# زكا — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D8%A7/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%83%D8%A7/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زكا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D8%A7.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: زكا

- أصل الزكاة: النمو الحاصل عن بركة الله تعالى، ويعتبر ذلك بالأمور الدنيوية والأخروية. يقال: زكا الزرع يزكو: إذا حصل منه نمو وبركة. وقوله: ﴿أيها أزكى طعاما﴾ [الكهف/19]، إشارة إلى ما يكون حلالا لا يستوخم عقباه، ومنه الزكاة: لما يخرج الإنسان من حق الله تعالى إلى الفقراء، وتسميته بذلك لما يكون فيها من رجاء البركة، أو لتزكية النفس، أي: تنميتها بالخيرات والبركات، أو لهما جميعا، فإن الخيرين موجودان فيها. وقرن الله تعالى الزكاة بالصلاة في القرآن بقوله: ﴿وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة﴾ [البقرة/43]، وبزكاء النفس وطهارتها يصير الإنسان بحيث يستحق في الدنيا الأوصاف المحمودة، وفي الآخرة الأجر والمثوبة. هو أن يتحرى الإنسان ما فيه تطهيره، وذلك ينسب تارة إلى العبد لكونه مكتسبا لذلك، نحو: ﴿قد أفلح من زكاها﴾ [الشمس/9]، وتارة ينسب إلى الله تعالى؛ لكونه فاعلا لذلك في الحقيقة نحو: ﴿بل الله يزكي من يشاء﴾ [النساء/49]، وتارة إلى النبي لكونه واسطة في وصول ذلك إليهم، نحو: ﴿تطهرهم وتزكيهم بها﴾ [التوبة/103]، ﴿يتلو عليكم آياتنا ويزكيكم﴾ [البقرة/151]، وتارة إلى العبادة التي هي آلة في ذلك، نحو: ﴿وحنانا من لدنا وزكاة﴾ [مريم/13]، ﴿لأهب لك غلاما زكيا﴾ [مريم/19]، أي: مزكى بالخلقة، وذلك على طريق ما ذكرنا من الاجتباء، وهو أن يجعل بعض عباده عالما وطاهر الخلق لا بالتعلم والممارسة بل بتوفيق إلهي، كما يكون لجل الأنبياء والرسل. ويجوز أن يكون تسميته بالمزكى لما يكون عليه في الاستقبال لا في الحال، والمعنى: سيتزكى، ﴿والذين هم للزكاة فاعلون﴾ [المؤمنون/4]، أي: يفعلون ما يفعلون من العبادة ليزكيهم الله، أو ليزكوا أنفسهم، والمعنيان واحد. وليس قوله: (للزكاة) مفعولا لقوله: (فاعلون)، بل اللام فيه للعلة والقصد. وتزكية الإنسان نفسه ضربان:
أحدهما: بالفعل، وهو محمود وإليه قصد بقوله: ﴿قد أفلح من زكاها﴾ [الشمس/9]، وقوله: ﴿قد أفلح من تزكى﴾ [الأعلى/14].
والثاني: بالقول، كتزكية العدل غيره، وذلك مذموم أن يفعل الإنسان بنفسه، وقد نهى الله تعالى عنه فقال: ﴿فلاتزكوا أنفسكم﴾ [النجم/32]، ونهيه عن ذلك تأديب لقبح مدح الإنسان نفسه عقلا وشرعا، ولهذا قيل لحكيم: ما الذي لا يحسن وإن كان حقا؟ فقال: مدح الرجل نفسه.

### Türkçe

- **أصل الزكاة**: Allah Teâlâ’nın bereketinden meydana gelen artıştır; bu, dünyevî ve uhrevî işlerde dikkate alınır. Denir ki: **زكا الزرع يزكو**: ondan artış ve bereket meydana geldiği zaman. Ve O’nun sözü: **﴿أيها أزكى طعاما﴾** [الكهف/19], akıbeti ağır gelmeyen helâl olan şeye işarettir. Ve ondan **الزكاة**: insanın Allah Teâlâ’nın hakkından fakirlere çıkardığı şey; buna bu adın verilmesi, onda bereket ümidinin bulunması sebebiyledir; yahut nefsi tezkiye etmek içindir, yani: onu hayırlar ve bereketlerle artırmak; yahut ikisi içindir; çünkü iki hayır da onda mevcuttur. Ve Allah Teâlâ Kur’ân’da zekâtı namazla birleştirdi; O’nun sözüyle: **﴿وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة﴾** [البقرة/43]. Ve nefsin zekâsı ve temizliği ile insan, dünyada övülen vasıfları hak eder bir hâle gelir; âhirette de ecir ve mükâfatı. O, insanın kendisinde temizlenmesi bulunan şeyi araştırmasıdır; bu, bazen kula nisbet edilir, onu kazanmış olması sebebiyle; şu gibi: **﴿قد أفلح من زكاها﴾** [الشمس/9]. Bazen Allah Teâlâ’ya nisbet edilir; hakikatte onu yapan olması sebebiyle; şu gibi: **﴿بل الله يزكي من يشاء﴾** [النساء/49]. Bazen Peygamber’e nisbet edilir; bunun onlara ulaşmasında vasıta olması sebebiyle; şu gibi: **﴿تطهرهم وتزكيهم بها﴾** [التوبة/103], **﴿يتلو عليكم آياتنا ويزكيكم﴾** [البقرة/151]. Bazen de ibadete nisbet edilir; onda âlet olması sebebiyle; şu gibi: **﴿وحنانا من لدنا وزكاة﴾** [مريم/13], **﴿لأهب لك غلاما زكيا﴾** [مريم/19], yani: yaratılışla tezkiye edilmiş; bu, bizim seçip ayırmadan zikrettiğimiz yol üzeredir; o da, kullarından bir kısmını, öğrenme ve alıştırma ile değil, ilâhî bir tevfik ile âlim ve yaratılışı temiz kılmasıdır; peygamberlerin ve resullerin çoğunda olduğu gibi. Ve onun **المزكى** diye adlandırılması, hâlde değil istikbalde üzerinde bulunacak şey sebebiyle de câizdir; mânâ: tezkiye edilecek. **﴿والذين هم للزكاة فاعلون﴾** [المؤمنون/4], yani: ibadetten yaptıklarını, Allah’ın onları tezkiye etmesi için yahut nefislerini tezkiye etmeleri için yaparlar; iki mânâ birdir. Ve O’nun sözü: (**للزكاة**) O’nun sözü: (**فاعلون**) için mef‘ûl değildir; bilakis ondaki **اللام** illet ve kasd içindir. Ve insanın kendi nefsini tezkiye etmesi iki kısımdır:
أحدهما: fiil ile; o övülmüştür ve O’nun sözüyle kastedilmiştir: **﴿قد أفلح من زكاها﴾** [الشمس/9], ve O’nun sözü: **﴿قد أفلح من تزكى﴾** [الأعلى/14].
والثاني: söz ile; adilin başkasını tezkiye etmesi gibi; bu, insanın kendi nefsiyle yapması yerilmiştir; Allah Teâlâ ondan nehyetmiştir; şöyle buyurarak: **﴿فلاتزكوا أنفسكم﴾** [النجم/32]. Ve O’nun bundan nehyetmesi, insanın kendi nefsini övmesinin aklen ve şer‘an çirkinliğine bir edeptir. Bunun için bir hakîme denildi: Hak olduğu hâlde güzel olmayan şey nedir? Dedi ki: kişinin kendi nefsini övmesi.
