# زق (ز-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والزاي
قز ، زق : مستعملان .
قز : عمرو عن أبيه قال : القَزَزُ الرّجلُ الظريفُ المتوقِّي للعيوب .
وقال ابن الأعرابي : رجلٌ قُزّازٌ : مُتَقَزِّزٌ من المعاصي والمعايب ليس من الكبر والتِّيهِ .
وقال الليث : قَزّ الإنسان يَقُزُّ قَزّاً إذا قعد كالمُسْتَوْفِزِ ثم انقبض ووثب .
قال : وجاء في الحديث : ( إن إبليس ليَقُزُّ القَزّةَ من المشرقِ فيبلغُ المغربَ ) .
قلت : قال القُتيبيُّ : قَزّ يَقُزُّ إذا وثب .
وقال الليث : القَزُّ معروف كلمة معربةٌ قلت : هو الذي يُسوّى منه الإبريسم ، وقال التَقَزُّزُ : التّنَطُّسُ .
وقال اللحياني : يقال ما في طعامه قَزٌّ ولا قَزازةٌ .
قال : وحكى أبو جعفر الرؤاسي : ما في طعامه قَزٌّ أي تَقَزُّزٌ .
وقال : يقال للرجلِ المُتَقَزِّزِ أنه لَقَزٌّ ولَقِزٌّ قِنْزَهْوٌ ويُثَنَّيان ويُجمعانِ ويؤَنَّثان .
وقال أبو زيد : القَزازَةُ : الحياء ، يقال : هو رجلٌ قَزٌّ من رجالٍ أقِزّاء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : رجلٌ قَزٌّ وقُزٌّ وقِزٌّ وقُزَزٌ وهو المُتَقَزِّز من المعاصي والمعايبِ ليس من الكبرِ والتِّيهِ .
وقال الليثُ : القاقُزَّةُ : مشربةٌ دون القَرْقارَةِ ، ويقال : إنها معرّبةٌ وليس في كلام العربِ مما يفصلُ ألِفٌ بين حرفين مثلين ، مما يرجعُ إلى بناءِ قَقَزَ ونحوه ، وأما بابل فهو اسمُ بلدةٍ ، وهو اسمٌ خاصٌّ لا يجري مجرى أسماءِ العوام .
قال : وقد قال بعضُ العربِ : قَازُوزَةٌ للقَاقُزَّةِ .
وقال أبو عبيد في باب ما خالَفَتِ العامة فيه لُغاتِ العَرَبِ هي قَاقُوزَةٌ وقازوزةٌ للتي تسمى قَاقُزّةً .
وقال غيره : القَاقُزانُ ثَغْرٌ بِقَزْوينٍ تهبُّ في ناحيته ريح شديدةٌ .
وقال الطرماح :
يَفجُّ الريحُ فَجّ القاقزان
زق : قال الليث : الزَّقُّ مَصدرُ زَقَّ الطائرُ الفرْخَ زَقّاً إذا غَزَّهُ غَزّاً .
قال : والزُّقَاقُ طريقٌ نافذٌ وغيرُ نافذٍ ضَيِّقٌ دون السِّكَّة ، والزَّقَّةُ ، طيْرٌ صغيرٌ من طير الماء يُمْكِن حتى يَكاد يُقبَضُ عليه ثم يغوصُ فيَخرج بعيداً ، والزِّقْزاقُ والزَّقزقةُ تَرْقِيص الصَّبِيّ .
وقال اللحْياني : كَبْشٌ مَزْقُوقٌ ومُزَقَّقٌ للذي يُسْلَخ من رأْسه إلى رجله ، فإِذا سُلخ من رِجْله إلى رأسِه فهو مَرجولٌ .
أبو عبيد عن الفرّاء : الجِلْدُ المُرَجَّلُ الذي يُسْلَخ من رِجْل واحدة ، والْمُزَقَّق الذي يُسلخ من قِبَل رأسه ونحو ذلك .
قال الأصمعي : والزِّقُّ الجِلْدُ الذي يُسَوَّى سِقاءً أو وَطْباً أو حَمِيتاً ، والزَّقُّ رَمْيُ الطائر بِذَرْقِه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الزَّقَقَةُ : المائِلُون بِرحماتِهم إلى صَنابيرِهم ، وهُم الصِّبيان الصِّغار .
قال : والزَّقَقَةُ أيضاً : الصَّلاصِلُ التي تزُقُّ زُكَّها أي فِراخَها ، وهيَ الفَوَاخِتُ واحِدُها صُلْصُلٌ .

