوس | الشياطين   ثلاثة أوجه محلّها في | التفاسير . ( و ) الزَّقُّوم : ( نَباتٌ بالبادِيَة | له زَهْرٌ يا سَمِينِيُّ الشَّكْل ) . وقال أبو | حَنِيفة : أخبرنِي أعرابيٌّ من أَزْد | السَّراة قال : الزَّقُّوم : شجرة غَبْراء | صَغِيرة الورق مدوّرتها ، لا شوكَ | لها ، ذَفِرة مُرَّة ، لها كَعابِرُ في سُوقِها | كثيرة ، ولها وَرِيد ضَعِيف جداً | يَجْرُسُهُ النَّحْل ، ونَوْرتُها بَيْضاء ، | ورأسُ وَرقِها قَبِيح جداً . | | ( و ) الزَّقُّوم : ( طَعامُ أَهْلِ النّار ) ، عن | اْبنِ سِيدَه ( و ) الزَّقُوم أيضاً : ( شَجَرةٌ | بأَرِيحاءَ من الغَوْرِ لها ثَمَرٌ كالتَّمْر | حُلْو عَفِصٌ ، ولِنَواه دُهْن عَظِيمُ | المَنافِع عَجِيب الفِعْلِ في تَحْليل | الرِّياح البَارِدة وأمراضِ البَلْغَمِ ، | وأَوجاع المَفاصِل والنِّقْرِس ، وعِرْقِ | النَّسَا ، والرِّيح اللاحِجَةِ في حُقِّ | الوَرِك ، يُشْرَبُ منه زِنَةُ سَبْعَة دراهم | ثَلاثةَ أَيَّام ، وربما أقام الزَّمْنَى | والمُقْعَدِين ، ويُقال : ) إنّ ( أَصْلَه | الإهْلِيلَجُ الكابُلِيّ ، نقلَتْه بَنُو أُمَيَّة ) من | أَرْضِ الهِنْد ، ( وزرعَتْه بأَرِيحاءَ ولمّا | تَمادَى ) الزَّمنُ : ( غَيَّرته أرضُ أَرِيحاء | عن طَبْع الإِهلِيلَج ) . | | ( والزَّقْمَةُ : الطَّاعُون ) ، عن | ثَعْلب . | | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | تَزقَّم اللُّقْمةَ : ابْتَلَعَها . والتَزقُّم : | كَثرةُ شُرْبِ اللّبن ، والاسم : الزَّقَم . | وقال ابنُ دُرَيْد : تَزَقَّم فلان اللبَن إذا | أفرَط في شُرْبه . وَزَقَّم تَزْقِيماً : أكلَ | الزّقّوم كَزَقَمه زَقْماً . وقال | ثعلب : الزَّقُّوم : كلّ طعام يَقْتُل . |

|

##### Türkçe

| | ( **الزَّقْم** ) ( **اللَّقْم** ) gibi; bunu Ebû | Amr söyledi; başkası da artırdı: şiddetli. | | ( **والتَّزَقُّم : التَّلَقُّم** ) ; onu | Cevherî nakletti. | | ( **وَأَزْقَمَه** ) şeyi ( **فاْزْدَقَمَه** ) yani: | ( **أَبَلَعَه فاْبْتَلَعَه** ) ; onu Cevherî nakletti. | | ( **والزَّقُّوم كَتَنُّور : الزُّبْدُ بالتَّمر** ) , | İfrîkıyye dilinde. Ve Sıhâh’ta: | içinde tereyağı ve hurma bulunan, onlara ait bir yiyeceğin adıdır. | Ve **الزَّقْم**: onun yenmesidir. | | ( ve ) **الزَّقُّوم**: ( cehennemde bir ağaç ). Dedi | Allah Teâlâ onun vasfında: ^ ( **إِنَّهَا شَجَرَةٌ | تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ ، طَلْعُهَا كَأَنَّهُ | رُءُوسُ الْشَّيَاطِينِ** ) ^ dedi İbn Sîde: | Ve bize ulaştı ki **الزقوم** âyeti indirildiğinde | Kureyş onu bilmedi; Ebû Cehil dedi: gerçekten | bu, memleketimizde biten bir ağaçtır; öyleyse | hanginiz **الزَّقُّوم**’u bilir? Bunun üzerine bir adam dedi, | onlara İfrîkıyye’den gelmişti: **الزَّقُّوم** İfrîkıyye | dilinde hurmayla tereyağıdır. Bunun üzerine Ebû | | Cehil dedi: ey cariye, bize tereyağı ve hurma getir, | onu **نَزْدَقِمُه**; derken ondan yemeye başladılar | ve diyorlardı: Muhammed bizi âhirette bununla mı | korkutuyor? Bunun üzerine Allah Tebâreke ve Teâlâ | bunu başka bir âyette açıkladı. Ve **رؤوس | الشياطين** hakkında üç vecih vardır; yeri | tefsirlerdedir. ( ve ) **الزَّقُّوم**: ( bozkırda bir bitki; | onun bir çiçeği vardır, ey semînî şekil ). Ve Ebû | Hanîfe dedi: Bana Serât’ın Ezd’inden bir bedevî haber verdi; dedi ki: **الزَّقُّوم**: tozlu renkli bir ağaçtır; | küçük yapraklı, yuvarlağımsı; dikeni | yoktur; keskin kokulu, acıdır; gövdesinde | çokça **كَعابِرُ** vardır; ve çok zayıf bir damar | vardır; onu arı kemirir; ve çiçeklenmesi beyazdır; | ve yaprağının ucu pek çirkindir. | | ( ve ) **الزَّقُّوم**: ( ateş ehlinin yiyeceği ); İbn | Sîde’den. ( ve ) **الزَّقُوم** da: ( Gôr’dan Erîhâ’da bir ağaç; onun hurma gibi bir meyvesi vardır; | tatlı, buruk; ve çekirdeğine ait bir yağ vardır; büyük | faydaları olan, şaşırtıcı etkili; soğuk rüzgârları ve balgam hastalıklarını | çözmede, eklem ağrılarını, nikrisi, | siyatik sinirini, ve kalça çukurunda | yapışık rüzgârı; ondan yedi dirhem ağırlığınca | üç gün içilir; ve bazen felçlileri | ve oturamayanları ayağa kaldırır; ve denilir ki: ) gerçekten ( onun aslı | **الإهْلِيلَجُ الكابُلِيّ**’dir; Benû Ümeyye onu nakletti ) | Hind diyarından; ( ve onu Erîhâ’da ekti; ve ne zaman ki | zaman uzadı ) : ( Erîhâ toprağı onu | **الإِهلِيلَج** tabiatından değiştirdi ). | | ( **والزَّقْمَةُ : الطَّاعُون** ) , | Sa‘leb’den. | | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **تَزقَّم** lokmayı: onu yuttu. Ve **التَزقُّم**: | sütün çok içilmesi; isim: **الزَّقَم**. | İbn Düreyd dedi: Falan, sütü **تَزَقَّم** etti; onu | içmede aşırıya gittiğinde. Ve **وَزَقَّم** **تَزْقِيماً**: | **الزّقّوم**’u yedi; **زَقَمه**’nin **زَقْماً**’ı gibi. Ve dedi | Sa‘leb: **الزَّقُّوم**: öldüren her yiyecek. | |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَقْمٌ
1 زَقْمٌ ذ is syn. with لَقْمٌ [The act of gobbling a thing; i. e. eating it quickly, and hastily; or drawing it with the mouth, and eating it quickly: or swallowing it: (see also 5 and 8:)]: (AA, K, TA:) or لَقْمٌ شَدِيدٌ [vehement gobbling; &c.]: (TA:) you say, زَقَمَهُ, aor. زَقُمَ , inf. n. زَقْمٌ, meaning لَقِمَهُ [He gobbled it; &c.]. (TK.) [And par- ticularly] The eating what is termed الزَّقُّوم, as meaning a certain food in which are dates and fresh butter: (S:) [or so زَقْمُ زَقُّومٍ; for] you say, ↓ زقّم, inf. n. تَزْقِيمٌ, he ate الزَّقُّوم; as also زَقَمَهُ, inf. n. زَقْمٌ. (TA.)

