# زقن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%82%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: زقن

ق ز ن
قنز ، نقز ، نزق ، زنق ، زقن ، قزن .
أهمل الليث : زقن وقنز . وهما معروفان في كلام العرب .
زقن : فأما زقن فإن أبا عبيد روى عن الأموي أنه قال : زَقنْتُ الحِمْلَ أَزْقُنه : حَمَلْتُه ، وأَزْقَنْتُ الرّجُل : أَعَنتُه عَلَى الحِمْل .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أَزْقنَ زيدٌ عمْراً إذا أعانه على حِمْلهِ ليَنْهض ، ومِثله : أَبْطَغَهُ وأبْدَغَه وعدّلَه وأَوّنه وأَسْمَغه وأَنّاهُ ، وبَوّاه وحَوّله ، كلُّه بمعنًى واحد .
قنز : قال ابن الأعرابي : أَقنزَ الرجلُ إذا شربَ بالإقنِيزِ طَرَباً ، وهو الدَّنّ الصغير ، قال : وَجِلْفَةُ الإقنِيزِ طِينَتُه .
وقال أبو عمرو : الْقِنْزُ : الرَّاقودُ الصغيرُ .
وقال أبو حاتم : الْقَنَزُ لُغَة في الْقنص .
وأنشد في صَيْدِ الصَّيَّاد للضّبِّ :
ثمَّ اعتَمَدْتُ فَجَبَذْتُ جَبْذَةً
خَرَرْتُ منها لِقفَايَ أَرْتَمِزْ
فقلتُ حقاً صادقاً أقولُه
هذا لعَمْرُ اللَّهِ من شرِّ الْقَنَزْ
قال : ويقال للقانصِ وَالقنَّاص قانزٌ وقنّاز .
قزن : أهمل الليث قزن .
وقد روى أبو العباس عن ابن الأعرابي
أنه قال : أقْزَنَ زيدٌ ساقَ غلامهِ إذا كسرها .
نقز : قال الليث : النَّقَزُ والنَّقَزَانُ كالْوَثَبانِ صُعُداً في مكانٍ واحد .
أبو عبيد عن الأصمعي : وقعَ في الغَنَمِ نُزَاءٌ ونُقَازٌ ، وهما جميعاً داءٌ يأخذها فَتَنْزُو منه وتنقُزُ حتى تموتَ .
وقال شمر : تَنْقُزُ .
وقال الليث : النَّقّازُ الصغيرُ من العصافير ، والنَّقَزُ من الناس صغارهم ورُذَالتهُمْ .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : أَنْقَزَ الرجلُ إذا دامَ على شُرْبِ النَّقِزِ ، ونَقِزُ الماءِ : العذبُ الصافي ، وأنقَزَ إذا وقعَ في إبلهِ النُّقَازُ ، وهو داءٌ ، وأنقَزَ عَدُوَّهُ إذا قتلهُ قتلاً وحِيّاً ، وأَنقَزَ إذا اقتنى النَّقَزَ من رديء المالِ ، ومثله أقْمَزَ وأغْمَزَ .
وقال أبو عمرو : انْتَقَزَ لهُ شرَّ الإبلِ ، أي اختار له شَرَّها ، وعطاءٌ ناقِزٌ وذو ناقِزٍ : إذا كان خسيساً ، وأنشد :
لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو نَاقِزِ
قاظَ القَرِيَّاتِ إلى العجالِزِ
عمرو عن أبيه ، قال : النَّقَزُ : اللَّقبُ ، والنَّقِزُ : الماءُ الصافي .
زنق : قال الليث : الزَّنَقَة : مَيلٌ في جدارٍ أو في سِكَّةٍ أو في ناحِيةٍ من الدَّار أو في عُرْقُوبٍ من الوادي يكونُ فيه التواءٌ كالمدخل ، والالتواءُ اسمٌ كذلك بلا فعلٍ .
قال : والزِّناقةُ : حلقةٌ تُجعَلُ في الْجُلَيْدَةِ تحتَ الحنكِ الأسفل ، ثم يجعلُ فيها خَيْطٌ يُشَدُّ في رأسِ البغلِ الجموح .
قال : وكلُّ رباطِ تحت الحنكِ في الجلدِ فهو زناقٌ ، وما كان في الأنف مثقوباً فهو عِرانٌ ، وبَغْلٌ مَزْنُوق ، وقد زَنَقْتُهُ زنقاً ، وأنشد :
فإِن يظهرْ حديثُكَ يُؤْتِ عَدْواً
برأسِكَ في زِناق أو عِرانِ
وقال ابن شميل في الزِّناق مثله ، ويقال : أمْرٌ زَنِيقٌ أي محكم مُسْتَوْثَقٌ منه ، ورأْيٌ زَنِيقٌ رصين محكم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : أزْنَق وزَنَق وزَنَّق وزهَدَ وزهَّدَ وأزْهَدَ وقاتَ وقَوَّتَ وأقْوَتَ ، كلُّهُ إذا ضَيَّق على عيالهِ فقراً أو بخلاً .
قال : والزُّنُقُ : العُقولُ التّامّةُ .
قال : وقيل لعاقلٍ : ما علامَةُ العاقِلِ ، فقال : تمييزُهُ بين الحق والباطِلِ .
وقال ابن دريد : زَنَقْتُ الفَرَسَ أزْنقُهُ زنقاً إذا شَكَّلْتُهُ في أربعِ قوائمِهِ ، وبذلك سُمِّيَ زِناق المرأةِ ، وهو ضربٌ من حُلِيِّها .
نزق : قال الليث : النَّزَق : خِفّةٌ في كلِّ أمرٍ وعجلةٌ في جهلٍ وحُمْق ، ورجلٌ نَزِق وامرأةٌ نَزِقَةٌ ، والفعل نَزِق يَنْزَق نزَقاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أنْزَق الرجلُ : إذا سَفِهَ بعدَ حلمٍ ، وأنْزَق إذا نَزَّق فَرَسَهُ حتى يَثِبَ نهْزاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : نَزِق الإنسانُ وغيرهُ يَنْزَق إذا نزا .
ومنه قيل : نزَّقْتُ الفرسَ إذا ضربتهُ حتى ينزُو .
قال : ونَزِق الرجلُ يَنْزَق من الطَّيْشِ والخِفّةِ .
وقال أبو زيد : النَّزْقُ أن تملأ الإناءَ إلى رأسهِ ، ويقال : مُطِرَ مكانُ كذا وكذا حتى نَزِقَتْ نهاؤُه .
وقال أبو زيد : أنْزَق الرجلُ في ضحكهِ وأَهْزَق إذا أفْرَطَ فيه .