##### Türkçe

باب **القاف** ve **الزاي**
**قز** ، **زق** : ikisi de kullanımdadır.
**قز** : Amr, babasından dedi: **القَزَزُ** ayıplardan sakınan zarif adamdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجلٌ قُزّازٌ**: günahlardan ve ayıplardan tiksinen; kibirden ve böbürlenmeden değildir.
Leys dedi: İnsan **قَزّ** eder, **يَقُزُّ** **قَزّاً**; (bu,) müstevfiz gibi oturup sonra büzülüp sıçradığı zamandır.
Dedi: Hadiste geldi: (Şüphesiz İblîs doğudan **القَزّةَ**yı **يَقُزُّ** eder de batıya ulaşır).
Dedim: Kuteybî dedi: **قَزّ يَقُزُّ**; sıçradığı zaman.
Leys dedi: **القَزُّ** bilinen (bir şey)dir; Arapçalaştırılmış bir kelimedir. Dedim: ondan **الإبريسم** yapılan şeydir. Ve **التَقَزُّزُ** dedi: **التّنَطُّسُ**.
Lihyânî dedi: “Onun yemeğinde ne **قَزٌّ** vardır ne de **قَزازةٌ**” denir.
Dedi: Ebû Ca‘fer er-Ruâsî nakletti: “Onun yemeğinde **قَزٌّ** yoktur”; yani **تَقَزُّزٌ**.
Dedi: **المُتَقَزِّزِ** adama “Şüphesiz o **لَقَزٌّ** ve **لَقِزٌّ** **قِنْزَهْوٌ**” denir; ikil yapılır, çoğul yapılır ve dişil yapılır.
Ebû Zeyd dedi: **القَزازَةُ**: hayâdır; “O, **قَزٌّ** bir adamdır; **أقِزّاء** adamlardandır” denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **رجلٌ قَزٌّ** ve **قُزٌّ** ve **قِزٌّ** ve **قُزَزٌ**; o, günahlardan ve ayıplardan tiksinendir; kibirden ve böbürlenmeden değildir.
Leys dedi: **القاقُزَّةُ**: **القَرْقارَةِ**den aşağı bir içecektir; Arapçalaştırılmış olduğu söylenir; Arapların sözünde, **قَقَزَ** ve benzerinin yapısına dönen şeylerden, iki benzer harfin arasını bir **ألِفٌ**in ayırdığı (bir şey) yoktur. أما **بابل** ise bir beldenin adıdır; özel bir addır; avam adlarının yürüdüğü yolda yürümez.
Dedi: Araplardan bazısı **القَاقُزَّةِ** için **قَازُوزَةٌ** demiştir.
Ebû Ubeyd, avamın Arapların lügatlerine muhalefet ettiği babında dedi: O, **قَاقُوزَةٌ** ve **قازوزةٌ**dur; **قَاقُزّةً** diye adlandırılan içindir.
Başkası dedi: **القَاقُزانُ**: **بِقَزْوينٍ**de bir boğazdır; onun tarafında şiddetli bir rüzgâr eser.
Tırmâh dedi:
يَفجُّ الريحُ فَجّ القاقزان