2 زَقَّمَ see above. -A2- [Freytag explains it as signifying He gave a person a thing to eat; but without indicating his authority.]

ازقمهُ الشَّىْءَ
4 ازقمهُ الشَّىْءَ ذ He made him to swallow the thing. (S, K. *)

تَزَقُّمٌ
5 تَزَقُّمٌ ذ is syn. with تَلَقُّمٌ [The swallowing a thing in a leisurely manner]: (S, K:) [or simply the swallowing a thing: for] you say, تزقّم اللُّقْمَةَ [He swallowed in a leisurely manner the gobbet, or morsel, or mouthful: or simply] he swallowed the gobbet. (TA. [See also 1 and 8.]) ― -b2- Also The drinking milk much, or abundantly: and the subst. is زقم [app. ↓ زَقْمٌ, as it is written without any syll. signs; meaning, I suppose, A copious draught of milk]. (TA.) Accord. to IDrd, one says, تزقّم فُلَانٌ اللَّبَنَ, meaning Such a one drank immoderately of the milk; or drank the milk immoderately. (S, TA.)

اِزْدَقَمَهُ
8 اِزْدَقَمَهُ ذ He swallowed it. (S, K. [See also 1 and 5.])

زَقْمٌ
زَقْمٌ ذ : see 5.

زَقْمَةٌ
زَقْمَةٌ ذ Plague, or pestilence; syn. طَاعُونٌ. (Th, K.) One says, رَمَاهُ اللّٰهُ بِالزَّقْمَةِ [God smote him, or may God smite him, with the plague, or pestilence]. (TK.)

زَقُّومٌ
زَقُّومٌ ذ Fresh butter with dates; (M, K;) in the dial. of Ifreekeeyeh: (M, TA:) or a certain food of the Arabs, in which are dates and fresh butter. (S.) ― -b2- Also Any deadly food. (Th, TA.) ― -b3- The food of the people of the fire [of Hell]. (ISd, K.) A certain tree in Hell: (K:) [respecting which] I'Ab says that when the saying [in the Kur xliv. 43 and 44] اـِنَّ شجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعَامُ الْأَثِيمِ [Verily the tree of الزَّقُّوم shall be the food of the sinner] was revealed, Aboo-Jahl said, “Dates and fresh butter: we will swallow it leisurely:” therefore God revealed [these other words of the Kur, xxxvii. 62 and 63,] اـِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُؤُوسُ الشَّيَاطِينِ [Verily it is a tree coming forth in the bottom of Hell, the fruit thereof being as though it were the heads of the devils, or of terrible serpents, foul in aspect, having manes, as expl. by Bd]: (S:) it is thus called after a tree of which a description here follows. (Bd in xxxvii. 60.) ― -b4- A certain tree having small leaves, stinking (دَفِرَة), and bitter, found in Tihلmeh: (Bd ubi suprà:) AHn says, (S, TA, [but this passage is only in one of my two copies of the S,]) on the authority of an Arab of the desert, of Azd es-Sarلh, that the زَقُّوم is a dust-coloured tree, (S, TA,) having small round leaves, without thorns, (TA,) having a pungent odour (ذَفِرَة [perhaps a mistranscription for دَفِرَة i. e. stinking]), and bitter, having knots in its stems, (S, TA,) many in number, and a small and very weak flower, which the bees eat, or lick, for making honey; (S, TA;) its flower is white; and the heads of its leaves are very foul, or ugly: (S, * TA:) [or] a certain plant in the desert (البَادِيَة), having a flower resembling in form the jasmine. (K.) ― -b5- Also A certain tree in Areehà [i. e. Jericho], of [the district called] the Ghowr, having a fruit like the date, sweet, with an astringent and bitter quality; the stone of which has an oil greatly esteemed for its beneficial properties, wonderful of operation in dispersing the cold kinds of flatus, and phlegmatic disorders, and pains of the joints, and gout in the foot (نِقْرِس), and sciatica, and the flatus that is confined in the socket of the hip: the weight of seven drachms thereof is drunk three days or five days; and sometimes, or often, it makes to rise and stand the crippled and those who are deprived of the power of motion: it is said that its original was the [species of] اـِهْلِيلَج [or myrobalan] called كَابُلِىّ, which the Benoo-Umeiyeh removed (from India, TA), and planted in Areehà; and when it had long remained, the soil of Areehà altered it from the natural character of the اهليلج. (K.)