### Türkçe

ق ز ن
**قنز** , **نقز** , **نزق** , **زنق** , **زقن** , **قزن** .
Leys ihmal etti: **زقن** ve **قنز** . İkisi de Arapların كلام’ında bilinenlerdir.

**زقن** : Amma **زقن**’e gelince, Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den rivayet etti: O dedi ki: **زَقنْتُ الحِمْلَ أَزْقُنه**: onu حمل ettim; ve **أَزْقَنْتُ الرّجُل**: onu yük üzerine (taşımaya) yardım ettim.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أَزْقنَ** Zeyd, Amr’a, onu yükünü taşımasına yardım ettiğinde ki kalkıp doğrulsun; bunun benzeri: **أَبْطَغَهُ** ve **أبْدَغَه** ve **عدّلَه** ve **أَوّنه** ve **أَسْمَغه** ve **أَنّاهُ** , ve **بَوّاه** ve **حَوّله** ; hepsi tek bir anlamdadır.

**قنز** : İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أَقنزَ** etti; **بالإقنِيزِ** ile içtiğinde sevinçten; o, küçük fıçı (küçük küp)tur. Dedi: **وَجِلْفَةُ الإقنِيزِ طِينَتُه** .
Ebû Amr dedi: **الْقِنْزُ** : küçük **الرَّاقودُ** .
Ebû Hâtim dedi: **الْقَنَزُ** , **الْقنص**’ta bir lugattır.
Avcının keler (ضبّ) avında şu beyit okundu:
ثمَّ اعتَمَدْتُ فَجَبَذْتُ جَبْذَةً
خَرَرْتُ منها لِقفَايَ أَرْتَمِزْ
فقلتُ حقاً صادقاً أقولُه
هذا لعَمْرُ اللَّهِ من شرِّ **الْقَنَزْ**
Dedi: Avcıya ve çok avlayana **قانزٌ** ve **قنّاز** denir.

**قزن** : Leys **قزن**’i ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti:
O dedi: Zeyd, kölesinin bacağını kırdığında **أقْزَنَ** etti.