**زق** : Leys dedi: **الزَّقُّ**; kuşun yavruyu **زَقَّ** etmesinin masdarıdır; onu **زَقّاً** (yapar) — onu **غَزَّهُ غَزّاً** ettiği zaman.
Dedi: **الزُّقَاقُ**; dar, **السِّكَّة**den aşağı, geçit veren ve geçit vermeyen bir yoldur. Ve **الزَّقَّةُ**: su kuşlarından küçük bir kuştur; tutulabilecek hâle gelir, neredeyse yakalanır; sonra dalar da uzakta çıkar. Ve **الزِّقْزاقُ** ve **الزَّقزقةُ**: çocuğu zıplatmaktır.
Lihyânî dedi: **كَبْشٌ مَزْقُوقٌ** ve **مُزَقَّقٌ**; başından ayağına doğru yüzülen içindir; eğer ayağından başına doğru yüzülürse o **مَرجولٌ**dur.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الجِلْدُ المُرَجَّلُ**; tek bir bacaktan yüzülen deridir; **الْمُزَقَّق** ise baş tarafından ve bunun benzeri taraftan yüzülendir.
Asma‘î dedi: **الزِّقُّ**; kırba (**سِقاءً**) yahut **وَطْباً** yahut **حَمِيتاً** yapılmak üzere düzeltilen deridir. Ve **الزَّقُّ**: kuşun pisliğiyle atmasıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَّقَقَةُ**: rahmetleriyle **صَنابيرِهم**e meyledenlerdir; onlar küçük çocuklardır.
Dedi: **الزَّقَقَةُ** ayrıca: **الصَّلاصِلُ**dür; **زُكَّها**sını yani yavrularını **تزُقُّ** edenlerdir; onlar **الفَوَاخِتُ**tir; tekili **صُلْصُلٌ**dür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(زط) الزاء والطاء ليس بشيء. وزُطّ ([1]): كلمةٌ مولَّدة.
(زع) الزاء والعين أصلٌ يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. يقال: زَعْزَعْتُ الشيءَ وتَزعْزَعَ هو، إذا اهتزّ واضطرب. وسيرٌ زعزعٌ: شديد تهتز له الرِّكاب.
قال الهُذََليّ([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ
(زغ) الزاء والغين ليس بشيء. ويقولون: الزغزغة: السُّخْرِيَة.
(زف)  الزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على خِفَّةٍ في كل شيء. يقال زَفَّ الظَّليم زفيفاً، إذا أسرع. ومنه زُفَّتِ العَروسُ إلى زوجها. وزفَّ القومُ في سَيرهم: أَسْرَعُوا. قال جلّ ثناؤه: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. والزَّفْزافة: الرِّيح الشديدة لها زفزفةٌ، أي خِفَّة. وكذلك الزَّفزَف([3]). ويقولون لمن طاشَ حِلْمُهُ: قد زَفَّ رَأْلُه. وزِفُّ الطائر: صِغَار ريشه؛ *لأنه خفيف.
(زق) الزاء والقاف أصلٌ يدل على تضايُقٍ. من ذلك الزُّقاق، سمِّي بذلك لضيقهِ عن الشوارع.
ومن ذلك : زَقَّ الطائرُ فرخَهُ. ومنه الزِّقّ. والتزقيق في الجلد: أن يسلخ مِنْ قِبَلِ [العُنُق([4])].
(زل) الزاء واللام أصل مطّرد منقاسٌ في المضاعَف، وكذلك في كل زاءٍ بعدها لامٌ في الثلاثي. وهذا من عجيب هذا الأصل. تقول: زلَّ عن مكانه زَليلاً وزَلاًّ. والماء الزُّلال: العَذْب؛ لأنه يَزِلّ عن ظَهْرِ اللِّسانِ لِرقَّته. والزَّلَّة: الخطأ؛ لأن المخطئ زلَّ عن نَهْج الصَّواب، وتزلزَلت الأرضُ: اضطرَبت، وزُلْزِلَتْ زِلْزَالاً. والمِزَلَّة([5]): المكان الدَّحْضُ. فأما الذِّئْبُ الأَزَلُّ، وهو الأَرْسَح، فقال ابنُ الأعرابيّ : سمِّي بذلك مِنْ قولهم زَلَّ إذا عدا. وهو القياس الصَّحيح ثم شُبِّهَتْ به المرأةُ الرَّصْعاء فقيل زَلاَّء. وإن كان الأَرْسَح كما قيل فهو قياسُ ما ذكرناهُ أيضاً، لأن اللّحم قد زلَّ عن مؤخَّره، وكذلك عن مؤخَّر المرأة الرَّسْحاء.
ومن الباب الزُّلْزُل([6]) كالقَلِق؛ لأنَّه لا يستقرُّ في مكانه.
ومما شذّ عن الباب الزَّلَزِلُ: الأثاث والمتاع،  على فَعَلِلٍ.
(زم) الزاء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تقدُّم في استقامةٍ وقَصْد، من ذلك الزِّمام لأنه يتقدَّم إذا مُدَّ به، قاصداً في استقامة. تقول زَمَمْتُ البعير أزُمُّه. ويقال أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ، كما يقال أَمَمٌ، أي قصدٌ. ويحلفون فيقولون: "لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه([7])"، يريدون تلقاءَه وقَصْدَه. والزَّمُّ: التقدُّم في السَّير.
ومما شذّ عن هذا الأصل الزِّمْزِمة: الجماعة من الناس. وقال الشيباني: الزِّمزيم: الجِلَّة من الإبل([8]).
(زن) الزاء والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يُتفرّع ولا يُقاس عليها. يقال أَزنَنْتُ فلاناً بكذا، إذا اتَّهمتَهُ به. وهويُزَنُّ به. قال:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])(زب) الزاء والباء أصلان: أحدهما يدل على وُفُورٍ في شَعَرٍ، ثم يحمل عليه. فالزَّبَب: طُول الشَّعَْر، وكثرتُهُ. ويقال بعيرٌ أزَبُّ. قال الشاعر:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
ومن ذلك عامٌ أَزَبُّ، أي خصيب.
والأصل الآخر:  الزَّبيب، وهو معروف، ثم يشبَّه به، فيقال للنُّكتَتَيْنِ السّوداوينِ فوقَ عينَي الحيّة زبيبتان؛ وهو أخبثُ ما يكون من الحيّات: وفي الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان". وربّما سمَّوا الزَّبَدَتَيْنِ زَبيبتين، يقال أنشَدَ فلانٌ حتَّى زَبَّبَ شِدْقاه، أي أزبدا.
قال الشاعر:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
 ومما شذَّ عن الباب الزَّبَاب: الفارُ، الواحدُ زبابة. وقد يحتمل، وهو بعيدٌ، أن يكون من الزَّبيب، وقد ذكرناه.
ومما هو شاذٌّ لا قياس له: زَبَّتِ الشمس وأزَبّت: دنت للغروب.
(زت) الزاء والتاء كلمةٌ لا قياس لها. يقال زَتَتُّ العروسَ، إِذا زيَّنتَها. قال:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])وقد تزتَّتَتْ، أي تزيَّنت.
(زج) الزاء والجيم أصلٌ يدلُّ على رِقَّةٍ في شيء، من ذلك زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ، وجمعه زِجاج بكسر الزاء. يقال زَجَّجْتُه: جعلت له زُجّاً فإذا نزَعْت زُجَّهُ قلت: أزجَجْتُه([12]).والزَّجَج: دِقَّةُ الحاجبينِ وحُسْنُهما. ويقال أنَّ الأزَجَّ من النعام: الذي فوق عينه ريشٌ أبيض.
(زح) الزاء والحاء يدلّ على البعد. يقال زُحْزِحَ عن كذا، أي بُوعِدَ. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. أي بُوعِد.
(زخ) الزاء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع والمبايَنَة. يقال زَخَخْتُ الشيءَ، إذا دفعتَهُ. وفي الحديث: "مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه".  وزَخَّها: جامَعَها. و*المِزَخَّة: المرأة. ومن الباب الزَّخَّة: الحِقد والغَيظ. قال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])(زر) الزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على شِدَّة. وشذَّ مِنْ ذلك الزِّرّ: زِرُّ القميص. ثم يشتقّ منه الزِّرُّ، يقال إنّه عظمٌ تحت القَلْب. قال ابن السكّيت: يقال للرّجلِ الحسن الرِّعْية للإبل: إنّه لَزِرٌّ من أزرارها. ومن الباب: زَرَّتْ عينهُ، إذا توقَّدَت. يقال عَيْناه تَزِرَّانِ في رأسهِ، إذا تَوقَّدَتا. ومن الباب الزَّرُّ: الشَّلُّ والطَّرد. يقال هو يزُرُّ الكتائبَ بسيفهِ زَرَّا. ومنه الزَّرُّ وهو العضُّ. يقال: حِمارٌ مِزَرٌّ. ويقال الزَّرّة الحَرْبَة([14]). ومن الباب الزَّرِير، وهو الحَصيف السَّديد الرأي. والله أعلم بالصَّواب.
 --------------ـــــ
([1]) الزط، بالضم: جيل من الهند، معرب "جت" بالفتح. قال صاحب القاموس: "والقياس يقتضي فتح معربه". وقال الخوارزمي الكلام على طبقات الهند: "الزط هم حفاظ الطرق، وهم جنس من السند يقال لهم: جتان". انظر مفاتيح العلوم ص 74. وفي معجم استينجاس 356 أن "جت" اسم لجنس هندي حقير.
([2]) هو أميّة بن أبي عائذ الهذلي. اللسان (زعع). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) ويقال أيضاً ريح زفزفة وزفزاف.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) بكسر الزاي وفتحها.
([6]) الزلزل بضم الزاءين : الغلام الخفيف. وفي المجمل: "الزلز" وليس هذا بابه.
([7]) انظر هذا اليمين في أيمان العرب للنجيرمي 15، والأمالي (3: 51)، واللسان (زمم 165)، والمخصص (13: 118)، والمزهر (2: 262).
([8]) شاهده قول نصيب:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
 ([9]) لحضرمي بن عامر، كما في اللسان (زنن).
([10]) الرجز في اللسان (زبب، لقق)، وقائله هو أبو الحجناء نصيب الأصغر. انظر البيان والتبيين (1: 125).
([11]) البيت من تام الرجز. أنشده في اللسان (زهنع، زتت)، والمخصص (4: 54).
([12]) ويقال زججه وأزجه بمعنى ، ولا يقال أزجه إذا نزع زجه.
([13]) البيت لصخر الغي الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (خيف: 235).
([14]) لم ترد الكلمة بهذا المعنى في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(**باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق**)