##### Türkçe

زَقْمٌ
1 **زَقْمٌ** **ذ** **لَقْمٌ** ile eşanlamlıdır [bir şeyi tıkınma fiili; yani onu çabucak ve aceleyle yeme; yahut onu ağızla çekip çabucak yeme: yahut onu yutma: (ayrıca 5 ve 8’e de bak:)]: (AA, K, TA:) yahut **لَقْمٌ شَدِيدٌ** [şiddetli tıkınma; vb.]: (TA:) **زَقَمَهُ**, muzârîsi **زَقُمَ**, mastarı **زَقْمٌ**, **لَقِمَهُ** [onu tıkındı; vb.] mânâsında denir. (TK.) [Ve özellikle] **الزَّقُّوم** diye adlandırılan şeyi yeme; hurma ve taze tereyağı bulunan belirli bir yiyecek mânâsında: (S:) [yahut böyledir **زَقْمُ زَقُّومٍ**; zira] **زقّم** (aşağıdaki), mastarı **تَزْقِيمٌ**, **الزَّقُّوم** yedi; bunun gibi **زَقَمَهُ**, mastarı **زَقْمٌ** (da denir). (TA.)

2 **زَقَّمَ**: yukarıya bak. -A2- [Freytag bunu “bir kimseye yiyecek bir şey verdi” mânâsında diye açıklar; fakat dayanağını belirtmeksizin.]

ازقمهُ الشَّىْءَ
4 **ازقمهُ الشَّىْءَ** **ذ** Ona şeyi yutturttu. (S, K. *)

تَزَقُّمٌ
5 **تَزَقُّمٌ** **ذ** **تَلَقُّمٌ** ile eşanlamlıdır [bir şeyi ağır ağır yutma]: (S, K:) [yahut sadece bir şeyi yutma: zira] **تزقّم اللُّقْمَةَ** [lokmayı, yahut parçayı, yahut ağız dolusunu ağır ağır yuttu: yahut sadece] lokmayı yuttu, denir. (TA. [Ayrıca 1 ve 8’e de bak.]) ― -b2- Ayrıca sütü çokça, yahut bol bol içme: ve isim **زقم**’dur [görünüşe göre aşağıdaki **زَقْمٌ**, zira hareke işaretleri olmaksızın yazılmıştır; zannederim mânâsı, “sütten bol bir yudum”dur]. (TA.) IDrd’ye göre, **تزقّم فُلَانٌ اللَّبَنَ**, “falanca sütü ölçüsüzce içti; yahut sütü ölçüsüzce içti” mânâsında denir. (S, TA.)

اِزْدَقَمَهُ
8 **اِزْدَقَمَهُ** **ذ** Onu yuttu. (S, K. [Ayrıca 1 ve 5’e de bak.])

زَقْمٌ
**زَقْمٌ** **ذ**: 5’e bak.

زَقْمَةٌ
**زَقْمَةٌ** **ذ** Veba, yahut salgın; eşanlamlısı **طَاعُونٌ**. (Th, K.) **رَمَاهُ اللّٰهُ بِالزَّقْمَةِ** [Allah onu vebayla/salgınla vurdu; yahut Allah onu vebayla/salgınla vursun] denir. (TK.)

زَقُّومٌ
**زَقُّومٌ** **ذ** Hurma ile taze tereyağı; (M, K;) İfrîkıyye lehçesinde: (M, TA:) yahut Arapların belirli bir yiyeceği; içinde hurma ve taze tereyağı bulunan. (S.) ― -b2- Ayrıca her öldürücü yiyecek. (Th, TA.) ― -b3- Ateş ehlinin [Cehennem’in] yiyeceği. (ISd, K.) Cehennem’de belirli bir ağaç: (K:) [bunun hakkında] İ’Âb der ki: [Kur’ân xliv. 43 ve 44’teki] **اـِنَّ شجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعَامُ الْأَثِيمِ** [Şüphesiz **الزَّقُّوم** ağacı günahkârın yiyeceği olacaktır] sözü indirildiğinde, Ebû Cehil dedi ki: “Hurma ve taze tereyağı: onu ağır ağır yutacağız:” bunun üzerine Allah [Kur’ân xxxvii. 62 ve 63’teki] şu diğer sözleri indirdi: **اـِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُؤُوسُ الشَّيَاطِينِ** [Şüphesiz o, Cehennem’in dibinde çıkan bir ağaçtır; onun meyvesi sanki şeytanların başları gibidir; yahut korkunç yılanların başları gibi, görünüşçe çirkin, yeleli; Bd’nin açıkladığı üzere]: (S:) burada ardından gelecek vasfı bulunan bir ağaçtan dolayı böyle adlandırılmıştır. (Bd in xxxvii. 60.) ― -b4- Tihâme’de bulunan, küçük yapraklı, pis kokulu (**دَفِرَة**), ve acı, belirli bir ağaç: (Bd ubi suprà:) AHn der ki, (S, TA, [fakat bu pasaj S’nin iki nüshamdan yalnız birindedir,]) Azd es-Sarâh’tan bir bedevî Arap’tan rivayetle: **زَقُّوم** toz renkli bir ağaçtır, (S, TA,) küçük yuvarlak yapraklı, dikensiz, (TA,) keskin kokulu (**ذَفِرَة** [belki **دَفِرَة** yani “pis kokulu” için bir yanlış yazımdır]), ve acı, gövdelerinde boğumlar bulunan, (S, TA,) sayıca çok, ve küçük ve pek zayıf bir çiçeği olan; arıların bal yapmak için onu yediği yahut yaladığı; (S, TA;) onun çiçeği beyazdır; ve yapraklarının başları pek çirkindir yahut pek kötüdür: (S, * TA:) [yahut] çölde (**البَادِيَة**) bulunan, çiçeği şekilce yasemine benzeyen belirli bir bitki. (K.) ― -b5- Ayrıca Ghowr denilen bölgenin Arîhâ’sında [yani Eriha’da] belirli bir ağaç; meyvesi hurma gibi, tatlı, burucu ve acı bir nitelikle; çekirdeğinin, faydalı özellikleri sebebiyle pek kıymetli bir yağı vardır; soğuk türden yelleri ve balgamî hastalıkları ve eklem ağrılarını ve ayaktaki gutu (**نِقْرِس**) ve siyatiği ve kalça yuvasında hapsolmuş yeli dağıtmada etkisi hayret verici derecede harikadır: bunun yedi dirhem ağırlığı üç gün yahut beş gün içilir; ve bazen, yahut çoğu kez, kötürümleri ve hareket kudretinden mahrum olanları ayağa kaldırır ve ayakta durdurur: denir ki onun aslı, Benû Ümeyye’nin (Hindistan’dan, TA) nakledip Arîhâ’da diktiği, **اـِهْلِيلَج** [yahut myrobalan] türünden **كَابُلِىّ** denilen idi; ve uzun süre kaldığında, Arîhâ toprağı onu **اهليلج**’in tabii karakterinden değiştirdi. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَقَمَ
زَقَمَ U ( n. ac. زَقْم 1 ),
a.  Gobbled up, gulped down.