**نقز** : Leys dedi: **النَّقَزُ** ve **النَّقَزَانُ** , bir yerde yukarı doğru sıçrayışlar gibi **كالْوَثَبانِ**’dır.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Koyunlarda **نُزَاءٌ** ve **نُقَازٌ** vuku buldu; ikisi de onu tutan bir hastalıktır; ondan dolayı sıçrar ve zıplar, ta ki ölünceye kadar.
Şemmer dedi: **تَنْقُزُ** .
Leys dedi: **النَّقّازُ** serçelerden küçük olanıdır; ve insanlardan **النَّقَزُ** onların küçükleri ve aşağılıklarıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Adam **أَنْقَزَ** etti; **النَّقِزِ** içmeye devam ettiğinde; ve **نَقِزُ الماءِ** : tatlı, duru (berrak) olan; ve **أنقَزَ** etti; develerinde **النُّقَازُ** vuku bulduğunda, o bir hastalıktır; ve düşmanını **أنقَزَ** etti; onu diri diri bir öldürüşle öldürdüğünde; ve **أَنقَزَ** etti; kötü maldan **النَّقَزَ** edindiğinde; bunun benzeri **أقْمَزَ** ve **أغْمَزَ**’dır.
Ebû Amr dedi: Onun için develerin en kötüsünü **انْتَقَزَ** etti; yani onun için en kötüsünü seçti. Ve **عطاءٌ ناقِزٌ** ve **ذو ناقِزٍ** : aşağılık olduğunda. Şu beyit okundu:
لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو نَاقِزِ
قاظَ القَرِيَّاتِ إلى العجالِزِ
Amr, babasından: **النَّقَزُ** : lakap; **النَّقِزُ** : duru su.

**زنق** : Leys dedi: **الزَّنَقَة** : bir duvarda yahut bir sokakta yahut evin bir tarafında yahut vadinin bir topuğunda (عرقوب) bir eğriliktir; içinde giriş gibi bir kıvrım bulunur; ve **الالتواءُ** da fiilsiz olarak bunun adı olan bir isimdir.
Dedi: **والزِّناقةُ** : alt çenenin altında **الْجُلَيْدَةِ**’ye konulan bir halkadır; sonra içine bir ip konur; huysuz katırın başında sıkıca bağlanır.
Dedi: Çenenin altında deride olan her bağ **زناقٌ**’tır; burunda delik olan ise **عِرانٌ**’dır. Ve **بَغْلٌ مَزْنُوق** ; onu **زَنَقْتُهُ زنقاً** ettim. Şu beyit okundu:
فإِن يظهرْ حديثُكَ يُؤْتِ عَدْواً
برأسِكَ في **زِناق** أو **عِرانِ**
İbn Şümeyl, **الزِّناق** hakkında bunun benzerini söyledi. Ve denir: **أمْرٌ زَنِيقٌ** , yani sağlamlaştırılmış, ondan emin olunmuş; ve **رأْيٌ زَنِيقٌ** : ağırbaşlı, sağlam.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: **أزْنَق** ve **زَنَق** ve **زَنَّق** ve **زهَدَ** ve **زهَّدَ** ve **أزْهَدَ** ve **قاتَ** ve **قَوَّتَ** ve **أقْوَتَ** ; hepsi, fakirlikten yahut cimrilikten dolayı ailesine daralttığında (geçimi kıstığında).
Dedi: **والزُّنُقُ** : tam akıllardır.
Dedi: Akıllı birine denildi: Akıllının alâmeti nedir? O dedi: Onun hakk ile bâtılı ayırt etmesidir.
İbn Düreyd dedi: Atı **زَنَقْتُ** , onu **أزْنقُهُ زنقاً**; onu dört ayağında **شَكَّلْتُهُ** ettiğimde; bununla kadının **زِناق**’ı isimlendirildi; o, onun süsünden bir türdür.

**نزق** : Leys dedi: **النَّزَق** : her işte hafiflik ve cehalet ve ahmaklıkta aceleciliktir. Ve **رجلٌ نَزِق** ve **امرأةٌ نَزِقَةٌ** ; fiil **نَزِق** , **يَنْزَق نزَقاً** .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أنْزَق** etti; bir حلم’den sonra sefihlik ettiğinde; ve **أنْزَق** etti; atını **نَزَّق** ettiğinde, ta ki sıçrayarak atsın.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: İnsan ve başkası **نَزِق** olur; sıçradığında **يَنْزَق** eder.
Bundan dolayı denildi: Atı **نزَّقْتُ** ; onu vurdum da sıçrayıncaya kadar.
Dedi: Adam **نَزِق** olur; taşkınlık ve hafiflikten **يَنْزَق** eder.
Ebû Zeyd dedi: **النَّزْقُ** , kabı ağzına kadar doldurmandır. Ve denir: Şu ve şu yer yağmur aldı, ta ki onun su birikintileri **نَزِقَتْ** oluncaya kadar.
Ebû Zeyd dedi: Adam gülmesinde **أنْزَق** etti ve **أَهْزَق** etti; onda aşırıya gittiğinde.