(**زط**) **الزاء** ve **الطاء** bir şey değildir. **زُطّ** ([1]): türetilmiş (müvelled) bir kelimedir.

(**زع**) **الزاء** ve **العين**; bir asıl olup sarsılmaya ve harekete delâlet eder. Denir ki: **زَعْزَعْتُ** şeyi ve o **تَزعْزَعَ**; sarsılıp çalkalandığı zaman. Ve **سيرٌ زعزعٌ**: bineklerin kendisi için şiddetle sarsıldığı (kadar) şiddetli (yürüyüş).
**الهُذََليّ**([2]) dedi ki:
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ

(**زغ**) **الزاء** ve **الغين** bir şey değildir. Ve derler ki: **الزغزغة**: alay etme.

(**زف**) **الزاء** ve **الفاء**; her şeyde bir hafifliğe delâlet eden bir asıldır. Denir ki **زَفَّ** devekuşu erkeği **زفيفاً**; hızlandığı zaman. Ondandır: gelin kocasına **زُفَّتِ**. Ve kavim yürüyüşlerinde **زفَّ**: hızlandılar. Yüce övgüsüyle O dedi ki: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. Ve **الزَّفْزافة**: şiddetli rüzgâr; onun bir **زفزفةٌ**’si vardır, yani hafiflik. Ve aynı şekilde **الزَّفزَف**([3]). Ve aklı (hilm) şaşana derler ki: onun **رَأْلُه** **زَفَّ** oldu. Ve kuşun **زِفُّ**’u: tüyünün küçükleridir; çünkü o hafiftir.

(**زق**) **الزاء** ve **القاف**; bir sıkışıklığa delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الزُّقاق**; sokaklara göre darlığından dolayı bununla adlandırılmıştır.
Ve bundan: kuş yavrusunu **زَقَّ**. Ondandır **الزِّقّ**. Ve deride **التزقيق**: **[العُنُق]**([4]) tarafından yüzmek (deriyi soymak)tır.

(**زل**) **الزاء** ve **اللام**; ikizli (mudaaf)ta düzenli, kıyaslı bir asıldır; üçlüde kendisinden sonra **لام** bulunan her **زاء**’da da böyledir. Bu, bu aslın acayiplerindendir. Dersin ki: yerinden **زلَّ**; **زَليلاً** ve **زَلاًّ** (kayarak). Ve **الماء الزُّلال**: tatlı (su); çünkü inceliğinden dolayı dilin üstünden kayar. Ve **الزَّلَّة**: hata; çünkü hata eden doğru yolun yönteminden kaydı. Ve yer **تزلزَلت**: çalkalandı; ve **زُلْزِلَتْ** **زِلْزَالاً** (zelzele ile sarsıldı). Ve **المِزَلَّة**([5]): kaygan yer. Ama **الذِّئْبُ الأَزَلُّ**, o da **الأَرْسَح** olan (kurt) hakkında, İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Denir ki **زَلَّ**; koştuğu zaman.” Bundan dolayı bununla adlandırıldı. Bu doğru kıyastır; sonra onunla benzetildi de **الرَّصْعاء** kadına benzetilerek **زَلاَّء** denildi. Eğer **الأَرْسَح** denildiği gibi ise, bu da zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü et, arka tarafından kaymıştır; aynı şekilde **الرَّسْحاء** kadının arka tarafından da (kaymıştır).
Babdan: **الزُّلْزُل**([6]) **كالقَلِق** gibidir; çünkü yerinde durmaz.
Babdan şâz olanlardan: **الزَّلَزِلُ**: ev eşyası ve meta; **فَعَلِلٍ** vezni üzere.

