# زق — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%82/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: زق

باب القاف والزاي
قز ، زق : مستعملان .
قز : عمرو عن أبيه قال : القَزَزُ الرّجلُ الظريفُ المتوقِّي للعيوب .
وقال ابن الأعرابي : رجلٌ قُزّازٌ : مُتَقَزِّزٌ من المعاصي والمعايب ليس من الكبر والتِّيهِ .
وقال الليث : قَزّ الإنسان يَقُزُّ قَزّاً إذا قعد كالمُسْتَوْفِزِ ثم انقبض ووثب .
قال : وجاء في الحديث : ( إن إبليس ليَقُزُّ القَزّةَ من المشرقِ فيبلغُ المغربَ ) .
قلت : قال القُتيبيُّ : قَزّ يَقُزُّ إذا وثب .
وقال الليث : القَزُّ معروف كلمة معربةٌ قلت : هو الذي يُسوّى منه الإبريسم ، وقال التَقَزُّزُ : التّنَطُّسُ .
وقال اللحياني : يقال ما في طعامه قَزٌّ ولا قَزازةٌ .
قال : وحكى أبو جعفر الرؤاسي : ما في طعامه قَزٌّ أي تَقَزُّزٌ .
وقال : يقال للرجلِ المُتَقَزِّزِ أنه لَقَزٌّ ولَقِزٌّ قِنْزَهْوٌ ويُثَنَّيان ويُجمعانِ ويؤَنَّثان .
وقال أبو زيد : القَزازَةُ : الحياء ، يقال : هو رجلٌ قَزٌّ من رجالٍ أقِزّاء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : رجلٌ قَزٌّ وقُزٌّ وقِزٌّ وقُزَزٌ وهو المُتَقَزِّز من المعاصي والمعايبِ ليس من الكبرِ والتِّيهِ .
وقال الليثُ : القاقُزَّةُ : مشربةٌ دون القَرْقارَةِ ، ويقال : إنها معرّبةٌ وليس في كلام العربِ مما يفصلُ ألِفٌ بين حرفين مثلين ، مما يرجعُ إلى بناءِ قَقَزَ ونحوه ، وأما بابل فهو اسمُ بلدةٍ ، وهو اسمٌ خاصٌّ لا يجري مجرى أسماءِ العوام .
قال : وقد قال بعضُ العربِ : قَازُوزَةٌ للقَاقُزَّةِ .
وقال أبو عبيد في باب ما خالَفَتِ العامة فيه لُغاتِ العَرَبِ هي قَاقُوزَةٌ وقازوزةٌ للتي تسمى قَاقُزّةً .
وقال غيره : القَاقُزانُ ثَغْرٌ بِقَزْوينٍ تهبُّ في ناحيته ريح شديدةٌ .
وقال الطرماح :
يَفجُّ الريحُ فَجّ القاقزان
زق : قال الليث : الزَّقُّ مَصدرُ زَقَّ الطائرُ الفرْخَ زَقّاً إذا غَزَّهُ غَزّاً .
قال : والزُّقَاقُ طريقٌ نافذٌ وغيرُ نافذٍ ضَيِّقٌ دون السِّكَّة ، والزَّقَّةُ ، طيْرٌ صغيرٌ من طير الماء يُمْكِن حتى يَكاد يُقبَضُ عليه ثم يغوصُ فيَخرج بعيداً ، والزِّقْزاقُ والزَّقزقةُ تَرْقِيص الصَّبِيّ .
وقال اللحْياني : كَبْشٌ مَزْقُوقٌ ومُزَقَّقٌ للذي يُسْلَخ من رأْسه إلى رجله ، فإِذا سُلخ من رِجْله إلى رأسِه فهو مَرجولٌ .
أبو عبيد عن الفرّاء : الجِلْدُ المُرَجَّلُ الذي يُسْلَخ من رِجْل واحدة ، والْمُزَقَّق الذي يُسلخ من قِبَل رأسه ونحو ذلك .
قال الأصمعي : والزِّقُّ الجِلْدُ الذي يُسَوَّى سِقاءً أو وَطْباً أو حَمِيتاً ، والزَّقُّ رَمْيُ الطائر بِذَرْقِه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الزَّقَقَةُ : المائِلُون بِرحماتِهم إلى صَنابيرِهم ، وهُم الصِّبيان الصِّغار .
قال : والزَّقَقَةُ أيضاً : الصَّلاصِلُ التي تزُقُّ زُكَّها أي فِراخَها ، وهيَ الفَوَاخِتُ واحِدُها صُلْصُلٌ .