تَزَقَّمَ
تَزَقَّمَ V ,
a.  Swallowed.

اِزْتَقَمَ
اِزْتَقَمَ VIII , ( d ),
a.  see V .

زَقْمَة
زَقْمَة 1t ,
a.  Plague, pestilence.

زَقُّوْم
زَقُّوْم 31 ,
a.  A certain tree that grows in Hell.

b.  Fresh butter with dates.

##### Türkçe

زَقَمَ
**زَقَمَ** U (n. ac. **زَقْم** 1),
a. Yutup yedi, bir yudumda içti.

تَزَقَّمَ
**تَزَقَّمَ** V,
a. Yuttu.

اِزْتَقَمَ
**اِزْتَقَمَ** VIII, (d),
a. V’ye bak.

زَقْمَة
**زَقْمَة** 1t,
a. Veba, taun.

زَقُّوْم
**زَقُّوْم** 31,
a. Cehennemde yetişen belirli bir ağaç.

b. Hurma ile taze tereyağı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زقم
زَقَمَ - يَزْقُمُ - زَقُّوم
زّقَمَ - يَزْقُمُ + كائن + شيئاً: يأكله فيجف منه فمه وحلقه، وقد يغصصه ويدعوه لشرب الماء بكثرة
زَقُّوم: على وزن " فـَعـُّول " اسم فاعل مبالغة من " زَقَمَ - يَزْقُمُ ": شديد " الزَّقْم ": المسبب لجفاف الفم والغصة في البلع،
وهي اصطلاحاً  اسم نوع من الشجر كريه وسيء الطعم، يخرج في الجحيم وهو عقوبة من الله للمسيئين في الآخرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفعل الحركي الهادف إلى إدخال شيء في جوف آخر كحركات الأكل والشرب وغيرها"، وهي:
لَقِمَ - يَلْقَمُ، زّقَمَ - يَزْقُمُ، رَضَعَ - يَرْضِعُ (رَضِعَ - يَرْضَعُ)، عَضَّ - يَعَضُّ، مضَغ - يَمْضَغُ، بَلِعَ - يَبْلَعُ
زقوم
 	﴿أذلك خير نزلا أم شجرة الزقوم(62)﴾ الصافات ﴿إن شجرة الزقوم (43)﴾ الدخان
 	﴿لآكلون من شجر من زقوم (52)﴾ الواقعة
 	﴿وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ وَعَذَابًا أَلِيمًا(13)﴾ المزمل
مختار الصحاح
● [زقم] ز ق م: الزَّقُومُ اسم طعام لهم فيه تمر وزبد و الزَّقْمُ أكلة وبابه نصر قال بن عباس رضي الله عنهما لما نزل قوله تعالى ﴿إن شجرة الزقوم طعام الأثيم﴾ قال أبو جهل التمر بالزبد نَتَزَقَّمُهُ أي نتلقمه فأنزل الله تعالى ﴿إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم﴾ الآية
الراغب
زقم
- }إن شجرة الزقوم *** طعام الأثيم{ [الدخان/43 - 44]، وعبارة عن أطعمة كريهة في النار، ومنه استعير: زقم فلان وتزقم: إذا ابتلع شيئا كريها.
ملخص اللسان
1.     الزَّقْمُ الفعل من الزَّقُّوم، والازْدِقامُ كالابتلاع.: ازْدَقَمَ الشيءَ وتَزَقَّمَهُ ابتلعه
2. والتَّزَقُّمُ: كثرة شرب اللبن
3.     الزَّقُّوم إسم طعام لهم فيه تمر وزُبْدٌ، والزَّقْمُ: أَكله - الزّقُّومُ بلغة إفْريقيَة  الزُّبْدُ بالتمر،
4. والزَّقُّومُ طعم أَهل النار
5.     إنَّها شجرة تَخْرُجُ في أَصل الجَحِيم  طَلْعُها كأَنه رؤوس الشياطين؛ قال: وللشياطين فيها ثلاثة أَوجه:
(1)  أَحدها أَن يُشْبِه طَلْعُها في قبحه رؤوس الشياطين لأَنها موصوفة بالقُبْحِ وإن كانت غير مشاهَدة فيقال كأَنه رأْس شيطان إذا كان قبيحاً،
(2)   الثاني أَن الشيطان ضرب من الحيات قبيح الوجه وهو ذو العُرْفِ،
(3)   الثالث أَنه نبت قبيح يسمى رؤوس الشياطين؛
6.      الزَّقُّومُ شجرة غبراء صغيرة الورق مُدَوَّرَتُها لا شوك لها، ذَفِرَةٌ مُرَّة، لها كَعابر في سُوقها كثيرة، ولها ورُيْدٌ
7.     ضعيف جدّاً يجْرُسُه النحل، ونَوْرَتُها بيضاء، ورأس ورقها قبيح جدّاً.
8.     والزَّقُّومُ: كل طعام  يَقْتل؛ عن ثعلب.
9.     والزَّقْمَةُ: الطاعون؛
10.                         الزَّقُّومُ:ما وصف الله في كتابه فقال: إنها شجرة تَخْرج في أَصل الجَحيم؛ قال: هو فَعُّول من الزَّقْمِ الشديد والشرب المفرط.
11.                         والزُّلْقُوم، باللام: الحْلْقُوم.
لسان العرب
● - زقم: الأَزهري: الزَّقْمُ الفعل من الزَّقُّوم، والازْدِقامُ كالابتلاع.      ابن سيده: ازْدَقَمَ الشيءَ وتَزَقَّمَهُ ابتلعه. والتَّزَقُّمُ:      التَّلَقُّمُ. قال أَبو عمرو: الزَّقْمُ واللَّقْمُ واحد، والفعل زَقَمَ      يَزْقُمُ ولَقِمَ يَلْقَمُ. والتَّزَقُّمُ: كثرة شرب اللبن، والاسم الزَّقَمُ،      ابن دريد: يقال تَزَقَّمَ فلان اللبن إذا أَفرط في شربه. وهو يَزْقُمُ      اللُّقَمَ زَقْماً أَي يَلْقَمُها. وزَقَمَ اللحم زَقْماً بلعه.      وأَزْقَمْتُه الشيء أَي أَبلعته إياه.      الجوهري: الزَّقُّوم إسم طعام لهم فيه تمر وزُبْدٌ، والزَّقْمُ: أَكله.      ابن سيده: والزَّقُّومُ طعم أَهل النار، قال وبلغنا أَنه لما أُنزلت آية      الزَّقُّومِ: إن شجرة الزَّقُّومِ طعامُ الأَثِيم؛ لم يعرفه قريش، فقال      أَبو جهل: إن هذا لشجر ما ينبت في بلادنا فَمَنْ منكم مَنْ يعرف      الزَّقُّومَ؟ فقال رجل قدم عليهم من إِفْريقيَةَ: الزّقُّومُ بلغة إفْريقيَة      الزُّبْدُ بالتمر، فقال أَبو جهل: يا جارية هاتي لنا تمراً وزبداً      نَزْدَقِمُه، فجعلوا يأْكلون منه ويقولون: أَفبهذا يخوفنا محمد في الآخرة؟ فبيَّنَ      الله تبارك وتعالى ذلك في آية أُخرى فقال في صفتها: إنها شجرة تخرج في      أَصل الجحيم طَلْعُها كأَنه رؤوس الشياطين؛ وقال تعالى: والشَّجَرَةَ      المَلْعونةَ في القرآن؛ الأَزهري: فافتتن بذكر هذه الشجرة جماعات من مُشْركي      مكة فقال أَبو جهل: ما نعرف الزَّقُّومَ إلاَّ أَكل التمر بالزبد؛ فقال      لجاريته: زَقِّمِينا. وقال رجل آخر من المشركين: كيف يكون في النار شجر      والنار تأكل الشجر؟ فأَنزل الله تعالى: وما جعلنا الرؤيا التي أَرَيْناك      إلاَّ فتنة للناس والشجرةَ الملعونةَ في القرآن؛ أَي وما جعلنا هذه الشجرة      إِلاَّ فينة للكفار؛ وكان أَبو جهل ينكر أَن يكون الزَّقُّومُ من كلام      العرب، ولما نزلت: إِن شجرة الزَّقُّوم طعامُ الأَثِيمِ، قال: يا معشر قريش      هل تَدْرُونَ ما شجرةُ الزَّقُّومِ التي يخوفكم بها محمد؟ قالوا: هي      العَجْوةُ، فأَنزل الله تعالى: إنَّها شجرة تَخْرُجُ في أَصل الجَحِيم      طَلْعُها كأَنه رؤوس الشياطين؛ قال: وللشياطين فيها ثلاثة أَوجه: أَحدها أَن      يُشْبِه طَلْعُها في قبحه رؤوس الشياطين لأَنها موصوفة بالقُبْحِ وإن كانت      غير مشاهَدة فيقال كأَنه رأْس شيطان إذا كان قبيحاً، الثاني أَن الشيطان      ضرب من الحيات قبيح الوجه وهو ذو العُرْفِ، الثالث أَنه نبت قبيح يسمى      رؤوس الشياطين؛ قال أَبو حنيفة: أَخبرني أَعرابي من أزْدِ السَّراة قال:      الزَّقُّومُ شجرة غبراء صغيرة الورق مُدَوَّرَتُها لا شوك لها، ذَفِرَةٌ      مُرَّة، لها كَعابر في سُوقها كثيرة، ولها ورُيْدٌ ضعيف جدّاً يجْرُسُه      النحل، ونَوْرَتُها بيضاء، ورأس ورقها قبيح جدّاً. والزَّقُّومُ: كل طعام      يَقْتل؛ عن ثعلب. والزَّقْمَةُ: الطاعون؛ عنه أَيضاً. وفي صفة النار: لو      أَن قَطْرة من الزَّقُّوم قطرت في الدنيا؛ الزَّقُّومُ:ما وصف الله في      كتابه فقال: إنها شجرة تَخْرج في أَصل الجَحيم؛ قال: هو فَعُّول من الزَّقْمِ      الشديد والشرب المفرط.      والزُّلْقُوم، باللام: الحْلْقُوم.
مقاييس اللغة:
(زقم) الزاء والقاف والميم أُصَيْلٌ يدلُّ على جِنْسٍ من الأَكْلِ. قال الخليل: الزَّقْمُ: الفِعْل، من أكل الزَّقُّومِ. والازْدِقَام: الابتلاع. وذكر ابن دريد(1) أنَّ بعض العرب يقول: تزقّم فلانٌ اللّبن، إذا أفرطَ في شُرْبِهِ.‏
القاموس المحيط:
الزَّقْمُ اللَّقْمُ. والتَّزَقُّمُ التَّلَقُّمُ. وأزْقَمَهُ فازْدَقَمَهُ أبْلَعَهُ فابْتَلَعَهُ. والزَّقُّومُ، كَتَنُّورٍ الزُّبْدُ بالتمرِ، وشجرةٌ بجَهَنَّمَ، ونَباتٌ بالبادِيَةِ له زَهْرٌ ياسَمينيُّ الشكلِ، وطَعامُ أهلِ النارِ، وشجرةٌ بِأَريحاءَ من الغَوْرِ، لها ثَمَرٌ كالتمرِ، حُلْوٌ عَفِصٌ، ولِنَواهُ دُهْنٌ عظيمُ المنافِعِ، عجيبُ الفعلِ في تَحْليلِ الرِّياحِ البارِدَةِ، وأمْراضِ البَلْغَمِ، وأوجاعِ المَفاصِلِ، والنِقْرِسِ، وعِرْقِ النَّسا، والريحِ اللاحِجَةِ في حُقِّ الوَرِكِ، يُشْرَبُ منه زِنَةُ سَبْعَةِ دراهِمَ ثَلاَثَةَ أيَّامٍ أو خمسةَ أيَّامٍ، وربَّما أقامَ الزَّمْنَى والمُقْعدينَ، ويُقالُ أصْلُهُ الإِهْليلَجُ الكابُلِيُّ، نَقَلَتْهُ بَنُو أُمَيَّةَ، وزَرَعَتْهُ بِأَريحاءَ، ولما تَمادَى، غَيَّرَتْه أرضُ أريحاءَ عن طَبْعِ الإِهْليلَجِ. والزَّقْمَةُ الطاعونُ.
تاج العروس:
( الزقم ) مثل ( اللقم ) قاله أبو عمرو وزاد غيره الشديد ( والتزقم التلقم ) نقله الجوهرى ( وأزقمه ) الشئ ( فازدقمه ) أي ( أبلعه فابتلعه ) نقله الجوهرى ( والزقوم كتنور الزبد بالتمر ) في لغة أفريقية وفي الصحاح اسم طعام لهم فيه زبد وتمرو الزقم أكله ( و ) الزقوم ( شجرة بجهنم ) قال الله تعالى في صفتها انها شجرة تخرج في أصل الحجيم طلعها كأنه رؤس الشياطين قال ابن سيده وبلغنا أنه لما أنزلت آية الزقوم لم يعرفه قريش فقال أبو جهل ان هذا الشجر ما ينبت في بلادنا فمن منكم يعرف الزقوم فقال رجل قدم عليهم من أفريقية الزقوم بلغة أفريقية الزبد بالتمر فقال أبو جهل يا جارية هاتى لنا زبدا وتمر انزدقمه فجعلوا يأكلون منه ويقولون أفبهذا يخوفنا محمد في الآخره فبين الله تبارك وتعالى ذلك في آية أخرى وفي رؤس الشياطين ثلاثة أوجه محلها في التفاسير ( و ) الزقوم ( نبات بالبادية له زهر ياسمينى الشكل ) وقال أبو حنيفة أخبرني أعرابي من أزد السراة قال الزقوم شجرة غيراء صغيرة الورق مدورتها لا شوك لهاذفرة مرة لها كعابر في سوقها كثيرة ولها وريد ضعيف جدا يجرسه النحل ونورتها بيضاء ورأس ورقها قبيح جدا ( و ) الزقوم ( طعام أهل النار ) عن ابن سيده ( و ) الزقوم أيضا ( شجرة بأريحاء من الغور لها ثمر كالتمر حلو عفص ولنواه دهن عظيم المنافع عجيب الفعل في تحليل الرياح الباردة وأمراض البلغم وأوجاع المفاصل والنقرس وعرق النسا والريح اللاحجة في حق الورك يشرب منه زنة سبعة دراهم ثلاثة أيام أو خمسة أيام وربما أقام الزمنى والمقعدين ويقال ) ان ( أصله الاهليلج الكابلي نقلته بنو أمية ) من أرض الهند ( وزرعته بأريحاء ولما تمادى ) الزمن ( غيرته أرض أريحاء عن طبع الاهليلج والزقمة الطاعون ) عن ثعلب * ومما يستدرك عليه تزقم اللقمة ابتلعها والتزقم كثرة شرب اللبن والاسم الزقم وقال ابن دريد تزقم فلان اللبن إذا أفرط في شربه وزقم تزقيما أكل الزقوم كزقمه زقما وقال ثعلب الزقوم كل طعام يقتل

