# زكر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%83%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: زكر

(باب الزاء والكاف وما يثلثهما)
(زكل) الزاء والكاف واللام ليس بأصل، وقد جاءت فيه كلمة: الزَّوَنْكَل من الرجال: القصير.‏
(زكم) الزاء والكاف والميم ليس فيه إلا الزُّكمَة والزُّكَام(1)، ويستعيرون ذلك فيقولون: فُلان زُكْمَة أبويه، وهو آخر أولادهما.‏
(زكن) : الزاء والكاف والنون أصلٌ يُختلَف في معناه. يقولون هو الظّنُّ، ويقولون هو اليقين. وأهل التحقيق من اللغويِّين يقولون: زكِنْتُ منك كذا، أي علِمْته. قال:‏
ولن يُراِجعَ قلبي حبَّهم أبداً *** زَكِنْتُ منهم على مثل الذي زَكِنوا(2)‏
قالوا: ولا يقال أَزْكَنْت، على أن الخليل قد ذكر الإِزْكان. ويقال: إنَّ الزَّكَن الظَّنّ.‏
(زكي) الزاء والكاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدل على نَمَاءٍ وزيادة. ويقال الطَّهارة زكاة المال. قال *بعضهم: سُمِّيت بذلك لأنَّها مما يُرجَى به زَكاءُ المال، وهو زيادتهُ ونماؤه. وقال بعضُهم:سمِّيت زكاةً لأنّها طهارة. قالوا: وحُجّة ذلك قولُهُ جلَّ ثناؤُه: ﴿خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا﴾ [التوبة 103]. والأصل في ذلك كلِّه راجع إلى هذين المعنيين، وهما النَّماء والطهارة. ومن النَّماء: زرْع زاكٍ، بيِّن الزكاء. ويقال هو أمْرٌ لا يَزْكُو بفلانٍ، أي لا يليق به. والزَّكا: الزَّوْج، وهو الشّفع.‏
فأمَّا المهموز فقريبٌ من الذي قبله. قال الفرّاء: رجلٌ زُكَأةٌ(3): حاضِر النَّقد كثيرُهُ. قال الأصمَعيّ: الزُّكَأَةُ: الموسِر.‏
وممّا شذَّ عن الباب جميعاً قولهم: زَكَأَتِ الناقة بولدها تَزْكَأُ به زَكْأً، إذا رمَتْ به عند رجليها.‏
(زكر) الزاء والكاف والراء أُصَيلٌ إن كان صحيحاً يدلُّ على وِعاء يسمى الزُّكْرة. ويقال زَكَّرَ الصبيُّ وتزكَّر:امتلأ بطنُهُ.‏
(زكت) الزاء والكاف والتاء أصلٌ إن صحَّ. يقال زَكَتُّ الإناء: ملأته. والله أعلم.‏
--------------ـــ
(1) الزكمة والزكام، هو ذاك الداء المعروف في الأنف، ويقال له الأرض.‏
(2) البيت لقعنب بن أم صاحب، اللسان (زكن)، عدي الفعل بعلى لتضمينه معنى اطلعت.‏
(3) ضبطه في القاموس كصرد، وهمزة، وزكاء ـ كغراب.‏

ـ

### Türkçe

(باب **الزاء** و**الكاف** وما يثلثهما)
(**زكل**) **الزاء** ve **الكاف** ve **اللام** aslî değildir; onda bir kelime gelmiştir: erkeklerden **الزَّوَنْكَل**: kısa boylu.
(**زكم**) **الزاء** ve **الكاف** ve **الميم**’de **الزُّكمَة** ve **الزُّكَام**(1)’dan başka bir şey yoktur; bunu ödünç alırlar da şöyle derler: Falan, anne-babasının **زُكْمَة**’sidir; o, ikisinin çocuklarının sonuncusudur.
(**زكن**) : **الزاء** ve **الكاف** ve **النون** manasında ihtilaf edilen bir asıldır. Derler ki o zandır; derler ki o yakîndir. Lugavîlerden tahkik ehli der ki: **زكِنْتُ** senden şöyle şöyle; yani onu bildim. Dedi ki:
Ve kalbim onların sevgisini asla geri çevirmeyecek *** Onlardan, **زَكِنْتُ**; **زَكِنوا**’nun benzeri üzere (2)
Dediler ki: **أَزْكَنْت** denilmez; hâlbuki Halîl **الإِزْكان**’ı zikretmiştir. Ve denilir ki: **الزَّكَن** zan(n)dır.
(**زكي**) **الزاء** ve **الكاف** ve illetli harf bir asıldır; büyüme ve artışa delalet eder. Ve denilir: malın zekâtı temizliktir. Dedi **بعضهم**: ona bu ad verildi; çünkü onunla malın **زَكاءُ**’u umulur; o da onun artması ve büyümesidir. Ve **بعضُهم** dedi: ona zekât adı verildi; çünkü o temizliktir. Dediler ki: bunun hücceti, yüce sena sahibi sözüdür: ﴿خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا﴾ [التوبة 103]. Bunun hepsinin aslı bu iki manaya racidir; onlar da büyüme ve temizliktir. Büyümeden: **زرْع زاكٍ**; zekâsı apaçık. Ve denilir: o, falana **يَزْكُو** olmayan bir iştir; yani ona layık olmaz. Ve **الزَّكا**: eş; o da çift olandır.
İmdi hemzeli olana gelince, o, kendinden öncekinin yakınıdır. Ferrâ dedi: **رجلٌ زُكَأةٌ**(3): hazır nakit sahibi, onun çoğu. Asmaî dedi: **الزُّكَأَةُ**: zengin.
Ve bütünüyle babdan şâz olan şeylerden: onların sözleri: **زَكَأَتِ** deve yavrusunu **تَزْكَأُ** onunla **زَكْأً**; onu iki ayağının yanında attığı zaman.
(**زكر**) **الزاء** ve **الكاف** ve **الراء** sahih ise küçük bir asıldır; **الزُّكْرة** denilen bir kaba delalet eder. Ve denilir: **زَكَّرَ** çocuk ve **تزكَّر**: karnı doldu.
(**زكت**) **الزاء** ve **الكاف** ve **التاء** sahih ise bir asıldır. Denilir: **زَكَتُّ** kabı: onu doldurdum. Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
(1) **الزكمة** ve **الزكام**: o, burunda bilinen şu hastalıktır; ona **الأرض** denilir.
(2) Beyit, **قعنب بن أم صاحب**’ındır; **اللسان** (**زكن**); fiil, **على** ile geçişli kılınmıştır; “ıttıla‘ ettim” manasını tazmin ettiği için.
(3) **القاموس**’ta **صرد** gibi; hemzeli; ve **زكاء** — **غراب** gibi, diye ضبط etmiştir.

ـ