(**زم**) **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır; ve o, doğruluk ve yöneliş üzere bir ilerlemeye delâlet eder. Bundan: **الزِّمام**; çünkü onunla çekildiği zaman, doğruluk üzere kasdederek ilerler. Dersin ki: deveyi **زَمَمْتُ**; onu **أزُمُّه**. Ve denir: falan oğullarının işi **زَمَمٌ**’dur; nasıl ki **أَمَمٌ** denir; yani kasıttır. Ve yemin ederler de derler ki: “لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه([7])”; onun yönünü ve kasdını isterler. Ve **الزَّمُّ**: yürüyüşte ilerlemedir.
Bu asıldan şâz olanlardan: **الزِّمْزِمة**: insanlardan topluluk. Şeybânî dedi ki: **الزِّمزيم**: develerden büyük sürü([8]).

(**زن**) **الزاء** ve **النون**; dallanıp budaklanmayan ve üzerine kıyas yapılmayan tek bir kelimedir. Denir: falanı şu ile **أَزنَنْتُ**; onu onunla itham ettiğin zaman. Ve onunla **يُزَنُّ** olunur. Dedi ki:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])

(**زب**) **الزاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi, saçta bir bolluğa delâlet eder; sonra onun üzerine taşınır. O hâlde **الزَّبَب**: saçın uzunluğu ve çokluğudur. Ve denir: **بعيرٌ أزَبُّ**. Şair dedi ki:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
Ve bundan: **عامٌ أَزَبُّ**; yani bereketli.
Diğer asıl: **الزَّبيب**; o bilinen (şey)dir; sonra onunla benzetilir; yılanın iki gözünün üstündeki iki siyah noktaya **زبيبتان** denir; ve o, yılanların en habis olanıdır. Ve hadiste: “يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان”. Ve bazen iki köpüğe **زَبيبتين** adını verirler; denir: falan kimse okudu da iki ağız kenarı **زَبَّبَ** oldu; yani köpürdü.
Şair dedi ki:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
Babdan şâz olanlardan: **الزَّبَاب**: fare; tekili **زبابة**. Ve ihtimal verilebilir—uzaktır—**الزَّبيب**’den olması; onu zikrettik.
Ve kıyası olmayan şâz olanlardan: güneş **زَبَّتِ** ve **أزَبّت**: batmaya yaklaştı.

(**زت**) **الزاء** ve **التاء**; kıyası olmayan bir kelimedir. Denir: gelini **زَتَتُّ**; onu süslediğin zaman. Dedi ki:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])
Ve **تزتَّتَتْ**; yani süslendi.

(**زج**) **الزاء** ve **الجيم**; bir şeyde inceliğe delâlet eden bir asıldır. Bundan: mızrağın ve okun **زُجُّ**’u; çoğulu **زِجاج** ( **الزاء**’ın kesresiyle). Denir: onu **زَجَّجْتُه**; ona bir **زُجّ** yaptığın zaman. Onun **زُجّ**’unu çıkardığın zaman: onu **أزجَجْتُه** dersin([12]). Ve **الزَّجَج**: kaşların inceliği ve güzelliğidir. Ve denir: devekuşundan **الأزَجَّ**: gözünün üstünde beyaz tüy bulunan.

(**زح**) **الزاء** ve **الحاء**; uzaklığa delâlet eder. Denir: şundan **زُحْزِحَ**; yani uzaklaştırıldı. Allah تعالى dedi ki: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. Yani uzaklaştırıldı.

(**زخ**) **الزاء** ve **الخاء**; itmeye ve ayrılığa delâlet eden bir kök/asıl’dır. Denir: şeyi **زَخَخْتُ**; onu ittiğin zaman. Ve hadiste: “مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه”. Ve onu **زَخَّها**: onunla cinsel birleşmede bulundu. Ve **المِزَخَّة**: kadın. Babdan: **الزَّخَّة**: kin ve öfke. Dedi ki:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])