##### Türkçe

**زقم**
**زَقَمَ - يَزْقُمُ - زَقُّوم**
**زّقَمَ - يَزْقُمُ** + bir varlık + bir şeyi: onu yer de bundan dolayı ağzı ve boğazı kurur; onu boğabilir ve onu çokça su içmeye çağırır.
**زَقُّوم**: “فـَعـُّول” vezni üzere, **زَقَمَ - يَزْقُمُ**’dan mübalağa ism-i fâil: şiddetli **الزَّقْم**; ağzın kurumasına ve yutmada boğaza takılmaya sebep olan,
ve o, ıstılah olarak, tadı iğrenç ve kötü olan bir ağaç türünün adıdır; cehennemde çıkar ve âhirette kötülük edenlere Allah’tan bir cezadır.
Ve lafız, “başka birinin içine bir şeyi sokmaya yönelik hedefli hareket fiili (yeme, içme ve başkalarının hareketleri gibi) lafızları” grubuna mensuptur; bunlar:
**لَقِمَ - يَلْقَمُ**، **زّقَمَ - يَزْقُمُ**، **رَضَعَ - يَرْضِعُ** (**رَضِعَ - يَرْضَعُ**)، **عَضَّ - يَعَضُّ**، **مضَغ - يَمْضَغُ**، **بَلِعَ - يَبْلَعُ**

**زقوم**
﴿Bu mu daha hayırlı bir konaklamadır, yoksa **شجرة الزقوم** mu (62)﴾ **الصافات**  ﴿Şüphesiz **شجرة الزقوم** (43)﴾ **الدخان**
﴿Elbette bir ağaçtan, **زقوم**’dan yiyeceksiniz (52)﴾ **الواقعة**
﴿Ve boğaza takılan bir yiyecek ve elem verici bir azap (13)﴾ **المزمل**

**مختار الصحاح**
● [**زقم**] ز ق م: **الزَّقُومُ** onlar için bir yiyeceğin adıdır; onda hurma ve tereyağı vardır; ve **الزَّقْمُ** bir yiyiştir; kapısı **نصر**’dır. İbn Abbas (Allah ikisinden de razı olsun) dedi ki: Yüce Allah’ın sözü ﴿Şüphesiz **شجرة الزقوم** günahkârın yiyeceğidir﴾ inince, Ebû Cehil dedi ki: hurma ile tereyağı; **نَتَزَقَّمُهُ** yani onu lokma lokma alırız; bunun üzerine Yüce Allah ﴿Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır﴾ âyetini indirdi.

**الراغب**
**زقم**
- }Şüphesiz **شجرة الزقوم** *** günahkârın yiyeceğidir{ [**الدخان**/43 - 44]; ve ateşte iğrenç yiyeceklerdir; bundan da ödünç alındı: **زقم** falan ve **تزقم**: iğrenç bir şeyi yuttuğu zaman.