### Türkçe

باب **القاف** ve **الزاي**
**قز** ، **زق** : ikisi de kullanımdadır.
**قز** : Amr, babasından dedi: **القَزَزُ** ayıplardan sakınan zarif adamdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجلٌ قُزّازٌ**: günahlardan ve ayıplardan tiksinen; kibirden ve böbürlenmeden değildir.
Leys dedi: İnsan **قَزّ** eder, **يَقُزُّ** **قَزّاً**; (bu,) müstevfiz gibi oturup sonra büzülüp sıçradığı zamandır.
Dedi: Hadiste geldi: (Şüphesiz İblîs doğudan **القَزّةَ**yı **يَقُزُّ** eder de batıya ulaşır).
Dedim: Kuteybî dedi: **قَزّ يَقُزُّ**; sıçradığı zaman.
Leys dedi: **القَزُّ** bilinen (bir şey)dir; Arapçalaştırılmış bir kelimedir. Dedim: ondan **الإبريسم** yapılan şeydir. Ve **التَقَزُّزُ** dedi: **التّنَطُّسُ**.
Lihyânî dedi: “Onun yemeğinde ne **قَزٌّ** vardır ne de **قَزازةٌ**” denir.
Dedi: Ebû Ca‘fer er-Ruâsî nakletti: “Onun yemeğinde **قَزٌّ** yoktur”; yani **تَقَزُّزٌ**.
Dedi: **المُتَقَزِّزِ** adama “Şüphesiz o **لَقَزٌّ** ve **لَقِزٌّ** **قِنْزَهْوٌ**” denir; ikil yapılır, çoğul yapılır ve dişil yapılır.
Ebû Zeyd dedi: **القَزازَةُ**: hayâdır; “O, **قَزٌّ** bir adamdır; **أقِزّاء** adamlardandır” denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **رجلٌ قَزٌّ** ve **قُزٌّ** ve **قِزٌّ** ve **قُزَزٌ**; o, günahlardan ve ayıplardan tiksinendir; kibirden ve böbürlenmeden değildir.
Leys dedi: **القاقُزَّةُ**: **القَرْقارَةِ**den aşağı bir içecektir; Arapçalaştırılmış olduğu söylenir; Arapların sözünde, **قَقَزَ** ve benzerinin yapısına dönen şeylerden, iki benzer harfin arasını bir **ألِفٌ**in ayırdığı (bir şey) yoktur. أما **بابل** ise bir beldenin adıdır; özel bir addır; avam adlarının yürüdüğü yolda yürümez.
Dedi: Araplardan bazısı **القَاقُزَّةِ** için **قَازُوزَةٌ** demiştir.
Ebû Ubeyd, avamın Arapların lügatlerine muhalefet ettiği babında dedi: O, **قَاقُوزَةٌ** ve **قازوزةٌ**dur; **قَاقُزّةً** diye adlandırılan içindir.
Başkası dedi: **القَاقُزانُ**: **بِقَزْوينٍ**de bir boğazdır; onun tarafında şiddetli bir rüzgâr eser.
Tırmâh dedi:
يَفجُّ الريحُ فَجّ القاقزان

**زق** : Leys dedi: **الزَّقُّ**; kuşun yavruyu **زَقَّ** etmesinin masdarıdır; onu **زَقّاً** (yapar) — onu **غَزَّهُ غَزّاً** ettiği zaman.
Dedi: **الزُّقَاقُ**; dar, **السِّكَّة**den aşağı, geçit veren ve geçit vermeyen bir yoldur. Ve **الزَّقَّةُ**: su kuşlarından küçük bir kuştur; tutulabilecek hâle gelir, neredeyse yakalanır; sonra dalar da uzakta çıkar. Ve **الزِّقْزاقُ** ve **الزَّقزقةُ**: çocuğu zıplatmaktır.
Lihyânî dedi: **كَبْشٌ مَزْقُوقٌ** ve **مُزَقَّقٌ**; başından ayağına doğru yüzülen içindir; eğer ayağından başına doğru yüzülürse o **مَرجولٌ**dur.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الجِلْدُ المُرَجَّلُ**; tek bir bacaktan yüzülen deridir; **الْمُزَقَّق** ise baş tarafından ve bunun benzeri taraftan yüzülendir.
Asma‘î dedi: **الزِّقُّ**; kırba (**سِقاءً**) yahut **وَطْباً** yahut **حَمِيتاً** yapılmak üzere düzeltilen deridir. Ve **الزَّقُّ**: kuşun pisliğiyle atmasıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَّقَقَةُ**: rahmetleriyle **صَنابيرِهم**e meyledenlerdir; onlar küçük çocuklardır.
Dedi: **الزَّقَقَةُ** ayrıca: **الصَّلاصِلُ**dür; **زُكَّها**sını yani yavrularını **تزُقُّ** edenlerdir; onlar **الفَوَاخِتُ**tir; tekili **صُلْصُلٌ**dür.