(**زر**) **الزاء** ve **الراء**; şiddete delâlet eden bir kök/asıl’dır. Ve bundan şâz oldu: **الزِّرّ**: gömleğin düğmesi. Sonra ondan **الزِّرُّ** türetilir; denir ki o, kalbin altında bir kemiktir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: develeri güzel güden adama denir ki: o, onların düğmelerinden (**أزرارها**) bir **زِرّ**’dür. Babdan: gözü **زَرَّتْ**; parladığı zaman. Denir: başında iki gözü **تَزِرَّانِ**; parladıkları zaman. Babdan: **الزَّرُّ**: felç ve kovma. Denir: o, kılıcıyla taburları **زَرَّا** olarak **يزُرُّ**. Ondandır **الزَّرُّ**; o da ısırmadır. Denir: **حِمارٌ مِزَرٌّ**. Ve denir: **الزَّرّة** mızraktır([14]). Babdan: **الزَّرِير**; o, aklı başında, sağlam görüşlü (kimsedir). Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَقَّ فَرْخَهُ
1 زَقَّ فَرْخَهُ ذ , said of a bird, aor. زَقُ٣َ , (S, M, Msb,) inf. n. زَقٌّ; (M, Msb, K;) and ↓ زَقْزَقَهُ, (IDrd, M,) inf. n. زَقْزَقَةٌ; (K;) It fed its young one (S, M, K) with its mouth [or bill]; (S, M; *) it ejected food [from its bill] into the mouth of its young one. (IDrd, TA.) ― -b2- [Hence,] one says, مَا زِلْتُ أَزُقُّهُ بِالعِلْمِ (tropical:) [I ceased not to instil into him, or to nourish him with, knowledge, or science]. (TA.) -A2- زَقَّ بِسَلْحِهِ, mostly said of a bird, (M,) or زَقَّ بِذَرْقِهِ, said of a bird, (TA,) aor. as above, (M,) and so the inf. n.; (M, K, TA;) and ↓ زَقْزَقَ, (M, TA,) [بِسَلْحِهِ or] بِذَرْقِهِ, (TA,) inf. n. زَقْزَقَةٌ; (K;) He cast forth his excrement; (M;) it (a bird) muted, or dunged. (M, K, TA.)

زقّق
2 زقّق ذ , (M, TA,) inf. n. تَزْقِيقٌ, (S, TA,) He stripped off a hide, or skin, by commencing from the head, (S, M, TA,) in order to make of it a زِقّ [q. v.]. (M, TA.) The doing thus is different from the mode now practised. (S.)

زَقْزَقَ
R. Q. 1 زَقْزَقَ ذ , inf. n. زَقْزَقَةٌ: see 1, above, in two places. ― -b2- [As inf. n. of the same verb,] زَقْزَقَةٌ also signifies A bird's uttering its cry, or voice, at dawn: (Lth. K:) or it is a word imitative of the cry, or voice, of the bird; (M, TA;) and he who thus explains it does not restrict it by adding “ at dawn. ” (TA.) ― -b3- Also [as an onomatopوia] A weak laughing. (Ibn-'Abbلd, K.) ― -b4- And The being light, or active, (K, and Har p. 375,) and quick. (Har ibid.) ― -b5- Also a word of the dial. of Kelb, app. meaning The being quick in speech, (Ibn-'Abbلd, K, TA,) and making one part thereof to follow close upon another. (Ibn-'Abbلd, TA.) ― -b6- And The dancing a child; (Lth, S, M, K;) as also زِقْزَاقٌ, [which is likewise an inf. n. of the same verb,] (Lth, M, K,) with kesr. (K.)

زُقٌّ
زُقٌّ ذ one of the names of Wine: (Moheet, K: *) pl., as in the Moheet, زِقَقَةٌ; but accord. to the K, زَقَقَةٌ. (TA.)

زِقٌّ
زِقٌّ ذ [A skin for holding wine &c.:] any receptacle, consisting of a skin, that is used for wine and the like: or, as some say, not thus called unless it be stripped off from the part next the animal's neck: or, accord. to AHn, one in which wine is conveyed: (M:) or a skin for water or milk; syn. سِقَآءٌ: (S, K:) or a skin of which the hair is clipped, not plucked out, (Lth, K,) for wine and the like, (Lth,) or for wine &c.: (K:) or a receptacle, (ظَرْفٌ, Msb, and Har p. 335,) of skin, in which are put clarified butter and vinegar and wine: (Har ibid.:) or, as some say, a ظَرْف smeared with زِفْت: (Msb:) AHلt says that it is such as is smeared with زِفْت or with قِير: (TA:) pl. (of pauc., S) أَزْقَاقٌ (S, M, Msb, K) and أَزُقٌّ, mentioned by El-Hejeree, (M,) and (of mult., S) زِقَاقٌ (S, M, K) and زُقَّانٌ [in the CK erroneously written رُقّاقٌ]. (S, M, Msb, K, TA.)

زُقَّةٌ
زُقَّةٌ ذ A certain small bird; (K;) a certain aquatic bird, that remains still until it is almost seized, and then dives, and comes forth far off: pl. زُقَقٌ. (M.)

زَقَاقٌ
زَقَاقٌ ذ : see زَقَّاقٌ.

زُقَاقٌ
زُقَاقٌ ذ A سِكَّة [meaning street]: (S, K:) or [rather a by-street, or lane;] a narrow طَرِيق [here meaning street], (M,) less than a سِكَّة, (M, Mgh, Msb,) whether a thoroughfare or not: (Mgh, Msb:) masc. (S, Msb) and fem.: (S, Msb, K:) Akh says that the people of El-Hijلz make الطَّرِيقُ and الصِّرَاطُ (S, Msb) and السَّبِيلُ (S) and السُّوقُ and الزُّقَاقُ (S, Msb) and الكَلَّآءُ, which is the market of El-Basrah, (S,) fem.; and Temeem make them masc., (S, Msb,) i. e. all of these: (S:) pl. [of pauc., but also used as a pl. of mult.,] أَزِقَّةٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and [of mult.] زُقَّانٌ. (Sb, S, M, K.) مَنْ هَدَىزُقَاقًا, occurring in a trad., means He who has guided the erring and the blind to his way. (TA.) ― -b2- [Hence,] الزُّقَاقُ [The strait of Gibraltar;] the passage of the sea between Tanjeh and El-Jezeereh el-Khad- rà, in the west, (K, TA,) by El-Andalus; called زُقَاقُ سَبْتَةَ. (TA.)