**ملخص اللسان**
1. **الزَّقْمُ** **الزَّقُّوم**’dan fiildir; ve **الازْدِقامُ** yutma gibidir.: **ازْدَقَمَ** şeyi ve **تَزَقَّمَهُ** onu yuttu.
2. Ve **التَّزَقُّمُ**: sütün çokça içilmesi.
3. **الزَّقُّوم** onlar için bir yiyeceğin adıdır; onda hurma ve tereyağı vardır; ve **الزَّقْمُ**: onu yemesi — **الزّقُّومُ** إفْريقيَة dilinde hurma ile tereyağıdır,
4. ve **الزَّقُّومُ** ateş ehlinin tadıdır.
5. Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır; tomurcuğu sanki şeytanların başları gibidir; dedi ki: ve şeytanların onda üç vechi vardır:
(1) birincisi: tomurcuğunun çirkinliğinde şeytanların başlarına benzemesidir; çünkü onlar çirkinlikle vasıflıdır, her ne kadar görülmüş olmasalar da; çirkin olduğu zaman “sanki şeytan başı” denir,
(2) ikincisi: şeytan, yüzü çirkin olan yılanlardan bir türdür ve o, ibiklidir,
(3) üçüncüsü: “şeytanların başları” diye adlandırılan çirkin bir bitkidir;
6. **الزَّقُّومُ**: tozlu renkli, yaprağı küçük, yuvarlağı, dikeni olmayan bir ağaçtır; ağır kokulu, acıdır; gövdelerinde çokça **كَعابر** vardır; ve onun **ورُيْدٌ**’i vardır,
7. çok zayıftır; arılar onu kemirir; çiçeği beyazdır; yaprağının başı pek çirkindir.
8. ve **الزَّقُّومُ**: öldüren her yiyecek; Sa‘leb’den.
9. ve **الزَّقْمَةُ**: taun;
10. **الزَّقُّومُ**: Allah’ın kitabında vasfettiği şeydir; şöyle dedi: Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır; dedi ki: o, şiddetli **الزَّقْم** ve aşırı içmeden **فَعُّول**’dür.
11. ve **الزُّلْقُوم** (لام ile): **الحْلْقُوم**.

**لسان العرب**
● - **زقم**: Ezherî: **الزَّقْمُ** **الزَّقُّوم**’dan fiildir; ve **الازْدِقامُ** yutma gibidir. İbn Sîde: **ازْدَقَمَ** şeyi ve **تَزَقَّمَهُ** onu yuttu. Ve **التَّزَقُّمُ**: **التَّلَقُّمُ**. Ebû Amr dedi ki: **الزَّقْمُ** ile **اللَّقْمُ** birdir; fiil **زَقَمَ يَزْقُمُ** ve **لَقِمَ يَلْقَمُ**’dur. Ve **التَّزَقُّمُ**: sütün çokça içilmesi; isim **الزَّقَمُ**’dır. İbn Düreyd: “Falan sütü **تَزَقَّمَ** etti” denir; onu içmede aşırıya gittiği zaman. Ve o, lokmaları **زَقْماً** **يَزْقُمُ**; yani onları lokma lokma alır. Ve eti **زَقْماً** **زَقَمَ**; onu yuttu. Ve ona şeyi **أَزْقَمْتُ**; yani onu ona yutturdum. Cevherî: **الزَّقُّوم** onlar için bir yiyeceğin adıdır; onda hurma ve tereyağı vardır; ve **الزَّقْمُ**: onu yemesi. İbn Sîde: ve **الزَّقُّومُ** ateş ehlinin tadıdır; dedi ki: ve bize ulaştı ki **الزَّقُّوم** âyeti inince: “Şüphesiz **شجرة الزَّقُّومِ** günahkârın yiyeceğidir”; Kureyş onu bilmedi; Ebû Cehil dedi ki: Bu, bizim beldelerimizde bitmeyen bir ağaçtır; içinizden kim **الزَّقُّومَ**’u bilir? Üzerlerine إفْريقيَة’den gelmiş bir adam dedi ki: **الزّقُّومُ** إفْريقيَة dilinde hurma ile tereyağıdır. Ebû Cehil dedi ki: Ey cariye, bize hurma ve tereyağı getir, onu **نَزْدَقِمُه**; derken ondan yemeye başladılar ve diyorlardı ki: Muhammed âhirette bizi bununla mı korkutuyor? Bunun üzerine Allah Tebâreke ve Teâlâ bunu başka bir âyette açıkladı; onun sıfatında şöyle dedi: “Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır; tomurcuğu sanki şeytanların başları gibidir.” Ve Yüce Allah dedi ki: “Kur’ân’daki lânetli ağaç”; Ezherî: Bu ağacın zikriyle Mekke müşriklerinden topluluklar fitneye düştü; Ebû Cehil dedi ki: Biz **الزَّقُّومَ**’u ancak hurmayı tereyağıyla yemek olarak biliriz; cariyesine dedi ki: **زَقِّمِينا**. Müşriklerden bir başka adam dedi ki: Ateşte nasıl ağaç olur; ateş ağacı yer? Bunun üzerine Yüce Allah indirdi: “Ve sana gösterdiğimiz rüyayı ancak insanlara bir fitne kıldık ve Kur’ân’daki lânetli ağacı”; yani bu ağacı kâfirler için ancak bir fitne kıldık. Ebû Cehil, **الزَّقُّومُ**’un Arap sözünden olmasını inkâr ediyordu; ve “Şüphesiz **شجرة الزَّقُّوم** günahkârın yiyeceğidir” inince dedi ki: Ey Kureyş topluluğu, Muhammed’in sizi onunla korkuttuğu **شجرةُ الزَّقُّومِ**’un ne olduğunu biliyor musunuz? Dediler ki: o, **العَجْوةُ**’dur. Bunun üzerine Yüce Allah indirdi: “Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır; tomurcuğu sanki şeytanların başları gibidir.” Dedi ki: ve şeytanların onda üç vechi vardır: birincisi: tomurcuğunun çirkinliğinde şeytanların başlarına benzemesidir; çünkü onlar çirkinlikle vasıflıdır, her ne kadar görülmüş olmasalar da; çirkin olduğu zaman “sanki şeytan başı” denir; ikincisi: şeytan, yüzü çirkin olan yılanlardan bir türdür ve o, ibiklidir; üçüncüsü: “şeytanların başları” diye adlandırılan çirkin bir bitkidir. Ebû Hanîfe dedi ki: Bana أزْدِ السَّراة’den bir bedevî haber verdi; dedi ki: **الزَّقُّومُ** tozlu renkli, yaprağı küçük, yuvarlağı, dikeni olmayan bir ağaçtır; ağır kokulu, acıdır; gövdelerinde çokça **كَعابر** vardır; ve onun **ورُيْدٌ**’i vardır, çok zayıftır; arılar onu kemirir; çiçeği beyazdır; yaprağının başı pek çirkindir. Ve **الزَّقُّومُ**: öldüren her yiyecek; Sa‘leb’den. Ve **الزَّقْمَةُ**: taun; ondan da. Ve ateşin sıfatında: eğer **الزَّقُّوم**’dan bir damla dünyaya damlasa; **الزَّقُّومُ**: Allah’ın kitabında vasfettiği şeydir; şöyle dedi: Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır; dedi ki: o, şiddetli **الزَّقْم** ve aşırı içmeden **فَعُّول**’dür. Ve **الزُّلْقُوم** (لام ile): **الحْلْقُوم**.