زَقَّاقٌ
زَقَّاقٌ ذ The maker of the [kind of skin called] زِقّ. (TA.) -A2- Also, as in the copies of the Moheet and the A [and in the JK], or ↓ زَقَاقٌ, like سَحَابٌ, accord. to the K, but the former is probably the right, (TA,) One who drinks water (Moheet, A, K) at the table, (Moheet, K,) while having food in his mouth. (Moheet, A, K.) [As shown in the A, it is an epithet applied to a greedy man.]

زَقْزَاقَةٌ
زَقْزَاقَةٌ ذ Light, or active, in her walk; (K, TA;) applied to a woman. (TA.)

مُزَقَّقٌ
مُزَقَّقٌ ذ A ram skinned from his head to his hind leg; (Lh, TA;) as also ↓ مَزْقُوقٌ: (Lh, K, TA:) contr. of مُرَجَّلٌ (TA) and of مَرْجُولٌ. (K, TA.) ― -b2- And A skin of which the hair is clipped, not cut off. (K, TA.) ― -b3- And hence, as being like such a skin, (assumed tropical:) A head of which all the hair is cut off. (K, * TA.) And (assumed tropical:) A man having all the hair of his head cut off. (TA.) ― -b4- مُزَقَّقَةٌ A large she-camel: (Ibn-'Abbلd, K:) or a she-camel whose skin is filled with fat after her fleshiness. (En-Nadr, TA.)

مَزْقُوقٌ
مَزْقُوقٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مُزَقْزَقٌ
مُزَقْزَقٌ ذ Any work that is accomplished quickly. (K.)

##### Türkçe

زَقَّ فَرْخَهُ
1 **زَقَّ فَرْخَهُ** ذ, bir kuş hakkında söylenir, muzârîsi **زَقُ٣َ**, (S, M, Msb,) mastarı **زَقٌّ**; (M, Msb, K;) ve ↓ **زَقْزَقَهُ**, (IDrd, M,) mastarı **زَقْزَقَةٌ**; (K;) Yavrusunu (S, M, K) ağzıyla [veya gagasıyla] besledi; (S, M; *) [gagasından] yiyecek çıkarıp yavrusunun ağzına attı. (IDrd, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **مَا زِلْتُ أَزُقُّهُ بِالعِلْمِ** (mecaz:) [Ona bilgiyi, yahut ilmi, telkin etmeyi, yahut onunla beslemeyi bırakmadım]. (TA.) -A2- **زَقَّ بِسَلْحِهِ**, çoğunlukla bir kuş hakkında söylenir, (M,) veya **زَقَّ بِذَرْقِهِ**, bir kuş hakkında söylenir, (TA,) muzârîsi yukarıdaki gibidir, (M,) mastarı da öyledir; (M, K, TA;) ve ↓ **زَقْزَقَ**, (M, TA,) [**بِسَلْحِهِ** veya] **بِذَرْقِهِ**, (TA,) mastarı **زَقْزَقَةٌ**; (K;) Dışkısını attı; (M;) o (kuş) pisledi, yahut dışkıladı. (M, K, TA.)

زقّق
2 **زقّق** ذ, (M, TA,) mastarı **تَزْقِيقٌ**, (S, TA,) Bir deriyi, yahut postu, baştan başlayarak yüzdü, (S, M, TA,) ondan bir **زِقّ** yapmak için [bk.]. (M, TA.) Böyle yapma, şimdi uygulanan tarzdan farklıdır. (S.)

زَقْزَقَ
R. Q. 1 **زَقْزَقَ** ذ, mastarı **زَقْزَقَةٌ**: yukarıda 1’de iki yerde bak. ― -b2- [Aynı fiilin mastarı olarak,] **زَقْزَقَةٌ** ayrıca, bir kuşun seher vakti çığlığını, yahut sesini çıkarması demektir: (Lth. K:) veya bu, kuşun çığlığını yahut sesini taklit eden bir kelimedir; (M, TA;) bunu böyle açıklayan kimse, “seher vakti” diye ekleyerek onu kayıtlamaz. (TA.) ― -b3- Ayrıca [bir ses taklidi olarak] zayıf bir gülme. (Ibn-'Abbلd, K.) ― -b4- Ve hafif, yahut çevik olma, (K, ve Har s. 375,) ve çabuk olma. (Har a.g.y.) ― -b5- Ayrıca Kelb lehçesinden bir kelime; görünüşe göre konuşmada çabuk olma, (Ibn-'Abbلd, K, TA,) ve onun bir kısmını diğerine yakın biçimde peşi sıra getirme. (Ibn-'Abbлd, TA.) ― -b6- Ve bir çocuğu oynatma; (Lth, S, M, K;) bunun gibi **زِقْزَاقٌ** da, [ki bu da aynı fiilin bir mastarıdır,] (Lth, M, K,) kesre ile. (K.)

زُقٌّ
**زُقٌّ** ذ şarabın adlarından biridir: (Moheet, K: *) çoğulu, Moheet’te olduğu üzere, **زِقَقَةٌ**; fakat K’ye göre, **زَقَقَةٌ**. (TA.)

زِقٌّ
**زِقٌّ** ذ [şarap vb. tutmak için bir tulum:] şarap ve benzeri için kullanılan, deriden oluşan her kap: veya bazılarına göre, hayvanın boynuna yakın kısımdan yüzülmedikçe böyle adlandırılmaz: veya AHn’ye göre, içinde şarap taşınan [kap]: (M:) veya su yahut süt için bir tulum; eş anlamlısı **سِقَآءٌ**: (S, K:) veya kılları yolunmayıp kırpılmış bir deri, (Lth, K,) şarap ve benzeri için, (Lth,) veya şarap vb. için: (K:) veya bir kap, (**ظَرْفٌ**, Msb, ve Har s. 335,) deriden, içine sade yağ ve sirke ve şarap konulan: (Har a.g.y.:) veya bazılarına göre, **زِفْت** ile sıvanmış bir **ظَرْف**: (Msb:) AHلt der ki: o, **زِفْت** ile yahut **قِير** ile sıvanmış olandır: (TA:) çoğulu (azlık için, S) **أَزْقَاقٌ** (S, M, Msb, K) ve **أَزُقٌّ**, El-Hejeree tarafından zikredilmiştir, (M,) ve (çokluk için, S) **زِقَاقٌ** (S, M, K) ve **زُقَّانٌ** [CK’de yanlışlıkla **رُقّاقٌ** yazılmıştır]. (S, M, Msb, K, TA.)

زُقَّةٌ
**زُقَّةٌ** ذ belli bir küçük kuş; (K;) neredeyse yakalanıncaya kadar hareketsiz kalan, sonra dalan ve uzakta ortaya çıkan belli bir su kuşu: çoğulu **زُقَقٌ**. (M.)

زَقَاقٌ
**زَقَاقٌ** ذ: **زَقَّاقٌ** maddesine bak.

زُقَاقٌ
**زُقَاقٌ** ذ bir **سِكَّة** [sokak anlamında]: (S, K:) veya [daha doğrusu ara sokak, yahut dar geçit;] dar bir **طَرِيق** [burada sokak anlamında], bir **سِكَّة**’den küçük, (M, Mgh, Msb,) ister geçit olsun ister olmasın: (Mgh, Msb:) müzekker (S, Msb) ve müennes: (S, Msb, K:) Akh der ki: El-Hijلz halkı **الطَّرِيقُ** ve **الصِّرَاطُ**’u (S, Msb) ve **السَّبِيلُ**’i (S) ve **السُّوقُ**’u ve **الزُّقَاقُ**’u (S, Msb) ve El-Basrah’ın pazarı olan **الكَلَّآءُ**’u, (S,) müennes yapar; Temeem ise onları müzekker yapar, (S, Msb,) yani bunların hepsini: (S:) çoğulu [azlık için, fakat çokluk çoğulu olarak da kullanılır,] **أَزِقَّةٌ** (S, M, Mgh, Msb, K) ve [çokluk için] **زُقَّانٌ**. (Sb, S, M, K.) **مَنْ هَدَىزُقَاقًا**, bir rivayette geçen, “sapmışı ve körü yoluna iletmiş kimse” demektir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الزُّقَاقُ** [Cebelitarık boğazı;] batıda, (K, TA,) El-Andalus yanında, Tanjeh ile El-Jezeereh el-Khad-rà arasındaki deniz geçidi; **زُقَاقُ سَبْتَةَ** diye adlandırılır. (TA.)

زَقَّاقٌ
**زَقَّاقٌ** ذ [**زِقّ** denilen türden] tulum yapan kimse. (TA.) -A2- Ayrıca, Moheet ve A nüshalarında [ve JK’de] olduğu üzere, veya ↓ **زَقَاقٌ**, **سَحَابٌ** gibi, K’ye göre; fakat birincisi muhtemelen doğrudur, (TA,) ağzında yiyecek varken sofrada su içen kimse. (Moheet, A, K.) [A’da gösterildiği üzere, obur bir kimseye uygulanan bir sıfattır.]

زَقْزَاقَةٌ
**زَقْزَاقَةٌ** ذ yürüyüşünde hafif, yahut çevik; (K, TA;) bir kadına uygulanır. (TA.)

مُزَقَّقٌ
**مُزَقَّقٌ** ذ başından arka bacağına kadar yüzülmüş bir koç; (Lh, TA;) bunun gibi ↓ **مَزْقُوقٌ**: (Lh, K, TA:) **مُرَجَّلٌ**’ün (TA) ve **مَرْجُولٌ**’ün zıddı. (K, TA.) ― -b2- Ve kılları kesilip koparılmamış bir deri. (K, TA.) ― -b3- Ve bundan dolayı, böyle bir deriye benzer olduğundan, (mecaz kabul edilerek:) bütün saçları kesilmiş bir baş. (K, * TA.) Ve (mecaz kabul edilerek:) başının bütün saçları kesilmiş bir adam. (TA.) ― -b4- **مُزَقَّقَةٌ** büyük bir dişi deve: (Ibn-'Abbلd, K:) veya semizliğinden sonra derisi yağla dolmuş bir dişi deve. (En-Nadr, TA.)

مَزْقُوقٌ
**مَزْقُوقٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak.

مُزَقْزَقٌ
**مُزَقْزَقٌ** ذ çabucak tamamlanan her iş. (K.)