**مقاييس اللغة:**
(**زقم**) **الزاء** ve **القاف** ve **الميم** bir asıldır; yemenin bir cinsine delâlet eder. Halîl dedi ki: **الزَّقْمُ**: fiildir; **أكل الزَّقُّومِ**’dan. Ve **الازْدِقَام**: yutmadır. İbn Düreyd(1) zikretti ki Araplardan bazısı der ki: “Falan sütü **تزقّم** etti”; onu içmede aşırıya gittiği zaman.

**القاموس المحيط:**
**الزَّقْمُ** **اللَّقْمُ**’dur. Ve **التَّزَقُّمُ** **التَّلَقُّمُ**’dur. Ve onu **أزْقَمَهُ**; derken o onu **فازْدَقَمَهُ**: onu yutturdu; derken o yuttu. Ve **الزَّقُّومُ** — **كَتَنُّورٍ**: hurma ile tereyağıdır; ve cehennemde bir ağaçtır; ve çölde bir bitkidir; onun çiçeği yaseminî şekillidir; ve ateş ehlinin yiyeceğidir; ve الغَوْر’den أَريحاء’da bir ağaçtır; onun meyvesi hurma gibidir; tatlı, buruk; çekirdeğinde büyük faydalı bir yağ vardır; soğuk rüzgârları çözmede, balgam hastalıklarında, eklem ağrılarında, nikriste, siyatikte ve kalça çukurunda yapışan rüzgârda şaşırtıcı etkisi vardır; ondan yedi dirhem ağırlığınca üç gün veya beş gün içilir; ve bazen kötürümleri ve oturanları ayağa kaldırır; ve denir ki: aslı **الإِهْليلَجُ الكابُلِيُّ**’dir; onu Benû Ümeyye nakletti ve onu أَريحاء’da ekti; ve uzayıp gidince, أَريحاء toprağı onu **الإِهْليلَجِ** tabiatından değiştirdi. Ve **الزَّقْمَةُ** taundur.

**تاج العروس:**
(**الزقم**) (**اللقم**) gibi; bunu Ebû Amr söyledi; başkası da “şiddetli”yi ekledi. (Ve **التزقم** **التلقم**’dur) bunu Cevherî nakletti. (Ve onu **أزقمه**) şeyi (derken o onu **فازدقمه**) yani (onu yutturdu; derken o yuttu) bunu Cevherî nakletti. (Ve **الزقوم** **كتنور** gibi: hurma ile tereyağıdır) إفْريقيَة dilinde; ve **الصحاح**’ta: onda tereyağı ve hurma bulunan bir yiyeceğin adıdır; ve **الزقم**: onu yemesidir. (Ve) **الزقوم** (cehennemde bir ağaçtır); Allah Teâlâ onun sıfatında dedi ki: “Şüphesiz o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır; tomurcuğu sanki şeytanların başları gibidir.” İbn Sîde dedi ki: ve bize ulaştı ki **الزقوم** âyeti inince Kureyş onu bilmedi; Ebû Cehil dedi ki: Bu ağaç bizim beldelerimizde bitmez; içinizden kim **الزقوم**’u bilir? Üzerlerine إفْريقيَة’den gelmiş bir adam dedi ki: **الزقوم** إفْريقيَة dilinde hurma ile tereyağıdır. Ebû Cehil dedi ki: Ey cariye, bize tereyağı ve hurma getir; onu **انزدقمه**; derken ondan yemeye başladılar ve diyorlardı ki: Muhammed âhirette bizi bununla mı korkutuyor? Bunun üzerine Allah Tebâreke ve Teâlâ bunu başka bir âyette açıkladı; ve “şeytanların başları”nda üç vech vardır; yeri tefsirlerdedir. (Ve) **الزقوم** (çölde bir bitkidir; onun çiçeği yaseminî şekillidir). Ebû Hanîfe dedi ki: Bana أزد السراة’den bir bedevî haber verdi; dedi ki: **الزقوم** tozlu renkli, yaprağı küçük, yuvarlağı, dikeni olmayan bir ağaçtır; ağır kokulu, acıdır; gövdelerinde çokça **كعابر** vardır; ve onun **وريد**’i vardır, çok zayıftır; arılar onu kemirir; çiçeği beyazdır; yaprağının başı pek çirkindir. (Ve) **الزقوم** (ateş ehlinin yiyeceğidir) İbn Sîde’den. (Ve) **الزقوم** ayrıca (الغور’den أريحاء’da bir ağaçtır; onun meyvesi hurma gibidir; tatlı, buruk; çekirdeğinde büyük faydalı bir yağ vardır; soğuk rüzgârları çözmede, balgam hastalıklarında, eklem ağrılarında, nikriste, siyatikte ve kalça çukurunda yapışan rüzgârda şaşırtıcı etkisi vardır; ondan yedi dirhem ağırlığınca üç gün veya beş gün içilir; ve bazen kötürümleri ve oturanları ayağa kaldırır; ve denir ki:) onun aslı **الاهليلج الكابلي**’dir; onu Benû Ümeyye (Hind diyarından) nakletti; (ve onu أريحاء’da ekti; ve uzayıp gidince) zaman (أريحاء toprağı onu **الاهليلج** tabiatından değiştirdi; ve **الزقمة** taundur) Sa‘leb’den. * Ve buna ek olarak şunlar da zikredilir: **تزقم** lokmayı yuttu; ve **التزقم** sütün çokça içilmesidir; isim **الزقم**’dır. İbn Düreyd dedi ki: “Falan sütü **تزقم** etti” (onu içmede aşırıya gittiği zaman). Ve **زقم** **تزقيما**: **الزقوم**’u yedi; **كزقمه زقما** gibi. Sa‘leb dedi ki: **الزقوم** öldüren her yiyecektir.
